নযসমুট্ঠানৰিভাৰনা

৭৯. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন দেসনাহারসম্পাতাদিনা হারসম্পাতেন একসুত্তপ্পদেসত্থা নিদ্ধারেত্ৰা ৰিভত্তা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো দেসনাহারসম্পাতাদিহারসম্পাতো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি আরদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন –‘‘এৰং নানাসুত্তৰসেন, একসুত্তৰসেন চ হারৰিচারং দস্সেত্ৰা ইদানি নযৰিচারং দস্সেতুং ‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’ন্তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯) ৰুত্তং. ‘‘তত্থ কতমো নন্দিযাৰট্টনযো’’তিআদিং অনারভিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদিআরম্ভনে কারণং অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ. তত্থ তত্থাতি তেসু হারাদীসু যো অত্থনযো সংৰণ্ণনানযেন নিদ্দিট্ঠো, তস্সেৰ অত্থনযস্স সমুট্ঠানং ভূমিং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি.

কিঞ্চাপি সংৰণ্ণনানযা নিদ্দিট্ঠা, তথাপি অত্থনযসংৰণ্ণনানযানং ৰিসেসস্স পাকটং কাতুং পুন কথযিস্সাম. তণ্হাঅৰিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চেৰ সমথৰিপস্সনাহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ নন্দিযাৰট্টো নযো নাম. তীহি অকুসলমূলেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চেৰ তীহি কুসলমূলেহি অলোভাদীহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ তিপুক্খলো নযো নাম. চতূহি সুভসঞ্ঞাদীহি ৰিপল্লাসেহি সকলসংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চেৰ চতূহি অসুভসঞ্ঞাদীহি অৰিপল্লাসেহি সতিপট্ঠানেহি, সদ্ধিন্দ্রিযেহি ৰা ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ সীহৰিক্কীল়িতো নযো নামাতি ৰুত্তা নযা সংৰণ্ণনানযা নাম. তেসং সংৰণ্ণনানযানং সমুট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি.

নযা পন নানাসুত্ততো নিদ্ধারিতেহি তণ্হাঅৰিজ্জাদীহি মূলপদেহি চতুসচ্চযোজনায নযতো অনুবুজ্ঝিযমানো দুক্খাদিঅত্থো. সো হি মগ্গঞাণং নযতি সম্পাপেতীতি ‘‘নযো’’তি ৰুত্তো, সো অত্থনযো নাম. তস্সেৰ অত্থনযস্স সমুট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি? তস্মা চতুসচ্চযোজনায নযগ্গাহতো নীযতি অনুপুচ্ছীযতীতি নযো, কো সো? সুত্তত্থভূতো দুক্খাদিকো অত্থো. নযতি মগ্গঞাণং পাপেতীতি ৰা নযো, দুক্খাদিকো অত্থোৰ. তেনাহ – ‘‘অনুবুজ্ঝিযমানো দুক্খাদিঅত্থো. সো হি মগ্গঞাণং নযতি সম্পাপেতীতি নযো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯). সমুট্ঠহন্তি নযা এতেনাতি সমুট্ঠানং, কিং তং? অৰিজ্জাতণ্হাদিকারণং, তংদীপনা সংৰণ্ণনা চ. অৰিজ্জাতণ্হাদিনা হি দুক্খাদিঅত্থনযা সম্ভৰন্তি. অথ ৰা অৰিজ্জাতণ্হাদীহি চতুসচ্চযোজনা সমুট্ঠানং নাম. তেন ৰুত্তং – ‘‘কিং পন তং? তংতংমূলপদেহি চতুসচ্চযোজনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯). এৰং অত্থে গয্হমানে সতি সংৰণ্ণনানযাপি গহিতা হোন্তি, নযানং সমুট্ঠানং নযসমুট্ঠানং, তস্মিং নযসমুট্ঠানে.

‘‘কতমং নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা পঠমং নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তিআদি ৰুত্তং. নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানভূতায অৰিজ্জায চ তণ্হায চ পুব্বা কোটি ‘‘অসুকস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো উপ্পজ্জনকালে উপ্পন্না, অসুকস্স চক্কৰত্তিনো উপ্পজ্জনকালে উপ্পন্না’’তি ন পঞ্ঞাযতি কোটিযা অভাৰতোতি যোজনা. ‘‘অৰিজ্জাতণ্হাসু কতমা নীৰরণং, কতমা সংযোজন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অৰিজ্জা নীৰরণং তণ্হা সংযোজন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থাতি তাসু অৰিজ্জাতণ্হাসু. আদীনৰপটিচ্ছাদিকত্তা অৰিজ্জা নীৰরণং. ভৰেসু সংযোজনতো তণ্হা সংযোজনং. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণা সত্তা কথং ৰিচরন্তি, কথং ৰুচ্চন্তি, তণ্হাসংযোজনা সত্তা কথং ৰিচরন্তি কথং ৰুচ্চন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অৰিজ্জানীৰরণা সত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. অৰিজ্জানীৰরণমেতেসমত্থীতি অৰিজ্জানীৰরণা. অৰিজ্জায সংযুত্তা ৰিয পৰত্তা অৰিজ্জায অভিনিৰিসৰত্থূসু সংযুত্তা ৰিয পৰত্তা সত্তা অৰিজ্জাপক্খেন ৰিপল্লাসেন নিচ্চাদিঅভিনিৰেসৰত্থুভূতে রূপাদিআরম্মণে ৰিচরন্তি ৰিৰিধা চরন্তি পৰত্তন্তি, তে নিচ্চাদিঅভিনিৰিসন্তা ৰিচরন্তা সত্তা ‘‘দিট্ঠিচরিতা’’তি ৰুচ্চন্তি. তণ্হাসংযোজনমেতেসন্তি তণ্হাসংযোজনা. তণ্হায সংযুত্তা ৰিয পৰত্তা, তণ্হায ৰা আরম্মণভূতে ৰত্থুকামে সংযুত্তা ৰিয পৰত্তা সত্তা তণ্হাপক্খেন অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতেন আরম্মণভূতে ৰত্থুস্মিং ৰিচরন্তি পৰত্তন্তীতি অত্থো.

‘‘দিট্ঠিচরিতা সত্তা কং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি, তণ্হাচরিতা সত্তা কং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দিট্ঠিচরিতা’’তিআদি ৰুত্তং. দিট্ঠিচরিতা সত্তা ইতো সাসনতো বহিদ্ধা পব্বজিতা হোন্তাপি ‘‘সুখেন অধিগন্তব্বং সুখং নত্থি, দুক্খেন অধিগন্তব্বং সুখং পন অত্থী’’তি মনসি করোন্তা অত্তকিলমথানুযোগং পঞ্চাতপাদিপটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি. তণ্হাচরিতা সত্তা ইতো সাসনতো বহিদ্ধা পব্বজিতা হোন্তাপি ‘‘কামে পটিসেৰন্তা লোকং ৰড্ঢাপেন্তা বহুং পুঞ্ঞং ৰড্ঢাপেন্তী’’তি মনসি করোন্তা কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি.

‘‘কস্মা দিট্ঠিচরিতা তথাৰিধং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি, কস্মা তণ্হাচরিতা তথাৰিধং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কিং কারণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তত্থ তেসু দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতেসু. যং যস্মা কারণা ৰিহরন্তি, তং কারণং কিন্তি পুচ্ছতি. ইতো সাসনতো বহিদ্ধা যেসং পুগ্গলানং সচ্চৰৰত্থানং নত্থি, চতুসচ্চপ্পকাসনা কুতো চ অত্থি, সমথৰিপস্সনাকোসল্লং ৰা উপসমসুখপ্পত্তি ৰা কুতো অত্থি, তে পুগ্গলা উপসমসুখস্স অনভিঞ্ঞা ৰিপরীতচেতা হুত্ৰা এৰং আহংসু ‘‘সুখেন অধিগন্তব্বং সুখং নত্থি, দুক্খেন অধিগন্তব্বং সুখং নাম অত্থী’’তি. তে এৰংসঞ্ঞী এৰংদিট্ঠী দুক্খেন সুখং পত্থযমানা হুত্ৰা অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি. ইতো সাসনতো বহিদ্ধা যেসং পুগ্গলানং সচ্চৰৰত্থানং নত্থি, চতুসচ্চপ্পকাসনা কুতো চ অত্থি, সমথৰিপস্সনাকোসল্লং ৰা উপসমসুখপ্পত্তি ৰা কুতো অত্থি, তে পুগ্গলা উপসমসুখস্স অনভিঞ্ঞা ৰিপরীতচেতা হুত্ৰা এৰমাহংসু ‘‘যো কামে পটিসেৰতি, সো লোকং ৰড্ঢযতি, যো লোকং ৰড্ঢযতি, সো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি. তে এৰংসঞ্ঞী এৰংদিট্ঠী কামেসু সুখসঞ্ঞী হুত্ৰা কামসুখল্লিকানুযোগং অনুযুত্তা চ ৰিহরন্তীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘তথা ৰিহরন্তা কিং ৰড্ঢযন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তদভিঞ্ঞা সন্তা রোগমেৰ ৰড্ঢযন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘তথা ৰড্ঢযন্তা রোগাদীনং ভেসজ্জং সমথৰিপস্সনং ৰড্ঢযন্তি কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে রোগাভিতুন্না গণ্ডপটিপীল়িতা সল্লানুৰিদ্ধা নিরযতিরচ্ছানযোনিপেতাসুরেসু উম্মুজ্জনিমুজ্জানি করোন্তা উগ্ঘাতনিগ্ঘাতং পচ্চনুভোন্তা রোগগণ্ডসল্লভেসজ্জং ন ৰিন্দন্তী’’তি ৰুত্তং. অত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯) ৰুত্তো. ‘‘কতমে সংকিলেসৰোদানা, কতমে রোগাদযো, কতমং ভেসজ্জ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অত্তকিলমথানুযোগো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু সংকিলেসৰোদানরোগভেসজ্জাদীসু. অত্তকিলমথানুযোগো চ কামসুখল্লিকানুযোগো চ সংকিলেসো হোতি, সমথৰিপস্সনা ৰোদানং হোতি, অত্তকিলমথানুযোগো চ রোগো হোতি, সমথৰিপস্সনা রোগনিগ্ঘাতকভেসজ্জং…পে... সমথৰিপস্সনা সল্লুদ্ধারণভেসজ্জং হোতি.

‘‘কতমো কতমং সচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সংকিলেসো দুক্খ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু সংকিলেসাদীসু সংকিলেসো একদেসৰসেন দুক্খং দুক্খসচ্চং হোতি. তদভিসঙ্গোতি তস্মিং সংকিলেসে অভিসঙ্গো ৰিয পৰত্তো লোকিযধম্মো নিরৰসেসৰসেন দুক্খসচ্চং হোতি. অথ ৰা তস্মিং দুক্খে অভিসঙ্গো ৰিয পৰত্তা তণ্হা দুক্খসমুদযো সমুদযসচ্চং হোতি. তণ্হানিরোধো দুক্খনিরোধো নিরোধসচ্চং হোতি. সমথৰিপস্সনা দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা মগ্গসচ্চং হোতি. ইমানি চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বানি. ‘‘তেসু চতূসু সচ্চেসু কতমং পরিঞ্ঞেয্যং, কতমো পহাতব্বো, কতমো ভাৰেতব্বো, কতমো সচ্ছিকাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

৮০. দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং অত্তকিলমথানুযোগাদিৰসেন চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানি, ‘‘কথং দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং সক্কাযদস্সনে পৰত্তিভেদৰসেন চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ দিট্ঠিচরিতা’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং সক্কাযদস্সনে কতমো পৰত্তিভেদো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমেসং সক্কাযদস্সনে অযং পৰত্তিভেদোতি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ দিট্ঠিচরিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইদানি দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং সক্কাযদিট্ঠিদস্সনে পৰত্তিভেদং দস্সেতুং ‘দিট্ঠিচরিতা’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতেসু. দিট্ঠিচরিতা পুগ্গলা রূপং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি…পে… ৰিঞ্ঞাণং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি দিট্ঠিচরিতানং অত্তাভিনিৰেসস্স বলৰভাৰতো, তণ্হাচরিতা পন রূপং ৰা ‘‘অত্তা’’তি রূপৰন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা ‘‘অত্তা’’তি অত্তানং উপগচ্ছন্তি…পে… ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা ‘‘অত্তা’’তি অত্তানং উপগচ্ছন্তি তণ্হাচরিতানং অত্তনিযাভিনিৰেসস্স বলৰভাৰতো. পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু একেকং নিস্সায চতুব্বিধত্তা ৰীসতিৰত্থুকা অযং মিচ্ছাদিট্ঠি ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তি ৰুচ্চতি. এৰং দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং সক্কাযদস্সনে পৰত্তিভেদো ৰিঞ্ঞাতব্বোতি অত্থো.

‘‘সক্কাযদিট্ঠিযা কতমো পটিপক্খো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তস্সা পটিপক্খো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সা সক্কাযদিট্ঠিযা পজহনৰসেন লোকুত্তরা সম্মাদিট্ঠি পটিপক্খো, তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা অন্ৰাযিকা অনুগুণভাৰেন পৰত্তনকা ধম্মা চ সক্কাযদিট্ঠিযা পজহনৰসেন পটিপক্খা ভৰন্তি. ‘‘কতমে ধম্মা অন্ৰাযিকা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মাসঙ্কপ্পো…পে… সম্মাসমাধি ইমে ধম্মা অন্ৰাযিকা হোন্তি. অযং সম্মাদিট্ঠিআদিকো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তস্সা সক্কাযদিট্ঠিযা পটিপক্খো হোতি পহাযকত্তা. ‘‘তে সম্মাদিট্ঠিযাদযো ধম্মা খন্ধতো কিত্তকা হোন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তযো খন্ধা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কতমো খন্ধো সমথো, কতমো খন্ধো ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো চ সমথো, পঞ্ঞাক্খন্ধো ৰিপস্সনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সক্কাযাদীসু কতমো কতমং সচ্চং, কতমো কতমং সচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সক্কাযো’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং সক্কাযদিট্ঠিতপ্পটিপক্খৰসেন চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানি, কথং অন্তদ্ৰযমজ্ঝিমপটিপদা নিদ্ধারিতা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যে রূপং অত্ততো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতেসু যে দিট্ঠিচরিতা পুগ্গলা রূপং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি…পে… ৰিঞ্ঞাণং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি. ইমে দিট্ঠিচরিতা পুগ্গলা ‘‘রূপাদযো চ অত্তা, রূপাদীনঞ্চ অনিচ্চত্তা, অত্তস্সাপি অনিচ্চত্তা অত্তা উচ্ছিজ্জতি, অত্তা ৰিনস্সতি, অত্তা পরং মরণা ন হোতী’’তি অভিনিৰিসনতো ‘‘উচ্ছেদৰাদিনো’’তি ৰুচ্চন্তি. যে তণ্হাচরিতা পুগ্গলা রূপং ৰা ‘‘অত্তা’’তি রূপৰন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি…পে… ৰিঞ্ঞাণং ৰা ‘‘অত্তা’’তি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি. অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং উপগচ্ছন্তি. ইমে তণ্হাচরিতা পুগ্গলা ‘‘রূপাদীহি অত্তা অঞ্ঞো অঞ্ঞত্তা অত্তা নিচ্চো সস্সতো’’তি অভিনিৰিসনতো ‘‘সস্সতৰাদিনো’’তি ৰুচ্চন্তি.

তত্থ তেসু উচ্ছেদৰাদীসস্সতৰাদীপুগ্গলেসু পৰত্তা উচ্ছেদৰাদসস্সতৰাদা উভো অন্তা অন্তদ্ৰযপটিপদা হোন্তি. অযং অন্তদ্ৰযপটিপদা সংসারপৰত্তনস্স হেতুভাৰতো সংসারপৰত্তি হোতি, তস্স অন্তদ্ৰযস্স পটিপজ্জনস্স পজহনৰসেন মজ্ঝিমপটিপদাসঙ্খাতোৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো পটিপক্খো হোতি পহাযকত্তা. অযং মগ্গো সংসারনিৰত্তনস্স হেতুভাৰতো সংসারনিৰত্তি হোতি. তত্থ সংসারপৰত্তিসংসারনিৰত্তীসু পৰত্তি সংসারপৰত্তি দুক্খং দুক্খসচ্চং, তদভিসঙ্গো তস্মিং দুক্খে অভিসঙ্গো তণ্হা সমুদযো সমুদযসচ্চং, তণ্হানিরোধো দুক্খনিরোধো নিরোধসচ্চং, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা মগ্গসচ্চং, ইতি ইমানি চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারিতানি. ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিম্হি ৰুত্তনযোৰ অত্থো.

‘‘উচ্ছেদসস্সতস্স কিত্তকো পভেদো, মগ্গস্স কিত্তকো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ উচ্ছেদসস্সত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উচ্ছেদসস্সতঅরিযমগ্গেসু উচ্ছেদসস্সতদস্সনং সমাসতো সঙ্খেপতো ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. উচ্ছেদো পঞ্চুপাদানক্খন্ধে নিস্সায পৰত্তত্তা পঞ্চৰিধো, সস্সতদস্সনং একেকস্মিং তিধা উপ্পজ্জনতো পন্নরসৰিধন্তি ৰীসতিৰিধং হোতি. ৰিত্থারতো দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. কতমানি? চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা, চত্তারো অন্তানন্তৰাদা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপৰাদা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ৰেদিতব্বানি. ৰিত্থারতো পন ব্রহ্মজালসুত্তে (দী. নি. ১.৩০ আদযো) আগতানি. তেসং উচ্ছেদসস্সতদস্সনানং তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযধম্মা পটিপক্খো মগ্গো. কতমে তেচত্তালীসং? ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা’’তি তিস্সো সঞ্ঞা চ ‘‘পহানসঞ্ঞা ৰিরাগসঞ্ঞা নিরোধসঞ্ঞা’’তি তিস্সো সঞ্ঞা চাতি ছ সঞ্ঞা চ ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অট্ঠ মগ্গঙ্গানী’’তি তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযধম্মা ৰিপস্সনাৰসেন পটিপক্খো মগ্গো নাম.

‘‘সমথৰসেন কতমো পটিপক্খো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অট্ঠ ৰিমোক্খা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠ ৰিমোক্খা পাকটা. দস কসিণাযতনানি সমথৰসেন পটিপক্খো মগ্গো নাম. ‘‘কতমং ঞাণং কতমস্স ধম্মস্স পদালন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানী’’তিআদি ৰুত্তং. দিট্ঠিচরিতে পৰত্তানি দিট্ঠিগতানি, মোহো. তণ্হাচরিতে পৰত্তানি দিট্ঠিগতানি, জালং. অনাদিৰসেন পৰত্তো মোহো. অনিধনৰসেন পৰত্তং জালং. অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা তেজেত্ৰা তিক্খং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ অরিযমগ্গঞাণঞ্চঞাণৰজিরং নাম বোধিপক্খিযধম্মানং ঞাণপদট্ঠানত্তা. মোহো চ জালঞ্চ মোহজালং. পদালেতীতি পদালনং, কত্তরি যুপচ্চযো, মোহজালস্স পদালনন্তি মোহজালপদালনং. পদালনঞ্হি দুৰিধং ৰিক্খম্ভনপদালনং সমুচ্ছেদপদালনন্তি. পুব্বভাগে সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভনপদালনং, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদপদালনং এৰ দট্ঠব্বং. তত্থাতি তস্মিং মোহজালে অৰিজ্জা মোহো, ভৰতণ্হা জালং. অত্তনো আধারং পুগ্গলং দুক্খাদীসু অট্ঠসু ঠানেসু মোহেতীতি মোহো. পঠমং জালং জটং লাযিত্ৰা জটাৰসেন লাতি পৰত্ততীতি জালং, অত্তনি জাতং মচ্ছসকুণাদিকং লাতি গণ্হাতি, লাপেতি গণ্হাপেতীতি ৰা জালং, জালং ৰিযাতি জালং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অতীতাদিভেদভিন্নেসু রূপাদীসু, সকঅত্তভাৰাদীসু চ সংসিব্বনৰসেন পৰত্তনতো জালং ভৰতণ্হা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮০). ‘‘অৰিজ্জাতণ্হাহি অত্তকিলমথানুযোগাদীনং কিলেসপক্খানং নিদ্ধারণং কতং কথং কেন সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেন ৰুচ্চতি ‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায চ ভৰতণ্হায চা’তি’’ ৰুত্তং.

৮১. ‘‘ইতো সাসনতো বহিদ্ধা দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং পটিপদাদযো নিদ্ধারিতা, সাসনে দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতানং পটিপদাদযো কথং নিদ্ধারিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সংকিলেসপক্খা সুত্তত্থা আচরিযেন দস্সিতা, ৰোদানপক্খসুত্তত্থা কথং দস্সিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ৰা ‘‘তত্থ দিট্ঠিচরিতো অস্মিং সাসনে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচরিততণ্হাচরিতেসু. দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলো অস্মিং সাসনে পব্বজিতো হুত্ৰা চতূসু পচ্চযেসু সল্লেখানুসন্ততৰুত্তি ভৰতি. কস্মা? যস্মা সল্লেখে তিব্বগারৰো, তস্মা সল্লেখে তিব্বগারৰত্তা. তণ্হাচরিতো পুগ্গলো অস্মিং সাসনে পব্বজিতো হুত্ৰা সিক্খানুসন্ততৰুত্তি ভৰতি. কস্মা? যস্মা সিক্খায তিব্বগারৰো, তস্মা সিক্খায তিব্বগারৰত্তা. দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো হুত্ৰা ধম্মানুসারী পুগ্গলো ভৰতি. কস্মা? দিট্ঠিযা দিট্ঠিৰিসযে পঞ্ঞাসদিসপৰত্তনতো. তণ্হাচরিতো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো হুত্ৰা সদ্ধানুসারী ভৰতি. কস্মা? তণ্হাৰসেন মিচ্ছাধিমোক্খত্তা. দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলো সুখায পটিপদায, দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি, সুখায পটিপদায, খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি সুখেন কিলেসেহি ৰিক্খম্ভিতুং সমত্থত্তা. তণ্হাচরিতো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায, দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি, দুক্খায পটিপদায, খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি দুক্খেন কিলেসেহি ৰিক্খম্ভিতুং সমত্থত্তা.

‘‘তথা কস্মা নিয্যাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কিং কারণং য’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যং যেন কারণেন নিয্যাতি, তং কারণং কিন্তি পুচ্ছতি. তস্স তণ্হাচরিতস্স কামা সুখেন অপরিচ্চত্তা হি যস্মা ভৰন্তি, তস্মা কামানং সুখেন অপরিচ্চত্তত্তা তথা নিয্যাতি. সো তণ্হাচরিতো কামেহি ৰত্থুকামকিলেসকামেহি ৰিৰেচিযমানো দুক্খেন পটিনিস্সরতি, দন্ধঞ্চ ধম্মং চতুসচ্চধম্মং আজানাতি. যো পন অযং পুগ্গলো দিট্ঠিচরিতো হোতি, সো অযং দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলো আদিতো আদিম্হিযেৰ কামেহি কিলেসকামৰত্থুকামেহি অনত্থিকো ভৰতি. সো দিট্ঠিচরিতো ততো তেহি কামেহি ৰিৰেচিযমানো খিপ্পঞ্চ সুখেন পটিনিস্সরতি, খিপ্পঞ্চ ধম্মং আজানাতি.

‘‘তণ্হাচরিতো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, দিট্ঠিচরিতো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতীতি একেকায পটিপদায ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘দুক্খাপি পটিপদা দুৰিধা দন্ধাভিঞ্ঞা চ খিপ্পাভিঞ্ঞা চ, সুখাপি পটিপদা দুৰিধা দন্ধাভিঞ্ঞা চ খিপ্পাভিঞ্ঞা চা’’তি ৰুত্তং. ‘‘এৰং সতি একোৰ দ্ৰীহি দ্ৰীহি পটিপদাহি নিয্যাতীতি আপজ্জতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সত্তাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তণ্হাচরিতা সত্তাপি দুৰিধা মুদিন্দ্রিযাপি তিক্খিন্দ্রিযাপি, দিট্ঠিচরিতা সত্তাপি দুৰিধা মুদিন্দ্রিযাপি তিক্খিন্দ্রিযাপীতি যোজনা কাতব্বা. যে তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতা মুদিন্দ্রিযা ভৰন্তি, তে তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতা দন্ধঞ্চ পটিনিস্সরন্তি, দন্ধঞ্চ ধম্মং আজানন্তি. যে তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতা তিক্খিন্দ্রিযা ভৰন্তি, তে তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতা খিপ্পঞ্চ পটিনিস্সরন্তি, খিপ্পঞ্চ ধম্মং আজানন্তি, তস্মা একেকস্সেৰ একেকা পটিপদা যুত্তাৰাতি. ‘‘ইমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তিযেৰ, ন নিয্যিংসু নিয্যিস্সন্তীতি আপজ্জেয্য ৰত্তমানৰিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইমা চতস্সো’’তিআদি ৰুত্তং. অতীতেপি ইমাহি চতূহি পটিপদাহি নিয্যিংসু, পচ্চুপ্পন্নেসুপি নিয্যন্তি, অনাগতেপি নিয্যিস্সন্তীতি অত্থো গহেতব্বো যথা ‘‘পব্বতো তিট্ঠতী’’তি.

এৰন্তি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন. অরিযপুগ্গলা চতুক্কমগ্গং পটিপদং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘কিমত্থং পঞ্ঞাপেন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অবুধজনসেৰিতাযা’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰুচ্চতি নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ভূমীতি তণ্হাঅৰিজ্জানং ৰসেন সংকিলেসপক্খে দ্ৰিদিসা চতুসচ্চযোজনাপি সমথৰিপস্সনানং ৰসেন ৰোদানপক্খে দ্ৰিদিসা চতুসচ্চযোজনাপি দস্সিতা. অযং চতুব্বিধা চতুসচ্চযোজনা নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানং ভূমি সমুট্ঠানভাৰতোতি. ‘‘তথাৰিধায চতুসচ্চযোজনায নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানভূমিভাৰো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং.

৮২. ‘‘নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানভূতা ভূমি দস্সিতা, তস্স নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স কত্থ কতমা দিসা কিত্তকেন উপপরিক্খিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ৰেয্যাকরণেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. হি-সদ্দো পক্খন্তরত্থো. যে দিসাভূতা আহারাদযো ধম্মা ৰেয্যাকরণেসু ‘‘কুসলাকুসলা’’তি ৰুত্তং, তে দিসাভূতা আহারাদযো ধম্মা দুৰিধেন ‘‘ইমে অকুসলা ধম্মা সংকিলেসধম্মা, ইমে কুসলা ৰোদানধম্মা’’তি দুৰিধেন উপপরিক্খিতব্বা আলোচিতব্বা. ‘‘কতমেন দুৰিধেনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘লোকৰট্টানুসারী চ লোকৰিৰট্টানুসারী চা’’তি ৰুত্তং. ‘‘কতমং ৰট্টং, কতমং ৰিৰট্ট’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৰট্টং নাম সংসারো, ৰিৰট্টং নিব্বান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সংসারস্স কতমো হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কম্মকিলেসা হেতু সংসারস্সা’’তি ৰুত্তং. ‘‘কতমং কম্মং নাম, চেতনাযেৰ কম্মং নাম কিং, উদাহু চেতসিকঞ্চ ফলদানসমত্থাসমত্থম্পি কম্মং কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কম্ম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু কম্মকিলেসেসু. ‘‘তং কম্মং কথং কেন পকারেন দট্ঠব্ব’’ন্তি চে ৰদেয্য, যথা যেন উপচযেন কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তস্মিং উপচযে তং কম্মং দট্ঠব্বং. ‘‘তে কিলেসা কতমেহি ধম্মেহি নিদ্দিসিতব্বা’’তি চে পুচ্ছেয্য, সব্বেপি কিলেসা চতূহি ৰিপল্লাসেহি নিদ্দিসিতব্বা. ‘‘তে কিলেসা কত্থ দট্ঠব্বা’’তি চে পুচ্ছেয্য, দসৰত্থুকে কিলেসপুঞ্জে তে কিলেসা দট্ঠব্বা.

‘‘কতমানি দস ৰত্থূনী’’তি চে পুচ্ছেয্য, চত্তারো আহারা, চত্তারো ৰিপল্লাসা, চত্তারি উপাদানানি, চত্তারো যোগা, চত্তারো গন্থা, চত্তারো আসৰা, চত্তারো ওঘা, চত্তারো সল্লা, চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, চত্তারি অগতিগমনানীতি দস ৰত্থূনীতি ৰেদিতব্বানি চতুন্নং কিচ্চৰসেন একত্তা. এত্থ চ কিলেসানং পচ্চযো ৰত্থুকামোপি কিলেসোপি কিলেসৰত্থু হোতি পুরিমানং পুরিমানং কিলেসানং পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিলেসানং পচ্চযভাৰতো.

‘‘কতমো কতমো কতমস্স কতমস্স ৰত্থূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমে আহারে’’তিআদি ৰুত্তং. আলম্বিতব্বে পঠমে কবল়ীকারাহারে পঠমো ‘‘রূপং সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসো আরম্মণকরণৰসেন পৰত্ততি. আলম্বিতব্বে দুতিযে ফস্সাহারে দুতিযো ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা সুখা’’তি ৰিপল্লাসো পৰত্ততি. আলম্বিতব্বে ততিযে চিত্তাহারে ততিযো ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসো পৰত্ততি, আলম্বিতব্বে চতুত্থে মনোসঞ্চেতনাহারে ‘‘ধম্মো অত্তা’’তি ৰিপল্লাসো আরম্মণকরণৰসেন পৰত্ততি. আলম্বিতব্বে পঠমে ‘‘রূপং সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসো পঠমং কামুপাদানং আরম্মণকরণৰসেন পৰত্ততি. সেসেসুপি যথারহং নযানুসারেন যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.

৮৩. ‘‘তেসু আহারাদীসু কতমো কতমস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু আহারাদীসু, তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতেসু ৰা. তণ্হাচরিতস্স রূপৰেদনাসু তিব্বচ্ছন্দরাগস্স উপ্পজ্জনতো যো চ কবল়ীকারো আহারো, যো চ ফস্সাহারো পৰত্ততি, ইমে কবল়ীকারাহারফস্সাহারা তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা ভৰন্তি. দিট্ঠিচরিতস্স ধম্মচিত্তেসু বলৰঅত্তনিচ্চাভিনিৰেসস্স উপ্পজ্জনতো যো চ মনোসঞ্চেতনাহারো, যো চ ৰিঞ্ঞাণাহারো পৰত্ততি, ইমে মনোসঞ্চেতনাহারৰিঞ্ঞাণাহারা দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা ভৰন্তি. ‘‘তত্থ যো চ অসুভে সুভ’’ন্তিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো গহেতব্বোতি. পুরিমানং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং তণ্হাপধানত্তা চেৰ তণ্হাসভাৰত্তা চ, পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং দিট্ঠিপধানত্তা চেৰ দিট্ঠিসভাৰত্তা চাতি.

৮৪. ‘‘কতমস্মিং পঠমাদিকে আহারে কতমো পঠমাদিকো ৰিপল্লাসো পৰত্ততী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কবল়ীকারে আহারে’’তিআদিনা নামৰসেন নিযমেত্ৰা পুব্বে ৰুত্তত্থমেৰ দস্সেতি. ‘‘কতমস্মিং ৰিপল্লাসে ঠিতো কতমং উপাদিযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমে ৰিপল্লাসে ঠিতো’’তিআদি ৰুত্তং. পঠমে ৰিপল্লাসে ঠিতো পুগ্গলো কামে যেন উপাদানেন উপাদিযতি, ইদং উপাদানং ‘‘কামুপাদানং নামা’’তি ৰুচ্চতি. সেসেসু ইমিনা নযেন যোজনা কাতব্বা.

‘‘যেন কামুপাদানেন কামেহি পুগ্গলো সংযুজ্জতি, অযং কামুপাদানধম্মো ‘কামযোগো’তি ৰুচ্চতী’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা. সেসানং যোজনত্থাদযো পাল়িতো, অট্ঠকথাতো চ পাকটা.

৮৫. ‘‘আহারাদীসু কতমে কতমা দিসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ইমা চতস্সো দিসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেসু আহারচতুক্কাদীসু দসসু চতুক্কেসু পঠমো পঠমো কবল়ীকারাহারাদিকো পঠমা দিসা, দুতিযো দুতিযো ফস্সাহারাদিকো দুতিযা দিসা, ততিযো ততিযো ৰিঞ্ঞাণাহারাদিকো ততিযা দিসা, চতুত্থো চতুত্থো মনোসঞ্চেতনাহারাদিকো চতুত্থা দিসাতি ৰেদিতব্বা.

‘‘তাসু চতূসু দিসাসু তেসু কবল়ীকারাহারাদীসু ধম্মেসু কতমে ধম্মা কতমস্স উপক্কিলেসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমে আহারাদযো ধম্মা ইমস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসাতি ৰিভত্তাতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো চ কবল়ীকারো আহারো…পে… ইমে দিট্ঠিচরিতস্স উদত্তস্স উপক্কিলেসা’’তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘কবল়ীকারাহারো আহারোতিআদি আহারাদীসু যে যস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা, তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৫) ৰুত্তং. দসন্নং সুত্তানন্তি একদেসভূতানং দসন্নং সুত্তানং. অত্থোতি সভাৰধম্মো. সদ্দত্থো হি অসমানোতি. ‘‘ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি এতেন চ সদ্দত্থস্স নানত্তং দস্সেতি.

‘‘কবল়ীকারাহারাদীসু কতমে আহারাদযো কতমেন ৰিমোক্খমুখেন পরিঞ্ঞং পহানং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ কবল়ীকারো’’তিআদি ৰুত্তং.

ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারা. সব্বেতি সব্বে আহারাদযো ধম্মা লোকৰট্টানুসারিনো ভৰন্তি. তেতি তে সব্বে আহারাদযো ধম্মা. লোকাতি লোকতো ৰট্টতো. তীহি ৰিমোক্খমুখেহি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিয্যন্তি.

৮৬. সংকিলেসপক্খে দিসাভূতা আহারচতুক্কাদযো দস চতুক্কা ধম্মা আচরিযেন নিদ্ধারেত্ৰা দস্সিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘ৰোদানপক্খে কতমে দিসাভূতা ধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰোদানপক্খে দিসাভূতে ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদি ৰুত্তং. চত্তারো ৰিহারাতি দিব্বৰিহারা ব্রহ্মৰিহারা অরিযৰিহারা আনেঞ্জৰিহারাতি চত্তারো ৰিহারা. তেসু রূপাৰচরসমাপত্তিযো দিব্বৰিহারা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো ব্রহ্মৰিহারা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো অরিযৰিহারা, চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো আনেঞ্জৰিহারাচত্তারো অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মাতি মানপহানং আলযসমুগ্ঘাতো অৰিজ্জাপহানং ভৰূপসমোতি চত্তারো অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মা. চত্তারি অধিট্ঠানানীতি সচ্চাধিট্ঠানং চাগাধিট্ঠানং পঞ্ঞাধিট্ঠানং উপসমাধিট্ঠানন্তি চত্তারি অধিট্ঠানানি. চতস্সো সমাধিভাৰনাতি ছন্দসমাধিভাৰনা ৰীরিযসমাধিভাৰনা চিত্তসমাধিভাৰনা ৰীমংসাসমাধিভাৰনাতি চতস্সো সমাধিভাৰনা. চত্তারো সুখভাগিযাতি ইন্দ্রিযসংৰরো তপো বোজ্ঝঙ্গো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গোতি চত্তারো সুখভাগিযা. অৰসেসা পাকটা.

‘‘চতূসু চতূসু পটিপদাদীসু কতমো পটিপদাদিকো পঠমো সতিপট্ঠানাদিকো ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা পঠমং সতিপট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পটিপদাদযো পঞ্ঞাপদট্ঠানাদিকা, সতিপট্ঠানাদযো পন সতিপদট্ঠানাদিকা, তস্মা ‘পঠমা পটিপদা পঠমং সতিপট্ঠান’ন্তিআদিযোজনা কাতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা ভাৰিতা বহুলীকতা পঠমং সতিপট্ঠানং পূরেতী’’তিআদি ৰুত্তং, পূরকপূরেতব্বভাৰতো তথা যোজনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা ‘‘ভাৰিতা বহুলীকতা কতমে পটিপদাদযো কতমে সতিপট্ঠানাদিকে পূরেন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা ভাৰিতা বহুলীকতা পঠমং সতিপট্ঠানং পূরেতী’’তিআদি ৰুত্তং.

৮৭. ‘‘তেসু দসসু পটিপদাচতুক্কাদীসু কতমে ধম্মা কতমা দিসা, কতমে ধম্মা কতমা দিসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ইমা চতস্সো দিসা পঠমা পটিপদা, পঠমো সতিপট্ঠানো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু দসসু পটিপদাচতুক্কাদীসু. ইমা মযা ৰুচ্চমানা পঠমা পটিপদাদযো দিসা চতস্সো দিসা ভৰন্তি.

‘‘তেসু চতূসু দিসাভূতেসু পটিপদাচতুক্কাদীসু কতমো দিসাভূতো অত্থো কতমস্স পুগ্গলস্স ভেসজ্জ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পঠমা পটিপদা…পে… দিট্ঠিচরিতস্স উদত্তস্স ভেসজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং.

‘‘তেসু দসসু পটিপদাদিচতুক্কেসু ধম্মেসু কতমো কতমো কতমং কতমং ৰিমোক্খমুখ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ দুক্খা চ পটিপদা’’তিআদি ৰুত্তং. অত্থো পন টীকাযং ৰিত্থারেন ৰুত্তো পাকটো. সংকিলেসপক্খে দিসাভূতা আহারচতুক্কাদযো দস চতুক্কা সমতিক্কমিতব্বপহাতব্বভাৰেন নিদ্ধারিতা, ৰোদানপক্খে পন দিসাভূতা পটিপদাচতুক্কাদযো দস চতুক্কা সমতিক্কমপহাযকভাৰেন নিদ্ধারিতা.

‘‘তেসং আহারচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সমতিক্কমনপহানসঙ্খাতং যং ৰিক্কীল়িতঞ্চ তেসং পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং ভাৰনাসঙ্খাতং যং ৰিক্কীল়িতঞ্চ সচ্ছিকিরিযাসঙ্খাতং যং ৰিক্কীল়িতঞ্চ অত্থি, তং তিৰিধং ৰিক্কীল়িতং কতমেসং পুগ্গলানং ৰিক্কীল়িতং ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং ৰিক্কীল়িত’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘যথাৰুত্তপ্পকারেহি ৰিমোক্খমুখেহি যে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকা ৰিমুচ্চিংসু, তেসু বুদ্ধস্সেৰ ৰিক্কীল়িতং ভৰতি কিং, পচ্চেকবুদ্ধস্সেৰ ৰিক্কীল়িতং ভৰতি কিং, সাৰকস্সেৰ ৰিক্কীল়িতং ভৰতি কিং, উদাহু সব্বেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং ৰিক্কীল়িতং ভৰতি কি’’ন্তি ৰিচারণায সম্ভৰতো ‘‘তেসং ৰিক্কীল়িত’’ন্তি ৰুত্তং. যথাৰুত্তপ্পকারেহি ৰিমোক্খমুখেহি যে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকা মুচ্চিংসু, তেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং ৰিক্কীল়িতং. যং আহারচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সপরসন্তানে সমতিক্কমনপহানঞ্চ যা পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সপরসন্তানে ভাৰনাসম্পাদনা, সচ্ছিকিরিযাসম্পাদনা চ অত্থি, ইদং সব্বং ৰিক্কীল়িতং নাম ভৰতীতি অত্থো.

‘‘সব্বেসং আহারচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সব্বে পটিপদাচতুক্কাদযো দস চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি কিং, উদাহু যথাক্কমং চতুক্কানং চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি কি’’ন্তি ৰিচারণায সম্ভৰতো যথাক্কমং চতুক্কানং চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি পহাতব্বপহাযকভাৰেনাতি দস্সেন্তো ‘‘চত্তারো আহারা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘ইদানি আহারাদীনং পটিপদাদীহি যেন সমতিক্কমনং, তং নেসং পটিপক্খভাৰং দস্সেন্তো ‘চত্তারো আহারা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’তিআদিমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৭) ৰুত্তং. তত্থ সংকিলেসপক্খে চত্তারো যে আহারা নিদ্ধারিতা, তেসং চতুন্নং আহারানং ৰোদানপক্খে যা চতস্সো পটিপদা নিদ্ধারিতা, তা চতস্সো পটিপদা পটিপক্খো আহারানং পহাতব্বত্তা, পটিপদানং পন পহাযকত্তা. সতিপি আহারানং অপ্পহাতব্বভাৰে ৰিপস্সনারম্মণত্তা আহারপটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানৰসেন পহাতব্বভাৰো ৰুত্তোতি এৰমাদিযোজনা কাতব্বা.

সীহাতি সীহসদিসা বুদ্ধা চ সীহসদিসা পচ্চেকবুদ্ধা চ সীহসদিসা সাৰকা চাতি সীহসদিসা ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বা. সাৰকা পন অহতরাগদোসমোহাপি সন্তি, তেপি ‘‘সীহা’’তি মঞ্ঞেয্যুন্তি তং নিৰত্তাপনত্থং ‘‘হতরাগদোসমোহা’’তি ৰুত্তং. হনিতব্বাতি হতা, রাগো চ দোসো চ মোহো চ রাগদোসমোহা, হতা রাগদোসমোহা এতেহি সাৰকেহীতি হতরাগদোসমোহা, সাৰকাতি যোজনা কাতব্বা সাৰকানংযেৰ ব্যভিচারসম্ভৰতোতি. তেসং সীহানং বুদ্ধানং, তেসং সীহানং পচ্চেকবুদ্ধানং, তেসং সীহানং সাৰকানং ভাৰনা ৰোদানপক্খে ভাৰিতব্বানং বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৰনা ৰড্ঢনা চ, সচ্ছিকিরিযা ৰোদানপক্খেযেৰ সচ্ছিকাতব্বানং ফলনিব্বানানং সচ্ছিকিরিযা চ, ব্যন্তীকিরিযা সংকিলেসপক্খে পহাতব্বানং পহানসঙ্খাতা ব্যন্তীকিরিযা চ ৰিক্কীল়িতং নাম ভৰতি.

ইন্দ্রিযাধিট্ঠানন্তি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ইন্দ্রিযানং অধিট্ঠানং পৰত্তনং ভাৰনা, সচ্ছিকিরিযা চ. ৰিপরিযাসানধিট্ঠানন্তি ৰিপল্লাসানং অধিট্ঠানং পহানৰসেন অপ্পৰত্তনং, অনুপ্পাদনঞ্চ সঙ্খেপতো ৰিক্কীল়িতং নামাতি গহিতং. ইন্দ্রিযানি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি সদ্ধম্মগোচরো সদ্ধম্মস্স ৰোদানপক্খস্স গোচরো পৰত্তনহেতূতি অধিপ্পেতানি. ৰিপরিযাসা ৰিপল্লাসা কিলেসগোচরো সংকিলেসপক্খস্স গোচরো পৰত্তিহেতূতি অধিপ্পেতা.

‘‘চত্তারো আহারাতিআদিনা সংকিলেসপক্খে আহারচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং তণ্হাচরিতাদীনং চতুন্নং পুগ্গলানং উপক্কিলেসৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা আচরিযেন কতা, ‘চতস্সো পটিপদা’তিআদিনা চ ৰোদানপক্খে পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং তণ্হাচরিতাদীনং চতুন্নং পুগ্গলানং ৰোদানৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা আচরিযেন কতা, সা অযং নিদ্ধারণা কতমস্স নযস্স সমুট্ঠানং ভূমীতি ৰুচ্চতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অযং ৰুচ্চতি সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমী’’তি ৰুত্তং. তত্থ অযন্তি যা অযং ৰুত্তনযেন দ্ৰিপ্পকারা নিদ্ধারণা কতা, সা অযং দ্ৰিপ্পকারা নিদ্ধারণা সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমি পৰত্তিট্ঠানং সমুট্ঠানন্তি নযসমুট্ঠানকোসল্লেহি পুগ্গলেহি ৰুচ্চতীতি যোজনা কাতব্বাতি.

‘‘ৰুত্তপ্পকারায নিদ্ধারিতায নযস্স ভূমিভাৰো কস্মা ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ৰুত্তপ্পকারায নিদ্ধারণায নযভূমিভাৰেন ‘‘যো নেতি…পে… কুসলাতি চা’’তি যং ৰচনং আচরিযো আহ, তেন ৰচনেন ৰিঞ্ঞাযতীতি.

সীহৰিক্কীল়িতনযভূমি আচরিযেন ৰিভাৰিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা তিপুক্খলনযভূমী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তিপুক্খলনযভূমিং ৰিভাৰেতুকামো ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিমাহ. এৰং সতি ‘‘অযং সংকিলেসো, তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিৰচনমেৰ আচরিযেন ৰত্তব্বং, কস্মা পন ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৰচনং ৰত্তব্বন্তি? সচ্চং, তিপুক্খলনযভূমিভাৰনা পন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযৰসেন পৰত্তা, তস্মা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৰচনং ৰুত্তং. এৰমপি ‘‘তত্থ যো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তিআদিৰচনমেৰ ৰত্তব্বং, কস্মা পন ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৰচনং ৰত্তব্বন্তি? সচ্চং, উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযং পন সীহৰিক্কীল়িতনযতো তিপুক্খলনযস্স নিগ্গচ্ছনতো নিক্খমনতো সীহৰিক্কীল়িতনযভূমিৰিভাৰনাযং পটিপদাৰিভাগতো ৰিভাৰিতপুগ্গলচতুক্কতো নিদ্ধারিতং, সীহৰিক্কীল়িতনযভূমিৰিভাৰনাযং পটিপদাৰিভাগতো ৰিভাৰিতং পুগ্গলচতুক্কং পঠমং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি যো পটিপদাচতুক্কো সীহৰিক্কীল়িতনযভূমিৰিভাৰনাযং নিদ্ধারিতো, তস্মিং পটিপদাচতুক্কে. যেতি যে দন্ধউদত্তা দিট্ঠিচরিতপুগ্গলা যথাক্কমং সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যন্তি, ইতি নিয্যকা দ্ৰে পুগ্গলা চ নিদ্ধারিতা. ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তি ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৰুত্তং. চত্তারো আহারা নিদ্ধারিতা…পে… চত্তারি অগতিগমনানি নিদ্ধারিতানি, ইতি অযং দসৰিধো আহারচতুক্কাদিচতুক্কো তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো হোতি. তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচরিযেন নিদ্ধারিতো, ‘‘কতমং ৰোদান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং ইদং ৰোদান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চতস্সো পটিপদা নিদ্ধারিতা, চতস্সো অপ্পমাণা নিদ্ধারিতা, ইতি ইদং দসৰিধং পটিপদাচতুক্কাদিচতুক্কভূতং ধম্মজাতং তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং ৰোদানং হোতি.

৮৮. ‘‘তেসু চতূসু পুগ্গলেসু কতমো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, কতমো পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, কতমো পুগ্গলো নেয্যো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যে’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পুব্বেপি ‘তত্থ যে’তিআদিনা চত্তারো পুগ্গলা নিদ্ধারিতা, কস্মা পন পুন ‘‘তত্থ যে’তিআদিনা চত্তারো পুগ্গলা নিদ্ধারিতা’’তি চে ৰদেয্য? পুব্বে সংকিলেসৰোদানং সামিভাৰেন নিদ্ধারিতা, পচ্ছা পন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং অৰযৰানং সমূহভাৰেন নিদ্ধারিতাতি ৰিসেসত্থো গহেতব্বো. তত্থ যে…পে… ইমে দ্ৰে পুগ্গলাতি এত্থ যোজনত্থো হেট্ঠা ৰুত্তসদিসোৰ. তত্থাতি তেসু চতূসু পুগ্গলেসু. যোতি উদত্তো দিট্ঠিচরিতো. অযন্তি অযং নিযতো উদত্তো দিট্ঠিচরিতো. পুন যোতি উদত্তোৰ তণ্হাচরিতো চ মন্দো দিট্ঠিচরিতো চ. সাধারণাযাতি দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ.

‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো পুগ্গলা আচরিযেন নিদ্ধারিতা, তেসু তীসু পুগ্গলেসু কতমস্স কতমস্স কতমং কতমং ভগৰা উপদিসতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘পটিপদাভেদেন পুগ্গলভেদো আচরিযেন ৰিভাৰিতো, কথং দেসনাভেদেন পুগ্গলভেদো ৰিভাৰিতো’’তি ৰত্তব্বত্তা দেসনাভেদেনপি পুগ্গলভেদং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু তীসু উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীসু পুগ্গলেসু. ‘‘সমথদেসনাৰিপস্সনাদেসনাভেদেনেৰ পুগ্গলভেদো ৰিভাৰিতো’’তি ৰত্তব্বত্তা মুদুধম্মদেসনাতিক্খধম্মদেসনাভেদেনপি পুগ্গলভেদং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সেসেসুপি এৰমেৰ অনুসন্ধ্যত্থো ৰত্তব্বো.

ৰিসুং ৰিসুং পটিপদাভেদেন চত্তারো হুত্ৰা ৰিসুং চ সম্পিণ্ডিতা চ পটিপদাভেদেন চেৰ দেসনাভেদেন চ তযো হোন্তীতি ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ যে’’তিআদিং পুন ৰত্ৰা ‘‘ইতি খো চত্তারি হুত্ৰা তীণি ভৰন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থ চত্তারি তীণীতি লিঙ্গৰিপল্লাসনিদ্দেসো, ‘‘চত্তারো তযো’’তি পন পকতিলিঙ্গনিদ্দেসো কাতব্বোৰ.

‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং সংকিলেসোতি ‘‘তীণি অকুসলমূলানি…পে… সীলৰিপত্তি দিট্ঠিৰিপত্তি আচারৰিপত্তী’’তি নিদ্ধারিতানং অকুসলানং ধম্মানং ইতি অযং সমূহো সংকিলেসো হোতি. ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচরিযেন নিদ্ধারিতো, কথং ৰোদানং নিদ্ধারিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ইদং ৰোদান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইদং ৰোদানন্তি ‘‘তীণি কুসলমূলানি…পে… তীণি ৰিমোক্খমুখানি সুঞ্ঞতং অনিমিত্তং অপ্পণিহিত’’ন্তি নিদ্ধারিতানং কুসলধম্মানং সমূহভূতং ইতি ইদং ধম্মজাতং ৰোদানং হোতি.

‘‘ৰুত্তপ্পকারেন চত্তারো হুত্ৰা তযো পুগ্গলা ভৰন্তীতি আচরিযেন ৰিভাৰিতা, তযো হুত্ৰা কিত্তকা পুগ্গলা ভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘ইতি খো চত্তারি হুত্ৰা তীণি ভৰন্তি, তীণি হুত্ৰা দ্ৰে ভৰন্তি তণ্হাচরিতো চ দিট্ঠিচরিতো চা’’তিআদি ৰুত্তং. ইতীতি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারেন চত্তারি চত্তারো হুত্ৰা তীণি তযো ভৰন্তি. তীণি তযো হুত্ৰা তণ্হাচরিতো চ দিট্ঠিচরিতো চাতি দ্ৰে পুগ্গলা ভৰন্তি.

‘‘তেসং দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেসং দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং সংকিলেসোতি ‘‘তণ্হা চ অৰিজ্জা চ…পে… সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি নিদ্ধারিতানং অকুসলধম্মানং ইতি অযং সমূহো সংকিলেসো হোতি.

‘‘তেসং দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচরিযেন নিদ্ধারিতো, কথং ৰোদান’’ন্তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেসং দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং ইদং ৰোদান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ইদং ৰোদানন্তি ‘‘সমথো চ ৰিপস্সনা চ…পে… সউপাদিসেসা চ নিব্বানধাতু, অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি নিদ্ধারিতানং কুসলধম্মানং সমূহভূতং ইতি ইদং ধম্মজাতং ৰোদানং হোতি.

‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা সংকিলেসপক্খে অকুসলমূলতিকাদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰাদসন্নং তিকানং, তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলানং সংকিলেসৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা কতা, ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তিআদিনা ৰোদানপক্খে কুসলমূলতিকাদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰাদসন্নং তিকানং, তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলানং ৰোদানৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা কতা, অযং ৰুত্তপ্পকারনিদ্ধারণা তিপুক্খলস্স চ নযস্স, অঙ্কুসস্স চ নযস্স ভূমি সমুট্ঠানং পৰত্তিহেতু নামাতি যোজেত্ৰা ‘‘তণ্হা চ অৰিজ্জা চা’’তিআদিনা সংকিলেসপক্খে তণ্হাঅৰিজ্জাদুকাদীনং পন্নরসন্নং দুকানং, দ্ৰিন্নং তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতানং পুগ্গলানং ৰোদানৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা কতা, ‘‘সমথো চ ৰিপস্সনা চা’’তিআদিনা ৰোদানপক্খে সমথৰিপস্সনাদুকাদীনং একূনৰীসতিদুকানং, দ্ৰিন্নং তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতানং পুগ্গলানং ৰোদানৰিভাৰনামুখেন যা নিদ্ধারণা কতা, অযং ৰুত্তপ্পকারা নন্দিযাৰট্টস্স নযস্স ভূমীতিপি নীহরিত্ৰা যোজেতব্বা. পুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন হি নন্দিযাৰট্টনযতো সীহৰিক্কীল়িতনযস্স সম্ভৰো, সীহৰিক্কীল়িতনযতো চ তিপুক্খলনযস্স সম্ভৰো হোতি. ধম্মাধিট্ঠানৰসেন পন সীহৰিক্কীল়িতনযতো তিপুক্খলনযস্স সম্ভৰো, তিপুক্খলনযতো চ নন্দিযাৰট্টনযস্স সম্ভৰো হোতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অন্তে ‘তণ্হা চ অৰিজ্জা চা’তিআদিনা সমথস্স নযস্স ভূমি দস্সিতা. তেনেৰ হি ‘চত্তারি হুত্ৰা তীণি ভৰন্তি, তীণি হুত্ৰা দ্ৰে ভৰন্তী’তি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৮).

‘‘কস্মা পন অযং ৰুত্তপ্পকারায নিদ্ধারণায তিপুক্খলস্স চ নযস্স, অঙ্কুসস্স চ নযস্স ভূমিভাৰো ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন যথাৰুত্তস্স নিদ্ধারণায ভূমিভাৰেন আচরিযো ‘‘যো অকুসলে…পে… দিসালোচনেনাতি চা’’তি যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন ৰুত্তপ্পকারায নিদ্ধারণায তিপুক্খল…পে… যস্স ভূমিভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো.

‘‘এত্তাৰতা নযসমুট্ঠানং পরিপুণ্ণং হোতি, অঞ্ঞং নত্থী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তং নযসমুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. যেন যেন নযসমুট্ঠানেন সংকিলেসপক্খে ৰা অকুসলা ধম্মা নিদ্ধারিতা, ৰোদানপক্খে ৰা কুসলা ধম্মা নিদ্ধারিতা, তং তং নযসমুট্ঠানং নিযুত্তং যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা যুজ্জিতব্বন্তি অত্থো গহেতব্বো.

নযক্কমেন পন সঙ্খেপতো দস্সযিস্সামি – দ্ৰে পুগ্গলা, তযো পুগ্গলা, চত্তারো পুগ্গলাতি পুগ্গলা তিকোট্ঠাসা ভৰন্তি, চতুদিসা, ছদিসা, অট্ঠদিসাতি দিসাপি তিকোট্ঠাসা ভৰন্তি. তত্থ দ্ৰে পুগ্গলাতি তণ্হাচরিতো পুগ্গলো, দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলোতি দ্ৰে পুগ্গলা ভৰন্তি. তযো পুগ্গলাতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলো, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলো, নেয্যপুগ্গলোতি তযো পুগ্গলা ভৰন্তি. চত্তারো পুগ্গলাতি দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিভেদেন ভিন্না মুদিন্দ্রিযো তণ্হাচরিতো পুগ্গলো, মুদিন্দ্রিযো দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলো, তিক্খিন্দ্রিযো তণ্হাচরিতো পুগ্গলো, তিক্খিন্দ্রিযো দিট্ঠিচরিতো পুগ্গলোতি চত্তারো পুগ্গলা ভৰন্তি. চতুদিসাতি সংকিলেসপক্খে দ্ৰে দ্ৰে দিসা, ৰোদানপক্খে দ্ৰে দ্ৰে দিসাতি চতুদিসা ভৰন্তি. ছদিসাতি সংকিলেসপক্খে তিস্সো তিস্সো দিসা, ৰোদানপক্খে তিস্সো তিস্সো দিসাতি ছদিসা ভৰন্তি. অট্ঠদিসাতি সংকিলেসপক্খে চতস্সো চতস্সো দিসা, ৰোদানপক্খে চতস্সো চতস্সো দিসাতি অট্ঠদিসা ভৰন্তি. তেসু দ্ৰে দ্ৰে তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতে পুগ্গলে, চতুদিসা চ নিস্সায নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানং ভৰতি. তযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলে চ ছদিসা চ নিস্সায তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৰতি. দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিভেদেন ভিন্নে চত্তারো মুদিন্দ্রিযতণ্হাচরিততিক্খিন্দ্রিযতণ্হাচরিতমুদিন্দ্রিযদিট্ঠিচরিততিক্খিন্দ্রিযদিট্ঠিচরিতে পুগ্গলে চ অট্ঠদিসা চ নিস্সায সীহৰিক্কীল়িতনযসমুট্ঠানং ভৰতি. একেকস্মিং নযসমুট্ঠানে ৰিভজিতে দিসালোচনঅঙ্কুসনযসমুট্ঠানানিপি ৰিভজিতানি ভৰন্তি.

‘‘কথং নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানং ভৰতী’’তি চে ৰদেয্য? ‘‘তণ্হা চ অৰিজ্জা চ অহিরিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ অস্সতি চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ অযোনিসোমনসিকারো চ কোসজ্জঞ্চ দোৰচস্সঞ্চ অহংকারো চ মমংকারো চ অস্সদ্ধা চ পমাদো চ অসদ্ধম্মস্সৰনঞ্চ অসংৰরো চ অভিজ্ঝা চ ব্যাপাদো চ নীৰরণঞ্চ সংযোজনঞ্চ কোধো চ উপনাহো চ মক্খো চ পল়াসো চ ইস্সা চ মচ্ছেরঞ্চ মাযা চ সাঠেয্যঞ্চ সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি (নেত্তি. ৮৮) দুকদুকৰসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো অকুসলধম্মসমূহো দ্ৰিন্নং তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতানং পুগ্গলানং সংকিলেসো হোতীতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু পন্নরসসু দুকদুকৰসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু অকুসলধম্মেসু কতমো অকুসলধম্মো কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে পঠমা দিসা নাম, অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে দুতিযা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা ৰিভজিতব্বধম্মসভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানং ভৰতি, তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি, তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসভূতস্স ধম্মৰিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতি.

‘‘সমথো চ ৰিপস্সনা চ, হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ, সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, যোনিসোমনসিকারো চ ৰীরিযারম্ভো চ, সোৰচস্সঞ্চ ধম্মে ঞাণঞ্চ অন্ৰযে ঞাণঞ্চ, খযে ঞাণঞ্চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ, সদ্ধা চ অপ্পমাদো চ, সদ্ধম্মস্সৰনঞ্চ সংৰরো চ, অনভিজ্ঝা চ অব্যাপাদো চ, রাগৰিরাগা চ চেতোৰিমুত্তি, অৰিজ্জাৰিরাগা চ পঞ্ঞাৰিমুত্তি, অভিসমযো চ অপ্পিচ্ছতা চ, সন্তুট্ঠি চ অক্কোধো চ, অনুপনাহো চ অমক্খো চ, অপল়াসো চ ইস্সাপহানঞ্চ মচ্ছরিযপ্পহানঞ্চ ৰিজ্জা চ, ৰিমুত্তি চ সঙ্খতারম্মণো চ ৰিমোক্খো, অসঙ্খতারম্মণো চ ৰিমোক্খো, সউপাদিসেসা চ নিব্বানধাতু, অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি (নেত্তি. ৮৮) তিকদুকৰসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং দ্ৰিন্নং তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতানং পুগ্গলানং ৰোদানং হোতীতি ৰোদানপক্খে ৰোদানসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু একূনৰীসতিযা দুকদুকৰসেন ৰা দেসিতেসু দিসাভূতেসু ধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স ৰোদানপক্খে পঠমা দিসা নাম, অযং দুতিযো দুতিযো কুসলধম্মো দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স ৰোদানপক্খে দুতিযা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা মগ্গসচ্চনিরোধসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা ৰিভজিতব্বধম্মভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ নন্দিযাৰট্টনযসমুট্ঠানং ভৰতি, তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি, তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসভূতস্স ধম্মৰিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতি.

‘‘কথং তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৰতী’’তি চে পুচ্ছেয্য, ‘‘তীণি অকুসলমূলানি – লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং. তীণি দুচ্চরিতানি – কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং. তযো অকুসলৰিতক্কা – কামৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কো. তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা – কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৰিহিংসাসঞ্ঞা. তিস্সো ৰিপরীতসঞ্ঞা – নিচ্চসঞ্ঞা, সুখসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা. তিস্সো ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা, সঙ্খারদুক্খতা, ৰিপরিণামদুক্খতা. তযো অগ্গী – রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি. তযো সল্লা – রাগসল্লো, দোসসল্লো, মোহসল্লো. তিস্সো জটা – রাগজটা, দোসজটা, মোহজটা. তিস্সো অকুসলূপপরিক্খা – অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলং ৰচীকম্মং, অকুসলং মনোকম্মং. তিস্সো ৰিপত্তিযো – সীলৰিপত্তি, দিট্ঠিৰিপত্তি, আচারৰিপত্তী’’তি (নেত্তি. ৮৮) তিকৰসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো অকুসলধম্মসমূহো তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলানং সংকিলেসো হোতীতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু দ্ৰাদসসু তিকতিকৰসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু অকুসলধম্মেসু কতমো কতমো অকুসলো ধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো অকুসলধম্মো নেয্যস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে ততিযা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং যোজেত্ৰা সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা ৰিভজিতব্বধম্মসভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো. সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৰতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসভূতস্স ধম্মৰিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতি.

‘‘তীণি কুসলমূলানি – অলোভো কুসলমূলং, অদোসো কুসলমূলং, অমোহো কুসলমূলং. তীণি সুচরিতানি – কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং. তযো কুসলৰিতক্কা – নেক্খম্মৰিতক্কো, অব্যাপাদৰিতক্কো, অৰিহিংসাৰিতক্কো. তযো সমাধী – সৰিতক্কো সৰিচারো সমাধি, অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি, অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি. তিস্সো কুসলসঞ্ঞা – নেক্খম্মসঞ্ঞা, অব্যাপাদসঞ্ঞা, অৰিহিংসাসঞ্ঞা. তিস্সো অৰিপরীতসঞ্ঞা – অনিচ্চসঞ্ঞা, দুক্খসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা. তিস্সো কুসলূপপরিক্খা – কুসলং কাযকম্মং, কুসলং ৰচীকম্মং, কুসলং মনোকম্মং. তীণি সোচেয্যানি – কাযসোচেয্যং, ৰচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং. তিস্সো সম্পত্তিযো – সীলসম্পত্তি, সমাধিসম্পত্তি, পঞ্ঞাসম্পত্তি. তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. তযো খন্ধা – সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো. তীণি ৰিমোক্খমুখানি – সুঞ্ঞতং, অনিমিত্তং, অপ্পণিহিত’’ন্তি (নেত্তি. ৮৮) তিকতিকৰসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলানং ৰোদানং হোতীতি ৰোদানপক্খে ৰোদানসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু দ্ৰীসু দ্ৰাদসসু তিকতিকৰসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু কুসলধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৰোদানপক্খে পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো কুসলো ধম্মো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৰোদানপক্খে দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো কুসলধম্মো নেয্যপুগ্গলস্স ৰোদানপক্খে ততিযা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং দিসাভাৰেন যোজেত্ৰা মগ্গসচ্চনিরোধসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা ৰিভজিতব্বধম্মসভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো. সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৰতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি. তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসভূতস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতি.

‘‘কথং সীহৰিক্কীল়িতনযসমুট্ঠান’’ন্তি চে পুচ্ছেয্য, ‘‘চত্তারো আহারা, চত্তারো ৰিপল্লাসা, চত্তারি উপাদানানি, চত্তারো যোগা, চত্তারো গন্থা, চত্তারো আসৰা, চত্তারো ওঘা, চত্তারো সল্লা, চতস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, চত্তারি অগতিগমনানী’’তি (নেত্তি. ৮৭) চতুক্কচতুক্কৰসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো চতুক্কো চতুক্কো অকুসলধম্মো ‘‘দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স চ দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স চা’’তি চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসোতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু চতুক্কচতুক্কৰসেন দেসিতেসু দসসু চতুক্কেসু ধম্মেসু কতমো কতমো অকুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ সংকিলেসপক্খে দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো অকুসলধম্মো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স ততিযা দিসা নাম. অযং অযং চতুত্থো চতুত্থো অকুসলধম্মো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স চতুত্থা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং দিসাভাৰেন যোজেত্ৰা, সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা, ৰিভজিতব্বধম্মসভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো. সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ সীহৰিক্কীল়িতনযসমুট্ঠানং ভৰতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি. তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসভূতস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতি.

‘‘চতস্সো পটিপদা, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারি ঝানানি, চত্তারো ৰিহারা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা, চত্তারি অধিট্ঠানানি, চতস্সো সমাধিভাৰনা, চত্তারো সুখভাগিযা ধম্মা, চতস্সো অপ্পমাণা’’তি (নেত্তি. ৮৬) চতুক্কচতুক্কৰসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং ‘‘দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স চ দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স স সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স চা’’তি চতুন্নং পুগ্গলানং ৰোদানং হোতীতি ৰোদানপক্খে ৰোদানসামঞ্ঞভাৰেন যোজেত্ৰা ‘‘ইমেসু চতুক্কচতুক্কৰসেন দেসিতেসু দসসু চতুক্কেসু কুসলধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৰ দিসাধম্মভাৰেন ওলোকেত্ৰা, ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো কুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স তণ্হাচরিতস্স পুগ্গলস্স দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো কুসলধম্মো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স ততিযা দিসা নাম. অযং অযং চতুত্থো চতুত্থো কুসলধম্মো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স দিট্ঠিচরিতস্স পুগ্গলস্স চতুত্থা দিসা নামা’’তি ৰিসুং ৰিসুং দিসাভাৰেন যোজেত্ৰা, মগ্গসচ্চনিরোধসচ্চানি যথারহং নীহরিত্ৰা, ৰিভজিতব্বধম্মসভাৰো চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতো. সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ সীহৰিক্কীল়িতনযসমুট্ঠানং ভৰতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন দস্সিতা. সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৰতি. তথা ওলোকেত্ৰা দিসাৰিসেসস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নযতি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৰতীতি নযক্কমেন সঙ্খেপতো নযসমুট্ঠানং ভৰতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি.

ইতি নযসমুট্ঠানে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.