৪. পদট্ঠানহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা
২২. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন যুত্তিহারৰিভঙ্গভূতেন পঞ্হাৰিস্সজ্জনাদীনং যুত্তাযুত্তভাৰো ৰিভত্তো, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো যুত্তিহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো পদট্ঠানহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো পদট্ঠানো হারো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু হারেসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পদট্ঠানো হারো পদট্ঠানহারৰিভঙ্গোতি পুচ্ছতি. ‘‘ধম্মং দেসেসি জিনো’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘অযং পদট্ঠানো হারো’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো পদট্ঠানহারৰিভঙ্গোতি ৰিঞ্ঞেয্যো. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো পদট্ঠানো হারোতিআদি পদট্ঠানহারৰিভঙ্গো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২২). ‘‘অযং ইদানি ৰুচ্চমানো ৰিত্থারভূতো পদট্ঠানো হারো পিটকত্তযে দেসিতেসু ধম্মেসু কিং নাম ধম্মং দেসযতি সংৰণ্ণেতী’’তি পুচ্ছং ঠপেত্ৰা ‘‘ইদং আসন্নকারণং ইমস্স আসন্নফলস্স পদট্ঠান’’ন্তি নিযমেত্ৰা ৰিভজিতুং ‘‘অযং পদট্ঠানো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – সব্বেসু ৰিঞ্ঞেয্যধম্মেসু যাথাৰতো অসম্পটিৰেধো লক্খণং এতিস্সা অৰিজ্জাযাতি সব্বধম্মযাথাৰঅসম্পটিৰেধলক্খণা, অৰিজ্জা, তস্সা অৰিজ্জায অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তিআদিৰিপল্লাসা পদট্ঠানং আসন্নকারণং. ৰিপল্লাসে সতি অৰিজ্জা ৰত্ততি উপরূপরি জাযতি ন হাযতি, তস্মা ৰিপল্লাসা অৰিজ্জায পদট্ঠানং আসন্নকারণং ভৰন্তি. অৰিজ্জায ৰট্টমূলকত্তা তং আদিং কত্ৰা পদট্ঠানং ৰিভত্তন্তি দট্ঠব্বং.
তণ্হাযপি ৰট্টমূলকত্তা তদনন্তরং তণ্হায পদট্ঠানং ৰিভজিতুং ‘‘অজ্ঝোসানলক্খণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পিযরূপং সাতরূপন্তি পিযসভাৰং সাতসভাৰং চক্খাদিধম্মজাতং. পিযনীযসাতনীযে চক্খাদিকে সতি তণ্হা ৰত্ততি উপরূপরি জাযতি, তস্মা পিযরূপং সাতরূপং তণ্হায পদট্ঠানং আসন্নকারণং ভৰতি.
অদিন্নাদানে সতি লোভো ৰত্ততি, তস্মা অদিন্নাদানং লোভস্স পদট্ঠানং ভৰতি. অদিন্নাদানঞ্হি একৰারং উপ্পন্নম্পি অনাদীনৰদস্সনতো লোভস্স আসন্নকারণং ভৰত্ৰেৰ.
কেসাদীসু অসুভেসু পৰত্তাযপি সুভসঞ্ঞায নীলাদিৰণ্ণদীঘাদিসণ্ঠানহসনাদিব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণত্তা চক্খুন্দ্রিযাদীনং অসংৰরো সুভসঞ্ঞায পদট্ঠানং ভৰতি.
দুক্খদুক্খাদীসু পৰত্তাযপি সুখসঞ্ঞায সাসৰফস্সূপগমনলক্খণত্তা রূপাদীসু অস্সাদো সুখসঞ্ঞায পদট্ঠানং.
রূপক্খন্ধাদীসু অনিচ্চেসু পৰত্তাযপি নিচ্চসঞ্ঞায সঙ্খতলক্খণানং ধম্মানং অসমনুপস্সনলক্খণত্তা রূপক্খন্ধাদীসু নিচ্চগ্গহণং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চসঞ্ঞায পদট্ঠানং.
অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খাতেসু খন্ধাদীসু পৰত্তাযপি অত্তসঞ্ঞায অনিচ্চসঞ্ঞাদুক্খসঞ্ঞানং অসমনুপস্সনলক্খণত্তা অহংমমাদিৰসেন পৰত্তো নামকাযো অত্তসঞ্ঞায পদট্ঠানং.
এৰং অৰিজ্জাদীনং অকুসলপক্খানং ধম্মানং পদট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি তপ্পটিপক্খানং ৰিজ্জাদীনং ধম্মানং পদট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘সব্বধম্মসম্পটিৰেধলক্খণা’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু পৰত্তায ৰিজ্জায সব্বধম্মসম্পটিৰেধলক্খণত্তা সব্বং নেয্যং ৰিজ্জায পদট্ঠানং.
সমথস্স চিত্তৰিক্খেপসঙ্খাতউদ্ধচ্চপটিসংহরণসঙ্খাতৰিক্খম্ভনলক্খণত্তা পটিভাগনিমিত্তভূতা অসুভা সমথস্স পদট্ঠানং. অসুভায হি তণ্হাপটিপক্খত্তা, তণ্হায চ অভাৰে সমথো তিট্ঠতীতি.
অদিন্নাদানা ৰেরমণিৰসেন পৰত্তস্স অলোভস্স ইচ্ছাৰচরপটিসংহরণলক্খণত্তা অদিন্নাদানা ৰেরমণী অলোভস্স পদট্ঠানং.
পাণাতিপাতা ৰেরমণিৰসেন পৰত্তস্স অদোসস্স অব্যাপজ্জলক্খণত্তা পাণাতিপাতা ৰেরমণী অদোসস্স পদট্ঠানং.
সম্মাপটিপত্তিৰসেন পৰত্তস্স অমোহস্স ৰত্থুঅৰিপ্পটিপত্তিলক্খণত্তা সম্মাপটিপত্তি অমোহস্স পদট্ঠানং.
নিব্বিদাৰসেন পৰত্তায অসুভসঞ্ঞায ৰিনীলকৰিপুব্বকগহণলক্খণত্তা নিব্বিদা অসুভসঞ্ঞায পদট্ঠানং. নিব্বিদাঞাণেন হি অনভিরতি পৰত্ততি, অনভিরতিযা চ অসুভসঞ্ঞা ঠিতাতি.
দুক্খৰেদনাৰসেন পৰত্তায দুক্খসঞ্ঞায সাসৰফস্সপরিজাননলক্খণত্তা ৰেদনা দুক্খসঞ্ঞায পদট্ঠানং.
উপ্পাদৰযৰসেন পৰত্তায অনিচ্চসঞ্ঞায সঙ্খতলক্খণানং ধম্মানং সমনুপস্সনলক্খণত্তা উপ্পাদৰযা অনিচ্চসঞ্ঞায পদট্ঠানং. উপ্পাদৰযঞ্হি সমনুপস্সিত্ৰা অনিচ্চসঞ্ঞা পৰত্তা.
ধম্মমত্তসঞ্ঞাৰসেন পৰত্তায অনত্তসঞ্ঞায সব্বধম্মঅভিনিৰেসলক্খণত্তা ধম্মসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞায পদট্ঠানং.
কামরাগস্স রূপাদিপঞ্চকামগুণারম্মণত্তা পঞ্চ কামগুণা কামরাগস্স পদট্ঠানং.
রূপসঙ্খাতে কাযে আরব্ভ পৰত্তস্স রূপরাগস্স চক্খাদিপঞ্চিন্দ্রিযানং অনুসারেন পৰত্তনতো পঞ্চিন্দ্রিযানি রূপানি রূপরাগস্স পদট্ঠানং.
ভৰনিকন্তিৰসেন পৰত্তস্স ভৰরাগস্স ছল়াযতনং পদট্ঠানং. নিব্বত্তভৰানুপস্সিতাতি ‘‘এদিসং অনিট্ঠং রূপং মা নিব্বত্ততু, এদিসং ইট্ঠং রূপং নিব্বত্ততু এদিসী দুক্খা ৰেদনা মা নিব্বত্ততু, এদিসী সুখা ৰেদনা নিব্বত্ততূ’’তি এৰমাদিনা পকারেন পৰত্তা রূপাভিনন্দনা, সা পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং পদট্ঠানং.
কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুগতত্তা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণদস্সনং কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং.
ওকপ্পনং লক্খণং যস্সা সদ্ধাযাতি ওকপ্পনলক্খণা সদ্ধা. অধিমুত্তি পচ্চুপট্ঠানং যস্সা সদ্ধাযাতি অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা চ সদ্ধা. অনাৰিলং লক্খণং যস্স পসাদস্সাতি অনাৰিললক্খণোতি পসাদো. সম্পসীদনং পচ্চুপট্ঠানং যস্স পসাদস্সাতি সম্পসীদনপচ্চুপট্ঠানো চ পসাদো. সো পন পসাদো সদ্ধায এৰ অৰত্থাৰিসেসোতি ৰেদিতব্বো. অৰেচ্চপসাদো অভিপত্থিযনলক্খণায সদ্ধায পদট্ঠানং, ওকপ্পনলক্খণা সদ্ধা অনাৰিললক্খণস্স পসাদস্স পদট্ঠানং, চতুব্বিধং সম্মপ্পধানং ৰীরিযং আরম্ভলক্খণস্স ৰীরিযস্স পদট্ঠানং, কাযাদিসতিপট্ঠানং অপিলাপনলক্খণায সতিযা পদট্ঠানং, ঝানসহিতস্স সমাধিস্স একগ্গলক্খণত্তা ৰিতক্কাদিঝানানি সমাধিস্স পদট্ঠানং, পঞ্ঞায কিচ্চপজাননআরম্মণপজাননলক্খণত্তা সচ্চানি পঞ্ঞায পদট্ঠানং.
‘‘যেসং অৰিজ্জাদীনং পদট্ঠানানি আচরিযেন ৰিভত্তানি, তে অৰিজ্জাদযো কতমেসং ধম্মানং পদট্ঠানানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তে অৰিজ্জাদযোপি ইমেসং ধম্মানং পদট্ঠানাতি দস্সেতুং ‘‘অপরো নযো’’তিআদি ৰুত্তং. অৰিজ্জা অস্সাদমনসিকারলক্খণস্স অযোনিসোমনসিকারস্স পদট্ঠানং. অৰিজ্জায হি আদীনৰচ্ছাদনতো অযোনিসোমনসিকারো জাতোতি. সচ্চসম্মোহনলক্খণা অৰিজ্জা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানং পদট্ঠানং, পুনব্ভৰৰিরোহনলক্খণা তেভূমকচেতনা সঙ্খারা ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পদট্ঠানং, ওপপচ্চযিকসঙ্খাতেন উপপত্তিভৰভাৰেন নিব্বত্তিলক্খণং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং নামরূপস্স পদট্ঠানং, নামকাযরূপকাযসঙ্ঘাতলক্খণং নামরূপং ছল়াযতনস্স পদট্ঠানং সহজাতাদিপচ্চযভাৰতো, চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং পৰত্তানং লক্খণং ছল়াযতনং ছব্বিধস্স ফস্সস্স যথাক্কমং পদট্ঠানং নিস্সযাদিপচ্চযভাৰতো, চক্খুপসাদরূপারম্মণং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসন্নিপাতলক্খণো ছব্বিধো ফস্সো, তং ৰেদনায তেন ছব্বিধেন ফস্সেন সহজাতায ছব্বিধায ৰেদনায যথাক্কমং পদট্ঠানং সহজাতাদিপচ্চযভাৰতো, ইট্ঠানুভৰনঅনিট্ঠানুভৰনইট্ঠানিট্ঠানুভৰনলক্খণা তিৰিধা ৰেদনা, তং তণ্হায তায তিৰিধায ৰেদনায ৰসেন পৰত্তায তণ্হায পদট্ঠানং উপনিস্সযাদিপচ্চযভাৰতো, সপরসন্তানেসু অজ্ঝোসানলক্খণা তণ্হা, তং উপাদানস্স তায তণ্হায ৰসেন পৰত্তস্স চতুব্বিধস্স উপাদানস্স পদট্ঠানং উপনিস্সযাদিপচ্চযভাৰতো. ‘‘সো ৰেদনাযা’’তি চ ‘‘সা তণ্হাযা’’তি চ ‘‘সা উপাদানস্সা’’তি চ পাঠেন ভৰিতব্বং, লিঙ্গৰিপল্লাসনিদ্দেসো ৰা সিযা.
যং উপাদানং ওপপচ্চযিকং উপপত্তিক্খন্ধনিব্বত্তকং, তং উপাদানং দুৰিধস্স ভৰস্স পদট্ঠানং. যো কম্মভৰো নামকাযরূপকাযসম্ভৰনলক্খণো, সো কম্মভৰো জাতিযা পদট্ঠানং. যা উপপত্তিভূতা জাতি খন্ধপাতুভাৰলক্খণা, তং সা জাতি জরায পদট্ঠানং. যা জিণ্ণজরা উপধিক্খন্ধপরিপাকলক্খণা, তং সা জিণ্ণজরা মরণস্স পদট্ঠানং. যম্পি যস্স সম্মুতিমরণং জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদলক্খণং, তম্পি তস্স সম্মুতিমরণং সোকস্স পদট্ঠানং. পিযস্স মরণং চিন্তেন্তস্স যেভুয্যেন সোকুপ্পজ্জনতো যো সোকো ঞাতিআদিপিযেসু উস্সুক্ককারকো, তং সো সোকো পরিদেৰস্স পদট্ঠানং. যো পরিদেৰো লালপ্পকারকো, তং সো পরিদেৰো কাযিকদুক্খস্স পদট্ঠানং. যং কাযিকং দুক্খং কাযসম্পীল়নলক্খণং, তং কাযিকং দুক্খং দোমনস্সস্স পদট্ঠানং. যং দোমনস্সং চিত্তসম্পীল়নলক্খণং, তং দোমনস্সং উপাযাসস্স পদট্ঠানং. যো উপাযাসো ওদহনকারকো অৰদহনকারকো, তং সো উপাযাসো ভৰস্স উপাযাসস্স নিস্সযসন্তানভৰস্স পদট্ঠানং.
ভৰস্সাতি ৰুত্তভৰং দস্সেতুং ‘‘ইমানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ভৰঙ্গানি কিলেসো ভৰস্স অঙ্গং কারণং কম্মৰট্টৰিপাকৰট্টানি ভৰসঙ্খাতানি অঙ্গানি অৰযৰানি. যদা পচ্চুপ্পন্নাদিকালে সমগ্গানি নিব্বত্তানি ভৰন্তি, তদা সো কিলেসৰট্টকম্মৰট্টৰিপাকৰট্টসঙ্খাতো ধম্মসমূহো ‘‘ভৰস্সা’’তি এত্থ ভৰোতি দট্ঠব্বো. তং ভৰসঙ্খাতং কিলেসৰট্টকম্মৰট্টৰিপাকৰট্টত্তযং সংসারস্স পদট্ঠানং পুরিমং পুরিমং জাতিনিপ্ফন্নকিলেসাদিৰট্টেন সংসারস্স অব্বোচ্ছিন্নুপ্পজ্জনতো, যো অরিযমগ্গো নিয্যানিকলক্খণো, তং সো অরিযমগ্গো নিরোধস্স নিব্বানস্স পদট্ঠানং সম্পাপকহেতুভাৰতো.
বহুস্সুতো সব্বসিস্সাদীনং পতিট্ঠানত্তা তিত্থং ৰিযাতি তিত্থং, জানাতীতি ঞূ, তিত্থং ঞূতি তিত্থঞ্ঞূ, তিত্থঞ্ঞুনো ভাৰো তিত্থঞ্ঞুতা, সম্মাপযিরুপাসনা, সা পীতঞ্ঞুতায পদট্ঠানং. বহুস্সুতস্স হি সম্মাপযিরুপাসনায ধম্মূপসঞ্হিতং পামোজ্জং জাযতি, পামোজ্জেন চ কম্মট্ঠানব্রূহনা জাযতীতি সপ্পাযধম্মস্সৰনেন পীতিং জানাতীতি পীতঞ্ঞূ, পীতঞ্ঞুনো ভাৰো পীতঞ্ঞুতা, কম্মট্ঠানস্স ব্রূহনা, সা পত্তঞ্ঞুতায পদট্ঠানং. কম্মট্ঠানব্রূহনায হি ভাৰনাপত্তজাননতা জাযতীতি পত্তঞ্ঞুতা. ভাৰনাপত্তজাননতা অত্তঞ্ঞুতায পদট্ঠানং. ভাৰনাপত্তজাননতায হি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতস্স অত্তনো জাননতা জাযতীতি অত্তঞ্ঞুতা পুব্বেকতপুঞ্ঞতায পদট্ঠানং.
পধানিযঙ্গেসু সমন্নাগতত্তজাননতায হি পুব্বে পুঞ্ঞকরণং জাতং, পুব্বেকতপুঞ্ঞতা পতিরূপদেসৰাসস্স পদট্ঠানং. পুব্বে হি কতেন পুঞ্ঞেন পতিরূপদেসৰাসো লদ্ধো, পতিরূপদেসৰাসো সপ্পুরিসূপনিস্সযস্স পদট্ঠানং. পতিরূপদেসৰাসেন হি সপ্পুরিসূপনিস্সযো লদ্ধো, সপ্পুরিসূপনিস্সযো অত্তসম্মাপণিধানস্স পদট্ঠানং. সপ্পুরিসূপনিস্সযেন হি অত্তসম্মাপণিধানং জাতং, অত্তসম্মাপণিধানং সীলানং পদট্ঠানং. অত্তসম্মাপণিধানেন হি সীলানি সম্পতিট্ঠিতানি, সীলানি অৰিপ্পটিসারস্স পদট্ঠানং. অত্তনি হি সম্পতিট্ঠিতং সীলং পচ্চৰেক্খন্তস্স ৰিপ্পটিসারো নত্থেৰাতি, অৰিপ্পটিসারেন পামোজ্জং জাযতি, তস্মা অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জস্স পদট্ঠানং. পামোজ্জেন পীতি জাযতি, তস্মা পামোজ্জং পীতিযা পদট্ঠানং. পীতিযা পস্সদ্ধি জাযতি, তস্মা পীতি পস্সদ্ধিযা পদট্ঠানং. পস্সদ্ধিযা সুখং জাযতি, তস্মা পস্সদ্ধি সুখস্স পদট্ঠানং. সুখেন সমাধি জাযতি, তস্মা সুখং সমাধিস্স পদট্ঠানং. সমাধিনা যথাভূতঞাণদস্সনং জাযতি, তস্মা সমাধি যথাভূতঞাণস্স পদট্ঠানং. যথাভূতঞাণদস্সনেন নিব্বিদাঞাণং জাযতি, তস্মা যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদায পদট্ঠানং. নিব্বিদায ৰিরাগো জাযতি, তস্মা নিব্বিদা ৰিরাগস্স পদট্ঠানং. ৰিরাগেন ৰিমুত্তি জাযতি, তস্মা ৰিরাগো ৰিমুত্তিযা পদট্ঠানং. ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং জাযতি, তস্মা ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনস্স পদট্ঠানং. এৰং যথাৰুত্তনযেন যো কোচি ধম্মো উপনিস্সযো হোতি, যো কোচি ধম্মো পচ্চযো হোতি, সব্বো সো ধম্মো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স ধম্মস্স পদট্ঠানন্তি দট্ঠব্বো.
‘‘উপনিস্সযধম্মস্স, পচ্চযধম্মস্স ৰা পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পদট্ঠানভাৰো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেনাতি যস্স কস্সচি উপনিস্সযধম্মস্স, পচ্চযধম্মস্স চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পদট্ঠানভাৰেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘ধম্মং দেসেতি জিনো’’তিআদিকং যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন তেসং উপনিস্সযধম্মপচ্চযধম্মানং পদট্ঠানভাৰো সদ্দহিতব্বোতি. ‘‘যথাৰুত্তো পদট্ঠানো হারো পরিপুণ্ণো কিং, উদাহু অঞ্ঞো নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বো অত্থি কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো পদট্ঠানো হারো’’তি ৰুত্তং. ইধ পাল়িযং অৰিভত্তম্পি যথালাভৰসেন পদট্ঠানো হারো নীহরিত্ৰা যুত্তো যুজ্জিতব্বো, ৰিভজিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.
ইতি পদট্ঠানহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা
ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.