৬. চতুব্যূহহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

২৫. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন লক্খণহারৰিভঙ্গেন সুত্তত্থেহি সমানত্থা ৰিভত্তা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো লক্খণহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো চতুব্যূহহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো চতুব্যূহো হারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু. কতমোতি কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চতুব্যূহো হারো চতুব্যূহহারৰিভঙ্গো নামাতি ৰিঞ্ঞেয্যো. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো চতুব্যূহো হারোতি চতুব্যূহহারৰিভঙ্গো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৫). ‘‘ইমিনা চতুব্যূহহারেন কতমস্স নেরুত্তাদযো গৰেসিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ব্যঞ্জনেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ব্যঞ্জনেনাতি চতুব্যূহহারস্স সুত্তস্স ৰিসেসতো ব্যঞ্জনৰিচযভাৰতো ‘‘ব্যঞ্জনা’’তি ৰোহারিতেন ইমিনা চতুব্যূহহারেন সুত্তস্স নেরুত্তঞ্চ, সুত্তস্স অধিপ্পাযো চ, সুত্তস্স নিদানঞ্চ, সুত্তস্স পুব্বাপরসন্ধি চ সংৰণ্ণেন্তেহি গৰেসিতব্বোতি অত্থো.

‘‘চতুব্যূহহারেন গৰেসিতব্বেসু নেরুত্তাদীসু কতমং সুত্তস্স গৰেসিতব্বং নেরুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নেরুত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – তত্থ তেসু ইমিনা চতুব্যূহহারেন গৰেসিতব্বেসু নেরুত্তাদীসু কতমং সুত্তস্স নেরুত্তং নিব্বচনং নামাতি চে পুচ্ছেয্য? সুত্তস্স যা নিরুত্তি নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তি গৰেসিতব্বা, ইদং সভাৰনিরুত্তিভূতং নিব্বচনং নেরুত্তং নামাতি. ‘‘যা নিরুত্তি নেরুত্তং নামাতি ৰুত্তা, কা পন সা নিরুত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পদসংহিতা’’তি ৰুত্তং. পদেসু সংহিতা যুত্তা পদসংহিতা. যথা যথা সুত্তত্থো ৰত্তব্বো, তথা তথা যা সভাৰনিরুত্তি পৰত্তা, সা পৰত্তা সভাৰনিরুত্তিযেৰ নিরুত্তি নামাতি যোজনা. ‘‘কা পন সা সভাৰনিরুত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চ ‘‘যং ধম্মানং নামসো ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যং যায কারণভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা ধম্মানং নেয্যানং নামসো পথৰীনামাদিনা ৰা ফস্সনামাদিনা ৰা খন্ধনামাদিনা ৰা ৰিৰিধেন নামেন অত্থধম্মাদীসু কুসলস্স পুগ্গলস্স ঞাণং পৰত্ততি, সা কারণভূতা নামপঞ্ঞত্তি সভাৰনিরুত্তি নামাতি অত্থো. যন্তি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো, যাযাতি অত্থো. ‘‘লিঙ্গপকতিধম্মানং নামসো পৰত্তমানং ঞাণং ৰিৰরিত্ৰা কথেহী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যদা হি ভিক্খূতিআদিনা ‘ধম্মানং নামসো ঞাণ’ন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরতী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৫) ৰুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তোৰাতি ন ৰিচারিতো.

২৬. নেরুত্তং আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং ‘‘কতমো সুত্তে গৰেসিতব্বো ভগৰতো অধিপ্পাযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো অধিপ্পাযো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো পাকটো. অপিচ ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতী’’তিআদীসু যেন পুগ্গলেন অত্তনা রক্খিতেন ধম্মেন রক্খিতব্বভাৰো ইচ্ছিতো, সো ধম্মং রক্খিস্সতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো. যো পুগ্গলো দুগ্গতিতো মুচ্চিতুকামো, সো ধম্মং রক্খিস্সতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো.

চোরো যথা সন্ধিমুখে গহিতোতিআদীসু যো চোরো ঘাতনতো মুচ্চিতুকামো, সো চোরকম্মং ন করিস্সতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো. যো পুগ্গলো অপাযাদিদুক্খতো মুচ্চিতুকামো, সো পাপকম্মং ন করিস্সতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো.

সুখকামানীতিআদীসু যে পুগ্গলা সুখং ইচ্ছন্তি, তে পরহিংসনতো ৰিৰজ্জিস্সন্তীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো.

মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চাতিআদীসু যে পুগ্গলা পুনপ্পুনং পৰত্তমানজাতিজরামরণতো মুচ্চিতুকামা, তে ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ভৰিস্সন্তি, সন্তুট্ঠা ভৰিস্সন্তি, সুদ্ধাজীৰা ভৰিস্সন্তি, পাতিমোক্খসংৰরসীলসম্পন্না ভৰিস্সন্তি, অতন্দিনো ভৰিস্সন্তি, ৰিপস্সকা ভৰিস্সন্তি, সগারৰা সপ্পতিস্সা ভৰিস্সন্তীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো.

অপ্পমাদো অমতপদন্তিআদীসু যে পুগ্গলা মচ্চুনো ভাযন্তি, নিব্বানমিচ্ছন্তি, তে পুগ্গলা দানসীলভাৰনাকম্মেসু অপ্পমত্তা ভৰিস্সন্তীতি ভগৰতো অধিপ্পাযো.

২৭. সুত্তে গৰেসিতব্বো অধিপ্পাযো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতো, ‘‘কতমং সুত্তস্স গৰেসিতব্বং নিদান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিদান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিদানন্তি ফলং নীহরিত্ৰা দেতীতি নিদানং. কিং তং? কারণং. ধনিযোতি ধনৰড্ঢনকারণে নিযুত্তোতি ধনিযো. গোপালকোতি গাৰো ইস্সরভাৰেন পালেতি রক্খতীতি গোপালকো. উপধীহীতি পুত্তগোণাদীহি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৩). নরস্সাতি পুত্তিমন্তস্স ৰা গোপালকস্স ৰা নরস্সাতি চ পদট্ঠানৰসেন ৰা যেভুয্যৰসেন ৰা গাথাযং আগতৰসেন ৰা ৰুত্তং, নারিযাপি উপধীহি নন্দনা অত্থেৰাতি দট্ঠব্বা.

ইমিনা ৰত্থুনাতি উপধিসঙ্খাতেন ইমিনাৰ পুত্তগৰাদিনা ৰত্থুনা. ৰসতি পৰত্ততি নন্দনা এত্থ পুত্তগোণাদিকেতি ৰত্থু. নন্দনং নীহরিত্ৰা দেতি পুত্তগোণাদিকন্তি নিদানন্তি অত্থং গহেত্ৰা ধনিযো ‘‘উপধীহি নরস্স নন্দনা’’তি আহ. ভগৰা পন ‘‘ৰসতি পৰত্ততি সোচনা এত্থ পুত্তগোণাদিকেহি ৰত্থু, সোচনং নীহরিত্ৰা দেতি পুত্তগোণাদিকন্তি নিদান’’ন্তি অত্থং গহেত্ৰা ‘‘উপধীহি নরস্স সোচনা’’তি আহ. পরিগ্গহীযতেতি পরিগ্গহং. কিং তং? পুত্তগোণাদিকং, তং পরিগ্গহং ‘‘উপধী’’তি আহ, ন কিলেসূপধিকাযখন্ধূপধিন্তি.

উপধীসূতি খন্ধসঙ্খাতেসু কাযেসু. কাযং ‘‘উপধী’’তি আহ, ন পুত্তগৰাদিকং, ন পরিগ্গহং.

বাহিরেসু ৰত্থূসূতি মণিকুণ্ডলপুত্তদারাদীসু ৰত্থূসু.

কামসুখন্তি কামনীযেসু অস্সাদসুখৰসেন পৰত্তা তণ্হা. বাহিরৰত্থুকায তণ্হাযাতি কামনীযেসু বাহিরৰত্থূসু অস্সাদসুখৰসেন পৰত্তায তণ্হায.

অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাযাতি রূপকাযসঙ্খাতে অজ্ঝত্তিকৰত্থুম্হি অভিনন্দনৰসেন পৰত্তায.

পুন অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাযাতি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতে অজ্ঝত্তিকৰত্থুম্হি সিনেহৰসেন পৰত্তায.

গৰেসিতব্বং নিদানং ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমো গৰেসিতব্বো পুব্বাপরসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ কতমো পুব্বাপরসন্ধী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নেরুত্তাধিপ্পাযনিদানপুব্বাপরসন্ধীসু. যথাতি যেন অন্ধকারাদিনা সভাৰেন ‘‘কামন্ধা…পে… মাতর’’ন্তি যং কামতণ্হং ভগৰা আহ, অযং কামতণ্হা তথা তেন অন্ধকারাদিনা সভাৰেন ‘‘কামন্ধা…পে… মাতর’’ন্তি গাথা ৰুত্তাতি যোজনা.

গাথাত্থো পন – কামেতীতি কামো, কামতণ্হা, কামেন অত্থস্স অজাননতায ধম্মস্স, অপস্সনতায চ অন্ধাতি কামন্ধা. কামতণ্হাসঙ্খাতেন জালেন অত্থধম্মানং অজাননাপস্সনেন সঞ্ছন্না পলিগুণ্ঠিতাতি জালসঞ্ছন্না. তণ্হাসঙ্খাতেন ছদনেন তেসংযেৰ অত্থধম্মানং অজাননাপস্সনেন ছাদিতা পিহিতাতি তণ্হাছদনছাদিতা. অত্থধম্মেসু পমত্তসঙ্খাতেন পমাদেন বন্ধনেন বদ্ধা বন্ধিতব্বা পুগ্গলা জরামরণং অন্ৰেন্তি, কুমিনামুখে পৰত্তা মচ্ছা মরণং অন্ৰেন্তি ইৰ চ, খীরপকো ৰচ্ছো মাতরং অন্ৰেতি ইৰ চ, তথা জরামরণং অন্ৰেন্তীতি গহেতব্বো.

‘‘কামন্ধা…পে… মাতর’ন্তি যায দেসনায, গাথায ৰা কামতণ্হা ৰুত্তা, সা দেসনা, গাথা ৰা কতমেন দেসনাভূতেন অপরেন যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৰা ইমায দেসনায, গাথায ৰা যুজ্জতীতি দস্সেতুং ‘‘সা কতমেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সাতি ‘‘কামন্ধা…পে… অন্ৰেন্তী’’তি দেসনা, গাথা ৰা. পুব্বাপরেনাতি ততো দেসনাতো পুব্বেন দেসনাৰচনেন, গাথাৰচনেন ৰা অপরেন দেসনাৰচনেন, গাথাৰচনেন ৰা. যুজ্জতি যুজ্জনং এতি সমেতীতি পুচ্ছতি.

যথাতি যেন অন্ধকরণাদিনা. ‘‘রত্তো…পে… নর’’ন্তি যং গাথাৰচনং ভগৰা আহ, তেন গাথাৰচনেন তথা অন্ধকরণাদিনা যুজ্জতীতি যোজনা. গাথাত্থো পন – রত্তো রঞ্জন্তো পুগ্গলো অত্থং অত্তহিতপযোজনং পরহিতপযোজনং ন জানাতি. রত্তো রঞ্জন্তো ধম্মং যথাৰুত্তস্স অত্থস্স হেতুং পঞ্ঞাচক্খুনা ন পস্সতি. রাগো যং নরং যদা সহতে, তদা তস্স নরস্স অন্ধং অন্ধকারং তমং অঞ্ঞাণং হোতীতি গহেতব্বো.

ইতীতি এৰং. অন্ধতায অন্ধকরণতায সঞ্ছন্নতায সঞ্ছন্নকরণতায. সাযেৰ তণ্হাতি ‘‘কামন্ধা…পে… মাতর’’ন্তি গাথাৰচনেন যা কামতণ্হা ৰুত্তা, সাযেৰ কামতণ্হা. অভিলপিতাতি ‘‘রত্তো…পে… নর’’ন্তি অপরেন গাথাৰচনেন ভগৰতা ৰোহারিতা ৰোহরণেন ঞাপিতা, অভিলপিতস্স অত্থস্স সমানতা পুব্বদেসনা অপরদেসনায যুজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘দ্ৰীসু গাথাসু কতমেহি পদেহি সাযেৰ তণ্হা অভিলপিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমেহি অভিলপিতাতি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যঞ্চাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পঠমগাথাযং ‘‘কামন্ধা…পে… ছাদিতা’’তি যঞ্চ পদং আহ, দুতিযগাথাযঞ্চ ‘‘রত্তো…পে… ন পস্সতী’’তি যঞ্চ পদং আহ. পরিযুট্ঠানেহি পরিযুট্ঠানদীপকেহি ইমেহি ‘‘কামন্ধা…পে… পস্সতী’’তি পদেহি সাযেৰ পঠমগাথায ৰুত্তা কামতণ্হা চ ভগৰতা অভিলপিতা.

‘‘যং অন্ধকারং ৰুত্তং, কতমং তং? যা তণ্হা পোনোভৰিকা ৰুত্তা, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং অন্ধকার’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অন্ধকারং যং অঞ্ঞাণং ৰুত্তং, অযং দুক্খসমুদযো ভৰে. যা চ তণ্হা পোনোভৰিকা ৰুত্তা, অযঞ্চ দুক্খসমুদযো ভৰেতি যোজনা.

‘‘কামা’’তি যঞ্চ পদং ভগৰা আহ, তেন পদেন ইমে কিলেসকামা ৰুত্তা. ‘‘জালসঞ্ছন্না’’তি যঞ্চ পদং ভগৰা আহ, তেন পদেন তেসংযেৰ কিলেসকামানং পযোগেন সমুদাচারেন পরিযুট্ঠানং ভগৰা দস্সেতি. তস্মাতি যস্মা যস্মিং সন্তানে তণ্হা উপ্পন্না, তং সন্তানং সংসারতো নিস্সরিতুং অদত্ৰা রূপারম্মণাদীহি পলোভযমানা হুত্ৰা চিত্তং কিলেসেহি পরিযাদায তিট্ঠতি, তস্মা তণ্হায চিত্তং পরিযাদায সন্তানে তিট্ঠমানত্তা. কিলেসৰসেনাতি ৰীতিক্কমকিলেসৰসেন. পরিযুট্ঠানৰসেনাতি ৰীতিক্কমনং অপ্পত্ৰা উপ্পজ্জমানৰসেন. যেতি ৰুত্তপ্পকারতণ্হাসহিতপুগ্গলসদিসা. তেতি তে তণ্হাবন্ধনবদ্ধা চ এদিসকা চ পুগ্গলা. জরামরণং অন্ৰেন্তি জরামরণং অতিক্কমিতুং ন সক্কুণন্তি. অযন্তি জরামরণানুপ্পৰত্তি ‘‘জরামরণমন্ৰেন্তী’’তি ইমিনা ৰচনেন ভগৰতা দস্সিতাতি যোজনা.

‘‘কামন্ধা’’তিআদিগাথায চেৰ ‘‘রত্তো’’তিআদিগাথায চ পুব্বাপরসন্ধি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ‘যস্স পপঞ্চা ঠিতী চা’তিআদিগাথাসু পুব্বাপরসন্ধি অম্হেহি ৰিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা যস্স পপঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সা গাথায – যস্স মুনিনো পপঞ্চা তণ্হামানদিট্ঠী চ নত্থি, তণ্হামানদিট্ঠীহি অভিসঙ্খতা সঙ্খারা চ নত্থি, ঠিতী অনুসযা তণ্হা চ নত্থি, সন্দানসদিসং তণ্হাপরিযুট্ঠানং নত্থি, পলিঘসদিসো মোহো চ নত্থি, সো মুনি পপঞ্চাদিকং সব্বং ৰীতিৰত্তো অতিক্কন্তোতি ৰুচ্চতি. নিত্তণ্হং নিমানং নিদিট্ঠিং নিসন্দানং নিপলিঘং লোকে চরন্তং তং মুনিং সদেৰকো তণ্হাসহিতো লোকো ন ৰিজানাতীতি অত্থো.

গাথাযং পপঞ্চাদযো ভগৰতা ৰুত্তা, ‘‘কতমে তে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পপঞ্চা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. অত্তনো আধারপুগ্গলং সংসারে চিরং পপঞ্চন্তাপেন্তী তণ্হামানদিট্ঠিযো চ, তাহি তণ্হামানদিট্ঠীহি সহজাতৰসেন ৰা উপত্থম্ভনৰসেন ৰা অভিসঙ্খতা সঙ্খারা চ পপঞ্চা নাম. সন্তানে অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযা তণ্হা সত্তানং তিট্ঠনহেতুত্তা ঠিতী নাম. পৰত্তমানায তণ্হায যং পরিযুট্ঠানঞ্চ ছত্তিংসতণ্হায জালিনিযা যানি ৰিচরিতানি চ ৰুত্তানি, ইদং সব্বং অত্তনো আধারং পুগ্গলং বন্ধনট্ঠেন সন্দানসদিসত্তা সন্দানং নাম. মোহো অত্তনো আধারস্স পুগ্গলস্স নিব্বাননগরপ্পৰেসনস্স পটিসেধকত্তা পলিঘসদিসত্তা পলিঘো নাম. ‘‘যস্স পপঞ্চাদযো নত্থি, সো কিং ৰীতিৰত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যে চা’’তিআদি ৰুত্তং. যে ৰুত্তপ্পকারা পপঞ্চা সঙ্খারা, যা চ ৰুত্তপ্পকারা ঠিতি, যং ৰুত্তপ্পকারং সন্দানঞ্চ, যং ৰুত্তপ্পকারং পলিঘঞ্চ নত্থীতি ৰুত্তা, সব্বং এতং পপঞ্চাদিকং যো মুনি সমতিক্কন্তো, অযং মুনি ‘‘নিত্তণ্হো’’তি ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বো.

২৮. ‘‘যস্স পপঞ্চাতিআদিগাথাযং যে পপঞ্চাদযো ৰুত্তা, তেসু তণ্হামানদিট্ঠিহেতুকা সঙ্খারা কদা কতিৰিধং ফলং দেন্তি, তংসঙ্খারসম্পযুত্তা তণ্হা কদা কতিৰিধং ফলং দেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পরিযুট্ঠানসঙ্খারা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু পপঞ্চসঙ্খারাদীসু. পরিযুট্ঠানসঙ্খারাতি ৰীতিক্কমৰসেন পৰত্তা পরিযুট্ঠানা অকুসলসঙ্খারা চেতনা. দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীতি দিট্ঠে পস্সিতব্বে ধম্মে অত্তভাৰে ৰেদনীযং ফলং দেতীতি দিট্ঠধম্মৰেদনীযা, দিট্ঠে ধম্মে ফলং ৰেদেতীতি ৰা দিট্ঠধম্মৰেদনীযা. কা সা? অপদুস্সনীযাদীসু অতিদুস্সনাদিৰসেন পৰত্তা পঠমজৰনচেতনা. উপপজ্জে ফলং ৰেদেতীতি উপপজ্জৰেদনীযা, সত্তমজৰনচেতনা. অপরাপরিযাযে অত্তভাৰে ফলং ৰেদেতীতি অপরাপরিযাযৰেদনীযা, মজ্ঝে পৰত্তা পঞ্চ জৰনচেতনা. তিফলদানৰসেন তিৰিধা সঙ্খারা. এৰং ইমায তিৰিধায সঙ্খারচেতনায সম্পযুত্তা তিৰিধা তণ্হা তিৰিধং ফলং দিট্ঠে ৰা ধম্মে অত্তভাৰে, উপপজ্জে ৰা অনন্তরভৰে, অপরে ৰা পরিযাযে ভৰে দেতি নিব্বত্তেতীতি এৰং ফলনিব্বত্তকসঙ্খারং ৰা তংসম্পযুত্তং তণ্হং ৰা ভগৰা আহ.

‘‘যায দেসনায, গাথায ৰা ফলনিব্বত্তকং সঙ্খারং আহ, সা দেসনা, গাথা ৰা কতমেন দেসনাভূতেন ৰা অপরেন যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং লোভপকতং কম্মং করোতী’’তিআদি ৰুত্তং. যা ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনা চ যা ‘‘যং লোভপকতং কম্মং…পে… অপরে ৰা পরিযাযে’’তি দেসনা চ ৰুত্তা, ভগৰতো ইদং দেসনাদ্ৰযং অঞ্ঞমঞ্ঞং পুব্বাপরেন পুব্বং অপরেন অপরং পুব্বেন যুজ্জতি যুজ্জনং এতি সমেতি, যথা গঙ্গোদকং যমুনোদকেন, যমুনোদকম্পি গঙ্গোদকেন সংসন্দতি সমেতি. ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনা ‘‘যং লোভপকতং…পে… পরিযাযে’’তি দেসনায সংসন্দতি সমেতি, ‘‘যং লোভপকতং…পে… পরিযাযে’’তি দেসনাপি ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনায সংসন্দতি সমেতীতি অত্থো গহেতব্বো. ‘‘কথং যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পরিযুট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিফলত্তযনিব্বত্তকট্ঠেন যুজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি.

যং যং সুত্তং ভগৰতা দেসিতং পুব্বাপরেন যুজ্জতি, তং তং সুত্তম্পি নীহরিত্ৰা পুব্বাপরসংসন্দনং দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. সংসন্দনাকারো ৰুত্তনযানুসারেন গহেতব্বো. তত্থাতি তেসু পরিযুট্ঠানসঙ্খারতণ্হাৰিচরিতেসু. পরিযুট্ঠানন্তি রূপারম্মণাদীনি অযোনিসোমনসিকারেন আরব্ভ সত্তসন্তানে পৰত্তং তণ্হাচরিতং. পটিসঙ্খানবলেনাতি অসুভানিচ্চাদিদস্সনবলেন তদঙ্গপ্পহানৰসেন পহাতব্বং. সঙ্খারাতি দস্সনপহাতব্বা সঙ্খারা. দস্সনবলেনাতি দস্সনসঙ্খাতপঠমমগ্গঞাণবলেন পহাতব্বা. ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানীতি দস্সনেন পহাতব্বতণ্হাৰিচরিতেহি অৰসেসানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. নিগ্গতা তণ্হা যস্স সো নিত্তণ্হো, নিত্তণ্হস্স ভাৰো নিত্তণ্হতা, কা সা? সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু.

পপঞ্চসঙ্খারাভিনন্দনত্তযং যদিপি অত্থতো একং সমানং, দেসনায পন পদক্খরাদীহি ৰিসেসো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘যোযং পুব্বাপরসন্ধি আচরিযেন ৰিভত্তো, সোযং কতিৰিধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো চাযং পুব্বাপরো সন্ধী’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – ‘‘ন কেৰলং সুত্তন্তরসংসন্দনমেৰ পুব্বাপরসন্ধি, অথ খো অঞ্ঞোপি অত্থীতি দস্সেতুং ‘সো চায’ন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮). তত্থ অত্থসন্ধীতি কিরিযাকারকাদিৰসেন অত্থস্স অত্থেন সন্ধি. পদসন্ধীতি নামপদাদিকস্স নামপদাদিকন্তরেন সন্ধি. দেসনাসন্ধীতি ৰুত্তপ্পকারস্স দেসনন্তরস্স ৰুত্তপ্পকারেন দেসনন্তরেন সন্ধি. নিদ্দেসসন্ধীতি নিদ্দেসন্তরস্স নিদ্দেসন্তরেন সন্ধি.

সন্ধি চ নাম অত্থাদযো মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো সভাৰধম্মো নাম নত্থি, অত্থাদীনঞ্চ ছঅত্থপদাদীসু অৰরোধনতো ‘‘অত্থসন্ধি ছপ্পদানী’’তিআদি ৰুত্তং.

অত্থসন্ধিব্যঞ্জনসন্ধযো আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা দেসনাসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দেসনাসন্ধি ন চ পথৰি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ন চ পথৰিং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চাতি এত্থ ঝাযী ঝানসমঙ্গী পুগ্গলো পথৰিং নিস্সায আলম্বিত্ৰা ন চ ঝাযতি, সব্বসঙ্খারনিস্সটং পন নিব্বানং নিস্সায আলম্বিত্ৰা ফলসমাপত্তিং ঝাযতি সমাপজ্জতি এৰাতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন চ আপন্তিআদীসুপি এস নযো যোজেতব্বো. ফলসমাপত্তিসমঙ্গী পুগ্গলো হি পথৰীআদযো মুঞ্চিত্ৰা নিব্বানমেৰ আরব্ভ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতীতি. এত্থ চ পথৰীআদীহি মহাভূতেহি কামভৰরূপভৰা গহিতা রূপপটিবদ্ধৰুত্তিতায. আকাসানঞ্চাযতনাদীহিপি অরূপভৰো গহিতো, ভৰত্তযং ৰজ্জেত্ৰা চ ঝাযতীতি অধিপ্পাযো. যদি পথৰীআদযো নিস্সায ন ঝাযী ঝাযতি চ, এৰং সতি ইধলোকসঙ্খাতং সত্তসন্তানং ৰা পরলোকসঙ্খাতং সত্তসন্তানং ৰা অনিন্দ্রিযসন্তানং ৰা নিস্সায ঝাযী ঝাযতীতি আসঙ্কনীযত্তা তং পরিহরন্তো ‘‘ন চ ইমং লোক’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইমং লোকন্তি ইধলোকসঙ্খাতো দিট্ঠো অত্তভাৰো সত্তসন্তানো ৰুত্তো, তস্মিং নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. পরলোকন্তি ইধলোকতো অঞ্ঞো ভৰন্তরসঙ্খাতো সত্তসন্তানো ৰুত্তো, তস্মিং নিস্সায ন চ ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ.

যমিদং উভযন্তিআদীসু ইদং উভযং ইধলোকপরলোকদ্ৰযং অন্তরেন ৰজ্জেত্ৰা যং রূপাযতনং দিট্ঠং, তং রূপাযতনম্পি. যং সদ্দাযতনং সুতং, তং সদ্দাযতনম্পি. যং গন্ধাযতনরসাযতনফোট্ঠব্বাযতনং মুতং, তং গন্ধাযতনরসাযতনফোট্ঠব্বাযতনম্পি. যং আপোধাতু আকাসধাতু লক্খণরূপং ওজাসঙ্খাতং ধম্মাযতনেকদেসরূপং ৰিঞ্ঞাতং, তং আপোধাতাদিকং ধম্মাযতনেকদেসরূপম্পি. যং ৰত্থু পরিযেসিতং ৰা অপরিযেসিতং ৰা সন্তিকে পত্তং, তং ৰত্থুম্পি. যং ৰত্থু পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা পরিযেসিতং পরিযেসনারহং সুন্দরং, তং ৰত্থুম্পি. যং ৰত্থু ৰিতক্কিতং ৰিতক্কনৰসেন আলম্বিতব্বং, তং ৰত্থুম্পি. যং ৰত্থু ৰিচারিতং অনুমজ্জনৰসেন আলম্বিতব্বং, তং ৰত্থুম্পি. যং ৰত্থু মনসা চিত্তেনেৰ অনুচিন্তিতং অনুচিন্তনৰসেন আলম্বিতব্বং, তং ৰত্থুম্পি নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চাতি যোজনা কাতব্বা.

এত্থ দিট্ঠাদিকং বহিদ্ধারূপমেৰ গহেতব্বং অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাচরিযো – ‘‘তদুভযৰিনিমুত্তো অনিন্দ্রিযবদ্ধো রূপসন্তানো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮). ‘‘যদি ঝাযী পুগ্গলো যথাৰুত্তে পথৰীআদযো নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, এৰং সতি অযং ঝাযী পুগ্গলো ইদং নাম নিস্সায ঝাযতীতি লোকে কেনচি ঞাযতি কিং, উদাহু ন ঞাযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ন ঞাযতীতি দস্সেতুং ‘‘অযং সদেৰকে লোকে’’তিআদিমাহ. তত্থ ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযন্তো অযং খীণাসৰপুগ্গলো সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায যত্থ কত্থচিপি অনিস্সিতেন চিত্তেন ঝাযতীতি সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায কেনচি ন ঞাযতীতি অত্থো গহেতব্বো. তেন ৰুত্তং –

‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, কিং ত্ৰং নিস্সায ঝাযসী’’তি. (সং. নি. ৩.৭৯; নেত্তি. ১০৪);

‘‘কেনচি অৰিঞ্ঞাযভাৰো কেন সুত্তেন ৰিভাৰেতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমিনা গোধিকসুত্তেন (সং. নি. ১.১৫৯) ৰিভাৰেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যথা মারো পাপিমা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি খীণাসৰচিত্তস্স কত্থচিপি অনিস্সিতভাৰং গোধিকসুত্তেন (সং. নি. ১.১৫৯) ৰক্কলিসুত্তেন (সং. নি. ৩.৮৭) চ ৰিভাৰেতুং ‘যথা মারো’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮) ৰুত্তং. তত্থ দানাদিপুঞ্ঞকারকে, পুঞ্ঞে ৰা মারেতি নিৰারেতীতি মারো, অত্তহিতপরহিতে মারেতীতি ৰা মারো. পাপচিত্তুপ্পাদৰন্ততায পাপিমা. পুব্বত্তভাৰে গোধস্স ঘাতকত্তা ‘‘গোধিকো’’তি লদ্ধনামস্স পরিনিব্বাযন্তস্স কুলপুত্তস্স পরিনিব্বানতো উদ্ধং পটিসন্ধাদি ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসন্তো ন জানাতি ন পস্সতি. ‘‘পরচিত্তজাননকো মারো কস্মা ন জানাতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সো হী’’তিআদি ৰুত্তং. সো গোধিকো হি যস্মা পপঞ্চাতীতো, তস্মা তণ্হাপহানেন দিট্ঠিনিস্সযোপি অস্স গোধিকস্স যস্মা নত্থি, তস্মা চ ন জানাতীতি.

‘‘গোধিকসুত্তেনেৰ ৰিভাৰেতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘গোধিকসুত্তৰক্কলিসুত্তেহি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অনিস্সিতভাৰো ৰিভাৰিতো, এৰং সতি সউপাদিসেসনিব্বানধাতুযা অনিস্সিতভাৰো কেন ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো ভৰেয্যা’’তি ৰত্তব্বত্তা তদাপি ন ৰিঞ্ঞাযতিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সদেৰকেন লোকেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সউপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযমানা ইমে খীণাসৰা কত্থচি অনিস্সিতচিত্তা ঝাযন্তীতি সদেৰকেন লোকেন ন ঞাযন্তি সমারকেন…পে… সদেৰমনুস্সায ন ঞাযন্তীতি যোজনা কাতব্বা. অনিস্সিতচিত্তা ন ঞাযন্তীতি এত্থ হি ন-কারো চ ‘‘ঝাযমানা’’তি পদে ন সম্বন্ধিতব্বো ‘‘ন ঝাযমানা’’তি অত্থস্স সম্ভৰতো. ‘‘ন ঞাযন্তী’’তি পন সম্বন্ধিতব্বো হেট্ঠা অট্ঠকথাযং এৰ ‘‘লোকে কেনচিপি ন ঞাযতী’’তি ৰুত্তত্তা. অযং দেসনাসন্ধীতি গোধিকসুত্তৰক্কলিসুত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থৰসেন সংসন্দনা নিদ্ধারিতা ৰিয ‘‘ন চ পথৰিং নিস্সাযা’’তিআদিদেসনায চ ‘‘ন চ ইমং লোক’’ন্তিআদিদেসনায চ যায দেসনায অত্থৰসেন সংসন্দনা নিদ্ধারিতা, তায দেসনায যত্থ কত্থচি যং কিঞ্চি নিস্সায ঝাযী ন ঝাযতি, নিব্বানং নিস্সায ঝাযী ঝাযতীতি অত্থৰসেন নিদ্ধারিতা, অযং সংসন্দনা দেসনাসন্ধি নামাতি অত্থো গহেতব্বো.

দেসনাসন্ধি আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা নিদ্দেসসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা নিদ্দেসসন্ধীতি নিস্সিতচিত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু চতূসু অত্থসন্ধিব্যঞ্জনসন্ধিদেসনাসন্ধিনিদ্দেসসন্ধীসু যা সন্ধি ‘‘নিদ্দেসসন্ধী’’তি উদ্দিট্ঠা, সা নিদ্দেসতো কতমাতি পুচ্ছতীতি অত্থো. নিস্সিতচিত্তাতি তণ্হাদিট্ঠিসহজাতৰসেন ৰা উপনিস্সযৰসেন ৰা নিস্সিতং চিত্তং যেসং পুথুজ্জনানন্তি নিস্সিতচিত্তা, পুথুজ্জনা পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা ইমায দেসনায পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা. যদি দেসনা ধম্মাধিট্ঠানা, এৰং সতি নিস্সিতং চিত্তং এত্থ সুত্তপ্পদেসেসু দেসিতন্তি নিস্সিতচিত্তা নিস্সিতচিত্তজাননত্থায দেসিতা সুত্তপ্পদেসা. অনিস্সিতং চিত্তং যেসং অরিযপুগ্গলানন্তি অনিস্সিতচিত্তা, অরিযপুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা ইমায দেসনায পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা. ধম্মাধিট্ঠানায পন অনিস্সিতং চিত্তং যত্থ সুত্তপ্পদেসেসু দেসিতন্তি অনিস্সিতচিত্তা, অনিস্সিতচিত্তজাননত্থায দেসিতা সুত্তপ্পদেসা.

‘‘নিস্সিতচিত্তা কেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা কেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিস্সিতচিত্তা অকুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা’’তিআদি ৰুত্তং. অকুসলপক্খেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা. কুসলপক্খেনাতিআদীসুপি এস নযো যোজেতব্বো. অকুসলপক্খসামঞ্ঞকুসলপক্খসামঞ্ঞেহি দস্সেত্ৰা অকুসলৰিসেসকুসলৰিসেসেহি দস্সেতুং ‘‘নিস্সিতচিত্তা সংকিলেসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অযং নিদ্দেসসন্ধীতি অকুসলপক্খাদিকস্স পুরিমনিদ্দেসস্স সংকিলেসাদিকেন পচ্ছিমেন নিদ্দেসেন নিস্সিতচিত্তৰসেন অযং সংসন্দনা চ নিদ্দেসসন্ধি নাম. কুসলপক্খাদিকস্স পুরিমস্স নিদ্দেসস্স ৰোদানাদিকেন পচ্ছিমেন নিদ্দেসেন অনিস্সিতচিত্তৰসেন অযং সংসন্দনা চ নিদ্দেসসন্ধি নামাতি ৰিভজিত্ৰা ৰেদিতব্বা.

‘‘চতুব্যূহহারস্স নেরুত্তমধিপ্পাযনিদানপুব্বাপরসন্ধিপ্পভেদেন চেৰ অত্থব্যঞ্জনসন্ধিনিদ্দেসসন্ধিদেসনাসন্ধিপ্পভেদেন চ ৰিভজিতব্বভাৰো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেন তথা ৰিভজিতব্বভাৰেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘নেরুত্তমধিপ্পাযো’’তিআদিকং (নেত্তি. ৪ হারসঙ্খেপ) যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন তুম্হেহি চতুব্যূহহারস্স তথা ৰিভজিতব্বভাৰো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘এত্তাৰতা চ চতুব্যূহহারো পরিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো চতুব্যূহো হারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ যস্সং যস্সং পাল়িযং যো যো চতুব্বিধো, সো সো চতুব্যূহহারো চ যথালাভৰসেন যোজিতো, তস্সং তস্সং পাল়িযং সো সো চতুব্বিধো চতুব্যূহহারো তথা নিদ্ধারেত্ৰা যুত্তো যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি চতুব্যূহহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.