৮. ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

৩৩. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন আৰট্টহারৰিভঙ্গেন আৰট্টেতব্বা পদট্ঠানাদযো ৰিভত্তা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো আৰট্টহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘তত্থ কতমো ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৰিভত্তিহারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিভত্তিহারো ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘ধম্মঞ্চ পদট্ঠানং ভূমিঞ্চা’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘দ্ৰে সুত্তানী’’তিআদিকো ৰিত্থারভূতো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিভত্তিহারো ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গো নামাতি অত্থো গহেতব্বো.

‘‘যেসু সুত্তেসু ৰুত্তা ধম্মপদট্ঠানভূমিযো ইমিনা ৰিভত্তিহারেন ৰিভত্তা, তানি সুত্তানি কিত্তকানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তানি সুত্তানি পঠমং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰে সুত্তানি ৰাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ৰাসনাভাগিযন্তি পুঞ্ঞভাৰনা ৰাসনা নাম, ৰাসনায ভাগো কোট্ঠাসো ৰাসনাভাগো, ৰাসনাভাগে ৰাচকভাৰেন নিযুত্তং সুত্তন্তি ৰাসনাভাগিযং, কতমং তং? যস্মিং সুত্তে তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি ভগৰতা দেসিতানি, তং সুত্তং ৰাসনাভাগিযং. নিব্বেধভাগিযন্তি লোভক্খন্ধাদীনং নিব্বিজ্ঝনং পদালনং নিব্বেধো, নিব্বেধস্স ভাগো কোট্ঠাসো নিব্বেধভাগো, নিব্বেধভাগে ৰাচকভাৰেন নিযুত্তং সুত্তন্তি নিব্বেধভাগিযং, কতমং তং? যস্মিং সুত্তে সেক্খাসেক্খধম্মা ভগৰতা দেসিতা, তং সুত্তং নিব্বেধভাগিযং.

‘‘তেসং সুত্তানং পটিগ্গাহকা পুগ্গলা যাহি পটিপদাহি সম্পজ্জন্তি, তা পটিপদা কিত্তিকা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰে পটিপদা’’তিআদি ৰুত্তং. দানসীলভাৰনামযপুঞ্ঞভাগে ভৰা পটিপদাতি পুঞ্ঞভাগিযা. ফলভাগে ভৰা পটিপদাতি ফলভাগিযা. ‘‘যেসু সীলেসু ঠিতা পটিগ্গাহকা পটিপজ্জন্তি, তানি সীলানি কিত্তকানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰে সীলানী’’তিআদি ৰুত্তং. সংৰরতি এতেন সংৰরেনাতি সংৰরো, সো সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. সব্বোপি পাপসংৰরণতো সংৰরো, লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিট্ঠানত্তা সীলং নাম. পজহতি এতেন পহাতব্বেতি পহানং, পজহনং ৰা পহানং, তঞ্চ পহানং তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধং. তত্থ নিস্সরণপ্পহানং ৰজ্জেত্ৰা চতুব্বিধং পহানং ৰুত্তনযেন সীলং নাম.

‘‘তেসু সুত্তাদীসু ভগৰা কতমং সুত্তং কতমায পটিপদায দেসযতি, কতরস্মিং সীলে ঠিতো পুগ্গলো কতমেন সীলেন ব্রহ্মচারী ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেসু ৰাসনাভাগিযাদীসু সুত্তেসু ৰাসনাভাগিযং সুত্তং তত্থ তাসু পুঞ্ঞভাগিযাদিপটিপদাসু পুঞ্ঞভাগিযায পটিপদায ভগৰা যস্স পুগ্গলস্স দেসযতি, সো ৰাসনাভাগিযসুত্তপটিগ্গাহকো পুগ্গলো তত্থ সংৰরসীলাদীসু সংৰরসীলে ঠিতো হুত্ৰা তেন সংৰরসীলসঙ্খাতেন ব্রহ্মচরিযেন সেট্ঠচরিযেন ব্রহ্মচারী সেট্ঠাচারপূরকো ভৰতি. তত্থ তেসু ৰাসনাভাগিযাদীসু সুত্তেসু নিব্বেধভাগিযং সুত্তং তত্থ তাসু পুঞ্ঞভাগিযাদিপটিপদাসু ফলভাগিযায পটিপদায যস্স পুগ্গলস্স ভগৰা দেসযতি, সো নিব্বেধভাগিযসুত্তপটিগ্গাহকো পুগ্গলো তত্থ সংৰরসীলাদীসু পহানসীলে সমুচ্ছেদপ্পস্সদ্ধিপ্পহানৰসেন ঠিতো হুত্ৰা তেন পহানসীলসঙ্খাতেন ৰিসেসভূতেন মগ্গসঙ্খাতেন ব্রহ্মচরিযেন ব্রহ্মচারী ভৰতীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘ৰাসনাভাগিযসুত্তাদীসু কতমং ৰাসনাভাগিযং সুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ৰাসনাভাগিযসুত্তাদীসু. দানকথাতি সপ্পুরিসদানদানফলঅসপ্পুরিসদানদানফলকথা. সীলকথাতি পঞ্চসীলাদিসীলফলকথা. সগ্গকথাতি সগ্গসম্পত্তিসুখকথা চেৰ সগ্গে নিব্বত্তাপকপুঞ্ঞকথা চ. আদীনৰোতি আদীনৰদস্সকো সুত্তন্তো. আনিসংসোতি আনিসংসদস্সকো সুত্তন্তো. ৰাসনাভাগিযং সুত্তং নামাতি যোজনা.

‘‘তত্থ কতম’’ন্তিআদীসু অনুসন্ধ্যত্থো ৰুত্তনযোৰ. যা দেসনা চতুসচ্চপ্পকাসনা, সা দেসনা নিব্বেধভাগিযং সুত্তং নামাতি যোজনা. এৰঞ্চ সতি ৰাসনাভাগিযসুত্তস্সপি নিব্বেধভাগিযসুত্তভাৰো আপজ্জেয্য চতুসচ্চপ্পকাসনতোতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘ৰাসনাভাগিযে সুত্তে’’তিআদি ৰুত্তং. ৰাসনাভাগিযে সুত্তে পজাননা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অরিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পঞ্ঞা নত্থি, মগ্গো অরিযমগ্গো নত্থি, ফলং অরিযফলং নত্থি. নিব্বেধভাগিযে সুত্তে পন পজাননাদযো অত্থি, ৰাসনাভাগিযে সুত্তে নত্থি. ‘‘পজাননা’’তিআদিনা চতুসচ্চপ্পকাসনা দানকথাদিকা নিব্বেধভাগিযে সুত্তে অন্তোগধা, ইতরংযেৰ ৰাসনাভাগিযসুত্তন্তি নামাতি দস্সেতি. যেসু সুত্তেসু ৰুত্তা ধম্মপদট্ঠানভূমিযো ৰিভত্তা, তানি সুত্তানি দ্ৰেযেৰ ন হোন্তি, কস্মা ‘‘দ্ৰেযেৰ সুত্তানি নিদ্ধারিতানী’’তি চে ৰদেয্যুং? অসঙ্করতো সুত্তে ৰুত্তানং ধম্মপদট্ঠানভূমীনং ৰিভজিতব্বানং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. ‘‘যদি এৰং সংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযসুত্তানিপি নিদ্ধারিতানি অসঙ্করত্তা’’তি চে ৰদেয্যুং? নো নিদ্ধারিতানি, ৰাসনাভাগিযসুত্তে নিদ্ধারিতে সংকিলেসভাগিযসুত্তম্পি নিদ্ধারিতং, সংকিলেসধম্মতো নিস্সট্ঠধম্মানংযেৰ ৰাসনাভাগিযধম্মত্তা নিব্বেধভাগিযসুত্তে চ নিদ্ধারিতে অসেক্খভাগিযসুত্তম্পি নিদ্ধারিতং অনঞ্ঞত্তা.

‘‘যেসু সুত্তেসু ৰুত্তা ধম্মপদট্ঠানভূমিযো ৰিভত্তিহারেন ৰিভত্তা, তানি সুত্তানি কতমেন ফলেন যোজযিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি চত্তারি সুত্তানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমানি চত্তারি সুত্তানীতি যথানিদ্ধারিতানি ৰাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযসুত্তানি চেৰ তংনিদ্ধারণেন নিদ্ধারিতানি সংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযসুত্তানি চাতি চত্তারি সুত্তানি ইমেসংযেৰ চতুন্নং সুত্তানং দেসনায নযেন নীতেন ফলেন সব্বতো সব্বভাগেন সংৰরসীলপ্পহানসীলেন ব্রহ্মচরিযেন যোজযিতব্বানি. যোজেন্তেন চ সব্বতো সব্বভাগেন চ পদাদিৰিচযেন হারেন সংৰরসীলাদিকং ফলং ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যুত্তং ফলং গৰেসিত্ৰা ‘‘ইদং ফলং ইমস্স পুগ্গলস্স ফলং, ইদং ফলং ইমস্স সুত্তস্স ফল’’ন্তি সুত্তানি ৰিসুং ৰিসুং ফলেন যোজযিতব্বানীতি অত্থো গহেতব্বো.

‘‘কিত্তকেন ফলেন ব্রহ্মচরিযেন যোজেতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যাৰতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি ৰুত্তং. ভগৰতা দেসিতেন ৰাসনাভাগিযসুত্তেন সিদ্ধা যাৰতিকা পুঞ্ঞভাগিযা পটিপদাদযো ৰিভজনঞাণস্স ভূমি আরম্মণা ভৰিতুমরহন্তি, তাৰতিকাহি ভূমীহি ৰাসনাভাগিযসুত্তং যোজযিতব্বং. নিব্বেধভাগিযসুত্তেন সিদ্ধা যাৰতিকা ফলভাগিযা পটিপদাদযো ৰিভজনঞাণস্স ভূমি আরম্মণা ভৰিতুমরহন্তি, তাৰতিকাহি ভূমীহি নিব্বেধভাগিযসুত্তং যোজেতব্বং. ইতরদ্ৰযম্পি সুত্তং যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. এতেন ঞাণস্স ভূমীনং সুত্তত্থানং বহুৰিধত্তং দস্সেতি.

৩৪. ৰাসনাভাগিযসুত্তাদীসু ৰুত্তা ধম্মা ৰাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযভাৰেহি আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং সংকিলেসভাগিযঅসেক্খাভাগিযভাৰেহি অসাধারণাসাধারণভাৰেহি ৰিভজিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমে ধম্মা সাধারণা’’তিআদি আরদ্ধং. অট্ঠকথায পন –

‘‘এৰং ৰাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযভাৰেহি ধম্মে একদেসেন ৰিভজিত্ৰা ইদানি তেসং কিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযভাৰেহি সাধারণাসাধারণভাৰেহি ৰিভজিতুং ‘তত্থ কতমে ধম্মা সাধারণা’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৪) –

ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি যে ধম্মা সুত্তে ৰুত্তা ৰিভত্তিহারেন ৰিভজিতব্বা, তেসু ধম্মেসু কতমে ধম্মা সাধারণাতি পুচ্ছতি, দ্ৰে ধম্মা সাধারণাতি ৰিস্সজ্জেতি. তে দ্ৰে ধম্মে সরূপতো দস্সেতুং ‘‘নামসাধারণা, ৰত্থুসাধারণা চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ নামসাধারণাতি নামেন নামপঞ্ঞত্তিযা সাধারণা সমানা, ‘‘কুসলা’’তি নামেন একৰীসতি চিত্তুপ্পাদা সমানা, ‘‘অকুসলা’’ত্যাদিনামেন দ্ৰাদস চিত্তুপ্পাদা সমানা, কুসলাদিনামপঞ্ঞত্তিৰচনেন ৰচনীযা অত্থা কুসলাদিনামসাধারণাতি ৰুত্তা. তেন টীকাযং –

‘‘নামং নামপঞ্ঞত্তি, তংমুখেনেৰ সদ্দতো তদত্থাৰগমো. সদ্দেন চ সামঞ্ঞরূপেনেৰ তথারূপস্স অত্থস্স গহণং, ন ৰিসেসরূপেন. তস্মা সদ্দৰচনীযা অত্থা সাধারণরূপনামাযত্তগহণীযতায নামসাধারণা ৰুত্তা’’তি –

ৰুত্তং. ৰত্থুসাধারণাতি পতিট্ঠানভূতেন ৰত্থুনা সাধারণা. যস্মিং পতিট্ঠানভূতে সন্তানে ৰা চিত্তুপ্পাদাদিম্হি ৰা যে ধম্মা পৰত্তন্তি, তে ধম্মা তেন সন্তানেন ৰা ৰত্থুনা তেন চিত্তুপ্পাদাদিনা ৰা সাধারণা সমানাতি অত্থো. একসন্তানে পতিতত্তা ফুসনাদিসভাৰতো ভিন্নাপি ৰত্থুসাধারণা সমানৰত্থুকাযেৰ ভৰন্তীতি ৰিভত্তিহারেন ৰিভজিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘কিং নামসাধারণৰত্থুসাধারণাযেৰ ৰিভজিতব্বা, অঞ্ঞং ৰিভজিতব্বং নত্থী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. নামসাধারণৰত্থুসাধারণেহি অঞ্ঞং যং ৰা পন কিচ্চসাধারণপচ্চযসাধারণপটিপক্খাদিসাধারণম্পি ধম্মজাতং এৰংজাতিযং সাধারণজাতিযং, তম্পি সব্বং ৰিচযহারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন গৰেসিত্ৰা যুত্তং সাধারণং ৰিভত্তিহারেন ৰিভজিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘তেসু নামসাধারণাদীসু কতমে নামসাধারণা, কতমে ৰত্থুসাধারণা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. মাতুঘাতকাদীনং ছন্নং মিচ্ছত্তনিযতকম্মকরানং সত্তানঞ্চ দুগ্গতিঅহেতুকসুগতিঅহেতুকদুহেতুকতিহেতুকানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং অনিযতকম্মকরানং সত্তানঞ্চ সন্তানে পৰত্তা দস্সনপহাতব্বা কিলেসা দস্সনপহাতব্বনামসাধারণা সমানা ভৰন্তি সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামসনৰসেন ভিন্নসভাৰানম্পি দস্সনপহাতব্বনামনাতিৰত্তনতো. ৰুত্তপ্পকারানং নিযতানিযতসত্তানং দস্সনপহাতব্বানং কিলেসানং পতিট্ঠানৰত্থুভাৰতো ৰত্থুসাধারণা চ সমানৰত্থুকাতি অত্থো. পুথুজ্জনস্স দুগ্গতিঅহেতুকাদিচতুব্বিধসত্তস্স, সোতাপন্নস্স চ সন্তানে পৰত্তা কামরাগব্যাপাদা কিলেসা কামরাগব্যাপাদনামসাধারণা সমানা ভৰন্তি সকদাগামিমগ্গপ্পহাতব্বঅনাগামিমগ্গপ্পহাতব্বৰসেন ভিন্নসভাৰানম্পি কামরাগব্যাপাদনামনাতিৰত্তনতো. ৰুত্তপ্পকারস্স পুথুজ্জনস্স, সোতাপন্নস্স চ কামরাগব্যাপাদানং পতিট্ঠানৰত্থুভাৰতো ৰত্থুসাধারণা সমানৰত্থুকাতি অত্থো চ গহেতব্বো. পুথুজ্জনস্স, অনাগামিস্স চ সন্তানে পৰত্তা উদ্ধংভাগিযা সংযোজনা উদ্ধম্ভাগিযনামসাধারণা সমানা ভৰন্তি রূপরাগাদিৰসেন ভিন্নসভাৰানম্পি উদ্ধংভাগিযনামনাতিৰত্তনতো. পুথুজ্জনস্স, অনাগামিস্স চ উদ্ধংভাগিযানং পতিট্ঠানৰত্থুভাৰতো ৰত্থুসাধারণা সমানৰত্থুকাতি অত্থো চ গহেতব্বো. তেন ৰুত্তং টীকাযং – ‘‘দস্সনপহাতব্বানঞ্হি যথা মিচ্ছত্তনিযতসত্তা পৰত্তিট্ঠানং, এৰং অনিযতাপী’’তি ৰুত্তং. সঙ্খেপতো পন সংকিলেসপক্খে পহানেকট্ঠা কিলেসা নামসাধারণা হোন্তি, সহজেকট্ঠা কিলেসা ৰত্থুসাধারণাতি দট্ঠব্বা.

সংকিলেসপক্খে সাধারণা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং ৰোদানপক্খে সাধারণা ৰিভত্তা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং কিঞ্চি অরিযসাৰকো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং কিঞ্চীতি সামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তা পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদিকা লোকিযা সমাপত্তিযেৰ গহিতা. অরিযসাৰকোতি অরিযস্স ভগৰতো সাৰকো অরিযসাৰকোতি ৰত্তব্বো, ঝানলাভী চ ফলট্ঠো চ পুগ্গলো, ন মগ্গট্ঠো. মগ্গট্ঠো হি লোকিযং যং কিঞ্চি সমাপত্তিং ন সমাপজ্জতি. সব্বা সা লোকিযসমাপত্তি রূপাৰচরা অরূপাৰচরা দিব্বৰিহারো ব্রহ্মৰিহারো পঠমজ্ঝানসমাপত্তীতি এৰমাদীহি পরিযাযেহি সাধারণা তংসমঙ্গীহি ৰীতরাগাৰীতরাগেহি সাধারণা লোকিযসমাপত্তিনামনাতিৰত্তনতো চ ৰীতরাগাৰীতরাগেহি সমাপজ্জিতব্বতো চ. ‘‘অরিযসাৰকো চ লোকিযং সমাপত্তিং সমাপজ্জন্তো ওধিসো ওধিসো সমাপজ্জতি, এৰং সতি কথং ৰীতরাগেহি সাধারণাতি সদ্দহিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সাধারণা হি ধম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘কথং তে ওধিসো গহিতা, অথ ওধিসো গহেতব্বা, কথং সাধারণাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা তং ৰিসোধেন্তো আহ – ‘সাধারণা হি ধম্মা এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞ’ন্তিআদী’’তি ৰুত্তং.

তত্থ এৰং ৰীতরাগাৰীতরাগেহি ওধিসো ওধিসো সমাপজ্জিতব্বা ধম্মা পরং পরং পচ্ছা পচ্ছা পৰত্তিযমানং ধম্মজাতং সকং সকং পুব্বে পুব্বে জাতং ‘‘লোকিযসমাপত্তী’’তি নামং নিযতৰিসযং অঞ্ঞমঞ্ঞং হুত্ৰা হি যস্মা নাতিৰত্তন্তি, তস্মা সাধারণাতি সদ্দহিতব্বা গহেতব্বাতি অত্থো. ‘‘পরং পরং সমাপজ্জন্তো কথং নাতিৰত্ততী’’তি ৰত্তব্বত্তা নাতিৰত্তনং পাকটং কাতুং ‘‘যোপী’’তিআদি ৰুত্তং. যো অরিযসাৰকো ৰা অৰীতরাগো ৰা. ইমেহি লোকিযসমাপত্তিধম্মেহি সমন্নাগতো, সো অরিযসাৰকো ৰা অৰীতরাগো ৰা পরং পরং সমাপজ্জন্তোপি তং ধম্মং লোকিযং সমাপত্তিধম্মং নাতিৰত্ততি, অঞ্ঞং উপগন্ত্ৰা নাতিক্কমতীতি অত্থো. যেহি লোকিযসমাপত্তিধম্মেহি সমন্নাগতো, ইমে লোকিযসমাপত্তি ধম্মা সাধারণাৰাতি দট্ঠব্বা.

‘‘ৰাসনাভাগিযাদিসুত্তেসু ৰুত্তা যে ধম্মা ইমিনা ৰিভত্তিহারেন ৰিভত্তা, যেসু ধম্মেসু কতমে ধম্মা অসাধারণা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমে ধম্মা অসাধারণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেসু ৰিভজিতব্বেসু ধম্মেসু কতমে ধম্মা অসাধারণাতি পুচ্ছতি, পুচ্ছিত্ৰা যাৰ দেসনং উপাদায অসাধারণা ধম্মা গৰেসিতব্বা, ‘‘সেক্খাসেক্খা’’তি ৰা গৰেসিতব্বা, ‘‘ভব্বাভব্বা’’তি ৰা গৰেসিতব্বা. অথ ৰা যাৰ ‘‘সেক্খাসেক্খা ভব্বাভব্বা’’তি দেসনা ৰুত্তা, তাৰ দেসনং উপাদায অসাধারণা গৰেসিতব্বা. কথং গৰেসিতব্বা? অরিযেসু সেক্খাসেক্খধম্মৰসেন ‘‘সেক্খা’’তি নামং অসেক্খেন অসাধারণং, ‘‘অসেক্খা’’তি নামং সেক্খেন অসাধারণন্তি ৰা, অনরিযেসু ‘‘ভব্বা’’তি নামং অভব্বেন অসাধারণং, ‘‘অভব্বা’’তি নামং ভব্বেন অসাধারণন্তি ৰা গৰেসিতব্বা. কামরাগব্যাপাদা সংযোজনা অপ্পহীনত্তা অনুসযভাৰেন উপ্পজ্জনারহত্তা অট্ঠমকস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স চ সোতাপন্নস্স ফলট্ঠস্স চ সাধারণা ভৰন্তি, ধম্মতা ধম্মসভাৰো অসাধারণো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অট্ঠমকস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠতা সোতাপন্নস্স অসাধারণা, সোতাপন্নস্স সোতাপন্নফলট্ঠতা চ অট্ঠমকস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স অসাধারণা. অট্ঠমকস্স ৰা পহীযমানকিলেসতা সোতাপন্নস্স অসাধারণা, সোতাপন্নস্স পহীনকিলেসতা চ অট্ঠমকস্স অসাধারণা’’তি.

উদ্ধম্ভাগিযা সংযোজনা অপ্পহীনত্তা অনুসযভাৰেন উপ্পজ্জনারহত্তা অট্ঠমকস্স মগ্গট্ঠভাৰেন অট্ঠমকসদিসস্স অনাগামিমগ্গট্ঠস্স চ অনাগামিস্স ফলট্ঠস্স চ সাধারণা, ধম্মতা ধম্মসভাৰো অসাধারণা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অট্ঠমকস্স অনাগামিমগ্গট্ঠতা অনাগামিস্স ফলট্ঠস্স অসাধারণা, অনাগামিস্স অনাগামিফলট্ঠতা চ অট্ঠমকস্স অসাধারণা. অট্ঠমকস্স ৰা পহীযমানকিলেসতা অনাগামিস্স অসাধারণা, অনাগামিস্স ফলট্ঠস্স পহীনকিলেসতা চ অট্ঠমকস্স অসাধারণা’’তি. ‘‘মগ্গট্ঠতা ফলট্ঠতায অসাধারণা, ফলট্ঠতা চ মগ্গট্ঠতায অসাধারণা’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. সব্বেসং সত্তন্নং সেক্খানং পুগ্গলানং নামং‘‘সেক্খা’’তি নামং সাধারণং. ধম্মতা অসাধারণাতি চতুন্নং মগ্গট্ঠানং তংতংমগ্গট্ঠতা অঞ্ঞমঞ্ঞং মগ্গট্ঠানং অসাধারণা. হেট্ঠিমফলত্তযট্ঠানঞ্চ অসাধারণা, হেট্ঠিমফলত্তযট্ঠানং তংতংফলট্ঠতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ফলট্ঠানং অসাধারণা, চতুন্নং মগ্গট্ঠানঞ্চ অসাধারণাতি অত্থো. ‘‘সেক্খানং তংতংমগ্গট্ঠতা তংতংফলট্ঠতায অসাধারণা, তংতংফলট্ঠতা চ তংতংমগ্গট্ঠতায অসাধারণা’’তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতি. সব্বেসং পটিপন্নকানন্তি ফলত্থায পটিপজ্জন্তীতি পটিপন্নকা, তেসং মগ্গসমঙ্গীনং চতুন্নং পুগ্গলানং নামং ‘‘পটিপন্নকা’’তি নামং সাধারণং, ধম্মতা তংতংমগ্গট্ঠতা অসাধারণা. সব্বেসং সেক্খানং সত্তন্নং পুগ্গলানং সেক্খানং সীলং সাধারণং, ধম্মতা তংতংমগ্গট্ঠফলট্ঠতা অসাধারণাতি. ৰাসনাভাগিযসংকিলেসভাগিযসুত্তেসু ৰুত্তা দস্সনেনপহাতব্বাদযো চেৰ নিব্বেধভাগিযঅসেক্খভাগিযসুত্তেসু ৰুত্তা সেক্খাদযো চ ধম্মা সাধারণাসাধারণভেদেন ৰিভত্তিহারেন ৰিভজিতব্বাতি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.

‘‘অট্ঠমকস্সা’’তিআদিনা অরিযেসু পুগ্গলেসু অসাধারণা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং অনরিযেসু অসাধারণা ৰিভত্তা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অরিযেসু ৰুত্তনযানুসারেন অনরিযেসুপি ৰিভজিত্ৰা গৰেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং ৰিসেসানুপস্সিনা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘এৰং ‘অট্ঠমকস্সা’তিআদিনা অরিযপুগ্গলেসু অসাধারণধম্মং দস্সেত্ৰা ইতরেসু নযদস্সনত্থং ‘এৰং ৰিসেসানুপস্সিনা’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং অরিযেসু ৰুত্তনযানুসারেন ভব্বাভব্বেসু অনরিযেসু ৰিসেসানুপস্সিনা অসাধারণতো ৰিসেসং অসাধারণং অনুপস্সিনা গৰেসকেন পণ্ডিতেন ভব্বাভব্বেসুপি হীনুক্কট্ঠমজ্ঝিমং উপাদায গৰেসিতব্বং. কথং? মাতুঘাতাদিৰসেন পৰত্তানং পটিঘসম্পযুত্তদিট্ঠিসম্পযুত্তসত্তমজৰনচিত্তুপ্পাদানং মিচ্ছত্তনিযতানং তংসমঙ্গীনং ৰা তথাপৰত্তা পঠমজৰনচিত্তুপাদাদযো অনিযতা ধম্মা পটিঘসম্পযুত্তাদিভাৰেন সাধারণা, মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা একচিত্তুপ্পাদত্তা অসাধারণা. যথা হি চিত্তং ‘‘চিত্তসংসট্ঠ’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, এৰং মিচ্ছত্তনিযতাপি ‘‘মিচ্ছত্তনিযতসাধারণা’’তি ন ৰত্তব্বা. মিচ্ছত্তনিযতেসুপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকানং দিট্ঠিসম্পযুত্তসত্তমজৰনচিত্তুপ্পাদসমঙ্গীনং অনিযতা দিট্ঠিসম্পযুত্তপঠমজৰনচিত্তুপ্পাদাদযো ধম্মা দিট্ঠিসম্পযুত্তাদিভাৰেন সাধারণা, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি একচিত্তুপ্পাদসমঙ্গীভাৰতো অসাধারণা. তেনাহ অট্ঠকথাচরিযো –

‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতা ধম্মা সাধারণ, মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা অসাধারণা. মিচ্ছত্তনিযতেসুপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকানং অনিযতা ধম্মা সাধারণা, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি অসাধারণাতি ইমিনা নযেন ৰিসেসানুপস্সিনা ৰেদিতব্বা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৪).

তত্থ ‘‘ইমিনা নযেনা’’তি ইমিনা মিচ্ছত্তনিযতানং উপ্পজ্জিতুং ভব্বা অনিযতা ধম্মা সাধারণা, উপ্পজ্জিতুং অভব্বা অনিযতা ধম্মা অসাধারণাতি গহিতা. তেন ৰুত্তং ‘‘ভব্বাভব্বা’’তি. তথা হীনস্স হীনো হীনভাৰেন সাধারণো, মজ্ঝিমুক্কট্ঠা অসাধারণা. মজ্ঝিমস্স মজ্ঝিমো সাধারণো, হীনুক্কট্ঠা অসাধারণা. উক্কট্ঠস্স উক্কট্ঠো উক্কট্ঠভাৰেন সাধারণো, হীনমজ্ঝিমা অসাধারণাতিপি গৰেসিতব্বা. তেনাহ – ‘‘হীনুক্কট্ঠমজ্ঝিমং উপাদায গৰেসিতব্ব’’ন্তি.

‘‘তত্থ কতমে ধম্মা সাধারণা’’তিআদিনা নানাৰিধেন ৰিভত্তিহারনযেন ধম্মা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং ভূমিপদট্ঠানানি ৰিভত্তিহারনযেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতানী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ধম্মৰিভজনানন্তরং ভূমিপদট্ঠানানি ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘দস্সনভূমী’’তিআদিমাহ. তত্থ দস্সনভূমীতি দস্সনং ভৰতি এত্থ পঠমমগ্গেতি দস্সনভূমি, সোতাপত্তিমগ্গো. নিযামাৰক্কন্তিযাতি নিযমনং নিযামো, কো সো? সম্পত্তনিযামো, অৰক্কনং অৰক্কন্তি, সোতাপত্তিফলং, নিযামস্স অৰক্কন্তি নিযামাৰক্কন্তি, তায. দস্সনভূমিনামকো সোতাপত্তিমগ্গো নিযামাৰক্কন্তিনামকস্স সোতাপত্তিফলস্স পত্তিযা পদট্ঠানং. পঠমমগ্গসমঙ্গী পুগ্গলো হি নিযামং ওক্কমন্তো নাম, ফলসমঙ্গী পন নিযামং ওক্কন্তো নাম হোতি, তস্মা নিযামাৰক্কন্তিসদ্দেন পঠমফলুপ্পত্তি গহিতা. ভাৰনাভূমীতি উপরিমগ্গত্তযং. উত্তরিকানন্তি তস্স তস্স মগ্গস্স উপরিপৰত্তানং তংতংফলানং পত্তিযা পদট্ঠানন্তি পচ্চেকং যোজেতব্বং.

দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা মন্দপঞ্ঞস্স উপ্পজ্জনতো সমথং আৰহন্তী হুত্ৰা সমথস্স পদট্ঠানং হোতি, সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা ঞাণাধিকস্স উপ্পজ্জনতো ৰিপস্সনাৰহন্তী হুত্ৰা ৰিপস্সনায পদট্ঠানং, অৰসেসা দ্ৰে পটিপদাপি নাতিপঞ্ঞস্স উপ্পজ্জনতো সমথস্স পদট্ঠানন্তি গহেতব্বা. তেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তং – ‘‘ইতরা পন তিস্সোপি পটিপদা সমথং আৰহন্তী’’তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৪). দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু সযমেৰ একন্তেন ধম্মস্সৰনস্স পদট্ঠানং ন হোতি, ৰন্দনযাচনপঞ্হাপুচ্ছনাদযোপি পদট্ঠানং হোন্তি, তস্মা তেহি কারণেহি সাধারণং হুত্ৰা পরতোঘোসস্স পদট্ঠানং হোতি, পরতোঘোসো চ ধম্মস্সৰনপঞ্হাৰিস্সজ্জনাদিৰসেন পৰত্তো. দাতব্বৰত্থুপরিচ্চজনৰন্দনযাচনকালেসু হি যেভুয্যেন ধম্মং দেসেন্তি, পঞ্হাপুচ্ছনাদিকালেসু চ ৰিস্সজ্জেন্তি, পটিপুচ্ছসাকচ্ছাদীনি ৰা করোন্তি. সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধিসুখসমাধীহি পদট্ঠানভাৰেন সাধারণং হুত্ৰা চিন্তামযিযা পঞ্ঞায পদট্ঠানং হোতি. সীলৰন্তস্স হি সীলং পচ্চৰেক্খন্তস্স পামোজ্জাদযো হোন্তি, সমাহিতো চ ধম্মচিন্তনে সমত্থো হোতি.

ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূতি পুরিমা পুরিমা সমথভাৰনা চেৰ ৰিপস্সনাভাৰনা চ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুদানসীলাদীহি কারণেহি সাধারণং হুত্ৰা ভাৰনামযিযা পঞ্ঞায পচ্ছিমায পচ্ছিমায সমথভাৰনায চেৰ ৰিপস্সনাভাৰনায চ পদট্ঠানং. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘সাধারণন্তি ন বীজং ৰিয অঙ্কুরস্স, দস্সনভূমিআদযো ৰিয নিযামাৰক্কন্তিআদীনং আৰেণিকং, অথ খো সাধারণং তদঞ্ঞকারণেহিপী’’তি. ‘‘দানমযসীলমযভাৰনামযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পরতোঘোসচিন্তামযিভাৰনামযিপঞ্ঞানং পদট্ঠানভাৰো আচরিযেন ৰিভত্তো, এৰং সতি তেসং দানমযাদীনং যথাক্কমং পরিযত্তিবাহুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগমগ্গসম্মাদিট্ঠীনং পদট্ঠানভাৰো ন ভৰেয্যা’’তি ৰত্তব্বত্তা তথাপৰত্তং পদট্ঠানভাৰম্পি দস্সেতুং ‘‘দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু পরতো চ ঘোসস্স সুতমযিযা চ পঞ্ঞাযা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘ইদানি যস্মা দানং, সীলং, লোকিযভাৰনা চ ন কেৰলং যথাৰুত্তপরতোঘোসাদীনংযেৰ, অথ খো যথাক্কমং পরিযত্তিবাহুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগমগ্গসম্মাদিট্ঠীনম্পি পচ্চযা হোন্তি, তস্মা তম্পি নযং দস্সেতুং পুন ‘দানময’ন্তিআদিনা দেসনং ৰড্ঢেসী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৪) –

ৰুত্তং. তত্থ দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুনো পরতোঘোসস্স সাধারণপদট্ঠানভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ঞাতব্বো. দানং পন দত্ৰা দেসনং সুত্ৰা সুতানুসারেন ৰিত্থারেত্ৰা চিন্তেন্তস্স পৰত্তমানায সুতমযিযা পঞ্ঞায ৰন্দনযাচনাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং হোতি. সীলমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুনোপি চিন্তামযিযা পঞ্ঞায সাধারণপদট্ঠানভাৰো ৰুত্তোযেৰ. পরিসুদ্ধসীলং পন নিস্সায ‘‘ঝানং নিব্বত্তেস্সামি, মগ্গফলং নিব্বত্তেস্সামী’’তিআদিনা পচ্চৰেক্খন্তস্স পৰত্তমানস্স যোনিসোমনসিকারস্স পামোজ্জাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং হোতি. ভাৰনামযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুনো ভাৰনামযিযা পঞ্ঞায সাধারণপদট্ঠানভাৰোপি ৰুত্তোযেৰ. সমথভাৰনাসঙ্খাতং পন ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰা পরিপাকং ৰিপস্সনাভাৰংযেৰ ৰা নিস্সায পৰত্তমানায সম্মাদিট্ঠিযা পরিসুদ্ধসীলাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং হোতি.

দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুআদীনং পরতোঘোসাদীনং পদট্ঠানভাৰো পুনপ্পুনং আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘পতিরূপদেসৰাসাদযোপি ইমেসং ধম্মানং পদট্ঠানানীতি যথা ৰিভজিতব্বা, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতব্বা, তথা ৰিভজিত্ৰা দস্সেথা’’তি ৰত্তব্বত্তা তেপি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পতিরূপদেসৰাসো’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘তথা পতিরূপদেসৰাসাদযো কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকাদীনং কারণং হোন্তীতি ইমং নযং দস্সেতুং ‘পতিরূপদেসৰাসো’তিআদিমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৪) ৰুত্তং. পতিরূপদেসং নিস্সায ৰসন্তস্স কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকৰড্ঢনতো, সমাধিৰড্ঢনতো চ পতিরূপদেসৰাসো কাযচিত্তৰিৰেকস্স চ উপচারসমাধিঅপ্পনাসমাধিস্স চ সীলাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং. সপ্পুরিসূপনিস্সযোতি সপ্পুরিসসন্তানে পৰত্তো পযিরুপাসতো আলম্বিতব্বো পসাদো, ততো ৰা উপনিস্সযং লভিত্ৰা পযিরুপাসন্তানং সন্তানে পৰত্তো পুব্বপসাদো যথাৰিধো সপ্পুরিসূপনিস্সযো পযিরুপাসন্তস্স সদ্ধাসম্পন্নস্স রতনত্তযে তিণ্ণং অৰেচ্চপ্পসাদানং রতনত্তযগুণাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং, সমথস্স লভননিমিত্তদাযকং সপ্পুরিসং পযিরুপাসিত্ৰা তেন দিন্ননযে ঠত্ৰা পৰত্তেতব্বস্স সমথস্স সপ্পুরিসূপনিস্সযো সীলপামোজ্জপীতাদীহি সাধারণং হুত্ৰা পদট্ঠানং. অত্তসম্মাপণিহিতস্স পাপজিগুচ্ছাদীনং সম্ভৰতো অত্তসম্মাপণিধানং জাতিৰযাদিপচ্চৰেক্খণেন সাধারণং হুত্ৰা হিরিযা চ পদট্ঠানং, অত্তসম্মাপণিহিতস্স নিব্বিদাদীনং সম্ভৰতো সীলাদীহি সাধারণং হুত্ৰা ৰিপস্সনায চ পদট্ঠানং.

তদঙ্গাদিৰসেন অকুসলপরিচ্চাগো নিব্বিদাঞাণাদীহি সাধারণং হুত্ৰা কুসলৰীমংসায পটিসঙ্খানুপস্সনায পঞ্ঞায চ অরিযমগ্গসমাধিন্দ্রিযস্স চ পদট্ঠানং. ধম্মস্ৰাক্খাততা স্ৰাক্খাতধম্মস্সৰনানুসারেন পৰত্তকুসলমূলকা লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তি কুসলমূলরোপনা নাম, তায চ তথাৰিধকুসলমূলকায ফলসমাপত্তিযা চ পদট্ঠানং. সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতা সঙ্ঘসুট্ঠুতায সঙ্ঘস্স উপট্ঠাকানং সুট্ঠুভাৰায সপ্পতিস্সৰায ৰচনসম্পটিচ্ছনভাৰায পদট্ঠানং. সত্থুসম্পদা সত্থরি চেৰ ধম্মাদীসু চ গুণঅজাননতায অপ্পসন্নানঞ্চ পসাদায পসন্নানঞ্চ অপ্পমত্তকপসাদানঞ্চ ভিয্যোভাৰায ৰড্ঢনায পদট্ঠানং. অপ্পটিহতপাতিমোক্খতা সঙ্ঘমজ্ঝে ৰা পরিসমজ্ঝে ৰা দুম্মঙ্কূনং দুম্মুখানং দুস্সীলানং পুগ্গলানং নিগ্গহায, পেসলানং পাতিমোক্খসংৰরাদিসীলসম্পন্নানং পুগ্গলানং ফাসুৰিহারায চ পদট্ঠানং হোতি. হোন্তো পন যথানুরূপেহি অঞ্ঞেহি কারণেহি সাধারণং হুত্ৰা হোতীতি ৰেদিতব্বো.

‘‘ৰাসনাভাগিযসুত্তাদীসু ৰুত্তধম্মভূমিপদট্ঠানানং ৰিভত্তিহারেন ৰিভজিতব্বভাৰো অম্হেহি কেন জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

‘‘এত্তাৰতা চ ৰিভত্তিহারো পরিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো ৰিভত্তিহারো’’তি ৰুত্তং. যত্থ যত্থ সুত্তে যে যে ধম্মাদযো ৰুত্তা, তত্থ তত্থ সুত্তে ৰুত্তেসু তেসু তেসু ধম্মাদীসু যথালাভৰসেন যো যো ৰিভত্তিহারো যোজিতো, সো সো ৰিভত্তিহারো নিদ্ধারেত্ৰা যুত্তো যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেনেৰ গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.