৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

১৮. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন ৰিচযহারৰিভঙ্গেন পদপঞ্হাদযো ৰিচিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো ৰিচযহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো যুত্তিহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো যুত্তিহারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু হারেসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো যুত্তিহারো যুত্তিহারৰিভঙ্গোতি পুচ্ছি. ‘‘সব্বেসং হারান’’ন্তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি ৰুচ্চমানো ‘‘অযং যুত্তিহারো’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো যুত্তিহারৰিভঙ্গো নামাতি ৰিঞ্ঞেয্যো. তেন ৰুত্তং ‘‘তত্থ কতমো যুত্তিহারোতিআদি যুত্তিহারৰিভঙ্গো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৮). অযং যুত্তিহারো কিং নাম সুত্তত্থং যুত্তাযুত্তিৰসেন যোজযতীতি যুঞ্জিতব্বং সুত্তত্থং পুচ্ছতি. সুত্তত্থো পন দুৰিধো অতথাকারেন গয্হমানো, তথাকারেন গয্হমানো অত্থোতি. তত্থ অতথাকারেন গয্হমানোৰ অত্থো যাথাৰতো যুত্তিনিদ্ধারণেন যোজেতব্বো, ইতরো পন ভূতকথনমত্তেন যোজেতব্বো. যস্মা পনাযং যুত্তিগৰেসনা নাম সংৰণ্ণনা মহাপদেসেহি ৰিনা ন সম্ভৰতি, তস্মা যুত্তিহারং ৰিভজন্তো তস্স যুত্তিহারস্স লক্খণং পঠমং উপদিসিতুং ‘‘চত্তারো মহাপদেসা’’তিআদিমাহ. তত্থ মহাপদেসাতি মহন্তে বুদ্ধাদযো অপদিসিত্ৰা ৰুত্তানি কারণানি, মহন্তানি ৰা ধম্মস্স অপদেসানি পতিট্ঠানানি. অপদিসীযতেতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্স কারণস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. সেসেসুপি এসেৰ নযো নেতব্বো. ‘‘বুদ্ধস্স সম্মুখা এতং সুত্তং মযা সুত’’ন্তি ৰত্ৰা আভতস্স গন্থস্স সুত্তৰিনযেহি সংসন্দনং ধম্মো, অসংসন্দনং অধম্মোতি ৰিনিচ্ছযকারণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘বুদ্ধস্স সম্মুখা মযা আভতং, সঙ্ঘস্স সম্মুখা মযা আভতং, সম্বহুলত্থেরানং সম্মুখা মযা আভতং, একত্থেরস্স সম্মুখা মযা আভত’’ন্তি ৰত্ৰা আভতস্স গন্থস্স যানি ব্যঞ্জনপদঅত্থপদানি সন্তি, তানি পদব্যঞ্জনানি ভগৰতা দেসিতে সুত্তে ওতরযিতব্বানি অনুপ্পৰেসিতানি, ৰিনযে রাগাদিৰিনযে সন্দস্সযিতব্বানি সংসন্দেতব্বানি. ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি পক্খিপিতব্বানি. যদি সুত্তত্থেন, ৰিনযত্থেন, ধম্মতায চ অৰিরুদ্ধানি হোন্তি, এৰং সতি তৰ আভতপদব্যঞ্জনানি যুত্তানীতি ৰিনিচ্ছযন্তেহি ৰত্ৰা গহেতব্বানীতি অধিপ্পাযো.

সুত্তৰিনযধম্মতাসু ওতরযিতব্বানি সন্দস্সযিতব্বানি উপনিক্খিপিতব্বানীতি আচরিযেন ৰুত্তানি, ‘‘কত্থ সুত্তে, কত্থ ৰিনযে, কত্থ ধম্মতায’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কতমস্মিং সুত্তে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চতূসু অরিযসচ্চেসূতি চতুন্নং অরিযসচ্চানং দস্সনকেসু সুত্তেসু. রাগো ৰিনস্সতি ৰূপসমতি এতেন অসুভাদিনাতি রাগৰিনযং, কিং তং? অসুভাদিনিমিত্তং, তং অস্স অত্থীতি রাগৰিনযো, কো সো? অসুভাদিনিমিত্তদস্সনকো সুত্তন্তৰিসেসো. এস নযো দোসৰিনযোতিআদীসুপি. পটিচ্চসমুপ্পাদো নাম সস্সতদিট্ঠিউচ্ছেদদিট্ঠিং ৰিৰজ্জেত্ৰা একত্তনযাদীনং দীপনেন অৰিজ্জাদিসঙ্খারাদিসভাৰধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰদীপকোতি ৰুত্তং ‘‘কতমিস্সং ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি? পটিচ্চসমুপ্পাদে’’তি.

‘‘সুত্তাদীসু অৰতরন্তে সন্দিস্সন্তে অৰিলোমেন্তে কিং ন জনেতী’’তি ৰত্তব্বতো ‘‘চতূসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘বুদ্ধাদীনং সম্মুখা মযা আভত’’ন্তি ৰত্ৰা আভতগন্থো চতূসু অরিযসচ্চেসু যদি অৰতরতি, এৰং সতি আভতগন্থো আসৰে ন জনেতি. রাগাদিকিলেসৰিনযে যদি সন্দিস্সতি, এৰং সতি আভতগন্থো আসৰে ন জনেতি. ধম্মতঞ্চ যদি ন ৰিলোমেতি, এৰং সতি আভতগন্থো আসৰে ন জনেতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘কিমত্থং যুত্তিহারৰিভঙ্গে চত্তারো মহাপদেসা আভতা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘চতূহি মহাপদেসেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ আভতগন্থে যং যং অত্থজাতং, যং যং ধম্মজাতং ৰা চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, তং তং অত্থজাতং ৰা তং তং ধম্মজাতং ৰা সংৰণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বং. যেন যেন কারণেন চ চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, তং তং কারণং সংৰণ্ণনাৰসেন সংৰণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বং. যথা যথা পকারেন চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, সো সো পকারো সংৰণ্ণনাৰসেন সংৰণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বো. এৰং গাহণত্থং চত্তারো মহাপদেসা আভতাতি অত্থো.

১৯. চতূহি মহাপদেসেহি যুত্তং অৰিরুদ্ধং তং তং অত্থজাতং গহেতব্বন্তি আচরিযেন ৰুত্তং, ‘‘কত্থ কেন যুত্তিনিদ্ধারণং কাতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিতেনা’’তিআদি ৰুত্তং. পঞ্হে পঞ্হং পুচ্ছিতেন পুগ্গলেন যুত্তিনিদ্ধারণং কাতব্বন্তি. তত্থ পঞ্হন্তি পঞ্হিতব্বং সভাৰধম্মং. পুচ্ছিতেনাতি ৰিস্সজ্জেতুং সমত্থেন পণ্ডিতপুগ্গলেন. পঞ্হেতি পুচ্ছাৰসেন পৰত্তপাঠে. পদানি কতি কিত্তকানি হোন্তীতি পদসো পঠমং পরিযোগাহিতব্বং যুত্তিহারেন ৰিচেতব্বং ৰীমংসিতব্বং. ‘‘কথং ৰিচেতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যদি সব্বানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বানি পদানীতি পুচ্ছিতপাঠে নিরৰসেসানি পদানি একং সমানং অত্থং যদি অভিৰদন্তি, এৰং সতি অত্থৰসেন একো পঞ্হো. এস নযো সেসেসুপি. তেন ৰুত্তং ‘‘তদত্থস্সেকস্স ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৯).

একন্তি অত্থৰসেন একৰিধং পঞ্হং. উপপরিক্খমানেন পুগ্গলেন অঞ্ঞাতব্বং দল়্হং জানিতব্বং. ‘‘কো আজাননাকারো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা আজাননাকারং দস্সেন্তো ‘‘কিং ইমে ধম্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে হি পরিযত্তিধম্মা সংৰণ্ণেতব্বা, ইমে পরিযত্তিধম্মা নানত্থা হোন্তি কিং, নানাব্যঞ্জনা হোন্তি কিং, উদাহু ইমেসং পরিযত্তিধম্মানং একো অত্থো হোতি, ব্যঞ্জনমেৰ নানং হোতি কি’’ন্তি যুত্তিতো ৰিচেত্ৰা অঞ্ঞাতব্বন্তি যোজনা. ‘‘যথাৰুত্তো পঞ্হো কিং ভৰে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা যথাৰুত্তং পঞ্হং একদেসং দস্সেতুং ‘‘যথা কিং ভৰে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যথা সা’’তিআদিমাহ.

তস্সং পুচ্ছাগাথাযং – চোরঘাতকেন মনুস্সেন চোরো অব্ভাহতো ৰিয কেন ধম্মেন সত্তলোকো সদা অব্ভাহতো, মালুৰলতায অত্তনো নিস্সিতরুক্খো পরিৰারিতো অজ্ঝোত্থটো ৰিয কেন ধম্মেন সত্তলোকো সদা পরিৰারিতো অজ্ঝোত্থটো, ৰিসপ্পীতখুরপ্পেন সল্লেন ওতিণ্ণো অনুপৰিট্ঠো ৰিয কেন সল্লেন সত্তলোকো সদা ওতিণ্ণো অনুপৰিট্ঠো, কিস্স কেন কারণেন সত্তলোকো সদা ধূপাযিতো সন্তাপিতোতি যোজনা.

‘‘ইমায পুচ্ছাগাথায কিত্তকানি পদানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুচ্ছিতানীতি পুচ্ছিতত্থানি পদানি চত্তারি হোন্তি. ‘‘কিত্তকা পঞ্হা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৰুত্তং.

ভগৰা দেৰতায হি যস্মা ৰিস্সজ্জেতি, ইতি তস্মা ৰিস্সজ্জনতো ‘‘তযোপঞ্হা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘কতমা ৰিস্সজ্জনগাথা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –

‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো লোকো, জরায পরিৰারিতো;

তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূপাযিতো সদা’’তি. –

ৰুত্তং. তস্সং ৰিস্সজ্জনগাথাযং – চোরঘাতকেন মনুস্সেন চোরো অব্ভাহতো ৰিয মচ্চুনা সত্তলোকো সদা অব্ভাহতো, মালুৰলতায অত্তনো নিস্সিতরুক্খো পরিৰারিতো অজ্ঝোত্থটো ৰিয জরায সত্তলোকো সদা পরিৰারিতো অজ্ঝোত্থটো, ৰিসপ্পীতখুরপ্পেন সল্লেন ওতিণ্ণো অনুপৰিট্ঠো ৰিয তণ্হাসল্লেন সত্তলোকো সদা ওতিণ্ণো অনুপৰিট্ঠো, ইচ্ছায সত্তলোকো সদা ধূপাযিতো সন্তাপিতোতি যোজনা.

২০. ‘‘কতমং মচ্চু, কতমা জরা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ জরা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৰিস্সজ্জনগাথাযং. দুতিযপদে ৰুত্তা জরা চ পঠমপদে ৰুত্তং মরণঞ্চ ইমানি দ্ৰে সঙ্খতস্স খন্ধপঞ্চকস্স সঙ্খতলক্খণানি হোন্তি, সঙ্খতং খন্ধপঞ্চকং মুঞ্চিত্ৰা ৰিসুং ন উপলব্ভতীতি অত্থো. ‘‘সঙ্খতলক্খণানং জরামরণানং কথং ভেদো জানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘জরাযং ঠিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জরাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স খন্ধপ্পবন্ধস্স যং অঞ্ঞথত্তং, অযং পাকটজরা নাম, ন খণট্ঠিতিজরা. মরণং ৰযোতি সম্মুতিমরণং চুতিযেৰ হোতি, ন খণিকমরণং, ন সমুচ্ছেদমরণং. তেন ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪).

যদি ঠিতস্সেৰ মরণং সিযা, এৰং সতি জরামরণানং নানত্তং যুত্তং ন সিযা, অযুত্তে সতি ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৰচনম্পি অযুত্তমেৰাতি ৰত্তব্বতো ‘‘তত্থ জরায চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৰিস্সজ্জনগাথাযং ৰুত্তায জরায চ ৰুত্তস্স মরণস্স চ অত্থতো নানত্তং যুত্তং.

‘‘কেন কারণেন যুত্তং, কথং কারণেন নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘গব্ভগতাপি হি মীযন্তী’’তি ৰুত্তং. জরং অপ্পত্তা গব্ভগতাপি সত্তা হি যস্মা মীযন্তি, তস্মা নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বং. ‘‘গব্ভগতাপি জরপ্পত্তা ভৰেয্যু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ন চ তে জিণ্ণা ভৰন্তী’’তি ৰুত্তং. জরপ্পত্তাপি অজিণ্ণত্তা জিণ্ণজরং অপ্পত্তাৰ মীযন্তি, এৰং ইধাধিপ্পেতস্স জিণ্ণজরাৰিরহিতস্স মরণস্স সম্ভৰতো অঞ্ঞা জরা, অঞ্ঞং মরণন্তি ঞাতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ন গব্ভগতানংযেৰ জিণ্ণজরং অপ্পত্তং মরণং অত্থি, অঞ্ঞেসম্পি অত্থী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘অত্থি চ দেৰানং মরণ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘দেৰাপি চিরকালসম্ভৰতো জরং পত্তা ভৰেয্যু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ন চ তেসং সরীরানি জীরন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘জরামরণানং নানত্তে কারণং এত্তকমেৰা’’তি ৰত্তব্বত্তা অঞ্ঞম্পি অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সক্কতে ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জিণ্ণজরায পটিকম্মং কাতুং সক্কতেৰ, মরণস্স পন পটিকম্মস্স কাতুং ন সক্কতেৰ, ইমিনাপি কারণেন জরামরণানং নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বমেৰাতি অত্থো. ‘‘ন সক্কতে মরণস্স পটিকম্মং কাতু’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ইদ্ধিপাদভাৰনায ৰসীভাৰে সতি সক্কা মরণস্সাপি পটিকম্মং কাতুন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৰিসযা’’তি ৰুত্তং.

জরামরণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নানাভাৰো আচরিযেন দস্সিতো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং পন তণ্হায জরামরণেহি নানাভাৰো’’তি ৰত্তব্বতো তেহি তণ্হায নানত্তং দস্সেতুং ‘‘যং পনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তণ্হায অৰিজ্জমানাযপি জীরন্তাপি মীযন্তাপি ৰীতরাগা যস্মা দিস্সন্তি, তস্মা তণ্হায জরামরণেহি নানাভাৰো সম্পটিচ্ছিতব্বো.

‘‘তণ্হায জীরণভিজ্জনলক্খণং অত্থীতি তেহি তণ্হায অনঞ্ঞত্তে কো নাম দোসো সিযা’’তি ৰত্তব্বতো দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চা’’তিআদি ৰুত্তং. জরামরণং যথা যেন জীরণভিজ্জনলক্খণেন পাকটং, এৰং জীরণভিজ্জনলক্খণেন তণ্হাপি পাকটা. যদি চ সিযা; এৰং সন্তে যোব্বনট্ঠাপি সব্বে মাণৰা ৰিগততণ্হা সিযুং, ন চ ৰিগততণ্হা, তস্মা নানাভাৰো সম্পটিচ্ছিতব্বো. ততো অঞ্ঞোপি দোসো আপজ্জেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘যথা চ তণ্হা দুক্খস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জরামরণানং তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতি তণ্হায ভৰতণ্হায দুক্খসমুদযো হোতি, এৰং জরামরণম্পি দুক্খসমুদযো সিযা. যস্মা ন জরামরণং দুক্খসমুদযো, তস্মা জরামরণেহি তণ্হায নানত্তং ৰেদিতব্বং.

তেহি তায অনঞ্ঞত্তে সতি এৰম্পি দোসো আপজ্জেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘যথা চ তণ্হা মগ্গৰজ্ঝা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেহি তায অনঞ্ঞত্তে সতি যথা তণ্হা মগ্গৰজ্ঝা হোতি, এৰং জরামরণম্পি মগ্গৰজ্ঝং সিযা. যথা জরামরণং মগ্গৰজ্ঝং ন হোতি, এৰং তণ্হাপি মগ্গৰজ্ঝা ন সিযা, তথা চ ন হোতি পহাতব্বাপহাতব্বভাৰতো, তস্মাপি জরামরণেহি তণ্হায নানত্তং ৰেদিতব্বং.

‘‘যদি চাতিআদিনা ৰুত্তায যুত্তিযা উপপত্তিযা এৰ জরামরণেহি তণ্হায অঞ্ঞত্তং গৰেসিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা অঞ্ঞেহিপি কারণেহি গৰেসিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ইমায যুত্তিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমায যুত্তিযাতি যা যুত্তি ‘‘যদি চা’’তিআদিনা ৰুত্তায ইমায যুত্তিযা উপপত্তিযা. অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি কারণভূতেহি উপপত্তীহি জরামরণেহি তণ্হায অঞ্ঞত্তং গৰেসিতব্বন্তি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্ব’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু যুত্তিযা, অত্থতো চ অঞ্ঞত্তং সন্দিস্সতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘যদি চ সন্দিস্সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ যুত্তিসমারুল়্হং অত্থতো চ মরণেহি তণ্হায চ অঞ্ঞত্তং যদি চ সন্দিস্সতি, ব্যঞ্জনতোপি অঞ্ঞত্তং গৰেসিতব্বমেৰাতি অত্থো.

‘‘কথং ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্তং গৰেসিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সল্লোতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘সল্লো’’তি ৰা ‘‘ধূপাযন’’ন্তি ৰা দ্ৰীহি ব্যঞ্জনেহি ৰুচ্চমানানং ইমেসং ইচ্ছাতণ্হাসঙ্খাতানং ধম্মানং অত্থতো একত্তং সমানত্তং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞত্তং. ‘‘সল্লো’’তি ৰা ‘‘ধূপাযন’’ন্তি ৰা দ্ৰীহি ব্যঞ্জনেহি অৰুচ্চমানানং জরামরণানং তণ্হায একত্তং ন যুজ্জতি. তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইচ্ছায চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং ন যুজ্জতি, একত্তমেৰ যুজ্জতীতি যোজনা. ইচ্ছায চ তণ্হায চ জীরণভিজ্জনসম্ভৰতো জরামরণেহি তণ্হায একত্তং সিযা, ‘‘কস্মা অঞ্ঞত্তং যুত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বতো ‘‘তণ্হায অধিপ্পাযে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তণ্হায অধিপ্পাযে অপরিপূরমানে নৰসু আঘাতৰত্থূসু কোধো চ উপ্পজ্জতি, উপনাহো চ উপ্পজ্জতি. জরামরণেসু অপরিপূরমানেসু নৰসু আঘাতৰত্থূসু কোধো চ ন উপ্পজ্জতি, উপনাহো চ ন উপ্পজ্জতি. ইতি ইমায যুত্তিযা জরায চ মরণস্স চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং যুজ্জতিযেৰাতি দট্ঠব্বং.

যদি ইচ্ছা তণ্হায অত্থতো একত্তং যুত্তং, এৰং সতি কস্মা ভগৰতা ‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো লোকো’’তিআদিগাথাযং ‘‘তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূপাযিতো সদা’’তি দ্ৰিধা ৰুত্তাতি চোদনং পরিহরন্তো ‘‘যং পনিদং ভগৰতা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ইচ্ছা’’তিপি ‘‘তণ্হা’’তিপি দ্ৰীহি নামেহি যং পনিদং অভিলপিতং যং পনিদং অভিলপনং কতং, ইদং অভিলপনং ভগৰতা বাহিরানং ইচ্ছিতব্বতসিতব্বানং ৰত্থূনং রূপাদিআরম্মণানং ভেদানং ৰসেন ‘‘ইচ্ছা’’তিপি ‘‘তণ্হা’’তিপি দ্ৰীহি নামেহি অভিলপিতং অভিলপনৰসেন কতন্তি একত্তং যুত্তমেৰ, ন নানত্তন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘নামৰসেন দ্ৰিধা ৰুত্তানং ইচ্ছাতণ্হাদীনং কেন একত্তং যুত্তন্তি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সব্বাহী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নানানামৰসেন পভেদা সব্বা ইচ্ছাদিকা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা হি যস্মা যুত্তা, তস্মা নামৰসেন ভিন্নানম্পি একলক্খণেন একত্তং যুত্তন্তি সদ্দহিতব্বন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কিমিৰ যুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা সব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কট্ঠগ্গিআদিৰসেন অনেকো সব্বোঅগ্গি উণ্হত্তলক্খণেন একলক্খণো যথা, এৰং অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণাতি যোজনা. সব্বস্স অগ্গিনো উপাদানৰসেন অনেকানি নামানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো পাকটো. আরম্মণৰসেন তণ্হা অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি নামেহি ভগৰতা অভিলপিতা, উপাদানৰসেন অগ্গি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি নামেহি অভিলপিতোতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘ৰিস্সজ্জনগাথাযং আগতনামেহি এৰ তণ্হা অভিলপিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অনেকেহি নামেহি অভিলপিতাতি দস্সেতুং ‘‘ইচ্ছাইতিপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইচ্ছিতব্বানি অত্থানি রূপাদীনি আরম্মণানি সত্তা ইচ্ছন্তি এতাযাতি ইচ্ছা. তসন্তি এতাযাতি তণ্হা. সল্লতি পৰিসতি ৰিসপ্পীতং সল্লং ৰিযাতি সল্লা, সন্তাপং লাতি আদদাতীতি ৰা সল্লা, সন্তাপং লাতি পৰত্তেতীতি ৰা সল্লা. ধূপাযতি সন্তাপেতি পরিদহতীতি ধূপাযনা. সরতি আকড্ঢতি অৰহরতি সীঘসোতা সরিতা ৰিযাতি সরিতা, সরতি সল্লতীতি ৰা সরিতা. ৰিসরতীতি ৰিসত্তিকা. পীতিৰসেন সিনেহতীতি সিনেহো. তাসু তাসু গতীসু কিলমথং উপ্পাদেতীতি কিলমথো. সত্তা রূপাদিআরম্মণানি মঞ্ঞন্তি এতাযাতি মঞ্ঞনা. ভৰং বন্ধতীতি বন্ধো. আসীযতে পত্থীযতেতি আসা. আসিযতি পত্থেতীতি ৰা আসা. পিপাসীযতেতি পিপাসা, আরম্মণরসং পিপাসতীতি ৰা পিপাসা. অভিনন্দীযতেতি অভিনন্দনা, অভিনন্দতীতি ৰা অভিনন্দনা. ৰিত্থারতো অট্ঠকথাৰসেন (নেত্তি. অট্ঠ. ২০) ৰেদিতব্বো.

‘‘তণ্হায ইচ্ছাদিপ্পকারৰসেন আলপিতভাৰো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যথা চ ৰেৰচনে’’তিআদি ৰুত্তং. ৰেৰচনহারৰিভঙ্গে ‘‘আসা চ পীহা…পে… ৰেৰচন’’ন্তি (নেত্তি. ৩৭) যা তণ্হা যথা যেন পকারেন ৰুত্তা, তথা তেন পকারেন ৰুত্তায তণ্হায ইচ্ছাদিপ্পকারৰসেন আলপিতভাৰো সদ্দহিতব্বো. ‘‘ৰেৰচনৰিভঙ্গে আচরিযেন ৰুত্তোপি ভগৰতা অৰুত্তে কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা যেন পকারেন ভগৰা ‘‘রূপে তিস্সা’’তিআদিকং যং ৰচনমাহ, তথা তেন পকারেন ৰুত্তেন তেন ৰচনেন সদ্দহিতব্বো ৰাতি. এৰং যুজ্জতীতি এৰং ৰুত্তনযেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো একত্তা, জরায চ মরণস্স চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তা চ ‘‘তযো পঞ্হা’’তি যং ৰচনং ৰুত্তং, তং ৰচনং যুজ্জতীতি অত্থো গহেতব্বো.

২১. ‘‘কেনস্সুব্ভাহতো লোকোতিআদিগাথায তযো পঞ্হা ৰুত্তা’’তি পঞ্হত্তযভাৰে যুত্তি আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা. ‘‘ততো অঞ্ঞেহি পকারেহি যুত্তি কথং ঞাতব্বা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো অঞ্ঞেহি পকারেহিপি যুত্তিগৰেসনং দস্সেন্তো ‘‘সব্বো দুক্খূপচারো’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বো দুক্খূপচারো কামতণ্হাসঙ্খারমূলকোতি যুজ্জতি, সব্বো নিব্বিদূপচারো কামতণ্হাপরিক্খারমূলকোতি ন যুজ্জতি. ৰচনত্থতো পন দুক্খস্স উপচারো পৰত্তীতি দুক্খূপচারো. কামতণ্হাপচ্চযা পৰত্তো সঙ্খারো মূলং এতস্সাতি কামতণ্হাসঙ্খারমূলকো. নিব্বিদায উপচারো পৰত্তীতি নিব্বিদূপচারো. কামতণ্হায পরিক্খারভূতো ৰত্থুকামো মূলং এতস্সাতি কামতণ্হাপরিক্খারমূলকোতি. তত্থ অনভিরতিসঙ্খাতা উক্কণ্ঠা নিব্বিদা কামতণ্হাপরিক্খারমূলিকা যুজ্জতি, ঞাণনিব্বিদা কামতণ্হাপরিক্খারমূলিকা ন যুজ্জতি, তস্মা সব্বো নিব্বিদূপচারো কামতণ্হাপরিক্খারমূলকোতি ন পন যুজ্জতীতি ৰুত্তং.

‘‘পঞ্হত্তযভাৰে চেৰ দুক্খূপচারনিব্বিদূপচারে চ যা যুত্তি আচরিযেন ৰিভত্তা, সাৰ যুত্তি সল্লক্খেতব্বা কিং, উদাহু ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞাপি যুত্তি গৰেসিতব্বা কি’’ন্তি ৰত্তব্বতো নযং দস্সেতুং ‘‘ইমাযা’’তিআদিমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – পঞ্হত্তযভাৰে চেৰ দুক্খূপচারনিব্বিদূপচারে চ যা যুত্তি মযা ৰিভত্তা, ইমায যুত্তিযা অনুসারেন অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি তেসু তেসু পাল়িপ্পদেসেসু যুত্তিপি গৰেসিতব্বাতি.

‘‘ইদং নযদস্সনং সংখিত্তং, ন সক্কা ৰিত্থারতো গৰেসিতু’’ন্তি ৰত্তব্বতো তং নযদস্সনং ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যথা হি ভগৰা’’তিআদি আরদ্ধং. অসুভস্স জিগুচ্ছনীযভাৰতো রাগুপ্পাদো ন যুত্তো, তস্মা রাগচরিতস্স পুগ্গলস্স অসুভদেসনা রাগৰিনযায যুত্তা. মেত্তায দোসপটিপক্খত্তা দোসচরিতস্স পুগ্গলস্স মেত্তাদেসনা দোসৰিনযায যুত্তা. পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পঞ্ঞাৰিসযত্তা মোহচরিতস্স পুগ্গলস্স পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা মোহৰিনযায যুত্তা. ‘‘রাগচরিতস্সাপি মেত্তাদিদেসনা যুজ্জেয্য সব্বসত্তসাধারণত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যদি হি ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তিব্বকিলেসস্স রাগচরিতস্স অধিপ্পেতত্তা তাদিসস্স পুগ্গলস্স মেত্তং চেতোৰিমুত্তিং যদি দেসেয্য, এৰং সতি মেত্তাৰসেনপি রাগুপ্পজ্জনতো দেসনা ন যুজ্জতি. সুখং পটিপদং ৰা যদি দেসেয্য, এৰং সতি রাগচরিতস্স দুক্খাপটিপদাযুজ্জনতো দেসনা ন যুজ্জতি. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানং ৰা যদিপি দেসেয্য, এৰং সতি রাগচরিতস্স অসুভানুপস্সনং ৰজ্জেত্ৰা ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমস্স পহানস্স দুক্করতো দেসনা ন যুজ্জতীতি যোজনা.

‘‘ভগৰা রাগচরিতস্সা’’তিআদিনা নিরৰসেসৰসেন যুত্তি ন ৰিভত্তা, নযদস্সনমেৰাতি যো নযো দস্সিতো, তেন নযেন অঞ্ঞাপি গৰেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং যং কিঞ্চী’’তিআদি ৰুত্তং. রাগস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং, দোসস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং, মোহস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং দেসিতং, তং সব্বং অনুলোমপ্পহানং যত্তকা পাল়িপ্পদেসা ঞাণস্স ভূমি, তত্তকেসু ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বন্তি যোজনা.

‘‘রাগাদিপ্পহানৰসেন যুত্তি গৰেসিতব্বা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো অঞ্ঞেহিপি মেত্তাদিব্রহ্মৰিহারফলসমাপত্তিনৰানুপুব্বসমাপত্তিৰসীভাৰেহি ৰিভজিত্ৰা যুত্তিগৰেসনং দস্সেতুং ‘‘মেত্তাৰিহারিস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মেত্তাৰিহারিস্স মেত্তাৰিহারলাভিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স মেত্তায ব্যাপাদপটিপক্খত্তা ব্যাপাদো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতীতি চ, মেত্তাৰিহারিস্স সতো ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. করুণাৰিহারিস্স করুণাৰিহারলাভিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স করুণায ৰিহেসায পটিপক্খত্তা ৰিহেসা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, করুণাৰিহারিস্স সতো ৰিহেসা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. মুদিতাৰিহারিস্স মুদিতাৰিহারলাভিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স মুদিতায অরতিযা পটিপক্খত্তা অরতি চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, মুদিতাৰিহারিস্স সতো অরতি পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. উপেক্খাৰিহারিস্স উপেক্খাৰিহারলাভিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স উপেক্খায রাগস্স পটিপক্খত্তা রাগো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, উপেক্খাৰিহারিস্স সতো রাগো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি.

অনিমিত্তৰিহারিস্স অনিচ্চানুপস্সনামুখেন পটিলদ্ধফলসমাপত্তিৰিহারলাভিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স নিমিত্তানুসারি তেন তেনেৰ সঙ্খারনিমিত্তানুসারেনেৰ নিচ্চাদীসু পহীনেন নিমিত্তেন ৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততীতি দেসনা ন যুজ্জতি, অনিমিত্তানুপস্সনায নিচ্চাদিৰিপল্লাসপটিপক্খত্তা অনিমিত্তৰিহারিস্স সতো নিমিত্তং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. ‘‘অস্মী’’তি মঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং অত্তৰিগতং ‘‘অযং খন্ধপঞ্চকো অহং অস্মী’’তি ন সমনুপস্সামি, অথ চ পন অসমনুপস্সনে সতিপি ‘‘মে কিং অস্মী’’তি ‘‘কথং অস্মী’’তি ৰিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৰিচিকিচ্ছায পহানেকট্ঠভাৰতো ‘‘অযং খন্ধপঞ্চকো অহং অস্মী’’তি অসমনুপস্সন্তস্স ৰিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি.

‘‘ফলসমাপত্তিৰসেনেৰ যুত্তি গৰেসিতব্বা কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ঝানসমাপত্তিৰসেনপি যুত্তি গৰেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথা ৰা পন পঠমং ঝান’’ন্তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা ‘‘ফলসমাপত্তিৰিহারিস্সেৰ যুত্তি গৰেসিতব্বা কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ঝানসমাপত্তিৰসেনপি যুত্তি গৰেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথা ৰা পন পঠমং ঝান’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যথা পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ফলসমাপত্তিৰিহারিস্স যুত্তি গৰেসিতব্বা, এৰং ঝানসমাপত্তিৰিহারিস্সপি যুত্তি গৰেসিতব্বা. কথং? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স নীৰরণৰিক্খম্ভনতো কামরাগব্যাপাদা ৰিসেসায দুতিযজ্ঝানায সংৰত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, কামরাগব্যাপাদা ঝানস্স হানায সংৰত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. ৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা উপচারধম্মেন সহ দুতিযজ্ঝানধম্মা ঝানস্স হানায সংৰত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায উপরিঝানত্থায সংৰত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি.

দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স সতো সংৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স ৰিতক্কৰিচারসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা উপচারধম্মেন সহ পঠমজ্ঝানধম্মা ৰিসেসায উপরিঝানত্থায সংৰত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৰিতক্কৰিচারসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা অৰিতক্কঝানস্স হানায সংৰত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. উপেক্খাসহগতা ৰা সঞ্ঞামনসিকারা উপচারধম্মেন সহ চতুত্থজ্ঝানধম্মা ঝানস্স হানায সংৰত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, উপেক্খাসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা ৰিসেসায উপরিঝানত্থায সংৰত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. সেসেসুপি অত্থানুরূপং যোজনা কাতব্বা. যথাৰুত্তসমাপত্তীসু ৰসীভাৰেন পরিচিতং কল্লতাপরিচিতং চিত্তং নাম.

এত্তকমেৰ যুত্তিগৰেসনং ন কাতব্বং, নৰৰিধসুত্তন্তেসু যথালদ্ধযুত্তিগৰেসনম্পি কাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘এৰং সব্বে’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সব্বেসং হারানং যথাৰুত্তভূমিগোচরানং ৰিচযহারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বভাৰো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেন যোজেতব্বভাৰেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিকং যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

ইতি যুত্তিহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.