৭. আৰট্টহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

২৯. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন চতুব্যূহহারৰিভঙ্গেন নেরুত্তাদযো ৰিভত্তা, সো…পে… চতুব্যূহহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো আৰট্টো হারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ কতমো আৰট্টো হারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো আৰট্টো হারো আৰট্টহারৰিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘একম্হি পদট্ঠানে’’ন্তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো আৰট্টহারৰিভঙ্গো নামাতি গহিতো. ‘‘তত্থ দেসনাযং একস্মিং পদট্ঠানে দেসনারুল়্হে সেসকং পদট্ঠানং পরিযেসতি, পরিযেসিত্ৰা কথং পটিপক্খে আৰট্টেতী’’তি ৰত্তব্বত্তা –

‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো’’তি. –

গাথা ৰুত্তা. ইধ গাথাযং একস্মিং পদট্ঠানে দেসনারুল়্হে সেসকং পদট্ঠানং পরিযেসতীতি ৰুত্তং হোতি. গাথাত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৯) ৰুত্তো.

‘‘আরম্ভথা’তিআদিগাথাযং কতরস্মিং পদট্ঠানে দেসনারুল়্হে কতমং সেসকং পদট্ঠানং পরিযেসতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথাতি ৰীরিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ৰীরিযস্স পদট্ঠান’’ন্তি সামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তম্পি আরম্ভধাতুসঙ্খাতং ৰীরিযং নিক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৰীরিযস্স পদট্ঠানং, নিক্কমধাতুসঙ্খাতং ৰীরিযং পরক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৰীরিযস্স পদট্ঠানং, পরক্কমধাতুসঙ্খাতং ৰীরিযং সমথভাৰনাসহিতস্স ৰীরিযস্স পদট্ঠানন্তিআদিনা পরিযেসিতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘যুঞ্জথা’’তি ইমিনা ৰুত্তং সমথভাৰনাসহিতং ৰীরিযং ‘‘বুদ্ধসাসনে’’তি ইমিনা ৰুত্তস্স মহগ্গতসমাধিস্স পদট্ঠানং, দেসনারুল়্হং সুখাদিকং সেসকম্পি পদট্ঠানং পরিযেসিতব্বং. ‘‘ধুনাথ মচ্চুনো সেন’’ন্তি পদেন গহিতং ৰিপস্সনাসহিতং ৰীরিযং কিলেসধুননে সমত্থায পঞ্ঞায পদট্ঠানং, দেসনারুল়্হং সমাধিআদিকং সেসকম্পি পদট্ঠানং পরিযেসিতব্বং.

‘‘যদি ‘আরম্ভথা’তিআদিকং ৰুত্তং ৰীরিযং সামঞ্ঞভূতানং ৰীরিযসমাধিপঞ্ঞানংযেৰ পদট্ঠানং সিযা, এৰং সতি কথং ৰট্টমূলং ছিন্দিত্ৰা ৰিৰট্টং পাপেস্সন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা পুন ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথাতি ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. আধিপচ্চকিচ্চতায যুত্তস্সাপি ৰীরিযাধিকস্স পদট্ঠানত্তা আরভন্তা যোগাৰচরপুগ্গলা ৰট্টমূলং ছিন্দিত্ৰা ৰিৰট্টং পাপেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিকা পন যস্মা ৰীরিযারম্ভৰত্থুআদিদেসনা হোতি, তস্মা আরম্ভৰত্থুআদীনিযেৰ সংৰণ্ণিতানি পদট্ঠানন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ইমানি পদট্ঠানানি দেসনা’’তি. ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিকা যথাৰুত্তপদট্ঠানানি দেসনা হোতি, ন ৰীরিযারম্ভৰত্থুআদীনি, তস্মা পদট্ঠানংযেৰ সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং.

এৰং ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিদেসনায পদট্ঠানৰসেন অত্থো ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং তস্সাযেৰ দেসনায পটিপক্খৰসেন অত্থো ৰিভজিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অযুঞ্জন্তানং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যোগে ভাৰনাযং অযুঞ্জন্তানং সত্তানং অপরিপক্কঞাণানং যোগে যোগহেতু ৰাসনাভাগিযৰসেন আযতিং জাননত্থায ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিদেসনা আরদ্ধা. যুঞ্জন্তানং পরিপক্কঞাণানং সত্তানং আরম্ভে আরম্ভহেতু দিট্ঠেৰ ধম্মে পরিজাননত্থায ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিদেসনা আরদ্ধা.

তত্থ তেসু যুঞ্জন্তাযুঞ্জন্তেসু পরিপক্কাপরিপক্কঞাণেসু যে অপরিপক্কঞাণা সত্তা ন যুঞ্জন্তি, তে অপরিপক্কঞাণা সত্তা পমাদমূলকা হুত্ৰা যোগে ভাৰনাযং যেন পমাদেন ন যুঞ্জন্তি, সো পমাদো তণ্হামূলকো পমাদো, অৰিজ্জামূলকো পমাদোতি দুব্বিধো হোতি. তত্থ তস্মিং দুব্বিধে পমাদে অঞ্ঞাণেন নিৰুতো অৰিজ্জামূলকো সত্তো যেন পমাদেন ঞেয্যট্ঠানং ‘‘ইমে উপ্পাদৰযধম্মা পঞ্চক্খন্ধা ঞেয্যট্ঠানং নামা’’তি নপ্পজানাতি, অযং অঞ্ঞাণহেতুকো পমাদো অৰিজ্জামূলকো পমাদা নাম. যো পমাদো তণ্হামূলকো, সো পমাদো তিৰিধো অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদায পরিযেসন্তো তণ্হিকো সত্তো যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চ, উপ্পন্নানং ভোগানং ঠিতত্থায রক্খন্তো তণ্হিকো সত্তো আরক্খনিমিত্তং যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চ, ঠিতং ভোগং পরিভুঞ্জন্তো তণ্হিকো সত্তো পরিভোগনিমিত্তং যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চাতি তিৰিধো হোতি. ইতি লোকে অযং পমাদো চতুব্বিধো অৰিজ্জাপদট্ঠানো একৰিধো পমাদো, তণ্হাপদট্ঠানো তিৰিধো পমাদোতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ তাসু অৰিজ্জাতণ্হাসু নামকাযো ফস্সাদিনামসমূহো অৰিজ্জায পদট্ঠানং, রূপকাযো পথৰীআদিরূপসমূহো তণ্হায পদট্ঠানং হোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – আরম্ভধাতুনিক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৰীরিযস্স পটিপক্খো চতুব্বিধো পমাদো নিদ্ধারেতব্বো, নিদ্ধারেত্ৰা একৰিধস্স পমাদস্স অৰিজ্জা পদট্ঠানং, তিৰিধস্স পমাদস্স তণ্হা পদট্ঠানং. অৰিজ্জায নামকাযো পদট্ঠানং, তণ্হায রূপকাযো পদট্ঠানন্তি পটিপক্খে আৰট্টেত্ৰা পদট্ঠানং পরিযেসিতব্বন্তি.

‘‘কস্মা নামকাযো অৰিজ্জায পদট্ঠানং ভৰতি, রূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘রূপীসু ভৰেসু অজ্ঝোসানং, অরূপীসু সম্মোহো’’তি ৰুত্তং. রূপীসু ভৰেসু রূপধম্মেসু অহংমমাদিৰসেন অজ্ঝোসানং তণ্হাভিনিৰেসো সত্তেসু পতিট্ঠিতো যস্মা হোতি, তস্মা রূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং ভৰতি. অনমতগ্গে হি সংসারে ইত্থিপুরিসা অঞ্ঞমঞ্ঞরূপাভিরামা ভৰন্তি. অরূপীসু ফস্সাদীসু সুখুমভাৰতো সম্মোহো সত্তেসু পতিট্ঠিতো যস্মা হোতি, তস্মা নামকাযো অৰিজ্জায পদট্ঠানং ভৰতীতি যোজনা কাতব্বা. ইদং ৰুত্তং হোতি – রূপকাযনামকাযেসু আরম্মণকরণৰসেন তণ্হায চ অৰিজ্জায চ উপ্পজ্জনতো রূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং, নামকাযো অৰিজ্জায পদট্ঠানন্তি নীহরিতব্বাৰাতি.

‘‘কতমো রূপকাযো, কতমো নামকাযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ রূপকাযো রূপক্খন্ধো, নামকাযো চত্তারো অরূপিনো খন্ধা’’তি ৰুত্তং. তত্থ তেসু রূপকাযনামকাযেসু রূপকাযো রূপসমূহো নাম রূপক্খন্ধো হোতি, নামকাযো নামসমূহো নাম চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি. ইমে পঞ্চক্খন্ধা অৰিজ্জাতণ্হানং আরম্মণত্তা সউপাদানা ভৰেয্যুং, ‘‘কতমেন উপাদানেন সউপাদানা ভৰন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথেৰ পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কতমেন উপাদানেন সউপাদানা? তণ্হায চ অৰিজ্জায চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ উপাদানভূতায তণ্হায চ উপাদানভূতায অৰিজ্জায চ ইমে পঞ্চক্খন্ধা সউপাদানা নাম ভৰন্তীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘কিত্তকানি উপাদানানি তণ্হা নাম ভৰন্তি, কিত্তকানি উপাদানানি অৰিজ্জা নাম ভৰন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ তণ্হা দ্ৰে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তাসু তণ্হাঅৰিজ্জাসু. কামুপাদানঞ্চ সীলব্বতুপাদানঞ্চ দ্ৰে উপাদানানি তণ্হা নাম ভৰন্তি. তণ্হাৰসেন হি ‘‘মম সীলং, মম ৰত’’ন্তি পরামসনং ভৰতি. দিট্ঠুপাদানঞ্চ অত্তৰাদুপাদানঞ্চ দ্ৰে উপাদানানি অৰিজ্জা নাম ভৰন্তি. অৰিজ্জাৰসেন হি সস্সতদিট্ঠি চেৰ অহংমমাদিদিট্ঠি চ ভৰন্তি. ‘‘ইমেহি চতূহি উপাদানেহি সউপাদানক্খন্ধা চতূসু সচ্চেসু কিত্তকং সচ্চং নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমেহী’’তিআদি ৰুত্তং. যে লোকিযক্খন্ধা সউপাদানা খন্ধা ভৰন্তি, উপাদানেন হি উপাদানানিপি ভৰন্তি, ইদং সউপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খং দুক্খসচ্চং নাম. যানি চত্তারি উপাদানানি দুক্খকারণানি ভৰন্তি, অযং উপাদানচতুক্কো সমুদযো সমুদযসচ্চং নাম ভৰতি. পঞ্চক্খন্ধাতি সউপাদানা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খৰত্থুভাৰতো দুক্খং. তেসন্তি সউপাদানানং পঞ্চক্খন্ধানং. ধম্মং দেসেতীতি ‘‘আরম্ভথা’’তিআদিকং ধম্মং ৰেনেয্যানুরূপং ভগৰা দেসেতি. সামঞ্ঞেন পুব্বে ৰুত্তম্পি অত্থৰসেন ৰিসেসং দস্সেতুং পুন ‘‘দুক্খস্স পরিঞ্ঞায, সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৰুত্তং.

৩০. আরম্ভপটিপক্খভূতপমাদৰসেন পুরিমসচ্চদ্ৰযং আচরিযেন নিদ্ধারিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘ইতরসচ্চদ্ৰযং কথং নিদ্ধারিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা তং দ্ৰযম্পি পমাদমুখেনেৰ নিদ্ধারিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো তিৰিধো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু তণ্হামূলকঅৰিজ্জামূলকেসু পমাদেসু. তস্সাতি তিৰিধস্স তণ্হামূলকস্স পমাদস্স. সম্পটিৰেধেনাতি অস্সাদাদীনং পরিজাননেন. রক্খণাতি অত্তচিত্তস্স রক্খণসঙ্খাতা. পটিসংহরণাতি ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা ৰুত্তস্স পমাদস্স পটিপক্খভূতেন অপ্পমাদাননুযোগেন সংহরণা যা খেপনা অত্থি, অযং পমাদস্স পটিপক্খভূতেন অপ্পমাদানুযোগেন পৰত্তা খেপনসঙ্খাতা ভাৰনা সমথো নামাতি পমাদস্স পটিপক্খমুখেন পুন আৰট্টেত্ৰা সমথো নিদ্ধারিতোতি.

‘‘সো সমথো কথং কেন উপাযেন ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৰা উপাযং দস্সেতুং ‘‘সো কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কথন্তি কেন উপাযেন. ‘‘কামেন্তীতি কামা, কামীযন্তীতি ৰা কামা’’তি ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং কামানং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং অস্সাদঞ্চ, ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৩৫) ৰচনতো অপ্পস্সাদনীযানং কামানং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং আদীনৰঞ্চ. কামানন্তি চ কম্মত্থে সামিৰচনং. তেন ৰুত্তং –‘‘কামে পটিচ্চা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০). ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং, যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৰু. ৭২) ৰচনতো নিস্সরণন্তি ইধ পঠমজ্ঝানং অধিপ্পেতং. ৰোকারন্তি এত্থ ৰ-কারো আগমো, ও-কারং লামকভাৰং. আনিসংসন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিকং. যদা জানাতি, তদা তেন উপাযেন সমথো ভৰতীতি অত্থো.

সমথো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰিপস্সনং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ যা ৰীমংসা’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা কামানং অস্সাদাদযো যদা জানাতি, তদা সমথো ভৰতীতি ৰুত্তো, ‘‘তস্মিং সমথে ভৰমানে সতি কতমা ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ৰীমংসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং সমথে ভৰমানে সতি অস্সাদাদীনং যা অনিচ্চাদিৰীমংসা উপপরিক্খা পঞ্ঞা ভৰতি, অযং ৰীমংসা উপপরিক্খা পঞ্ঞা ৰিসেসেন পস্সনতো ৰিপস্সনা নাম. অথ ৰা তিৰিধস্স তণ্হামূলকস্স পমাদস্স সম্পটিৰেধেন রক্খণা পটিসংহরণা, অযং সমথোতি আচরিযেন ৰুত্তো, ‘‘কতমা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ৰীমংসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং যথাৰুত্তে সমথে সতি যথাৰুত্তস্স পমাদস্স অনিচ্চাদিৰসেন যা ৰীমংসা উপপরিক্খা পঞ্ঞা উপ্পন্না, অযং ৰীমংসা উপপরিক্খা পঞ্ঞা ৰিসেসেন পস্সনতো ৰিপস্সনা নাম. ৰীমংসাৰ দুব্বলা, উপপরিক্খা বলৰতীতি ৰিসেসো.

সমথো চেৰ ৰিপস্সনা চ দ্ৰে ধম্মা আচরিযেন নিদ্ধারিতা, ‘‘ইমে নিদ্ধারিতা দ্ৰে ধম্মা কিং গচ্ছন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইমে দ্ৰে’’তিআদি ৰুত্তং. সমথো সমথভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি, ৰিপস্সনা ৰিপস্সনাভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. ‘‘ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু ভাৰিযমানেসু কতমে যোগাৰচরেন পহীযন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইমেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. সমথে ধম্মে ভাৰিযমানে তণ্হা যোগাৰচরেন পহীযতি, ৰিপস্সনায ভাৰিযমানায অৰিজ্জা যোগাৰচরেন পহীযতীতি ইমে দ্ৰে পহাতব্বা ধম্মা পহীযন্তি তণ্হা চেৰ অৰিজ্জা চ. ‘‘ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু পহীযমানেসু কতমে ধম্মা নিরুজ্ঝন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উপাদানাদযোপি নিরুজ্ঝন্তীতি সকলৰট্টদুক্খনিরোধং দস্সেন্তো ‘‘ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু পহীনেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ তণ্হায সমথভাৰনায পহীযমানায, অৰিজ্জায ৰিপস্সনাভাৰনায পহীযমানায ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু দ্ৰীহি ভাৰনাহি পহীনেসু কামুপাদানাদীনি চত্তারি উপাদানানি ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰসেন নিরুজ্ঝন্তি, ন ভঙ্গক্খণৰসেন.

এত্থাহ – ‘‘তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘তণ্হায পহীযমানায উপাদানানি নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰচনং যুত্তং হোতু, কথং অৰিজ্জায পহীযমানায উপাদানানি নিরুজ্ঝন্তীতি? ‘‘তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো’’তি পাঠে অৰিজ্জাসহিততণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধোতি অত্থসম্ভৰতো. যথা হি তণ্হাসহিতাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো, এৰং অৰিজ্জাসহিতাৰ তণ্হা উপাদানানং পচ্চযো হোতীতি অৰিজ্জাসহিততণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধোতি অত্থো সম্ভৰতীতি গহেতব্বো. ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰসেন উপাদাননিরোধা তথেৰ ভৰনিরোধোতি এস নযো সেসেসুপি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধোতি এত্থাপি তণ্হাসহিতঅৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধোতিআদিকো গহিতোতি দট্ঠব্বো. ইতীতি এৰং ৰিসভাগসভাগধম্মানং আৰট্টনৰসেন নিদ্ধারিতানি চ পুরিমকানি দ্ৰে সচ্চানি চ, সমথো চ ৰিপস্সনা চ ইমে দ্ৰে ধম্মা মগ্গো চ মগ্গসচ্চঞ্চ, ৰট্টনিরোধো ৰট্টনিরোধসচ্চঞ্চ নিব্বানন্তি চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানি.

‘‘ৰীরিযপটিপক্খভূতস্স পমাদাদিধম্মস্স ৰসেন ৰা সভাগভূতস্স পমাদাদিধম্মস্স ৰসেন ৰা আৰট্টেত্ৰা চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধারিতব্বভাৰো অম্হেহি কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন তথা নিদ্ধারিতব্বভাৰেন ভগৰা ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তিআদিগাথাৰচনং আহ, তেন ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তিআদিগাথাৰচনেন তথা চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধারিতব্বভাৰো তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’তিআদিনা ৰোদানপক্খংযেৰ নিক্খিপিত্ৰা তস্সেৰ ৰোদানপক্খস্স ৰিসভাগধম্মসভাগধম্মৰসেনেৰ আৰট্টেত্ৰা চতুসচ্চনিদ্ধারণং কাতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা সংকিলেসপক্খম্পি নিক্খিপিত্ৰা তস্সেৰ সংকিলেসস্স ৰিসভাগধম্মসভাগধম্মৰসেনপি আৰট্টেত্ৰা চতুসচ্চনিদ্ধারণং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি মূলে’’তিআদিগাথাৰচনমাহ. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৰং ৰোদানপক্খং নিক্খিপিত্ৰা তস্স ৰিসভাগধম্মৰসেন, সভাগধম্মৰসেন চ আৰট্টনং দস্সেত্ৰা ইদানি সংকিলেসপক্খং নিক্খিপিত্ৰা তস্স ৰিসভাগধম্মৰসেন, সভাগধম্মৰসেন চ আৰট্টনং দস্সেতুং ‘যথাপি মূলে’তি গাথমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) –

ৰুত্তং. গাথাত্থোপি অট্ঠকথাযং ৰুত্তো. তথাপি যতিপোতানং অত্থায অট্ঠকথানুসারেনেৰ কথযিস্সাম.

সমূহো রুক্খো মূলতি পতিট্ঠাতি এতেন অৰযৰেন ভূমিভাগে ঠিতেনাতি মূলং, কিং তং? ভূমিভাগে ঠিতো মূলসঙ্খাতো রুক্খাৰযৰো, তস্মিং মূলে. নত্থি উপদ্দৰো ফরসুছেদাদিঅন্তরাযো অস্স মূলস্সাতি অনুপদ্দৰো. দল়্হেতি উপদ্দৰাভাৰেন সভাৰতো থিরে সতি. ছিন্দীযতীতি ছিন্নো, কো সো? ভূমিযং পতিট্ঠিতমূলসহিতো রুক্খাৰযৰো, ন ছিন্দিত্ৰা গহিতো রুক্খাৰযৰো. রুহতি ৰড্ঢতীতি রুক্খো. সো চ ভূমিযং পতিট্ঠিতমূলসহিতো রুক্খাৰযৰো রুক্খোতি ৰুত্তো যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি. পুনরেৰ রূহতীতি পুন অঙ্কুরুপ্পাদনং সন্ধায ৰুত্তং. তণ্হানুসযেতি অত্তভাৰসঙ্খাতস্স রুক্খস্স মূলে. অনূহতেতি অরহত্তমগ্গঞাণেন অনুপচ্ছিন্নে সতি ইদং অত্তভাৰসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খহেতু পুনপ্পুনং অব্বোচ্ছিন্নং নিব্বত্ততি ন নিরুজ্ঝতিযেৰাতি গাথাত্থো.

‘‘ইধ গাথাযং যো তণ্হানুসযো অনূহতভাৰেন দুক্খস্স নিব্বত্তনস্স মূলন্তি ৰুত্তো, অযং তণ্হানুসযো কতমস্সা তণ্হায অনুসযো’’তি পুচ্ছতি, ‘‘তণ্হায কামতণ্হাদিৰসেন বহুৰিধত্তা ভৰতণ্হায অনুসযো’’তি ৰিস্সজ্জেতি ভৰস্সাদতণ্হাভাৰতো. যো অনুসযো এতস্স ভৰতণ্হাসঙ্খাতস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতি, অযং অনুসযো অৰিজ্জানুসযো হোতি. ‘‘অনুসযো বহুৰিধো, কস্মা অৰিজ্জানুসযোতি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা হি ভৰতণ্হা’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জায ভৰতণ্হায পচ্চযত্তা অৰিজ্জানুসযো সদ্দহিতব্বো. অৰিজ্জায হি ভৰেসু আদীনৰস্স অদস্সনৰসেন ভৰস্সাদতণ্হা ভৰতীতি. ইমে দ্ৰে কিলেসাতিআদিম্হি হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা ৰিসভাগসভাগধম্মাৰট্টনং ৰিঞ্ঞাতব্বং, সমথৰিপস্সনা পন মগ্গসম্পযুত্তাৰ গহেতব্বা.

‘‘সব্বপাপস্সা’’তিআদিকস্স অনুসন্ধ্যত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) ৰুত্তো. সব্বপাপস্সাতি কম্মপথভাৰপ্পত্তাপত্তস্স নিরৰসেসস্স অকুসলস্স. অকরণন্তি সপরসন্তানেসু অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি কম্মপথভাৰপ্পত্তাপত্তস্স তেভূমককুসলস্স চেৰ লোকুত্তরকুসলস্স চ. উপসম্পদাতি সন্তানে উপ্পাদনৰসেন সম্পদা. সস্স অত্তনো চিত্তন্তি সচিত্তং, সচিত্তস্স পরিযোদাপনং ৰোদানং অরহত্তফলুপ্পত্তিযাতি সচিত্তপরিযোদাপনং. অরহত্তমগ্গুপ্পাদো পন ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি পদেন গহিতো. এতং অকরণাদিত্তযদীপনং বুদ্ধানং সম্মাসম্বুদ্ধানং সাসনং ওৰাদোতি গাথাত্থো.

গাথাযং যস্স পাপস্স অকরণং ৰুত্তং, তং পাপং দুচ্চরিতকম্মপথৰসেন ৰিভজিতুং ‘‘সব্বপাপং নামা’’তিআদি ৰুত্তং. দোসসমুট্ঠানন্তি যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং, লোভসমুট্ঠানম্পি ভৰতি. লোভসমুট্ঠানন্তিপি যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং, দোসসমুট্ঠানম্পি ভৰতি. মোহসমুট্ঠানম্পি তথেৰ ৰুত্তং. লোভসমুট্ঠানদোসসমুট্ঠানম্পি সম্ভৰতীতি দট্ঠব্বং. সব্বপাপো দুচ্চরিতকম্মপথপ্পভেদেন ৰিভত্তো, ‘‘এত্তকেনেৰ ৰিভজিতব্বো, উদাহু অঞ্ঞেন ৰিভজিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অঞ্ঞেন অকুসলমূলঅগতিগমনভেদেনপি ৰিভজিতুং ‘‘যা অভিজ্ঝা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং দুচ্চরিতঅকুসলকম্মপথকম্মৰিভাগেন ‘সব্বপাপ’ন্তি এত্থ ৰুত্তপাপং ৰিভজিত্ৰা ইদানিস্স অকুসলমূলৰসেন অগতিগমনৰিভাগম্পি দস্সেতুং ‘অকুসলমূল’ন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) অনুসন্ধ্যত্থো ৰুত্তো. মোহৰসেন সভাৰং অজানন্তস্স ভযসম্ভৰতো যং ভযা চ মোহা চ অগতিং গচ্ছতি, ইদং মোহসমুট্ঠানন্তি ৰুত্তং.

সব্বপাপো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমং সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ লোভো অসুভাযা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এত্তাৰতা ‘সব্বপাপস্স অকরণ’ন্তি এত্থ পাপং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স অকরণং দস্সেন্তো ‘লোভো…পে… পঞ্ঞাযা’তি তীহি কুসলমূলেহি তিণ্ণং অকুসলমূলানং পহানৰসেন সব্বপাপস্স অকরণং অনুপ্পাদনমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) –

ৰুত্তং. সুভাধিমুত্তৰসেন পৰত্তো লোভো অসুভায অসুভভাৰনায তথাপৰত্তেন অলোভেন তদঙ্গৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীযতি, সত্তেসু কুজ্ঝনদুস্সনৰসেন পৰত্তো দোসো মেত্তায মেত্তাভাৰনায তথাপৰত্তেন অদোসেন চ তদঙ্গৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীযতি, সত্তেসু চেৰ সঙ্খারেসু চ মুয্হনৰসেন পৰত্তো মোহো পঞ্ঞায ৰিচারণপঞ্ঞায চ ভাৰনামগ্গপঞ্ঞায চ তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযতি.

‘‘যদি তীহি কুসলমূলেহেৰ অকুসলমূলানি পহীযন্তি, এৰং সতি উপেক্খাকরুণামুদিতা নিরত্থকা ভৰেয্যু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তথা লোভো উপেক্খাযা’’তিআদি ৰুত্তং. উপেক্খাযাতি ‘‘সব্বে সত্তা কম্মস্সকা’’তিআদিনা ভাৰিতায উপেক্খায. মুদিতা অরতিং ৰূপসমেত্ৰা অরতিযা মূলভূতং মোহম্পি পজহতীতি মনসি কত্ৰা ‘‘মোহো মুদিতায পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অকুসলমূলানং কুসলমূলাদীহি পহাতব্বত্তং কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন তথা পহাতব্বত্তেন ভগৰা ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি ৰচনং আহ, তেন ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি ৰচনেন তথা পহাতব্বত্তং তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.

৩১. ‘‘এত্তাৰতা চ সব্বপাপো ৰিভত্তো, তস্স অকরণঞ্চ ৰিভত্তং সিযা, এৰং সতি অট্ঠমিচ্ছত্তানং অকরণং অনিৰারিতং সিযা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সব্বপাপং নাম অট্ঠ মিচ্ছত্তানী’’তিআদি ৰুত্তং. মিচ্ছাসতীতি অনিচ্চাদীসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অনুস্সরণচিন্তনাদিৰসেন পৰত্তঅকুসলপ্পৰত্তি.

সব্বপাপস্স অকরণং বহুধা আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতং, ‘‘কথং কুসলস্স সম্পদা ৰিভজিতব্বা ৰিঞ্ঞাতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা কুসলস্স সম্পদং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠসু মিচ্ছত্তেসু পহীনেসূ’’তিআদিমাহ. অট্ঠ সম্মত্তানীতি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৰো সম্মাৰাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধীতি অট্ঠসম্মত্তানি ৰিসভাগপরিৰত্তনধম্মৰসেন সম্পজ্জন্তি. অতীতস্সাতি অতীতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন দেসিতস্স. ৰিপস্সিনো হি ভগৰতো অযং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথা. চিত্তে পরিযোদাপিতেতি চিত্তপটিবদ্ধা পঞ্চক্খন্ধাপি পরিযোদাপিতা ভৰন্তি. ‘‘চিত্তপরিযোদাপিতেন পঞ্চন্নং খন্ধানং পরিযোদাপিতভাৰো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং ৰুত্তপ্পকারেন ভগৰা যং ‘‘চেতোৰিসুদ্ধত্থং ভিক্খৰে তথাগতে ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি ৰচনং আহ, তেন ‘‘চেতো…পে… ৰুস্সতী’’তি ৰচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পরিযোদাপনা কতিৰিধা ভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘দুৰিধা হী’’তিআদি ৰুত্তং. সমথৰিপস্সনায নীৰরণপ্পহানঞ্চ অরিযমগ্গভাৰনায অনুসযসমুগ্ঘাতো চাতি পরিযোদাপনস্স দুৰিধত্তা পঞ্চক্খন্ধা পরিযোদাপিতা ভৰন্তীতি অত্থো. পহীননীৰরণানুসযা হি পুগ্গলা পসাদনীযৰণ্ণা হোন্তি.

‘‘পরিযোদাপনস্স কিত্তিকা ভূমিযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰে পরিযোদাপনভূমিযো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’ন্তিআদিগাথায দেসিতেসু ধম্মেসু কতমং দুক্খসচ্চং, কতমং সমুদযসচ্চং, কতমং মগ্গসচ্চং, কতমং নিরোধসচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যং পটিৰেধেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি গাথায দেসিতেসু ধম্মেসু যং খন্ধপঞ্চকং পটিৰেধেন পরিঞ্ঞাভিসমযেন পরিযোদাপেতি, ইদং খন্ধপঞ্চকং দুক্খং দুক্খসচ্চং ভৰে. যতো তণ্হাসংকিলেসতো খন্ধপঞ্চকং পরিযোদাপেতি, অযং তণ্হাসংকিলেসো সমুদযো সমুদযসচ্চং. যেন অরিযমগ্গঙ্গেন পরিযোদাপেতি, অযং অরিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. যং অসঙ্খতধাতুং অধিগতেন পুগ্গলেন পরিযোদাপিতং, অযং অসঙ্খতধাতুধম্মো নিরোধো নিরোধসচ্চং ভৰে. ইমানি চত্তারি সচ্চানি গাথায দেসিতধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনৰসেন নিদ্ধারিতানি. ‘‘তেনাহা’’তিআদিকস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তিআদিগাথায দেসিতানং ধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনৰসেন চত্তারি সচ্চানি আচরিযেন নিদ্ধারিতানি, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতানি.

‘‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে;

এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’তি –

গাথায দেসিতানং ধম্মানং ৰিসভাগসভাগধম্মানং আৰট্টনৰসেন কথং চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ধম্মো হৰে’’তিআদিমাহ. তায গাথায দেসিতে ধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মো নামাতি পুঞ্ঞধম্মো নাম. ইন্দ্রিযসংৰরোতি মনচ্ছট্ঠিন্দ্রিযসংৰরসীলাদিকো সব্বো সংৰরো. তেন ৰুত্তং –‘‘ইন্দ্রিযসংৰরসীসেন চেত্থ সব্বম্পি সীলং গহিতন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩১). চত্তারো অপাযা দুক্কটকম্মকারীনং গতিভূতত্তা দুগ্গতি. সব্বা উপপত্তিযো পন দুক্খদুক্খসঙ্খারদুক্খৰিপরিণামদুক্খসমঙ্গীনং গতিভূতত্তা দুগ্গতি নাম.

‘‘তস্মিং দুৰিধে ধম্মে ইন্দ্রিযসংৰরধম্মো কত্থ ঠিতো, কথং সুচিণ্ণো, কুতো রক্খতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা সংৰরসীলে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দুৰিধে ধম্মে. সংৰরসীলে ঠিতা যা অখণ্ডকারিতা হোতি, অযং অখণ্ডৰসেন কাতব্বো সংৰরসীলে ঠিতো সুট্ঠু আচিণ্ণপরিচিণ্ণো পুঞ্ঞধম্মো চতূহি অপাযেহি অত্তনো আধারং অত্তানং রক্খন্তং পুগ্গলং একন্তিকভাৰেন রক্খতি, অনেকন্তিকভাৰেন পন রক্খিতমত্তো পুঞ্ঞধম্মোপি রক্খতীতি অত্থো গহেতব্বো. অপাযেহীতি চ পধানৰসেন ৰুত্তং, রোগাদিঅন্তরাযতোপি রক্খতি. রোগাদিঅন্তরাযো ৰা অযতো অপগতত্তা অপাযন্তোগধোতি দট্ঠব্বো.

‘‘তথা রক্খতীতি কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘এৰং ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং ৰুত্তপ্পকারেন লক্খণপকারদস্সনং ভগৰা ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, সীলৰতো গতিযো দেৰা চ মনুস্সা চা’’তি যং ৰচনং আহ, তেন ‘‘দ্ৰেমা…পে… মনুস্সা চা’’তি ৰচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সংৰরসীলে ঠিতস্স অখণ্ডকাতব্বস্স সুচিণ্ণস্স পুঞ্ঞধম্মস্স অপাযেহি রক্খণে একন্তিকভাৰো কেন সুত্তেন দীপেতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘এৰঞ্চ নাল়ন্দায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰঞ্চাতি ইমিনা ইদানি ৰুচ্চমানেন পকারেনপি ৰুত্তপ্পকারো অত্থো ৰেদিতব্বো. নাল়ন্দাযন্তি নাল়ন্দনামকে নিগমে নিসিন্নো অসিবন্ধকনামস্স পুত্তো গামণি গামজেট্ঠকো ভগৰন্তং এতং ৰুচ্চমানং ‘‘ব্রাহ্মণা, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.

ব্রাহ্মণাতি বাহিরকা ব্রাহ্মণা. ভন্তেতি ভগৰন্তং গামণি আলপতি. পচ্ছাভূমকাতি পচ্ছিমদিসায নিসিন্নকা. উয্যাপেন্তীতি মনুস্সলোকতো উদ্ধং দেৰলোকং যাপেন্তি পাপেন্তি.

ইধস্সাতি ইধলোকে অস্স ভৰেয্য. পুরিসো পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো অস্স ভৰেয্যাতি যোজনা. সেসং পাল়িতো চেৰ ৰুত্তানুসারেন চ ঞেয্যং.

৩২. ‘‘ৰিসভাগধম্মসভাগধম্মাৰট্টনৰসেন চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধারিতভাৰো কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ মহাকচ্চানো একম্হি পদট্ঠানে’’তি ৰুত্তং.

‘‘এত্তাৰতা চ আৰট্টো হারো পরিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো আৰট্টো হারো’’তি ৰুত্তং. যস্সং যস্সং পাল়িযং যো যো আৰট্টো হারো যথালাভৰসেন যোজিতো, তস্সং তস্সং পাল়িযং সো সো আৰট্টো হারো তথা নিদ্ধারেত্ৰা যুত্তো যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি আৰট্টহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেনেৰ গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.