৫. লক্খণহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

২৩. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন পদট্ঠানৰিভঙ্গেন অৰিজ্জাদীনং পদট্ঠানানি ৰিভত্তানি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো পদট্ঠানহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো লক্খণহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো লক্খণো হারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৰুত্তোৰ. কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো লক্খণো হারো লক্খণহারৰিভঙ্গোতি পুচ্ছতি. ‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘যে ধম্মা’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো লক্খণো হারো লক্খণহারৰিভঙ্গো নামাতি ৰিঞ্ঞেয্যোতি. তেন ৰুত্তং –‘‘তত্থ কতমো লক্খণো হারোতিআদি লক্খণহারৰিভঙ্গো নামা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩). অযং ইদানি ৰুচ্চমানো ৰিত্থারভূতো লক্খণো হারো পিটকত্তযে দেসিতেসু ধম্মেসু কিং নাম লক্খিতব্বং ধম্মং লক্খীযতীতি পুচ্ছিত্ৰা পুচ্ছিতে লক্খণহারৰিচযে ধম্মে সঙ্খেপেন দস্সেতুং ‘‘যে ধম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যে ধম্মাতি যে সমূহা ধম্মা. একলক্খণাতি সমানলক্খণা. তেসং ধম্মানন্তি সমানলক্খণানং তেসং সমূহধম্মানং, নিদ্ধারণে চেতং. একস্মিং ধম্মেতি সমানলক্খণে একস্মিং ধম্মে, পাল়িযং ভগৰতা ৰুত্তে সতি ৰুত্তধম্মতো অৰসিট্ঠসমানলক্খণা ধম্মা সমানলক্খণেন ৰুত্তা ভৰন্তীতি অত্থো.

লক্খণহারৰিসযে ধম্মে ৰিত্থারতো ইমস্মিং ধম্মে ৰুত্তে ইমে সমানলক্খণা ধম্মাপি ৰুত্তা ভৰন্তীতি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যথা কিং ভৰে’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা যেন পকারেন ৰুত্তা ভৰন্তি, সো পকারো কিং ভৰেতি পুচ্ছতি. যথা যেন পকারেন ৰুত্তা ভৰন্তি, সো পকারো সমানলক্খণাতি ভাৰো ভৰেতি অত্থো. কিন্তি ভগৰা আহ? ‘‘চক্খুং ভিক্খৰে’’তিআদিং ভগৰা আহ. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অনৰট্ঠিত’’ন্তিআদিম্হি ৰুত্তে ‘‘সোতং, ভিক্খৰে, অনৰট্ঠিত’’ন্তিআদিৰচনম্পি ৰুত্তমেৰ ভৰতি.

‘‘অনৰট্ঠিতাদিলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৰা অজ্ঝত্তিকাযতনভাৰেন সমানলক্খণত্তা ৰাতি আযতনৰসেনেৰ একলক্খণং ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা খন্ধৰসেনপি একলক্খণং দস্সেতুং ‘‘যথা চাহা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অতীতে, রাধ, রূপে অনপেক্খো হোতি, অনাগতং রূপং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায চাগায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তি ৰুত্তে ‘‘অতীতায, রাধ, ৰেদনায অনপেক্খো হোতি, অনাগতং ৰেদনং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নায ৰেদনায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায চাগায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তিআদি ৰুত্তং ভৰে.

‘‘অনপেক্খনীযলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৰা খন্ধলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৰাতি খন্ধাযতনৰসেনেৰ একলক্খণধম্মা ৰত্তব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা সতিপট্ঠানৰসেনাপি ৰত্তব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা যেন একলক্খণত্তেন চ ভগৰা আহ, তথা চ তেন একলক্খণত্তেন চ অৰুত্তাপি ধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তীতি অত্থো. যে ৰিপস্সকা পুগ্গলা পঞ্চসু খন্ধেসু নিচ্চং সুসমারদ্ধা নিচ্চং কাযগতাসতিং ভাৰেন্তি, তে ৰিপস্সকা অকিচ্চং সুভসুখাদিকং, কসিৰাণিজ্জাদিকম্মং ৰা ন সেৰন্তি, কিচ্চে অসুভাসুখাদিকে, কাযাদিকে ৰা সাতচ্চকারিনো হোন্তীতি ভগৰা আহাতি যোজনা.

ইতিসদ্দস্স চেত্থ একস্স লোপো. ইতি এৰং ‘‘যেসঞ্চা’’তিআদিগাথায কেসাদিকে কাযে গতায পৰত্তায সতিযা ভগৰতা সরূপেন ৰুত্তায ৰিজ্জমানায তদৰসেসা ৰেদনাগতা সতি চ চিত্তগতা সতি চ ধম্মগতা সতি চ সতিপট্ঠানভাৰেন একলক্খণত্তেন ৰুত্তা ভৰন্তীতি সঙ্খেপতো নিচ্চং সুসমারদ্ধা নিচ্চং ৰেদনাগতা সতি চ…পে… নিচ্চং চিত্তগতা সতি চ…পে… নিচ্চং ধম্মগতা সতীতি ৰত্তব্বাতি.

‘‘সতিপট্ঠানৰসেনেৰ একলক্খণা ধম্মা ৰত্তব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তথা যং কিঞ্চী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং কিঞ্চি রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠং, যং কিঞ্চি সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণেন সুতং, যং কিঞ্চি গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং ঘানৰিঞ্ঞাণাদিত্তযেন ৰিঞ্ঞাণেন মুতং, ইতি এৰং দিট্ঠাদিত্তযে ভগৰতা সরূপেন ৰুত্তে সতি তদৰসেসং যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাতং ধম্মারম্মণপরিযাপন্নং রূপং ভগৰতা আলম্বিতব্বভাৰেন একলক্খণত্তা ৰুত্তং ভৰতীতি অত্থো. অথ ৰা যং কিঞ্চি রূপাযতনং দিট্ঠং ভগৰতা ৰুত্তং, তস্মিং ৰুত্তে সতি তদৰসেসং সুতাদিকম্পি ৰুত্তং হোতীতি আদিঅত্থো ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বো. তেন ৰুত্তং – ‘‘দিট্ঠং ৰা সুতং ৰা মুতং ৰা’’তি.

‘‘কাযগতায সতিযা ৰুত্তায তদৰসেসা ৰেদনাগতাসতিআদযোযেৰ ৰত্তব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মাপি ৰুত্তা ভৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যথা চাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা যেন নিয্যানিকলক্খণেন একলক্খণত্তেন চ ভগৰা আহ, তথা তেন একলক্খণত্তেন চ ভগৰা আহ, তথা তেন একলক্খণত্তেন চ ৰুত্তা ভৰন্তীতি অত্থো. ‘‘তস্মা অভিজ্ঝাদোমনস্সেন অভিভূতত্তা ইহ মম সাসনে, ভিক্খু, ত্ৰং আতাপী সম্পজানো সতিমা হুত্ৰা লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং তদঙ্গপ্পহানেন ৰা ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন ৰা ৰিনেয্য ৰিনযিত্ৰা কাযে কেসাদিরূপকাযে কাযানুপস্সী কেসাদিরূপকাযানুপস্সী হুত্ৰা ৰিহরাহী’’তি ভগৰতা ৰুত্তে সতি ‘‘তস্মাতিহ, ত্ৰং ভিক্খু, ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, তস্মাতিহ, ত্ৰং ভিক্খু, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরাহি…পে… দোমনস্সং, তস্মাতিহ, ত্ৰং ভিক্খু, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি…পে… দোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তং ভৰতীতি সঙ্খেপত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিত্থারত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩) বহুধা ৰুত্তোতি অম্হেহি ন ৰিত্থারিতো.

‘‘একস্মিং সতিপট্ঠানে ৰুত্তে কস্মা চত্তারো সতিপট্ঠানা ৰুত্তা ভৰেয্যু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘আতাপীতি ৰীরিযিন্দ্রিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘আতাপী’’তি ইমিনা পদেন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পৰত্তং ৰীরিযিন্দ্রিযং ৰুত্তং. ‘‘সম্পজানো’’তি পদেন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পৰত্তং পঞ্ঞিন্দ্রিযং ৰুত্তং. ‘‘সতিমা’’তি পদেন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পৰত্তং সতিন্দ্রিযং ৰুত্তং. ‘‘ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি পদেন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পৰত্তং সমাধিন্দ্রিযং ৰুত্তং, ন কাযেযেৰ পৰত্তং. এৰং পকারেন কাযে কাযানুপস্সিনো যোগাৰচরস্স চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তীতি চে ৰদেয্য, এৰং সতি চতুন্নং ৰীরিযপঞ্ঞাসতিসমাধীনং ইন্দ্রিযানং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং সাধকভাৰেন একলক্খণত্তা সমানলক্খণত্তা পারিপূরিং গচ্ছন্তীতি যোজনা. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘চতুসতিপট্ঠানসাধনে ইমেসং ইন্দ্রিযানং সভাৰভেদাভাৰতো সমানলক্খণত্তা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩).

২৪. ‘‘এৰং ৰুত্তেপি চত্তারো সতিপট্ঠানাযেৰ ৰত্তব্বা ভৰেয্যুং, কথং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মা ৰত্তব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চতূসু সতিপট্ঠানেসু যেন যোগাৰচরেন ভাৰিযমানেসু তস্স যোগাৰচরস্স চত্তারো সম্মপ্পধানা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. চতুন্নং সচ্চানং বুজ্ঝনং বোধং, অরিযমগ্গঞাণং, বোধং গচ্ছন্তীতি বোধঙ্গমা. বোধস্স অরিযমগ্গঞাণস্স পক্খে ভৰাতি বোধিপক্খিযা.

‘‘কুসলাযেৰ ধম্মা একলক্খণভাৰেন নীহরিতা কিং, উদাহু অকুসলাপি ধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘এৰং অকুসলাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কুসলা ধম্মা একলক্খণত্তেন নিদ্ধারিতা যথা, এৰং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তেন নিদ্ধারিতব্বাযেৰাতি অত্থো. ‘‘কথং নিদ্ধারেতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পহানেকট্ঠভাৰেন নিদ্ধারেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি আহ. তত্থ একলক্খণত্তাতি পহানেকট্ঠভাৰেন সমানলক্খণত্তা. ‘‘কতমং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ চতূসু…পে… পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি কাযাগতাসতিপট্ঠানে যোগাৰচরেন ভাৰিযমানে সতি তেন যোগাৰচরেন অসুভে কেসাদিকে রূপকাযে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৰচরস্স কবল়ীকারাহারো পরিঞ্ঞং গচ্ছতি, ‘‘আহারসমুদযা রূপসমুদযো’’তি (সং. নি. ৩.৫৬) ৰুত্তত্তা রূপকাযে ছন্দরাগং পজহন্তস্স তস্স সমুদযে কবল়ীকারাহারেপি ছন্দরাগো পহীযতীতি অত্থো. ৰেদনাগতাসতিপট্ঠানে ভাৰিযমানে সতি দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৰচরস্স ফস্সাহারো পরিঞ্ঞং গচ্ছতি, ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৰ. ১; উদা. ১; ৰিভ. ২২৫) ৰুত্তত্তা ৰেদনায ছন্দরাগং পজহন্তস্স তস্স পচ্চযে ফস্সাহারে ছন্দরাগো পহীযতি. চিত্তগতাসতিপট্ঠানে ভাৰিযমানে অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৰচরস্স ৰিঞ্ঞাণাহারো পরিঞ্ঞং গচ্ছতি. ধম্মগতাসতিপট্ঠানে ভাৰিযমানে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৰচরস্স মনোসঞ্চেতনাহারো পরিঞ্ঞং গচ্ছতীতি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা একেকস্মিং পহাতব্বে ৰুত্তে তদৰসেসা পহাতব্বা ৰুত্তা ভৰন্তি পহাতব্বভাৰেন একলক্খণত্তাতি অত্থো গহেতব্বো.

‘‘আহারা চস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৰচনে আহারেসু পৰত্তা কামরাগদোসমোহা ব্যন্তীকতা হোন্তীতি অত্থো গহিতো. কবল়ীকারাহারঞ্হি আরব্ভ পৰত্তে কামরাগে ৰিজ্জমানে কবল়ীকারাহারস্স ৰিজাননা নত্থেৰ, তস্মিং কামরাগে পন পহীনে পরিজাননা ভৰতীতি. সেসাহারজাননম্পি এসেৰ নযো. যস্স যোগাৰচরস্স সতিপট্ঠানা ভাৰিতা, ৰিপল্লাসা পহীনা, আহারপরিজাননা উপ্পন্না, সো যোগাৰচরো উপাদানেহি অনুপাদানো ভৰতি. সুভসঞ্ঞিতে হি কাযে কামুপাদানং ৰিসেসেন ভৰতীতি সুভসঞ্ঞিতো কাযো কামুপাদানস্স ৰত্থু, কাযগতায সতিযা অনুসরিতব্বো অসুভসঞ্ঞিতো কেসাদি কামুপাদানস্স ৰত্থু ন হোত্ৰেৰ. সুখৰেদনায অস্সাদৰসেন দিট্ঠুপাদানং ভৰতীতি সুখসঞ্ঞিতা ৰেদনা দিট্ঠুপাদানস্স ৰত্থু, ৰেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৰেদনা দিট্ঠুপাদানস্স ৰত্থু ন হোত্ৰেৰ. ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি দিট্ঠিগহণৰসেন তস্স তস্স অত্তনো সীলৰতৰসেন পরিসুদ্ধীতি পরামসনং হোতীতি চিত্তং সীলব্বতুপাদানস্স ৰত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং সীলব্বতুপাদানস্স ৰত্থু ন হোত্ৰেৰ. ধম্মে নামরূপপরিচ্ছেদেন যথাভূতং অপস্সন্তস্স ধম্মেসু অত্তাভিনিৰেসো হোতীতি ধম্মা অত্তৰাদুপাদানস্স ৰত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা অত্তৰাদুপাদানস্স ৰত্থু ন হোন্তি এৰ. তস্মা চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৰিযমানেসু উপাদানেহি অনুপাদানো ভৰতীতি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো গহেতব্বো.

‘‘যেন যোগাৰচরেন সতিপট্ঠানা ভাৰিতা, সো যোগাৰচরো উপাদানেহিযেৰ অনুপাদানো ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা যোগাদীহিপি ৰিসংযুত্তো ভৰতীতি দস্সেতুং ‘‘যোগেহি চ ৰিসংযুত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যোগেহি চাতি কামযোগভৰযোগদিট্ঠিযোগঅৰিজ্জাযোগেহি চ. ৰিসংযুত্তোতি তদঙ্গপ্পহানৰিক্খম্ভনপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন ৰিগতো, ৰিমুত্তো চ ভৰতীতি অত্থো. সুভসঞ্ঞিতো হি রূপকাযো কামরাগস্স ৰত্থু হোতি, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো কাযো কামরাগস্স ৰত্থু ন হোত্ৰেৰ. ‘‘সুখো’’তি ৰা ‘‘সুখহেতূ’’তি ৰা গহণীযো ভৰো ভৰরাগস্স ৰত্থু হোতি, ৰেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো ভৰো ভৰরাগস্স ৰত্থু ন হোতি. ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৰিসিতব্বং চিত্তং দিট্ঠিযোগস্স ৰত্থু হোতি, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং দিট্ঠিযোগস্স ৰত্থু ন হোতি. ৰিনিব্ভোগস্স দুক্করত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায চ দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা অৰিনিব্ভুজিতব্বা, ধম্মমত্ততায অপ্পটিৰিজ্ঝিতব্বা ধম্মা অৰিজ্জাযোগস্স ৰত্থু হোন্তি, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা অৰিজ্জাযোগস্স ৰত্থু ন হোন্তি. তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘যোগেহি চ ৰিসংযুত্তো’’তি ৰুত্তো. অযং নযো আসৰেহি চ অনাসৰো ভৰতি, ওঘেহি চ নিত্থিণ্ণো ভৰতীতি এত্থাপি যোজেতব্বো.

গন্থেহি চ ৰিপ্পযুত্তো ভৰতীতি এত্থ পন সুভসঞ্ঞিতো রূপকাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো রূপকাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু ন হোতি. দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতা ৰেদনা ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু হোন্তি, তেন ৰুত্তং – ‘‘দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). ৰেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৰেদনা ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু ন হোতি. ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি অভিনিৰেসৰসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলেন সুদ্ধি, ৰতেন সুদ্ধী’’তি পরামসনং হোতি, তস্মা ‘‘নিচ্চ’’ন্তি গহিতং চিত্তং সীলব্বতপরামাসকাযগন্থস্স ৰত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং সীলব্বতপরামাসস্স ৰত্থু ন হোতি. ধম্মানং সপ্পচ্চযনামরূপসভাৰস্স অদস্সনতো ভৰদিট্ঠিৰিভৰদিট্ঠি হোতি, তস্মা ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি অভিনিৰিসিতব্বা ধম্মা ইদংসচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থস্স ৰত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা ইদংসচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থস্স ৰত্থু ন হোন্তি, তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘গন্থেহি চ ৰিপ্পযুত্তো’’তি ৰুত্তো.

সুভসঞ্ঞিতো চ কাযো রাগসল্লস্স ৰত্থু, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো কাযো রাগসল্লস্স ৰত্থু ন হোতি. সুখসঞ্ঞিতায ৰেদনায দোসো হোতি, তস্মা ৰেদনা দোসসল্লস্স ৰত্থু, ৰেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৰেদনা দোসসল্লস্স ৰত্থু ন হোতি. ‘‘চিত্তং অত্তা’’তি গহেত্ৰা ‘‘অত্তা সেয্যো’’তিআদিৰসেন পৰত্তস্স মানসল্লস্স চিত্তং ৰত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং মানসল্লস্স ৰত্থু ন হোতি. ধম্মানং সপ্পচ্চযনামরূপসভাৰস্স অজাননতো ধম্মা মোহসল্লস্স ৰত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা মোহসল্লস্স ৰত্থু ন হোন্তি, তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘সল্লেহি চ ৰিসল্লো ভৰতী’’তি ৰুত্তো.

‘‘আহারা চস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি আচরিযেন ৰুত্তং, ‘‘কিং পন আহারাৰ অস্স যোগাৰচরস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তি, উদাহু অঞ্ঞেপী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চ অস্স যোগাৰচরস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. যেন যোগাৰচরেন চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা, তস্স যোগাৰচরস্স কাযৰেদনাচিত্তধম্মাৰ পরিঞ্ঞং গচ্ছেয্যুং, ন ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি চে ৰদেয্য কাযানুপস্সনাদীহি চ কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পরিঞ্ঞাতেসু সঞ্ঞাযপি পরিঞ্ঞাতব্বভাৰতো. সা হি ৰেদনাচিত্তসঙ্খাতেন ধম্মেসু পরিঞ্ঞাতেসু অৰিনাভাৰতো পরিঞ্ঞাতাৰাতি.

যেন চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা, সো যোগাৰচরো উপাদানেহি অনুপাদানো চ, যোগেহি ৰিসংযুত্তো চ, খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তো চ, আসৰেহি অনাসৰো চ, ওঘেহি নিত্থিণ্ণো চ, সল্লেহি ৰিসল্লো চ ভৰতীতি ৰুত্তো, ‘‘কিং পন তথাৰিধোৰ হোতি, উদাহু অঞ্ঞথাপী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অগতিম্পি ন গচ্ছতীতি দস্সেন্তো ‘‘অগতিগমনেহি চ ন অগতিং গচ্ছতী’’তি আহ. সুভাদিসঞ্ঞিতে রূপকাযে অপেক্খমানো পুগ্গলো ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি সুভাদিসঞ্ঞিতো রূপকাযো ৰিসেসতো ছন্দাগতিযা ৰত্থু হোতি, কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বো অস্সাসপস্সাসাদিকো কাযো ছন্দাগতিযা ৰত্থু ন হোতি, তস্মা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনং ভাৰেন্তো পুগ্গলো ছন্দাগতিং ন গচ্ছতি. সুখৰেদনস্সাদৰসেন ৰেদযমানো তদভাৰেন ব্যাপাদং আগচ্ছতীতি সুখৰেদনা দোসাগতিযা ৰত্থু হোতি, ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বা ৰেদনা দোসাগতিযা ৰত্থু ন হোতি, তস্মা ৰেদনাসতিপট্ঠানভাৰনং ভাৰেন্তো পুগ্গলো দোসাগতিং ন গচ্ছতি. সন্ততিঘনৰসেন ‘‘নিচ্চং, ধুৰ’’ন্তি গহিতং চিত্তং মোহস্স ৰত্থু হোতি, চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বং চিত্তং মোহস্স ৰত্থু ন হোতি, তস্মা চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনং ভাৰেন্তো পুগ্গলো দোসাগতিং ন গচ্ছতি. ৰিভজিত্ৰা ধম্মসভাৰং অজানন্তস্স ভযং জাযতীতি ৰিভজিত্ৰা অজানিযসভাৰা ধম্মা ভযস্স ৰত্থু হোন্তি, ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বা ৰিভজিত্ৰা জানিতব্বা ধম্মা রাগস্স ৰত্থু ন হোন্তি, তস্মা ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনং ভাৰেন্তো পুগ্গলো ভযাগতিং ন গচ্ছতি. এৰং পহাতব্বভাৰেন একলক্খণে অকুসলেপি ধম্মে নীহরিত্ৰা ইদানি নিগমেতুং ‘‘এৰং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি পুন ৰুত্তং.

ভাৰেতব্বেসু ধম্মেসু একদেসেসু ৰুত্তে তদৰসেসাপি ভাৰেতব্বা ধম্মা একলক্খণত্তা নীহরিত্ৰা ৰত্তব্বা, পহাতব্বেসুপি ধম্মেসু একদেসে ৰুত্তে তদৰসেসাপি ধম্মা পহাতব্বা একলক্খণত্তা নীহরিত্ৰা ৰত্তব্বাতি আচরিযেন ৰুত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘অঞ্ঞথাপি যদি ৰত্তব্বা সিযুং, তেপি ৰদথা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো অঞ্ঞেনপি পরিযাযেন লক্খণহারস্স উদাহরণানি দস্সেতুং ‘‘যত্থ ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যত্থ যস্সং রূপেকদেসদেসনাযং রূপিন্দ্রিযং রুপ্পনলক্খণং চক্খুন্দ্রিযাদিজীৰিতিন্দ্রিযপরিযোসানং অট্ঠৰিধং ইন্দ্রিযং রূপেকদেসং ভগৰতা দেসিতং. তত্থেৰ তস্সং রূপেকদেসদেসনাযং রূপধাতু রুপ্পনলক্খণা চক্খুধাতাদিফোট্ঠব্বধাতুপরিযোসানা দসৰিধা রূপধাতু রুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা দেসিতা. সব্বো রূপক্খন্ধো চ দেসিতো. রূপাযতনং রুপ্পনলক্খণং চক্খাযতনাদিফোট্ঠব্বাযতনপরিযোসানং দসৰিধং আযতনং রুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা ভগৰতা দেসিতং.

যত্থ ৰা পন যস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং সুখা ৰেদনা ভগৰতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং সুখিন্দ্রিযঞ্চ দেসিতং, সোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ দেসিতং, দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চঞ্চ দেসিতং সুখৰেদনাভাৰেন একলক্খণত্তা. যত্থ ৰা পন যস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং দুক্খা ৰেদনা ভগৰতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং দুক্খিন্দ্রিযঞ্চ দেসিতং দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্চ দেসিতং, দুক্খং অরিযসচ্চঞ্চ দেসিতং দুক্খৰেদনাভাৰেন একলক্খণত্তা. যত্থ ৰা পন যস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং অদুক্খমসুখা ৰেদনা ভগৰতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৰেদনেকদেসদেসনাযং উপেক্খিন্দ্রিযঞ্চ দেসিতং, সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো চ দেসিতোতি যোজনা কাতব্বা.

যস্সং দেসনাযং অদুক্খমসুখা ৰেদনা দেসিতা, তস্সং দেসনাযং উপেক্খিন্দ্রিযং দেসিতং হোতু সমানলক্খণত্তা, ‘‘কেন পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো ভৰেয্যা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘কেন কারণেনা’’তি পুচ্ছিত্ৰা কারণং দস্সেতুং ‘‘অদুক্খমসুখাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অদুক্খমসুখায ৰেদনায হি যস্মা অৰিজ্জা অনুসেতি, তস্মা অৰিজ্জা দেসিতা হোতি. অৰিজ্জায চ দেসিতায অৰিজ্জামূলকো সব্বোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি দেসিতোৰ হোতীতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.

‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… সমুদযো হোতী’’তি অনুলোমৰসেন পৰত্তো যো পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি আচরিযেন ৰুত্তো, ‘‘যদি তথা পৰত্তো সো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো, এৰং সতি সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো’’তি ন ৰত্তব্বোতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘সো চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো চ অনুলোমৰসেন পৰত্তো, সো চ সরাগসদোসসমোহসংকিলেসপক্খেন হাতব্বো. যো চ পটিলোমৰসেন ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিকো পৰত্তো, সো চ ৰীতরাগৰীতদোসৰীতমোহঅরিযধম্মেহি হাতব্বো. যো চ অনুলোমপটিলোমৰসেন পৰত্তো, সো চ তদুভযেহি হাতব্বো. তস্মা ‘‘সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো’’তি ৰত্তব্বোৰাতি অধিপ্পাযো গহেতব্বো.

‘‘যে ধম্মা একলক্খণা, তেসং ধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠা ধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তীতিআদিনা (নেত্তি. ২৩) আচরিযেন যা লক্খণহারযোজনা ৰুত্তা, সাৰ কাতব্বা, ন অঞ্ঞথা কাতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো অঞ্ঞথাপি লক্খণহারযোজনা কাতব্বাযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং যে ধম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যে পথৰীআদযো রূপধম্মা, যে ফস্সাদযো অরূপধম্মা সন্ধারণাদিকিচ্চতো সঙ্ঘট্টনাদিকিচ্চতো একলক্খণা, তেসং রূপারূপধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠা রূপারূপধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তি. যে পথৰীআদযো রূপধম্মা, যে ফস্সাদযো অরূপধম্মা কক্খল়াদিলক্খণতো ফুসনাদিলক্খণতো একলক্খণা, তেসং রূপারূপধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠা রূপারূপধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তি. যে ধম্মা রুপ্পনসামঞ্ঞতো নমনসামঞ্ঞতো অনিচ্চাদিসামঞ্ঞতো ৰা খন্ধাযতনাদিসামঞ্ঞতো ৰা একলক্খণা, তেসং সঙ্খতধম্মানং একস্মিং সঙ্খতধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠা ধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তি. যে সঙ্খতধম্মা ভঙ্গুপ্পাদতো সঙ্খতো চুতূপপাততো সমাননিরোধুপ্পাদসঙ্খততো ৰা চুতূপপাততো একলক্খণা, তেসং সঙ্খতধম্মানং একস্মিং সঙ্খতধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠা সঙ্খতধম্মা ৰুত্তা ভৰন্তীতি অত্থযোজনা কাতব্বা.

কিচ্চতো চ লক্খণতো চাতিআদীসু চ-সদ্দেন সহচরণসমানহেতুতাদযো সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সহচরণাদীসু চ যং ৰত্তব্বং, তং ‘‘নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো (দী. নি. ৩.৩৪১, ৩৫৭, ৩৫৯; অ. নি. ৯.২৪), নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তিআদীসু সহচারিতায সঞ্ঞাসহগতা ধম্মা নিদ্ধারিতাতিআদিনা ৰুত্তমেৰ.

‘‘একস্মিং ধম্মে সরূপতো ৰুত্তে একলক্খণাদিতো অৰসিট্ঠধম্মানম্পি ৰুত্তভাৰো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেন অৰসিট্ঠধম্মানম্পি ৰুত্তভাৰেন ‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে’’তিআদিকং যং ৰচনং আযস্মা মহাকচ্চানো আহ, তেন ৰচনেন তুম্হেহি অৰসিট্ঠানম্পি ৰুত্তভাৰো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘এত্তাৰতা চ লক্খণহারো পরিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো লক্খণো হারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ যস্সং পাল়িযং একস্মিং ধম্মে ৰুত্তে অৰসিট্ঠধম্মাপি যেন লক্খণহারেন নিদ্ধারিতা, তস্সং পাল়িযং সো লক্খণো হারো নিযুত্তো নিদ্ধারেত্ৰা যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বোতি.

ইতি লক্খণহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.