২. ৰিচযহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

১১. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন দেসনাহারৰিভঙ্গেন অস্সাদাদযো সুত্তত্থা আচরিযেন ৰিভত্তা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো দেসনাহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ৰিচযো হারো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৰিচযো হারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু হারেসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযো হারো ৰিচযহারৰিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৰিস্সজ্জিতঞ্চা’’তিআদিনিদ্দেসগাথায ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘অযং ৰিচযো হারো কিং ৰিচিনতী’’তিআদিকো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযহারৰিভঙ্গো নামাতি যোজনা.

‘‘অযং ৰিচযো হারো কিং ৰিচিনতী’’তি ইমিনা যো ৰিচযো ৰিচিনিতব্বো, তং ৰিচযং ৰিচিনিতব্বং পুচ্ছতি, তস্মা ৰিচিনিতব্বং ৰিসযং ৰিসুং ৰিসুং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘পদং ৰিচিনতি, পঞ্হং ৰিচিনতী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কিং ৰিচযো পদৰিচযো’’তিআদিং অৰত্ৰা ‘‘কিং ৰিচিনতি, পদং ৰিচিনতী’’তিআদিৰচনেন ৰিচযসদ্দস্স কত্তুসাধনত্থং দস্সেতি. তত্থ পদং ৰিচিনতীতি নৰৰিধস্স সুত্তন্তস্স সব্বং পদং যাৰ নিগমনা নামপদাদিজাতিসদ্দাদিইত্থিলিঙ্গাদিআকারন্তাদিপঠমৰিভত্যন্তাদিএকৰচনাদিৰসেন ৰিচিনতি. পঞ্হং ৰিচিনতীতি অদিট্ঠজোতনাদিসত্তাধিট্ঠানাদিসম্মুতিৰিসযাদিঅতীতৰিসযাদিৰসেন ৰিচিনতি. ৰিস্সজ্জনং ৰিচিনতীতি একংসব্যাকরণৰিস্সজ্জনাদিসাৰসেসব্যাকরণৰিস্সজ্জনাদি সউত্তরব্যাকরণ ৰিস্সজ্জনাদি লোকিযব্যাকরণৰিস্সজ্জনাদিৰসেন ৰিচিনতি. পুব্বাপরং ৰিচিনতীতি পুব্বেন অপরং সংসন্দিত্ৰা ৰিচিনতি. অস্সাদং ৰিচিনতীতি অস্সাদকতণ্হাদিঅস্সাদেতব্বসুখাদিৰসেন ৰিচিনতি. আদীনৰং ৰিচিনতীতি দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খৰসেন ৰা অনিট্ঠানুভৰনাদিআদিঅন্তৰন্ততাদিসংকিলেসভাগিযাদিৰসেন ৰা ৰিচিনতি. নিস্সরণং ৰিচিনতীতি মগ্গৰসেন ৰা নিব্বানৰসেন ৰা মগ্গস্স ৰা আগমৰসেন, নিব্বানস্স অসঙ্খতধাতুআদিপরিযাযৰসেন ৰা ৰিচিনতি. ফলং ৰিচিনতীতি ধম্মচরণস্স দুগ্গতিগমনাভাৰেন ৰা মচ্চুতরণাদিনা ৰা দেসনায ফলং, দেসনানুসারেন চরণস্স ফলং ৰিচিনতি. উপাযং ৰিচিনতীতি অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন পৰত্তননিব্বিদাঞাণাদিৰসেন ৰা সদ্ধাসতিৰসেন ৰা ৰিসুদ্ধিযা উপাযং ৰিচিনতি. আণত্তিং ৰিচিনতীতি পাপপরিৰজ্জনাণত্তিৰসেন ৰা লোকস্স সুঞ্ঞতাপেক্খনাণত্তিৰসেন ৰা ৰিচিনতি. অনুগীতিং ৰিচিনতীতি ৰুত্তানুগীতিৰসেন ৰা ৰুচ্চমানানুগীতিৰসেন ৰা অনুরূপং গীতিং ৰিচিনতি. সব্বে নৰ সুত্তন্তে ৰিচিনতীতি সুত্তগেয্যাদিকে নৰ সুত্তে আহচ্চৰচনৰসেন ৰা অনুসন্ধিৰচনৰসেন ৰা নীতত্থৰচনৰসেন ৰা নেয্যত্থৰচনৰসেন ৰা সংকিলেসভাগিযাদিৰসেন ৰা ৰিচিনতি.

কিঞ্চাপি পদৰিচযো পঠমং ৰিভত্তো, সুত্তস্স পন অনুপদং ৰিচিনিতব্বতায অতিভারিযো, ন সুকরো পদৰিচযোতি তং অগ্গহেত্ৰা পঞ্হাৰিচযৰিস্সজ্জনৰিচযে তাৰ ৰিভজন্তো ‘‘যথা কিং ভৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা কিং ভৰেতি যেন পকারেন সো পঞ্হাৰিচযো পৰত্তেতব্বো, তং পকারজাতং কীদিসং ভৰেয্যাতি অত্থো দট্ঠব্বো. আযস্মা অজিতো পারাযনে ভগৰন্তং পঞ্হং যথা যেন পকারেন পুচ্ছতি, তথা তেন পকারেন পঞ্হাৰিচযো পৰত্তেতব্বোতি অত্থো. তত্থ আযস্মাতি পিযৰচনং. অজিতোতি বাৰরীব্রাহ্মণস্স পরিচারকভূতানং সোল়সন্নং অঞ্ঞতরো অজিতো. পারাযনেতি পারং নিব্বানং অযতি গচ্ছতি এতেনাতি পারাযনং, অজিতসুত্তাদিসোল়সসুত্তস্সেতং অধিৰচনং.

‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো, (ইচ্চাযস্মা অজিতো,)

কেনস্সু নপ্পকাসতি;

কিস্সাভিলেপনং ব্রূসি, কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি. (সু. নি. ১০৩৮; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৫৭, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১) –

গাথায ‘‘কেন ধম্মেন লোকো অরিযৰজ্জো সত্তো নিৰুতো পটিচ্ছাদিতো, ইতি আযস্মা অজিতো পুচ্ছতি. কেন হেতুনা যথাৰুত্তলোকো নপ্পকাসতি, অস্স যথাৰুত্তলোকস্স কিং অভিলেপনং ইতি ত্ৰং ব্রূসি, তস্স যথাৰুত্তলোকস্স কিং মহব্ভযন্তি ত্ৰং ব্রূসীতি পুচ্ছতী’’তি অত্থো.

ইতি ইমিনা পভেদেন চত্তারি ইমানি গাথাপাদপদানি পুচ্ছিতানি পুচ্ছাৰসেন ৰুত্তানি, পুচ্ছিতত্থদীপকানি ৰা, পধানৰসেন পন সো ‘‘একো পঞ্হো’’তি মতো, যদিপি চতুন্নং পদানং পুচ্ছনৰসেন পৰত্তত্তা চতুব্বিধোতি ৰত্তব্বো, ঞাতুং পন ইচ্ছিতস্স একস্সেৰ অত্থস্স সম্ভৰতো ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৰুত্তং. ‘‘কারণং ৰদেহী’’তি ৰত্তব্বত্তা কারণমাহ ‘‘একৰত্থুপরিগ্গহা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যদিপি নিৰারণাপকাসনাভিলেপনমহব্ভযসঙ্খাতা চত্তারো অত্থা পুচ্ছাযং গহিতা, একস্স পন অভিধেয্যত্থস্স গহণতো ‘একো পঞ্হো’তি পধানৰসেন গহিতোতি দট্ঠব্বো’’তি. ‘‘একৰত্থুপরিগ্গহণং কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘এৰঞ্হি আহা’’তি ৰুত্তং. এৰং একৰত্থুপরিগ্গহণেনেৰ ভগৰা হি যস্মা আহ, ইতি তস্মা একৰত্থুপরিগ্গহণং তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.

‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি ইমিনা লোকাধিট্ঠানং পটিচ্ছাদনং পুচ্ছতি, ন নানাধম্মাধিট্ঠানং. ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি ইমিনা লোকস্সেৰ অপ্পকাসনং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৰধম্মস্স. ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্রূসী’’তি ইমিনা লোকস্সেৰ অভিলেপনং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৰধম্মস্স. ‘‘কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি ইমিনা তস্সেৰ লোকস্স মহব্ভযং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৰধম্মস্স. তস্মা ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিপঞ্হো একাধিট্ঠাননানাধিট্ঠানেসু একাধিট্ঠানো, ধম্মাধিট্ঠানসত্তাধিট্ঠানেসু সত্তাধিট্ঠানো, অদিট্ঠজোতনাদীসু অদিট্ঠজোতনাপঞ্হোতিআদিনা যথাসম্ভৰং ৰিচিনিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

‘‘পঞ্হস্স যো লোকো ‘অধিট্ঠানো’তি গহিতো, সো লোকো তিৰিধো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘লোকো তিৰিধো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তযো ৰিধা এতস্স লোকস্সাতি তিৰিধো. কিলিস্সতি রাগাদিৰসেন কামাৰচরসত্তোতি কিলেসো, কিলেসো চ সো লোকো চাতি কিলেসলোকো, কামাৰচরসত্তো. সো হি রাগাদিকিলেসবহুলতায কিলেসলোকোতি. ভৰতি ঝানাভিঞ্ঞাহি বুদ্ধীহীতি ভৰো, ভৰো চ সো লোকো চাতি ভৰলোকো, রূপাৰচরসত্তো. সো হি ঝানাদিবুদ্ধীহি ভৰতীতি. ইন্দ্রিযেন সমন্নাগতোতি ইন্দ্রিযো, ইন্দ্রিযো চ সো লোকো চাতি ইন্দ্রিযলোকো, অরূপাৰচরসত্তো. সো হি আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৰিসুদ্ধিন্দ্রিযো হোতীতি লোকসমঞ্ঞা পরিযাপন্নধম্মৰসেন পৰত্তা, তস্মা অরিযা ন গহিতাতি.

‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিগাথায পুচ্ছাৰিচযো হারো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘ৰিস্সজ্জনাৰিচযো হারো কত্থ ৰিস্সজ্জনায ৰিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ৰিস্সজ্জনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিপুচ্ছাযং –

‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো, (অজিতাতি ভগৰা,)

ৰিৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতি;

জপ্পাভিলেপনং ব্রূমি, দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি. (সু. নি. ১০৩৯; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৫৮, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস) –

অযং গাথা ৰিস্সজ্জনাতি দট্ঠব্বা. তত্থ অৰিজ্জায নিৰুতো লোকোতি কাল়পক্খচতুদ্দসী, ঘনৰনসণ্ড, মেঘপটলচ্ছাদন, অড্ঢরত্তীনং ৰসেন চতুরঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকারেন রথঘটাদি পটিচ্ছাদিতো ৰিয ধম্মসভাৰপটিচ্ছাদনলক্খণায অৰিজ্জায সত্তলোকো নিৰুতো পটিচ্ছাদিতো. ‘‘অজিতা’’তি চ আলপনং কত্ৰা ভগৰা আহ. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছায পমাদহেতু যথাৰুত্তলোকো নপ্পকাসতি. জপ্পং তণ্হং যথাৰুত্তলোকস্স ‘‘অভিলেপন’’ন্তি অহং ব্রূমীতি ভগৰা আহ, দুক্খং জাতিআদিৰট্টদুক্খং অস্স যথাৰুত্তলোকস্স ‘‘মহব্ভয’’ন্তি অহং ব্রূমীতি ভগৰা অজিতং আহাতি অত্থো.

‘‘ইমায ৰিস্সজ্জনায কথং ৰিচিনেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি চত্তারি পদানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমানি চত্তারি পদানীতি ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিপুচ্ছাগাথাযং ৰুত্তানি গাথাপদানি. ইমেহি চতূহি পদেহীতি ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি ৰিস্সজ্জনাগাথাযং ৰুত্তেহি গাথাপদেহি ৰিস্সজ্জিতানি. কথং? পঠমং পদং পঠমেন পদেন, দুতিযং পদং দুতিযেন পদেন, ততিযং পদং ততিযেন পদেন, চতুত্থং পদং চতুত্থেন পদেন ৰিস্সজ্জিতং.

‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পঠমপঞ্হে‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি পঠমা ৰিস্সজ্জনা কতা, ন উপ্পটিপাটিযা. ৰিজ্জায পটিপক্খা অৰিজ্জা, তস্মা অৰিজ্জায অজানকো লোকো ভৰেয্য. কথং নিৰুতো সদ্দহিতব্বোতি আহ ‘‘নীৰরণেহি নিৰুতো লোকো’’তি. যদি এৰং ‘‘নীৰরণেন নিৰুতো লোকো’’তি ৰিস্সজ্জনা কাতব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা’’তি. ‘‘সব্বসত্তানং অৰিজ্জানীৰরণভাৰো কেন ৰচনেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘সব্বসত্তানং, ভিক্খৰে, সব্বপাণানং সব্বভূতানং, পরিযাযতো একমেৰ নীৰরণং ৰদামি, যদিদং অৰিজ্জা. অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা. সব্বসোৰ ভিক্খৰে অৰিজ্জায নিরোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা নত্থি সত্তানং নীৰরণন্তি ৰদামী’’তি যং ৰচনং যথা যেন পকারেন ভগৰা আহ, তথা তেন পকারেন ৰুত্তেন তেন ৰচনেন তুম্হেহি সব্বসত্তানং অৰিজ্জানীৰরণভাৰো সদ্দহিতব্বোতি.

‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পঠমস্সেৰ পদস্স ৰিস্সজ্জনা ন সিযা, ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি দুতিযপদস্সাপি ৰিস্সজ্জনা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেন ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পঠমস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনা যুত্তা যুত্ততরা হোতি, যুত্ততরত্তা ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পঞ্হে ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি ৰিস্সজ্জনাতি মযা ৰত্তব্বাযেৰাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি ইমস্মিং পঞ্হে ‘‘ৰিৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি অযং ৰিস্সজ্জনা কাতব্বা, ৰিৰিচ্ছায পৰত্তত্তা, পমাদা চ লোকো নপ্পকাসতীতি অত্থো. অৰিজ্জানীৰরণায নিৰুতো লোকো নপ্পকাসতীতি ৰিস্সজ্জনা কাতব্বা, ‘‘কথং ৰিৰিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতীতি ৰিস্সজ্জনা কতা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যো পুগ্গলো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো অৰিজ্জানীৰরণেহি নিৰুতো, সো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো ৰিৰিচ্ছায ৰিৰিচ্ছতি. ‘‘যায ৰিৰিচ্ছায ৰিৰিচ্ছতি, সা ৰিৰিচ্ছা কতমা নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৰিৰিচ্ছা নাম ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছা’’তি ৰুত্তং. ‘‘তায কস্মা নপ্পকাসতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সো ৰিচিকিচ্ছন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তায ৰিচিকিচ্ছন্তো সো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো সদ্দহিতব্বেসু নাভিসদ্দহতি; সদ্দহিতব্বেসু ন অভিসদ্দহন্তো অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং সচ্ছিকিরিযায আরভিতব্বং ৰীরিযং নারভতি; অনারভন্তো সো পুগ্গলো ইধ লোকে পমাদমনুযুত্তো ৰিহরতীতি, পমাদেন ৰিহরন্তো পমত্তো পুগ্গলো সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতি; অনুপ্পাদযন্তস্স তস্স পুগ্গলস্স তে সুক্কা ধম্মা অনুপ্পাদিযমানা হুত্ৰা নপ্পকাসন্তি পকাসনৰসেন ন পৰত্তন্তি; তস্মা ‘‘ৰিৰিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতী’’তি ৰিস্সজ্জনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো.

‘‘তাদিসস্স সুক্কধম্মানং অপ্পকাসনভাৰো অম্হেহি কেন ৰচনেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ –

‘‘দূরে সন্তো পকাসন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;

অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা যথা সরা;

তে গুণেহি পকাসন্তি, কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি. –

যং গাথাপাঠং ভগৰা যথা যেন অপ্পকাসনাকারেন আহ, তথা তেন অপ্পকাসনাকারেন ৰুত্তেন তেন গাথাপাঠেন তাদিসস্স পুগ্গলস্স সুক্কধম্মানং অপ্পকাসনভাৰো তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোযেৰ, তস্মা ‘‘ৰিৰিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতী’’তি ৰিস্সজ্জনা কাতব্বাৰাতি অধিপ্পাযো.

গাথাত্থো পন – হিমৰন্তো পব্বতো দূরে ঠিতো দূরে ঠিতানম্পি সচক্খুকানং পুগ্গলানং পকাসতি ইৰ, এৰং সন্তো সপ্পুরিসা দূরে ঠিতানম্পি গুণৰসেন পৰত্তায কিত্তিযা চ গুণৰসেন পৰত্তেহি যসপরিভোগপরিৰারেহি চ দূরে ঠিতানং পণ্ডিতানং পকাসন্তি, রত্তিকালে খিত্তা সরা উসূ ন দিস্সন্তি যথা, এত্থ সত্তলোকে ৰিৰিচ্ছাপমাদানং ৰসেন ৰিহরন্তো অসন্তো ন দিস্সন্তি. যে সন্তো পকাসন্তি, তে সন্তো গুণেহি পকাসন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তে গুণেহি পকাসন্তী’’তি ৰুত্তং. গুণা নাম অব্ভন্তরে জাতা, ‘‘কথং গুণেহি পকাসন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি ৰুত্তং. গুণানুভাৰেন পৰত্তায কিত্তিযা চ গুণানুভাৰেন পৰত্তেন যসেন চ পকাসন্তা পুগ্গলা গুণেহি পকাসন্তীতি ৰত্তব্বাৰাতি.

যদি ৰিৰিচ্ছাপমাদানং ৰসেন নপ্পকাসতি, এৰং সতি লোকো নিৰুতো হোতি, তস্মা পঠমস্স পদস্সাপি ৰিস্সজ্জনা কাতব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেনাতি ‘‘ৰিৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি দুতিযস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনা যুত্তা যুত্ততরাতি অত্থো. পদেনাতি চ পদত্থট্ঠেন ৰিস্সজ্জনাতি অত্থো. পদস্সাতি পদত্থস্স পুচ্ছিতব্বস্সাতি অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো হেট্ঠা, উপরি চ.

‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্রূসী’’তি পঞ্হে ‘‘জপ্পাভিলেপনং ব্রূমী’’তি ৰিস্সজ্জনা তস্সা অজিতেন দট্ঠব্বা. ‘‘কতমা জপ্পা নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘জপ্পা নাম ৰুচ্চতি তণ্হা’’তি ৰুত্তং. সা তণ্হা লোকং অভিলিম্পতীতি কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. তেন ৰুত্তং ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি. তত্থ যথা যেন তণ্হায অভিলেপনভাৰেন –

‘‘রত্তো অত্থং ন জানাতি, রত্তো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধং তমং তদা হোতি, যং রাগো সহতে নর’’ন্তি. –

যং গাথং ভগৰা আহ, তথা তেন অভিলেপনভাৰেন ৰুত্তায তায গাথায সা তণ্হা লোকং অভিলিম্পতীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.

গাথাযং পন – রজ্জতি সত্তোতি রত্তো, রাগসমঙ্গীসত্তো. কারণং পটিচ্চ অসতি পৰত্ততি ফলন্তি অত্থং, ফলং. কারণং ফলং ধারেতি, তং কারণং ধম্মং নাম. অন্ধকারং অন্ধং. যন্তি যম্হি কালে. যন্তি হি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনং. যম্হি কালে রাগো নরং রাগসমঙ্গিং সহতে অভিভৰতি, তদা কালে অন্ধং অন্ধকারং তমং হোতীতি যোজনা. রাগো নরং যং যস্মা সহতে, তস্মা অন্ধং তমং তদা হোতীতি ৰা, রাগো যং নরং সহতে, তস্স নরস্স অন্ধং তমং তদা হোতীতি ৰা, রাগো নরং যং সহতে অভিভূযতে যং সহনং অভিভৰনং নিপ্ফাদেতি, তং সহনং অভিভৰনং অন্ধং অন্ধকারং তমং হোতীতি ৰা যোজনা.

‘‘যদি রত্তো অত্থাদিকং ন জানাতি, এৰং সতি কথং জপ্পাভিলেপনং ভৰতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সাযং তণ্হা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আরম্মণেসু আসত্তিবহুলস্স আসঙ্গবহুলস্স তণ্হাসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স সা অযং তণ্হা এৰং বহুআসঙ্গৰসেন অভিজপ্পা পরিযুট্ঠানট্ঠাযিনী হোতি. ইতি করিত্ৰা ইমিনা কারণেন তত্থ তণ্হায সত্তলোকো কেনচি সিলেসেন অভিলিত্তো মক্খিতো ৰিয জপ্পাভিলেপেন অভিলিত্তো নাম ভৰতীতি যোজনা. ‘‘জপ্পাভিলেপনং অপ্পকাসনস্সপি কারণং ভৰতি, তস্মা ‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’তি দুতিযপদত্থস্সপি ৰিস্সজ্জনা সিযা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘তস্স লোকস্স মহব্ভযং কি’’ন্তি ইমস্মিং চতুত্থপঞ্হে ‘‘অস্স লোকস্স দুক্খং মহব্ভযং ভৰে’’তি অযং ৰিস্সজ্জনা তস্সা অজিতেন দট্ঠব্বা. ভাযতি লোকো এতস্মাতি ভযং, মহন্তং ভযং মহব্ভযং. ‘‘কতিৰিধং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুৰিধং দুক্খ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰে ৰিধা অস্স দুক্খস্সাতি দুৰিধং. ‘‘কতমং দুৰিধং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চা’’তি ৰুত্তং. ‘‘কতমং কাযিকং, কতমং চেতসিক’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং কাযিকং, ইদং দুক্খং যং চেতসিকং, ইদং দোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তং.

রোগাদিসত্থাদিঅনিট্ঠরূপং সত্তলোকস্স মহব্ভযং ভৰেয্য, ‘‘কথং দুক্খং মহব্ভযং ভৰেতি সদ্দহেতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘সব্বে সত্তা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বে সত্তা যথাৰুত্তস্স দুক্খস্স উব্বিজ্জন্তি, দুক্খেন সমসমং অঞ্ঞং ভযং সত্তানং নত্থি, দুক্খতো উত্তরিতরং ৰা পন ভযং কুতো অত্থি. হি যস্মা নত্থি, তস্মা দুক্খতো অঞ্ঞস্স ভযস্স অভাৰতো ‘‘দুক্খং লোকস্স মহব্ভয’’ন্তি ৰচনং সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিৰচনেন রোগাদিসত্থাদিঅনিট্ঠরূপং দুক্খমূলমেৰাতি দস্সেতি. ‘‘কাযিকচেতসিকৰসেন দুৰিধং দুক্খং দুক্খৰেদনাযেৰ, এৰং সতি সঙ্খারদুক্খৰিপরিণামদুক্খানং মহব্ভযভাৰো ন আপজ্জেয্যা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তিস্সো দুক্খতা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘তিস্সো দুক্খতা সব্বেসং সত্তানং সব্বকালেসু উপ্পজ্জন্তি, কদাচি কস্সচি ন উপ্পজ্জন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ লোকো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তাসু তীসু দুক্খতাসু. লোকোতি ভোগসম্পন্নো চেৰ অপ্পাবাধো চ সত্তলোকো. ওধসো ওধিসো কদাচি করহচি অত্তূপক্কমমূলায দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি, কদাচি পরূপক্কমমূলায দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি, তথা ওধসো ওধিসো কদাচি করহচি দীঘাযুকো লোকো ৰিপরিণামদুক্খতায মুচ্চতি, ‘‘কেন হেতুনা মুচ্চতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৰা হেতুং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদি ৰুত্তং. সত্তলোকে অপ্পেকচ্চে অপ্পাবাধা হোন্তি, তে ভোগসম্পন্নত্তা চেৰ অপ্পাবাধত্তা চ দুক্খদুক্খতায মুচ্চন্তি, ৰিসেসতো রূপাৰচরসত্তা মুচ্চন্তি. অপ্পেকচ্চে দীঘাযুকাপি হোন্তি, তে দীঘাযুকত্তা ৰিপরিণামদুক্খতায মুচ্চন্তি; ৰিসেসতো অরূপাৰচরসত্তা মুচ্চন্তি অরূপাৰচরসত্তানং উপেক্খাসমাপত্তিবহুলত্তা.

তেসং তাহি দুক্খতাহি মুচ্চনং অনেকন্তিকং হোতি, তস্মা তাহি অনতিক্কন্তত্তা অনেকন্তিকং মুচ্চনং তুম্হেহি ৰুত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমং একন্তিকমুচ্চন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সঙ্খারদুক্খতায পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খারদুক্খতাযাতি দুক্খৰেদনাপি সঙ্খতত্তা সঙ্খারপরিযাপন্না, তাদিসায সঙ্খারদুক্খতাযাতি অত্থো গহেতব্বো. লোকোতি অরহা. উপাদীযতি ৰিপাকক্খন্ধচতুক্ককটত্তারূপসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকন্তি উপাদি, উপাদিযেৰ সেসং উপাদিসেসং, খন্ধপঞ্চকং, তং নত্থি এতিস্সা নিব্বানধাতুযাতি অনুপাদিসেসা. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু হুত্ৰা মুচ্চতি, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. নিব্বানধাতূতি চ খন্ধপঞ্চকস্স নিব্বাযনমত্তং অধিপ্পেতং, ন অসঙ্খতধাতু. তস্মাতি সঙ্খারদুক্খতায সকললোকব্যাপকভাৰেন সব্বলোকসঙ্গাহকত্তা ৰুত্তপ্পকারসঙ্খারদুক্খতায সব্বলোকস্স দুক্খং হোতি, ইতি কত্ৰা সঙ্খারদুক্খতায সব্বলোকস্স দুক্খভাৰতো ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ভগৰতা ৰুত্তং.

‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩, ৩৬; মহাৰ. ১; ৰিভ. ২২৫) ৰচনতো ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি পদেন ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্রূসী’’তি ততিযপদস্সাপি ৰিস্সজ্জনা সিযাতি আসঙ্কভাৰতো ‘‘তেন চ চতুত্থস্স পদস্স ৰিস্সজ্জনা যুত্তা’’তি ৰুত্তং. ‘‘কেন যথাক্কমং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং যুত্ততরভাৰো জানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন যথাক্কমং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং যুত্ততরত্তা যুত্ততরজাননকো ভগৰা ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তিআদিমাহ, তস্মা যুত্ততরভাৰো তুম্হেহি জানিতব্বোতি.

এত্থ চ লোকস্স নীৰরণাদীনি অজানন্তেন চ তিত্থিযৰাদেসু সমযন্তরেসু পরিচযেন চ তেসু সমযন্তরেসু চেৰ নীৰরণাদীসু চ সংসযপক্খন্দেন একংসেনেৰ সত্তাধিট্ঠানেন পুচ্ছিতব্বত্তা, একংসেনেৰ সত্তাধিট্ঠানেন ব্যাকাতব্বত্তা চ সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতাতি ৰেদিতব্বা. সা চাযং পুচ্ছা অজানন্তস্স জাননত্থায, জাতসংসযস্স চ সংসযৰিনোদনত্থায ৰিস্সজ্জেতব্বস্স নীৰরণাদিৰিসযস্স চতুব্বিধত্তা চতুব্বিধা. নীৰরণাদীনং পন ৰিসযানং লোকো চ আধারভাৰেন গাথাযং ৰুত্তোতি ‘‘একো পঞ্হো দস্সিতো’’তি অযমেত্থ পুচ্ছাৰিচযো, ৰিস্সজ্জনাৰিচযো পন ‘‘অদিট্ঠজোতনা ৰিস্সজ্জনা, ৰিমতিচ্ছেদনা ৰিস্সজ্জনা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰিচযে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

একাধারে পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে ৰিচযো আচরিযেহি ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘অনেকাধারে পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে যো ৰিচযো ৰিভজনারহো, সো ৰিচযো কথং অম্হেহি ৰিঞ্ঞাযতি, অম্হাকং ৰিঞ্ঞাপনত্থায তস্মিং ৰিচযং ৰিভজথা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো অনেকাধারং পুচ্ছং তাৰ নীহরিত্ৰা দস্সেতুং –

‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা, (ইচ্চাযস্মা অজিতো,)

সোতানং কিং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূহি, কেন সোতা পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪০; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৫৯, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩) –

গাথমাহ. গাথাত্থো তাৰ দট্ঠব্বো. সৰন্তীতি সন্দন্তি, পৰত্তন্তীতি অত্থো. সব্বধীতি তণ্হাদীনং আরম্মণভূতেসু সব্বেসু রূপাদীসু আযতনেসু. সোতাতি তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদযো সোতা. ইচ্চাযস্মাতি ইতি এৰং আযস্মা অজিতো আহ. সোতানন্তি তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং সোতানং. কিং নিৰারণন্তি কিং কতমং ধম্মজাতং আৰরণং ভৰে, কা কতমা ধম্মজাতি রক্খা ভৰে. সোতানং সংৰরং ব্রূহীতি সোতানং তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং সংৰরণং আৰরণং ইদং ধম্মজাতং ভৰেতি সব্বসত্তহিতত্থং অম্হাকং ত্ৰং কথেহি. কেন সোতা পিধীযরেতি কেন পহাযকধম্মেন তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদযো সোতা পণ্ডিতেহি পিধীযরেতি পুচ্ছতীতি পুচ্ছিতানি.

‘‘পুচ্ছাৰসেন কথিতায ‘সৰন্তি…পে… পিধীযরে’তি ইমায গাথায কিত্তকানি পদানি পুচ্ছিতানি, কিত্তকা পঞ্হা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছিতানি, তে দ্ৰে পঞ্হা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পুচ্ছাৰসেন পৰত্তায ইমিস্সা গাথায যদি চত্তারি পদানি সিযুং, এৰং সন্তেসু পঞ্হাপি চতুব্বিধা সিযুং, কস্মা ‘দ্ৰে’তি ৰুত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কস্মা? ইমে হি বহ্ৰাধিৰচনেন পুচ্ছিতা’’তি ৰুত্তং. ইমে এতায গাথায গহিতা অত্থা বহ্ৰাধিৰচনেন পুচ্ছিতা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সৰন্তি…পে… পিধীযরেতি বহূনি ৰচনানি অধিকিচ্চ পৰত্তা সংৰরসঙ্খাতা সতি চেৰ পিদহনহেতুভূতা পঞ্ঞা চাতি ইমে দ্ৰে অত্থাৰ পুচ্ছিতা, তস্মা অত্থৰসেন দ্ৰে পঞ্হা ৰুত্তা ৰা’’তি. ‘‘পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতা কথং ৰুত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতং ৰিৰরিতুং ‘‘এৰং সমাপন্নস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰং সমাপন্নস্সাতি ইমাহি দুগ্গতিহেতুভূতাহি ঞাতিব্যসনাদিসঙ্খাতাহি আপদাহি ৰা, পাণৰধাদীহি আপদাহি ৰা, সমং সহ, সব্বথা ৰা অযং সত্তলোকো আপন্নো অজ্ঝোত্থটো, এৰং অজ্ঝোত্থটস্স ৰা সমাপন্নস্স. এৰং সংকিলিট্ঠস্সাতি ঞাতিব্যসনাদযো ৰা পাণৰধাদীনি আগম্ম পৰত্তেহি দসহি কিলেসৰত্থূহি চ অযং সত্তলোকো সংকিলিট্ঠো, এৰং সংকিলিট্ঠস্স চ লোকস্সাতি সমাপন্নস্স অজ্ঝোত্থটস্স লোকস্স ৰোদানং ৰুট্ঠানং কিং কতমং ধম্মজাতং ভৰে. ইতি এৰঞ্হি সচ্চং অজিতসুত্তে আহাতি ৰিত্থারত্থো, পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতা ঞাতব্বাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কিং নু সোতা সব্বস্স লোকস্স সব্বধি সৰন্তি, উদাহু, একচ্চস্সেৰা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতাতি, অসমাহিতস্স সৰন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্সা’’তি ৰুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলত্তা রূপাদীসু নানারম্মণেসু ৰিক্খিত্তচিত্তস্সেৰ সোতা সৰন্তি পৰত্তন্তি, ন সমাহিতস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদৰিরহিতস্সাতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. ‘‘কতমা অভিজ্ঝা, কতমো ব্যাপাদো, কতমো পমাদো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যা অভিজ্ঝা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদেসু. যা অভিজ্ঝা, অযং লোভো, ন অভিজ্ঝাযনমত্তং. লোভো চ অকুসলমূলং, ন লুব্ভনমত্তং. যো ব্যাপাদো, অযং দোসো, ন ব্যাপজ্জনমত্তং. দোসো চ অকুসলমূলং, ন দূসনমত্তং. যো পমাদো, অযং মোহো, ন সতিৰিপ্পৰাসমত্তং. মোহো চ অকুসলমূলং, ন মূহনমত্তং. এৰং ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন অভিজ্ঝাদীনং অকুসলমূলত্তা যস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্স অসমাহিতস্স ছসু রূপাদীসু আযতনেসু তণ্হা সৰন্তি.

‘‘কতিৰিধা সা তণ্হা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ছন্নং রূপতণ্হাদীনং ছসু রূপাদিআযতনেসু সৰনং কেন চ ৰচনেন অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সৰতীতি চ খো, ভিক্খৰে…পে… পটিহঞ্ঞতী’’তি যং ৰচনং ভগৰা যথা যেন পকারেন আহ, তথা তেন পকারেন ৰুত্তনযেন ৰচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ চক্খাদীনং রূপতণ্হাদীনং ছন্নং সোতানং দ্ৰারভাৰেন পৰত্তত্তা চক্খাদযো নিস্সিতূপচারৰসেন সযং সৰন্তো ৰিয ভগৰতা ৰুত্তা. ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন সব্বা সব্বস্মা চক্খাদিদ্ৰারতো চ সৰতি পৰত্ততি. সব্বথা সব্বপ্পকারেন তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৰেসনউন্নমনাদিপ্পকারেন সৰতি পৰত্ততীতি অত্থো. ‘‘কস্মা সব্বস্মা চক্খাদিদ্ৰারতো চ সৰতি পৰত্ততি, সব্বপ্পকারেন তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৰেসনউন্নমনাদিপ্পকারেন সৰনভাৰো ৰিজানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেনাতি অসমাহিতস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং চক্খাদিদ্ৰারতো চ তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৰেসউন্নমনাকারেন তণ্হাদিৰসেন পৰত্তনতো পৰত্তজাননকো ভগৰা ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তি আহ.

‘‘সোতানং ‘কিং নিৰারণ’ন্তি ইমিনা কিং পুচ্ছতি? সোতানং অনুসযপ্পহানং পুচ্ছতি কিং? উদাহু ৰীতিক্কমপ্পহানং পুচ্ছতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সোতানং কিং নিৰারণন্তি পরিযুট্ঠানৰিঘাতং পুচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইদং পরিযুট্ঠানৰিঘাতং ৰোদানং, উদাহু ৰুট্ঠানং কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইদং ৰোদান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূহি, ‘কেন সোতা পিধীযরে’তি ইমিনা কিং পুচ্ছতি? সোতানং পরিযুট্ঠানং পুচ্ছতি কিং? উদাহু ৰীতিক্কমনং, সমুগ্ঘাটং ৰা পুচ্ছতি কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা সোতানং…পে… পিধীযরেতি অনুসযসমুগ্ঘাটং পুচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইদং অনুসযসমুগ্ঘাটং ৰোদানং কিং, উদাহু ৰুট্ঠানং কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইদং ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিপুচ্ছাৰিচযো আচরিযেন ৰুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো; তায পুচ্ছায ‘‘কতমো ৰিস্সজ্জনৰিচযো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ ৰিস্সজ্জনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুচ্ছাযং –

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা,)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১ চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৬০, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –

গাথা ৰিস্সজ্জনাতি দট্ঠব্বা. তস্সং গাথাযং অজিত লোকস্মিং যানি সোতানি সৰন্তি, তেসং সোতানং যং নিৰারণং, সা সতি হোতি; তং সতিং সোতানং সংৰরন্তি অহং ব্রূমি; এতে সোতা পঞ্ঞায পিধীযরেতি যোজনা কাতব্বা. তত্থ সতীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সম্পযুত্তা সতি. পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পিধীযরেতি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানৰসেন পিধীযন্তি পচ্ছিজ্জন্তি.

‘‘সতি তেসং নিৰারণং সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি ভগৰা আহ – ‘‘যায কাযচি সতিযা সোতানং সংৰরণকিচ্চং সিদ্ধং কিং, ৰিসিট্ঠায সতিযা সোতানং সংৰরণকিচ্চং সিদ্ধং কিং, কতমায সতিযা সোতানং সংৰরণকিচ্চং সিদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কাযগতায সতিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কাযগতায সতিযাতি রূপকাযে গতং কেসাদিকং অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সিত্ৰা পৰত্তায ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তায সতিযা. ভাৰিতাযাতি কাযগতং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো নিব্বিন্দনতো ৰিরজ্জনতো নিরোধনতো পটিনিস্সজ্জনতো অনুপস্সনাৰসেন ভাৰিতায. এৰঞ্হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি; দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি; অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি; নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি; ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি; নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি; পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি. বহুলীকতাযাতি যথাৰুত্তপ্পকারেন দিৰসম্পি মাসম্পি সংৰচ্ছরম্পি সত্তসংৰচ্ছরম্পি বহুলীকতায. চক্খুন্তি অভিজ্ঝাদিপৰত্তিদ্ৰারভাৰেন ঠিতং চক্খুং, নিগ্গহিতাগমং দট্ঠব্বং. নাৰিঞ্ছতীতি চক্খুদ্ৰারে পৰত্তং অভিজ্ঝাদিসহিতং চিত্তসন্তানং, তংসমঙ্গীপুগ্গলং ৰা নাকড্ঢতি, মনাপিকেসু রূপেসু নাৰিঞ্ছতীতি যোজনা. অমনাপিকেসু রূপেসু ন পটিহঞ্ঞতি. কাযগতায সতিযা ভাৰিতায বহুলীকতায সোতং নাৰিঞ্ছতি. মনাপিকেসু সদ্দেসু…পে… অমনাপিকেসু সদ্দেসু ন পটিহঞ্ঞতীতি যোজনা যথাসম্ভৰতো কাতব্বা.

‘‘কেন কারণেন নাৰিঞ্ছতি পটিহঞ্ঞতী’’তি পুচ্ছতি, ইন্দ্রিযানং সংৰুতনিৰারিতত্তা নাৰিঞ্ছতি ন পটিহঞ্ঞতীতি ৰিস্সজ্জেতি. ‘‘কেনারক্খেন তে সংৰুতনিৰারিতা’’তি পুচ্ছতি, সতিআরক্খেন তে সংৰুতনিৰারিতাতি ৰিস্সজ্জেতি. ‘‘সতিআরক্খেন সংৰুতনিৰারিতভাৰো কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেনাতি তস্মা সতিআরক্খেন সংৰুতনিৰারিতত্তা সংৰুতনিৰারিতজাননকো ভগৰা ‘‘সতি তেসং নিৰারণ’’ন্তি যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন তুম্হেহি সতিআরক্খেন সংৰুতনিৰারিতভাৰো সদ্দহিতব্বোতি পুব্বভাগে পঞ্ঞা সত্যানুগাতি কিচ্চমেৰেত্থ অধিকন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘সতি তেসং নিৰারণ’’ন্তি ৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারত্থো আচরিযেন ৰুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারত্থো ‘‘কথং অম্হেহি জানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰিস্সজ্জনস্স ৰিত্থারত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. অনুসযাতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জনারহা কামরাগানুসযাদযো. পহীযন্তি সমুচ্ছেদৰসেন অনুসযেসু পঞ্ঞায পহীনেসু পরিযুট্ঠানাপি অত্থতো পহীযন্তি. কিস্স পহীনত্তা ‘‘পহীযন্তী’’তি ৰুচ্চতি? অনুসযস্স পহীনত্তা পরিযুট্ঠানা পহীযন্তীতি ৰিস্সজ্জেতি.

‘‘তং অনুসযপ্পহানেন পরিযুট্ঠানপ্পহানং কিং ৰিয ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং যথা খন্ধৰন্তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ খন্ধৰন্তস্স রুক্খস্স কুদালাদিনা ভূমিং খণিত্ৰা অনৰসেসমূলুদ্ধরণে কতে তস্স রুক্খস্স পুপ্ফফলপল্লৰঙ্কুরসন্ততিপি কুদালাদিনা সমুচ্ছিন্নাৰ ভৰতি যথা, এৰং অরহত্তমগ্গঞাণেন অনুসযেসু পহীনেসু অনুসযানং পরিযুট্ঠানসন্ততি সমুচ্ছিন্না পিদহিতা পটিচ্ছন্না ভৰতি. কেন সমুচ্ছিন্না ভৰতি? পঞ্ঞায মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছিন্না ভৰতীতি অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. ‘‘পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্নভাৰো কথং সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰচনতো অনুসযানং পরিযুট্ঠানসন্ততিযা পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্নভাৰো পণ্ডিতেহি সদ্দহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

ইমেসু পঞ্হাৰিস্সজ্জনেসু সোতানং সংৰরং, পিধানঞ্চ অজানন্তেন ৰা সংসযিতেন ৰা সংৰরপিধানানং পুচ্ছিতব্বত্তা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি পুচ্ছাৰিচযো চেৰ সতিপঞ্ঞানং ৰিস্সজ্জেতব্বত্তা ধম্মাধিট্ঠানং ৰিস্সজ্জনন্তি ৰিস্সজ্জনৰিচযো চ ৰেদিতব্বো. এতেসু চ ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিকো পঞ্হো নীৰরণৰিচিকিচ্ছাপমাদজপ্পানং ৰসেন চতুব্বিধোপি লোকাধিট্ঠানৰসেন একো পঞ্হোতি ৰুত্তো, এৰং সতি ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিকোপি পঞ্হো সংৰরপিধানানং ৰসেন দুৰিধোপি একত্থৰসেন গহেত্ৰা একাধিট্ঠানৰসেন ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৰত্তব্বো, সোতানং বহুভাৰতো ৰা ‘‘বহুপঞ্হো’’তি ৰত্তব্বো; তথা পন অৰত্ৰা সোতে অনামসিত্ৰা সংৰরপিধানানং ৰসেন ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিম্হি ‘‘দ্ৰে পঞ্হা’’তি ৰুত্তা. তদনুসারেন ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিম্হিপি লোকং অনামসিত্ৰা নীৰরণাদীনং চতুন্নং ৰসেন ‘‘চত্তারো পঞ্হা’’তিপি ৰত্তব্বাতি অযং নযো দস্সিতোতি নযদস্সনং দট্ঠব্বং.

দেসনাকালে ৰুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিমগ্গহেত্ৰা অত্তনা রচিতনিযামেনেৰ পুচ্ছিতপঞ্হস্স চেৰ পঞ্হং অট্ঠপেত্ৰা, পটিঞ্ঞঞ্চ অকত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ ৰিচযহারো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দেসনাকালে ৰুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিং গহেত্ৰা পুচ্ছিতপঞ্হস্স চেৰ তং পঞ্হং ঠপেত্ৰা, পটিঞ্ঞঞ্চ কত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ যো ৰিচযো হারো ৰিভত্তো, সো ৰিচযহারো কথং অম্হেহি ৰিঞ্ঞাযতি, অম্হাকং ৰিঞ্ঞাপনত্থায তস্মিং ৰিচযং ৰিভজেথা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো তেসু ৰিচেতব্বাকারং দস্সেন্তো ‘‘যানি সোতানী’’তিআদিগাথায ৰিচযাকারদস্সনানন্তরং ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তিআদিমাহ.

তত্থ গাথাত্থো তাৰ ৰিঞ্ঞাতব্বো – যায পঞ্ঞায অনুসযপ্পহানেন সোতনিরুজ্ঝনং ৰুত্তং, যায সতিযা চ পরিযুট্ঠানপ্পহানেন সোতনিরুজ্ঝনং ৰুত্তং, সাযং পঞ্ঞা চেৰ সাযং সতি চ তাহি পঞ্ঞাসতীহি অসেসং সহুপ্পন্নং নামঞ্চেৰ রূপঞ্চ, এতং সব্বং কত্থ নিরুজ্ঝমানে অসেসং উপরুজ্ঝতীতি মারিস মে মযা পুট্ঠো ত্ৰং ভগৰা ময্হং এতং নিরুজ্ঝনং পব্রূহি, ইতি আযস্মা অজিতো ভগৰন্তং পুচ্ছতি.

অজিত ত্ৰং যমেতং পঞ্হং পুচ্ছিতং নিরুজ্ঝনং মং অপুচ্ছি, অহং তে তৰ তং নিরুজ্ঝনং ৰদামি. যত্থ ৰিঞ্ঞাণনিরোধে পঞ্ঞাসতিসহিতং নামঞ্চ রূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সহ একতো অসেসং উপরুজ্ঝতি, এত্থ ৰিঞ্ঞাণনিরোধে এতং সব্বং ৰিঞ্ঞাণনিরোধেন একতো একক্খণে অপুব্বং অচরিমং উপরুজ্ঝতি, এতং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং তস্স নামরূপস্স নিরোধো নাতিৰত্ততি, তং তং নামরূপনিরোধং সো সো ৰিঞ্ঞাণনিরোধো নাতিৰত্ততীতি.

‘‘তস্মিং পঞ্হে অযং অজিতো কিং পুচ্ছতি? উপরুজ্ঝনমেৰ পুচ্ছতি, উদাহু অঞ্ঞং পুচ্ছতী’’তি ৰত্তব্বতো ‘‘অযং পঞ্হে অনুসন্ধিং পুচ্ছতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযন্তি যো আযস্মা অজিতো পঞ্হং অপুচ্ছীতি অযং অজিতো. পঞ্হেতি ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তিআদিপঞ্হে. যদি অনুসন্ধিং পুচ্ছতি, এৰং সতি ‘‘কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছনং অযুত্তং ভৰেয্যাতি? ন, অনুসন্ধীযতি এতেন উপনিরুজ্ঝনেনাতি অনুসন্ধীতি অত্থসম্ভৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুসন্ধিং পুচ্ছন্তো কিং…পে… নিব্বানধাতু’’ন্তি. অনুসন্ধিপুচ্ছনেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযাপি পুচ্ছনতো ‘‘কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছনং যুত্তমেৰ.

‘‘যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু পুচ্ছিতা, তং কতমায পটিপদায অধিগচ্ছতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনাসঙ্খাতং পটিপদং ৰিসযেন সহ দস্সেতুং ‘‘তীণী সচ্চানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খতানীতি কম্মাদিপচ্চযেহি সমেচ্চ সম্ভূয দুক্খাদীনি করীযন্তীতি সঙ্খতানি. নিরোধধম্মানীতি নিরুজ্ঝনং নিরোধো, ধম্মোপি নিরোধধম্মোৰ, তস্মা নিরোধো ধম্মো সভাৰো যেসং দুক্খাদীনন্তি নিরোধধম্মানীতি অত্থোৰ গহেতব্বো. তানি তীণি সচ্চানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘দুক্খং সমুদযো মগ্গো’’তি ৰুত্তং. তীণি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানি সঙ্খতানীতি ৰুত্তানি, ‘‘কিং নিরোধসচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিরোধো অসঙ্খতো’’তি ৰুত্তং. ইধ ‘‘নিরোধধম্মো’’তিপি ৰত্তব্বং. কম্মাদিপচ্চযেহি অসঙ্খতত্তা অসঙ্খতো. উপ্পাদনিরোধাভাৰতো অনিরোধধম্মো. ‘‘পহাযকপহাতব্বেসু সচ্চেসু কতমেন পহাযকেন কতমো পহাতব্বো, কতমায ভূমিযা পহীনো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সমুদযো দ্ৰীসু ভূমীসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দ্ৰীসু ভূমীসূতি দস্সনভাৰনাভূমীসু. কামচ্ছন্দোতি কামভৰরাগো. রূপরাগোতি রূপভৰরাগো. অরূপরাগোতি অরূপভৰরাগো. সংযোজনভেদতো দস সংযোজনানি পহীযন্তীতি যোজনা.

১২. পহাতব্বসংযোজনানি দস্সনভূমিভাৰনাভূমিভেদেন ৰিভত্তানি, অম্হেহিপি ঞাতানি, ‘‘ইন্দ্রিযভেদতো কথং ৰিভত্তানী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তত্থ তীণী’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘পহাতব্বসংযোজনেসু কতমানি সংযোজনানি কতমং ইন্দ্রিযং অত্তনো পহাযকং কত্ৰা নিরুজ্ঝন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ তীণী’’তিআদি ৰুত্তং. অধিট্ঠায অত্তনো পহাযকং কত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি অনুপ্পাদৰসেন. ‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযঞ্চ অঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ সংযোজনানং নিরুজ্ঝনহেতু হোতু, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং কিস্স হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং যেন অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযেন অরহা ‘‘মে জাতি খীণা’’তি এৰং জানাতি, ইদং জাননহেতু অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং খযে জাতিক্খযে অরহত্তফলে পৰত্তং ঞাণং. যং যেন অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযেন অরহা ‘‘ইত্থত্তায অপরং ন ভৰিস্সামী’’তি পজানাতি, ইদং পজাননহেতু অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. অনুপ্পাদে পন অনুপ্পজ্জনে অরহত্তফলে পৰত্তং ঞাণং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং জাননহেতু হোতীতি ৰুত্তং হোতি. ইন্দ্রিযঞাণানি পহাযকানি কত্ৰা সংযোজনানি নিরুজ্ঝন্তি, ‘‘তানি ঞাণানি কদা নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং পাপুণন্তস্স নিরুজ্ঝতু, অঞ্ঞিন্দ্রিযং অরহত্তং পাপুণন্তস্স নিরুজ্ঝতু, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং কদা নিরুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যঞ্চ খযে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দ্ৰেতি কিচ্চভেদেন দ্ৰে, সভাৰতো পন একাৰ.

‘‘পজাননকিচ্চম্পি একমেৰ, কথং দ্ৰে সিযু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণপঞ্ঞাভেদেন দ্ৰে নামানি লব্ভন্তীতি ৰুত্তং হোতি. সাতি যা পঞ্ঞা পুব্বগাথাযং সোতপিধানকিচ্চেন ৰুত্তা, সা পঞ্ঞা পকারেহি জাননসভাৰেন পঞ্ঞা নাম. যথাদিট্ঠং আরম্মণং অপিলাপনট্ঠেন ওগাহনট্ঠেন সতি নাম.

১৩. ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তি পদস্স অত্থো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘নামরূপঞ্চা’তি পদস্স অত্থো কথং অম্হেহি ঞাতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা নামরূপং ৰিভজন্তো ‘‘তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি কম্মৰিপাকৰট্টভেদে ভৰত্তযে. তত্থাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতনামরূপসমুদাযে. পঞ্চিন্দ্রিযানীতি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্রিযানি. ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তন্তি সম্পযুত্তপচ্চযত্তং সন্ধায ন ৰুত্তং, পচুরজনস্স পন অৰিভজিত্ৰা গহণীযসভাৰমত্তং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিভাগং জানন্তেহি পন ‘‘নামং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, রূপং পন ন ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, সহজাত’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বং. তস্সাতি পঞ্ঞাসতিসহিতস্স নামরূপস্স. নিরোধন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুং.

ভগৰন্তং পুচ্ছন্তো আযস্মা অজিতো ‘‘পঞ্ঞা চেৰ…পে… কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি এৰং পারাযনে আহ. ‘‘পঞ্ঞা চেৰাতিআদিগাথায যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু পুচ্ছিতা, সা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু কতমেন অধিগমেন পত্তব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চতুরিদ্ধিপাদমুখেন অরিযমগ্গাধিগমমুখেন পত্তব্বা, চতুরিদ্ধিপাদভাৰনায চ চত্তারিন্দ্রিযানি মূলভূতানি, তস্মা মূলভূতানি তানি চত্তারিন্দ্রিযানি নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলধম্মগতিযো সমন্ৰেসমানায সতিযা সিজ্ঝমানায একন্তেন সমাধি নিপ্ফাদেতব্বো, সতিগ্গহণেন চ পরিযুট্ঠানপ্পহানং গাথাযং অধিপ্পেতং, পরিযুট্ঠানপ্পহানেন চ সমাধিকিচ্চং পাকটন্তি আহ ‘‘সতি দ্ৰে ইন্দ্রিযানি সতিন্দ্রিযঞ্চ সমাধিন্দ্রিযঞ্চা’’তি. পঞ্ঞায অনুসযসমুগ্ঘাতং চতুব্বিধসম্মপ্পধানসঙ্খাতেন ৰীরিযেন সিজ্ঝতি, ন ৰিনা তেনাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞা দ্ৰে ইন্দ্রিযানি পঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ ৰীরিযিন্দ্রিযঞ্চা’’তি.

ইমেসু যথাৰুত্তেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু পুব্বভাগে ৰা মগ্গক্খণে ৰা সিজ্ঝন্তেসু তংসম্পযুত্তা যা সদ্দহনা ওকপ্পনা সিদ্ধা, ইদং সদ্দহনওকপ্পনসঙ্খাতং ধম্মজাতং সদ্ধিন্দ্রিযং সিদ্ধং, ‘‘তেসু মূলভূতেসু ইন্দ্রিযেসু সিদ্ধেসু কতমেন ইন্দ্রিযেন কতমো ধম্মো সিদ্ধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমিনা অযং সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যা সদ্ধাধিপতেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি সত্যাদীসু. সদ্ধাধিপতেয্যাতি পচ্চযভূতায সদ্ধায সিদ্ধো ছন্দো অধিপতীতি সদ্ধাধিপতি, সদ্ধাধিপতিনা পৰত্তেতব্বা চিত্তেকগ্গতাতি সদ্ধাধিপতেয্যা. ছন্দসমাধীতি ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰা ছন্দাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৰত্তো সমাধি ৰা ছন্দসমাধি, পহানং পহানহেতু হোতীতি যোজনা কাতব্বা. পহানন্তি চ পজহতি ৰিক্খম্ভিতকিলেসে এতেন ছন্দসমাধিনাতি পহানন্তি করণসাধনত্থো গহেতব্বো. পটিসঙ্খানবলেনাতি পরিকম্মবলেন. ভাৰনাবলেনাতি মহগ্গতভাৰনাবলেন.

‘‘সো ছন্দসমাধি সযং কেৰলোৰ পহান’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং সমাহিতে চিত্তে চিত্তুপ্পাদে. ‘‘তস্মিং সমাহিতে চিত্তুপ্পাদে অস্সাসা’’তিআদিনা অস্সাসাদিসীসেন অস্সাসাদিজনকা ৰীরিযসঙ্খারা গহিতা, তে চ যাৰ ভাৰনাপারিপূরী, তাৰ পুনপ্পুনং সরণতো চ সরা, পুনপ্পুনং সঙ্কপ্পতো চ সঙ্কপ্পা. যো পন ‘‘সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা চা’’তি এৰং ৰুত্তপ্পকারো পুরিমকো ছন্দসমাধি ৰা কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ তদঙ্গপ্পহানতায চ পহানং পহানহেতুপধানং ৰা, ‘‘ইমে ৰুত্তপ্পকারা সঙ্খারাদযো কিং ভাৰেন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমে চ সঙ্খারা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমে সঙ্খারা চ তদুভযঞ্চ ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি যোজনা.

ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতন্তি ছন্দো এৰ অধিপতি ছন্দাধিপতি, ছন্দাধিপতিসমাধি. তেন ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘ছন্দং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধি’’ন্তি (ৰিভ. ৪৩২). ছন্দহেতুকো ৰা সমাধি, ছন্দাদিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধি, ছন্দাধিপতিস্স পচ্চযুপ্পন্নো সমাধীতি ৰুত্তং হোতি. পধানভূতা সঙ্খারা পধানসঙ্খারা, পধানসদ্দেন সঙ্খতসঙ্খারাদযো নিৰত্তাপিতা, ছন্দসমাধি চ পধানসঙ্খারা চাতি ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারা, তেহি সমন্নাগতো ছন্দ…পে… সমন্নাগতো, তং…পে… গতং. ইজ্ঝতি সমিজ্ঝতি নিপ্পজ্জতীতি ইদ্ধি, কোট্ঠাসো, ইদ্ধি এৰ পাদো কোট্ঠাসোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিপাদচতুত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা তায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পজ্জতি এতেনাতি পাদো, ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. ইদ্ধিপাদোতি সামঞ্ঞত্থৰসেন ৰুত্তোপি ‘‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগত’’ন্তি ৰুত্তত্তা ছন্দিদ্ধিপাদোৰ গহেতব্বো, তং ইদ্ধিপাদং তং ছন্দিদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অত্থো.

ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতন্তি ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং. ৰিরাগনিস্সিতন্তি ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিরাগনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিরাগনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিরাগনিস্সিতং. নিরোধনিস্সিতন্তি ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গনিরোধনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণনিরোধনিস্সিতং, মগ্গক্খণে কিচ্চতো সমুচ্ছেদনিরোধনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণনিরোধনিস্সিতং. ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি এত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গপক্খন্দনৰোস্সগ্গৰসেন ৰোস্সগ্গো দুৰিধো. তত্থপি ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো, নিব্বাননিন্নভাৰেন পক্খন্দনৰোস্সগ্গো, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো, আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গোতি ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বো. যথাৰুত্তৰোস্সগ্গত্থং পরিণমতি, পরিণতং ৰা পরিপচতি পরিপচনং করোতীতি ৰোস্সগ্গপরিণামী, তং ৰোস্সগ্গপরিণামিং.

ছন্দিদ্ধিপাদভাৰনাকারো আচরিযেন ৰুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ৰীরিযিদ্ধিপাদভাৰনাকারো অম্হেহি ৰিজানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তত্থ যা ৰীরিযাধিপতেয্যা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰিঞ্ঞেয্যো. সংখিত্তৰসেন পন ঠপিতং পাঠং ৰিত্থারতো ঠপেস্সামি. কথং? –

‘‘তত্থ যা ৰীরিযাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৰীরিযসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৰা ভাৰনাবলেন ৰা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৰিতক্কৰিচারা সঞ্ঞাৰেদযিতা সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা. ইতি পুরিমকো চ ৰীরিযসমাধি, কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খারা, তদুভযং ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং.

‘‘তত্থ যা চিত্তাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং চিত্তসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৰা ভাৰনাবলেন ৰা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৰিতক্কৰিচারা সঞ্ঞাৰেদযিতা সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা. ইতি পুরিমকো চ চিত্তসমাধি, কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খারা, তদুভযং চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং.

‘‘তত্থ যা ৰীমংসাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৰীমংসাসমাধি, সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৰা ভাৰনাবলেন ৰা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৰিতক্কৰিচারা সঞ্ঞাৰেদযিতা সরসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খারা. ইতি পুরিমকো চ ৰীমংসাসমাধি কিলেসৰিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খারা, তদুভযং ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামি’’ন্তি.

অযং পন ৰিসেসো – ৰীরিযসমাধীতি ৰীরিযং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰা ৰীরিযাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৰত্তো সমাধি ৰা ৰীরিযসমাধি. চিত্তসমাধীতি চিত্তং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰা চিত্তাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৰত্তো সমাধি ৰা চিত্তসমাধি. ৰীমংসাসমাধীতি ৰীমংসং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰা ৰীমংসাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৰত্তো সমাধি ৰা ৰীমংসাসমাধীতি.

সত্তিবলানুরূপেনেত্থ সঙ্খেপৰণ্ণনা কতা, গম্ভীরঞাণেহি পন অট্ঠকথাটীকানুরূপেন ৰিত্থারতো ৰা গম্ভীরতো ৰা ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বা.

১৪. ‘‘ছন্দসমাধি ৰীরিযসমাধি চিত্তসমাধি ৰীমংসাসমাধী’’তি ৰুত্তো, ‘‘এৰং সতি ৰীমংসাসমাধিযেৰ ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপরিৰত্তি ভৰেয্য, অঞ্ঞে তযো সমাধযো অঞ্ঞাণমূলকা অঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমা অঞ্ঞাণপৰত্তিযো ভৰেয্যু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা সব্বে সমাধযো ঞাণমূলকাদযোযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বো সমাধীতি ছন্দসমাধি, ৰীরিযসমাধি, চিত্তসমাধি, ৰীমংসাসমাধীতি চতুব্বিধো সমাধি. ঞাণমূলকোতি একাৰজ্জনৰীথিনানাৰজ্জনৰীথীসু পৰত্তং উপচারঞাণমূলকো. ঞাণপুব্বঙ্গমোতি অধিগমঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো. ঞাণানুপরিৰত্তীতি পচ্চৰেক্খণঞাণং অনুপরিৰত্তি অস্সাতি ঞাণানুপরিৰত্তি. অথ ৰা নানাৰজ্জনূপচারঞাণং ৰা পটিসন্ধিঞাণং ৰা মূলং অস্সাতি ঞাণমূলকো, উপচারঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো, অপ্পনাঞাণং অনুপরিৰত্তি অস্সাতি ঞাণানুপরিৰত্তি. সব্বং ৰা উপচারঞাণং মূলং অস্সাতি ঞাণমূলকো. অপ্পনাঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো. অভিঞ্ঞাঞাণং অনুপরিৰত্তি অস্সাতি ঞাণানুপরিৰত্তি, অনুপরিৰত্তনং ৰা অনুপরিৰত্তি, ঞাণস্স অনুপরিৰত্তি ঞাণানুপরিৰত্তি, ঞাণানুপরিৰত্তি অস্সাতি ঞাণানুপরিৰত্তি. ঞাণং পন পুব্বে ৰুত্তপ্পকারমেৰ.

যথা পুরে তথা পচ্ছাতি যথা ছন্দসমাধিআদিচতুব্বিধসমাধিস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন পুরে অতীতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো খন্ধপটিবদ্ধস্স, পরেসং খন্ধপটিবদ্ধস্স চ সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনং তথা তথাৰুত্তসমাধিস্স অনাগতংসঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন পচ্ছা অনাগতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো খন্ধপটিবদ্ধস্স, পরেসং খন্ধপটিবদ্ধস্স চ সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. যথা পচ্ছা তথা পুরেতি যথা যথাৰুত্তসমাধিস্স চেতোপরিযঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন অনাগতেসু সত্তসুযেৰ দিৰসেসু পরসত্তানংযেৰ চিত্তস্স সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনং, তথা তথাৰুত্তসমাধিস্স পুরে অতীতেসু সত্তসুযেৰ দিৰসেসু পরসত্তানংযেৰ চিত্তস্স সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনন্তি অত্থো.

যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা চক্খুমন্তানং সত্তানং দিৰসভাগে সূরিযালোকেন অন্ধকারস্স ৰিদ্ধংসিতত্তা আপাথগতং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপং মনোৰিঞ্ঞাণেনপি সুৰিঞ্ঞেয্যং, তথা রত্তিভাগে চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে ৰত্তমানে যথাৰুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন রূপাযতনস্স সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনং. যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা রত্তিভাগে চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে যথাৰুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন রূপাযতনস্স সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনং, তথা দিৰসভাগে সুখুমস্স রূপাযতনস্স ৰা কেনচি পাকারাদিনা তিরোহিতস্স রূপাযতনস্স ৰা অতিদূরট্ঠানে পৰত্তস্স রূপাযতনস্স ৰা যথাৰুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.

যথা যথাৰুত্তসমাধিস্স দিৰসভাগে দিব্বসোতঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন সুখুমস্স সদ্দাযতনস্স ৰা কেনচি পাকারাদিনা তিরোহিতস্স সদ্দাযতনস্স ৰা অতিদূরট্ঠানে পৰত্তস্স সদ্দাযতনস্স ৰা সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনং, তথা রত্তিভাগেপি যথাৰুত্তসমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন সুখুমস্স সদ্দাযতনস্স ৰা কেনচি পাকারাদিনা তিরোহিতস্স সদ্দাযতনস্স ৰা অতিদূরট্ঠানে পৰত্তস্স সদ্দাযতনস্স ৰা সুট্ঠু পটিৰিজ্ঝনমেৰ, ন দুপ্পটিৰিজ্ঝনন্তি অযং নযোপি নেতব্বো. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং –

‘‘যথা পুরেতি যথা সমাধিস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেনা’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘যথা চ রূপাযতনে ৰুত্তং, তথা সমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপরিৰত্তিতায সদ্দাযতনে চ নেতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৪).

‘‘ঞাণমূলকাদিসমাধিনা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুপরিৰত্তিভাৰাদিসহিতেন কিং ভাৰেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি ৰিৰটেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইতীতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন. অপরিযোনদ্ধেনাতি নীৰরণাদিৰিগমনেন. সপ্পভাসং চিত্তন্তি ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তং মগ্গচিত্তং ভাৰেতি. ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তে মগ্গচিত্তে উপ্পজ্জমানে হি মগ্গচিত্তসহভূনি কুসলানি সদ্ধিন্দ্রিযৰীরিযিন্দ্রিযসতিন্দ্রিযসমাধিন্দ্রিযপঞ্ঞিন্দ্রিযভূতানি পঞ্চিন্দ্রিযানি উপ্পজ্জন্তি. মগ্গচিত্তে নিরুজ্ঝমানে অনুপ্পজ্জনভাৰেন নিরুজ্ঝন্তি একচিত্তক্খণিকত্তা. এৰং মগ্গৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা পঞ্ঞা চ সতি চ নিরুজ্ঝতীতি যোজনা.

‘‘কস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নামরূপং নিরুজ্ঝতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নামরূপঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং, পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নামরূপঞ্চ নিরুজ্ঝতীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা পঞ্ঞা চ সতি চাতি ৰুত্তানি পঞ্চিন্দ্রিযানি এৰং নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা নামরূপঞ্চ নিরুজ্ঝতি, নিরুজ্ঝমানং পন নামরূপং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নিরুজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘নামরূপঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নামরূপঞ্চাতি মগ্গেন তণ্হাঅৰিজ্জাদিকে অনুপচ্ছিন্নে উপ্পজ্জনারহং ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং, ভূতুপাদারূপঞ্চ. ৰিঞ্ঞাণহেতুকন্তি উপ্পজ্জনারহং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং হেতু অস্স নামরূপস্সাতি ৰিঞ্ঞাণহেতুকং. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নিব্বত্তন্তি ৰিঞ্ঞাণেন পচ্চযেন নিব্বত্তং. তস্সাতি উপ্পজ্জনারহস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স. হেতূতি তণ্হাঅৰিজ্জাদিকো কিলেসো. ৰিঞ্ঞাণন্তি উপ্পজ্জনারহং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. অনাহারন্তি অপ্পচ্চযং. অনভিনন্দিতন্তি কামতণ্হাদীহি অনভিনন্দিতব্বং. অপ্পটিসন্ধিকন্তি পুনব্ভৰাভিসন্দহনরহিতং. ন্তি তাদিসং ৰিঞ্ঞাণং. অহেতূতি নত্থি হেতুসঙ্খাতং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ইমস্স নামরূপস্সাতি অহেতু. অপ্পচ্চযন্তি সহাযৰিরহেন নত্থি পচ্চযা সঙ্খারা ইমস্সাতি অপ্পচ্চযং. এৰং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নামরূপঞ্চ নিরুজ্ঝতীতি.

‘‘পঞ্ঞাসতীনঞ্চেৰ নামরূপস্স চ ৰুত্তপ্পকারেন নিরুজ্ঝনভাৰো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰত্তব্বাকারেন পঞ্ঞাসতীনঞ্চেৰ নামরূপস্স চ নিরুজ্ঝনভাৰজাননকো ভগৰা যথানিরুজ্ঝনভাৰদীপকং ‘‘যমেতং…পে… এত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি গাথাৰচনং আহ. তেন গাথাৰচনেন তুম্হেহি মযা ৰুত্তো নিরুজ্ঝনভাৰো সদ্দহিতব্বোযেৰাতি. এত্থাপি পঞ্ঞাসতিনামরূপানং নিরুজ্ঝনং অজানন্তেন তত্থ ৰা সংসযন্তেন অজিতেন পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছাতি ৰা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছাতি ৰা পঞ্ঞাদীনং অনেকত্থত্তা ধম্মতো ৰা অনেকাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি ৰা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছা’’তি ৰা ইচ্চেৰমাদিপুচ্ছাৰিচযো নিদ্ধারেতব্বো. ‘‘সরূপদস্সনৰিস্সজ্জনন্তি ৰা অনেকাধিট্ঠানৰিস্সজ্জনন্তি ৰা ধম্মাধিট্ঠানৰিস্সজ্জন’’ন্তি ৰা ইচ্চেৰমাদিৰিস্সজ্জনৰিচযো নিদ্ধারেতব্বো.

এৰং সত্তাধিট্ঠানাদিপুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি চেৰ ধম্মাধিট্ঠানাদিপুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি চ ৰিসুং ৰিসুং দস্সেত্ৰা পুচ্ছাৰিচযো চেৰ ৰিস্সজ্জনৰিচযো চ আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘সত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানেসু একতো দস্সিতেসু পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু কথং পুচ্ছাৰিচযো চেৰ ৰিস্সজ্জনৰিচযো চ অম্হেহি ৰিঞ্ঞাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানং পুচ্ছং নীহরিত্ৰা তত্থ ৰিচযং ৰিভজন্তো ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৰং অনুসন্ধিপুচ্ছম্পি দস্সেত্ৰা হেট্ঠা সত্তাধিট্ঠানা, ধম্মাধিট্ঠানা চ পুচ্ছা ৰিসুং ৰিসুং দস্সিতাতি ইদানি তা সহ দস্সেতুং ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৪) –

ৰুত্তং. তস্সাযং অত্থো – ইধ সাসনে যে অরহন্তো সঙ্খতধম্মা হোন্তি, পুথূ বহূযেৰ সত্ত জনা সেক্খা সীলাদিসিক্খমানা হোন্তি, তেসং অরহন্তাৰঞ্চেৰ সেক্খানঞ্চ ইরিযং পটিপত্তিং মেং মহা পুট্ঠো নিপকো ত্ৰং ভগৰা পব্রূহি মারিস ইতি আযস্মা অজিতো পুচ্ছন্তো আহাতি.

১৫. তস্সং গাথাযং ‘‘কিত্তকানি পুচ্ছিতানী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ইমানী’’তিআদি ৰুত্তং. পদত্থানুরূপং পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি তীণি পদানি পুচ্ছিতানী’’তি ৰুত্তং. ‘‘যে চ …পে… মারিসা’’তি গাথাযং যে পঞ্হা পুচ্ছিতা, তে পঞ্হা তযো হোন্তি, ‘‘কিস্স কেন কারণেন তযো হোন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কিস্স…পে… যোগেনা’’তি ৰুত্তং. সেক্খা অরিযা চ অসেক্খা অরিযা চ ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানঞ্চাতি সেখাসেখৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানানি, তেসং যোগোতি সেখা…পে… যোগো, তেন সেখা…পে… যোগেন. এৰং পুচ্ছাৰিধিনা হি যস্মা ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে…পে… মারিসা’’তি গাথমাহ, তস্মা তযো পঞ্হা হোন্তীতি দট্ঠব্বা.

‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’’তি ইমিনা অসেক্খানং অরহত্তং পুচ্ছতি, ‘‘যে চ সেক্খা পুথূ ইধা’’তি ইমিনা সেক্খাসেক্খানং সেক্খসিক্খনং পুচ্ছতি, ‘‘তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহি মারিসা’’তি ইমিনা সেক্খাসেক্খানং ৰিপস্সনা পুব্বভাগে তদঙ্গপ্পহানং পুচ্ছতি. ‘‘অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছাতি ৰা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছাতি ৰা সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি ৰা অনেকাধিট্ঠানা পুচ্ছা’’তি ৰা ইচ্চেৰমাদিপুচ্ছাৰিচযো নিদ্ধারেতব্বো.

সত্তধম্মাধিট্ঠানং পুচ্ছং নীহরিত্ৰা পুচ্ছাৰিচযো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তস্সং পুচ্ছাযং কতমা ৰিস্সজ্জনাগাথা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ৰিস্সজ্জনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থাতি তস্সং গাথাযং. ‘‘কামেসু…পে… পরিব্বজে’’তি ৰিস্সজ্জনাগাথা ভগৰতা ৰুত্তা. কামেসূতি কামীযন্তীতি কামা, তেসু কামেসু. ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন পণ্ডিতেহি নাভিগিজ্ঝেয্য. মনসা নাৰিলোসিযাতি আৰিলভাৰকরে ব্যাপাদৰিতক্কাদযো চেৰ কাযদুচ্চরিতাদযো চ ধম্মে পজহন্তো পণ্ডিতো মনসা অনাৰিলো সুপ্পসন্নো ভৰেয্য. কুসলো সব্বধম্মানন্তি সব্বধম্মানং অনিচ্চতাদিনা পরিতুলিতত্তা অনিচ্চতাদীসু পঞ্চসু খন্ধেসু কুসলো ছেকো. সতোতি কেসাদীসু সরতীতি সতো. ভিক্খূতি সঙ্খতধম্মে ভযাদিতো ইক্খতীতি ভিক্খু. পরিব্বজেতি তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানভাৰেন কিলেসকামৰত্থুকামে পরি সমন্ততো ৰজ্জেয্য.

পুচ্ছাগাথাযং ‘‘নিপকো’’তি পদেন পসংসিতেন ভগৰতা ৰিস্সজ্জনাগাথা ৰুত্তা, তস্স ভগৰতো যেন অনাৰরণঞাণেন উক্কংসগতেন পক্কভাৰো দস্সিতো, তং অনাৰরণঞাণং তাৰ কাযকম্মাদিভেদেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ভগৰতো সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনাৰরণঞাণেন জানিত্ৰা কতং সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি. এস নযো সেসেসুপি. অতীতে অংসেতি অতীতভৰে সপরক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে অঞ্ঞাণেন অপ্পটিহতং ভগৰতো ঞাণদস্সনং. অনাগতে অংসেতি অনাগতভৰে সপরক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে. পচ্চুপ্পন্নে অংসেতি পচ্চুপ্পন্নে ভৰে সপরক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে.

‘‘ঞাণদস্সনস্স কতরস্মিং পটিঘাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৰা পটিঘাতৰিসযং দস্সেতুং ‘‘কো চা’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নভৰে সপরক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে অঞ্ঞেসম্পি ঞাণদস্সনং ভৰেয্য, তদনুসারেন অতীতানাগতকোট্ঠাসেসুপি কতরস্মিং অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৰেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৰা পটিঘাতৰিসযং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কো চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ কো চাতি ক্ৰ কতরস্মিং সমযে অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৰেয্যাতি পুচ্ছি.

অনিচ্চে, দুক্খে, অনত্তনিযে চ অঞ্ঞেসং অঞ্ঞাণং যং অদস্সনং অত্থি, অঞ্ঞাণাদস্সনসঙ্খাতো সভাৰো ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৰতি, ন সপরক্খন্ধাদিদস্সনমত্তপটিঘাতো. এতেন অনিচ্চতো লক্খণত্তযে পৰত্তস্স ঞাণদস্সনস্স অঞ্ঞেসং দুরভিসম্ভৰং, ভগৰতো চ ঞাণদস্সনস্স অঞ্ঞেহি অসাধারণতং দস্সেতি. ভগৰতো হি লক্খণত্তযৰিভাৰনেন ৰেনেয্যা চতুসচ্চপ্পটিৰেধং লভন্তি. ‘‘ভগৰতো ঞাণদস্সনপটিঘাতাভাৰেন অঞ্ঞেসঞ্চ ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতভাৰো কতমায উপমায অম্হাকং পাকটো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো উপমায পাকটং কাতুং ‘‘যথা ইধা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইধ সত্তলোকে চক্খুমা পুরিসো আকাসে তারকানি পস্সেয্য, গণনসঙ্কেতেন ‘‘এত্তকানী’’তি নো চ জানেয্য যথা, এৰং অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো অযং অঞ্ঞাণদস্সনসভাৰো ভৰতি.

ভগৰতো পন তথা অভাৰতো কেনচি অঞ্ঞাণেন অদস্সনেন অপ্পটিহতং ঞাণদস্সনং ভৰতীতি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ভগৰতো ঞাণদস্সনস্স অপ্পটিহতভাৰো কস্মা অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অনাৰরণঞাণদস্সনা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো’’তি ৰুত্তং. ‘‘নিপকস্স…পে… ভগৰতো অনাৰরণঞাণং কাযকম্মাদিভেদেহি আচরিযেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, পচ্ছা গাথায ‘ইরিয’ন্তি পদেন পুচ্ছিতা সেক্খাসেক্খপটিপদা কথং ৰিজানিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা সেক্খাসেক্খপটিপদং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সেখেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ৰিস্সজ্জনে. সেখেনাতি সিক্খনসীলেন পুগ্গলেন রজনীযেসু রূপারম্মণাদীসু ধম্মেসু গেধা চিত্তং রক্খিতব্বং, পরিযুট্ঠানীযেসু আঘাতৰত্থূসু দোসা চিত্তং রক্খিতব্বং.

‘‘তেসু গেধদোসেসু কতমং নিৰারেন্তো ভগৰা ৰিস্সজ্জনগাথাযং কতমং পদমাহা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ইচ্ছা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি গেধদোসেসু. ইচ্ছাতি রাগিচ্ছা. মুচ্ছাতি লোভমোহসহগতমোহমুচ্ছা. পত্থনাতি রাগপত্থনা. পিযাযনাতি তণ্হাপিযাযনাৰ, ন মেত্তাপিযাযনা. কীল়নাতি গেধকীল়না. এতানি হি গেধপরিযাযৰচনানি. তং গেধসঙ্খাতং ইচ্ছাদিকং নিৰারেন্তো ভগৰা ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি এৰং ৰিসুং ৰিসুং পকারেন আহ.

পরিযুট্ঠানৰিঘাতং দোসং নিৰারেন্তো ভগৰা ‘‘মনসানাৰিলো সিযা’’তি এৰং ৰিসুং ৰিসুং পকারেন আহাতি যোজনা. গেধদোসানং ৰিসুং ৰিসুং নিৰারেন্তো ভগৰা দ্ৰে পদানি আহাতি ৰুত্তং, ‘‘তং কেন অত্থেন সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তথা হি সেখো’’তিআদি ৰুত্তং. রজনীযেসু অভিগিজ্ঝন্তো সেখো অনুপ্পন্নং লোভপধানং কিলেসঞ্চ উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং কিলেসঞ্চ ফাতিং অভিৰড্ঢনং করোতি, পরিযুট্ঠানীযেসু আৰিলো সেখো অনুপ্পন্নং দোসপধানং কিলেসঞ্চ উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং কিলেসঞ্চ ফাতিং ৰড্ঢনং করোতি, ইতি ইমিনা পটিক্খেপঅত্থেন তং মম ৰচনং সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘কিং পন অনভিগিজ্ঝন্তো, অনাৰিলো চ সেক্খো অগেধদোসনিৰারণমেৰ করোতি, উদাহু উত্তরিপি পটিপদং পূরেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উত্তরিপি পটিপদং পূরেতিযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যো পন অনাৰিলসঙ্কপ্পো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনাৰিলসঙ্কপ্পোতি নত্থি আৰিলকরা সঙ্কপ্পা ব্যাপাদসঙ্কপ্পৰিহিংসাসঙ্কপ্পা এতস্সাতি অনাৰিলসঙ্কপ্পো, ইচ্ছাদিগেধস্স অভাৰেন অনভিগিজ্ঝন্তো ৰাযমতি কুসলৰাযামং পৰত্তেতি. ‘‘কথং ৰাযমতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সোতি উপরিভাৰনামগ্গভাৰত্থায পটিপজ্জমানো সেক্খো. অনুপ্পন্নানন্তিআদীনং অত্থো সক্কা অট্ঠকথাৰচনেনেৰ (নেত্তি. অট্ঠ. ১৫-১৬) জানিতুন্তি ন ৰিভত্তো.

১৬. যেনাতি অসুভাদীনং অনুস্সরণলক্খণেন ইন্দ্রিযেন তণ্হামযিতৰত্থূসু কামতণ্হায সহজাতং ৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং অসুভাদিঅনুস্সরণলক্খণং ইন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং. যেন মহগ্গতভাৰপ্পত্তেন অৰিক্খেপেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং অৰিক্খেপসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং. যেন সম্মপ্পধানেন ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সম্মপ্পধানসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং. যেন সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন ইন্দ্রিযেন উপ্পন্নুপ্পন্নে…পে… নাধিৰাসেতি, ইদং সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. ইমেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু সহ উপ্পজ্জমানা যা সদ্দহনা ওকপ্পনা উপ্পজ্জতি, অনাৰিলভাৰতো ইদং সদ্দহনসঙ্খাতং ইন্দ্রিযং সদ্ধিন্দ্রিযং. ইমানি সেক্খস্স পঞ্চিন্দ্রিযানি.

একস্মিংযেৰ ৰিসযে জেট্ঠকভাৰং ন পাপুণেয্যুং, অত্তনো ৰিসযে জেট্ঠকভাৰং পাপুণিতুং অরহন্তি, ‘‘কতমং ইন্দ্রিযং কত্থ ৰিসযে জেট্ঠকভাৰং পৰত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ইদং ইন্দ্রিযং ইমস্মিং ৰিসযে পৰত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু ইন্দ্রিযেসু চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্রিযং জেট্ঠকভাৰং পৰত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং. কিং নু সেক্খো পঞ্ঞিন্দ্রিযেৰ অপ্পমত্তো’তি ভগৰতা ৰুত্তো থোমিতো, উদাহু সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহীতি পুচ্ছিতব্বত্তা সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি পঞ্চিন্দ্রিযপমুখেহি ৰুত্তো থোমিতো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘এৰং সেখো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানং নিব্বত্তিদস্সনেন সেখো পুগ্গলো সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি অপ্পমত্তোতি ভগৰতা ৰুত্তো থোমিতো অনাৰিলতায মনসাতি যোজনা. ‘‘সেক্খস্স অনাৰিলতা কেন সদ্দহিতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৰা মনসানাৰিলো সিযা’’তি ৰুত্তং. ভগৰতা ‘‘মনসানাৰিলো সিযা’’তি ৰুত্তত্তা সেক্খস্স অনাৰিলতা তুম্হেহি সদ্দহিতব্বাতি.

১৭. সেক্খস্স মত্থকপ্পত্তা পটিপদা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং অসেক্খস্স মত্থকপ্পত্তা পটিপদা ঞাতব্বা’’তি ৰত্তব্বত্তা অসেক্খস্স মত্থকপ্পত্তং পটিপদং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসু ধম্মেসু মত্থকপ্পত্তায পটিপদায অসেক্খো কুসলো ছেকতরোতি ভগৰতা ৰুত্তো থোমিতো অনাৰিলতায মনসাতি. অসেক্খস্স সব্বধম্মেসু যং কোসল্লং দস্সেতুকামো, তস্স কোসল্লস্স ৰিসযভূতে সব্বধম্মে তাৰ পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ইমিনা ৰুত্তধম্মসঙ্খাতো লোকো নাম কিলেসলোকো, ভৰলোকো, ইন্দ্রিযলোকোতি তিৰিধো হোতীতি যোজনা. তত্থ পরিত্তধম্মট্ঠো কিলেসজননট্ঠেন কিলেসো, কুসলাদিপৰত্তনট্ঠেন লোকো চাতি কিলেসলোকো. মহগ্গতধম্মট্ঠো ভৰনট্ঠেন ভৰো, ৰুত্তনযেন লোকো চাতি ভৰলোকো. সদ্ধিন্দ্রিযাদিধম্মট্ঠো আধিপচ্চট্ঠযোগৰসেন ইন্দ্রিযভূতো হুত্ৰা সদ্ধিন্দ্রিযাদিপত্তনট্ঠেন লোকো চাতি ইন্দ্রিযলোকো.

‘‘তীসু লোকেসু কতমেন কতমো সমুদাগচ্ছতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সদ্ধাদিইন্দ্রিযানি কো নিব্বত্তেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো ইন্দ্রিযানি নিব্বত্তেতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ সোতি যো পুগ্গলো কিলেসলোকসঙ্খাতে পরিত্তধম্মে, ভৰলোকসঙ্খাতে মহগ্গতধম্মে চ তংতংসম্পাদনৰসেন ঠিতো, সো পুগ্গলো সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি ইন্দ্রিযানি অত্তসন্তানে নিব্বত্তেতি.

‘‘ইন্দ্রিযেসু অত্তসন্তানেসু পুনপ্পুনং নিব্বত্তাপনৰসেন ৰুড্ঢাপিযমানেসু কা পঞ্ঞা ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইন্দ্রিযেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নেয্যস্সাতি অভিঞ্ঞেয্যস্স. পরিঞ্ঞাতি রূপারূপধম্মে সলক্খণতো, পচ্চযতো চ পরিগ্গহাদিৰসেন পৰত্তপঞ্ঞা. ‘‘সা পরিঞ্ঞা কতিৰিধেন উপপরিক্খিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সা দুৰিধেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সা পরিঞ্ঞা দস্সনপরিঞ্ঞায চ ভাৰনাপরিঞ্ঞায চ দুৰিধেন ৰিঞ্ঞূহি উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বাতি. দস্সনপরিঞ্ঞাযাতি চ দস্সনমগ্গপঞ্ঞাজনিকায ঞাতপরিঞ্ঞাযাতি অত্থো গহেতব্বো. তেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘দস্সনপরিঞ্ঞাতি ঞাতপরিঞ্ঞা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৭). ভাৰনাপরিঞ্ঞাযাতি ভাৰনামগ্গপঞ্ঞাজনিকায তীরণপরিঞ্ঞায সদ্ধিং পহানপরিঞ্ঞাযাতি অত্থো.

‘‘সা দুৰিধেনা’তিআদিনা ৰুত্তো অত্থো অতিসঙ্খেপো ন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, ৰিত্থারেত্ৰা কথেহী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যদাতি বলৰৰিপস্সনুপ্পজ্জনকালে. সেখোতি সিক্খনসীলতায কল্যাণপুথুজ্জনো চেৰ সোতাপন্নাদিকো চ. ঞেয্যন্তি ঞাতব্বং রূপাদিকং সঙ্খারং. পরিজানাতীতি পরিগ্গহাদিঞাণেন পরিগ্গহেত্ৰা জানাতি নিব্বিদাঞাণসহগতেন. তস্সাতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স চেৰ সোতাপন্নাদিকস্স চ. দ্ৰে ধম্মাতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স বলৰৰিপস্সনাধম্মো চেৰ সোতাপন্নাদিকস্স চ বলৰৰিপস্সনাধম্মো চ. যথাক্কমং দস্সনকোসল্লং সোতাপত্তিমগ্গঞাণঞ্চেৰ ভাৰনাকোসল্লং সকদাগামিমগ্গাদিকঞ্চ সন্তানে পৰত্তাপনৰসেন গচ্ছন্তি.

‘‘পুব্বে যং ঞাণং ‘নেয্যস্স পরিঞ্ঞা’তি ৰুত্তং, তং ঞাণং কতিৰিধেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং ঞাণং পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বং…পে... সচ্ছিকিরিযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘তাসু ৰিপস্সনাভেদেন ভিন্নাসু পঞ্চসু অভিঞ্ঞাদীসু কতমা অভিঞ্ঞা, কতমা পরিঞ্ঞা, কতমং পহানং, কতমা ভাৰনা, কতমা সচ্ছিকিরিযা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি অভিঞ্ঞাদীসু. যং ধম্মানং সলক্খণে ঞাণন্তি রূপধম্মানং কক্খল়াদিসলক্খণে, অরূপধম্মানং ফুসনাদিসলক্খণে আরম্মণকরণৰসেন পৰত্তং যং ঞাণং হেতুফলজাননহেতুজাননসঙ্খাতা ধম্মপটিসম্ভিদা চেৰ হেতুফলজাননসঙ্খাতা অত্থপটিসম্ভিদা চ ভৰতি. অযং সলক্খণেন সদ্ধিং হেতুফলজাননা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞা নাম.

এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. অভিঞ্ঞাঞাণেন অভিজানিত্ৰা. যা পরিজাননাতিআদীসু ‘‘ইদং অনৰজ্জং কুসলং, ইদং সাৰজ্জং অকুসলং, ইদং অকুসলৰিপাকজনকং সাৰজ্জং, ইদং কুসলৰিপাকজনকং অনৰজ্জং, ইদং সংকিলিট্ঠং কণ্হং, ইদং অসংকিলিট্ঠং সুক্কং, ইদং কুসলং অনৰজ্জাদিকং সেৰিতব্বং, ইদং অকুসলং সাৰজ্জাদিকং ন সেৰিতব্ব’’ন্তি এৰং অনিচ্চাদিতো কলাপসম্মসনাদিৰসেন গহিতা সম্মসিতা ইমে ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা সঙ্খতধম্মা ইদং উদযব্বযঞাণাদিফলং আনিসংসং অনুক্কমেন নিব্বত্তাপেন্তি. তন্নিব্বত্তৰিপস্সনায উপ্পজ্জনতো উপচারং উপ্পাদেন্তি, এৰং অনুক্কমেন গহিতানং পৰত্তিতানং তেসং উদযব্বযঞাণাদীনং অযং সচ্চানুবোধপটিৰেধো অত্থোতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা যা পরিজাননা পৰত্তা, সা অযং পরিজাননা পরিঞ্ঞা নামাতি যোজেত্ৰা, এৰং ৰুত্তপ্পকারায পরিঞ্ঞাপঞ্ঞায পরিজানিত্ৰা পহাতব্বা, ভাৰেতব্বা, সচ্ছিকাতব্বা চ তযো ধম্মা অৰসিট্ঠা ভৰন্তি. ‘‘যে অকুসলা, তে পহাতব্বা’’তি যা পরিজাননা পঞ্ঞা পৰত্তা, ইদং পহানং পহানঞাণং. ‘‘যে কুসলা, তে ভাৰেতব্বা’’তি যা পরিজাননা পঞ্ঞা পৰত্তা, সা ভাৰনাপঞ্ঞা. ‘‘যং অসঙ্খতং, ইদং সচ্ছিকিরিয’’ন্তি যা পরিজাননা পঞ্ঞা পৰত্তা, সা সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞাতি যোজেত্ৰা অট্ঠকথাধিপ্পাযেন অৰিরুদ্ধো অত্থো গহেতব্বো.

অভিঞ্ঞাদযো পঞ্চৰিধা পঞ্ঞা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তাহি পরিঞ্ঞাহি জানন্তো পুগ্গলো ‘কি’ন্তি ৰুচ্চতি থোমীযতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যো এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো পুগ্গলো এৰং ৰুত্তপ্পকারেন জানাতি, অযং জানন্তো পুগ্গলো পচ্চযুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কুসলত্তা ছেকত্তা ‘‘অত্থকুসলো’’তি ৰুচ্চতি থোমীযতি, পচ্চযধম্মেসু কুসলত্তা ‘‘ধম্মকুসলো’’তি চ চতুন্নং একত্তাদীনং নযানং যুত্ততায কোৰিদত্তা ‘‘কল্যাণতাকুসলো’’তি চ ফলসমাপত্তীসু কোৰিদত্তা ‘‘ফলতাকুসলো’’তি চ ৰড্ঢীসু কোৰিদত্তা ‘‘আযকুসলো’’তি চ অৰড্ঢীসু কোৰিদত্তা ‘‘অপাযকুসলো’’তি চ অচ্চাযিকে কিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে সতি তস্স কিচ্চস্স, ভযস্স ৰা তিকিচ্ছনসমত্থে ঠানুপ্পত্তিযকারণে কোৰিদত্তা ‘‘উপাযকুসলো’’তি চ মহন্তেসু অভিক্কমাদীসু সতিসম্পজঞ্ঞায সম্পন্নত্তা ‘‘মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতো’’তি চ ৰুচ্চতি থোমীযতি. ‘‘তস্স অসেক্খস্স অত্থাদীসু কুসলভাৰো কথং সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি ৰুত্তত্তা সদ্দহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি পদস্স অত্থো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি পদস্স অত্থো কথং অম্হেহি ৰিত্থারতো ৰিঞ্ঞাতো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি ভগৰতা ৰুত্তং, ‘‘কত্থ পৰত্তেন সতিসহিতেন ঞাণেন সম্পন্নো সতো কিমত্থং পরিব্বজে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমেসু পৰত্তেন সতিসহিতঞাণেন সম্পন্নো সতো ইমমত্থং পরিব্বজে’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি যো অভিক্কমাদীসু পৰত্তেন সতিসহিতঞাণেন সমন্নাগতো সতো অসেক্খভিক্খু, তেন অসেক্খভিক্খুনা পরিনিট্ঠিতসিক্খত্তা অঞ্ঞপযোজনাভাৰতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং অভিক্কন্তে…পে… তুণ্হীভাৰেন সতেন সতিসহিতেন সম্পজানেন ঞাণেন ৰিহাতব্বং চতুইরিযাপথপরিৰত্তনসঙ্খাতং ৰিহরণং পৰত্তেতব্বং.

‘‘যা সেক্খাসেক্খপটিপদা নিদ্দিট্ঠা, ইমা সেক্খাসেক্খপটিপদা সঙ্খেপতো কতিৰিধা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমা পটিপদাসঙ্খাতা চরিযা সঙ্খেপতো পুগ্গলৰসেন দ্ৰেতি দস্সেতুং ‘‘ইমা দ্ৰে চরিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ যা চরিযা ভাৰেতব্বকুসলাদিভেদেন ৰা অত্থকোসল্লাদিভেদেন ৰা অভিক্কমাদীসু সতিসম্পজঞ্ঞভেদেন ৰা নিদ্দিট্ঠা, ইমা চরিযা দ্ৰেতি ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা অনুজাননৰসেন দেসিতা, ৰিসুদ্ধানং অরহন্তানং একা চরিযা, ৰিসুজ্ঝন্তানং সেক্খানং একা চরিযাতি পুগ্গলৰসেন দ্ৰেতি দট্ঠব্বা.

‘‘অসেক্খোযেৰ কস্মা ‘সতো অভিক্কমতী’তিআদিনা ৰুচ্চতি থোমীযতি, কল্যাণপুথুজ্জনোপি ‘সতো অভিক্কমতী’তিআদিনা ৰুচ্চতি থোমীযতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কতকিচ্চানি হী’’তিআদি ৰুত্তং. অরহতো ইন্দ্রিযানি কতকিচ্চানি, ইন্দ্রিযানং কতকিচ্চত্তা যং পুচ্ছং পুচ্ছিতব্বং, তং সব্বং চতুব্বিধং দুক্খস্স পরিঞ্ঞাভিসমযেন বোজ্ঝিতব্বং…পে… নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন বোজ্ঝিতব্বং ভৰে. চতুব্বিধং ইদং বোজ্ঝং বোজ্ঝিতব্বং যো অসেক্খো সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তা এৰং পরিঞ্ঞাভিসমযাদিনা জানাতি,অযং অসেক্খো নিপ্পরিযাযেন ‘‘রাগস্স খযায, দোসস্স খযায, মোহস্স খযায সতো অভিক্কমতি, সতো পটিক্কমতী’’তি ৰুচ্চতি থোমীযতি. সেক্খোপি যথাৰুত্তং বোজ্ঝং বোজ্ঝিতব্বং অত্তনো পরিঞ্ঞাভিসমযাদিনা জানাতি, তস্মা ‘‘সতো…পে… মোহস্সা’’তি ৰুচ্চতি থোমীযতীতি ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘কে ৰিসুজ্ঝন্তা? সেক্খা’’তি.

‘‘কস্মা সেক্খাসেক্খানং সতিসম্পজঞ্ঞেন অভিক্কমনাদিভাৰো, রাগাদীনঞ্চ খযভাৰো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘তেনাহ ভগৰা সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি. ‘‘ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গম’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ১৫) মনাপিকেসু কামেসু নাভিগিজ্ঝনভাৰো, অমনাপিকেসু কামেসু মনসা অনাৰিলভাৰো, সব্বধম্মেসু কুসলভাৰো, সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতস্স পরিব্বজনভাৰো আচরিযেন নিদ্দিট্ঠো, সো নাভিগিজ্ঝনভাৰাদিকো কস্মা অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘তেনাহ কামেসু…পে… পরিব্বজে’’তি. ইমিস্সা গাথাযপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযো পুব্বে একাধিট্ঠানাদিধম্মাধিট্ঠানাদিৰসেন ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

ৰিচযহারৰিভঙ্গে অজিতসুত্তং নীহরিত্ৰা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো সুত্তন্তরেসু পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অজিতসুত্তে পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযনযানুসারেন সুত্তন্তরেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি নীহরিত্ৰা পুচ্ছাৰিচযৰিস্সজ্জনৰিচযা যোজেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং পুচ্ছিতব্বং, এৰং ৰিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

এত্তাৰতা চ মহাথেরো ৰিচযহারং ৰিভজন্তো অজিতসুত্তৰসেন পুচ্ছাৰিচযং, ৰিস্সজ্জনৰিচযঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তন্তরেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযানং নযং দস্সেন্তো এৰং পুচ্ছিতব্বং, এৰং ৰিস্সজ্জিতব্ব’ন্তি আহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৭) –

ৰুত্তং. তত্থ এৰন্তি অজিতসুত্তে (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৫৭, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) ৰুত্তপুচ্ছাৰিচযানুসারেন পুচ্ছাৰসেন পৰত্তসুত্তং নীহরিত্ৰা পুচ্ছাৰিচযো ৰিভজেতব্বো, এৰং অজিতসুত্তে (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) ৰুত্তৰিস্সজ্জনৰিচযানুসারেন সুত্তন্তরেসুপি ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তসুত্তং নীহরিত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰিচযো ৰিভজেতব্বো.

পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমো সুত্তঅনুগীতিৰিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সুত্তস্স চ অনুগীতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুত্তস্সাতি নীহরিতসুত্তস্স. অনুগীতীতি সুত্তন্তরদেসনাসঙ্খাতা অনুগীতি. অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বাতি তস্সা অনুগীতিযা অত্থতো, ব্যঞ্জনতো চ সংৰণ্ণেতব্বসুত্তেন সমানা সদিসী কাতব্বা, তস্মিং ৰা সংৰণ্ণিযমানসুত্তে অনুগীতি সুত্তত্থতো, ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বা. ‘‘অত্থতো অসমানে কো নাম দোসো আপজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অত্থাপগতং হি ব্যঞ্জনং সম্ফপ্পলাপং ভৰতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অত্থতো অসমানে দোসো ৰুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ব্যঞ্জনতো অসমানে পন কো নাম দোসো আপজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুন্নিক্খিত্তস্স পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো ভৰতী’’তি ৰুত্তং. তস্মা সদোসত্তা অনুগীতিযা ৰা সুত্তেন অত্থব্যঞ্জনূপেতং সঙ্গাযিতব্বং.

অনুগীতিৰিচযো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো সুত্তস্স ৰিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সুত্তঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুত্তঞ্চাতি নিদ্ধারিতসুত্তঞ্চ. ‘‘ইদং নিদ্ধারিতসুত্তং নাম ভগৰতা ৰুত্তং আহচ্চৰচনং কিং, উদাহু সঙ্গাযন্তেহি ৰুত্তং অনুসন্ধিৰচনং কি’’ন্তি পৰিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধারিতসুত্তং নীতত্থং কিং, উদাহু নেয্যত্থং কি’’ন্তি পৰিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধারিতসুত্তং সংকিলেসভাগিযং কিং, উদাহু ৰাসনাভাগিযং কি’’ন্তি পৰিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধারিতসুত্তং নিব্বেধভাগিযং কিং, উদাহু অসেক্খভাগিযং কি’’ন্তি পৰিচিনিতব্বং. এৰং পৰিচিনিত্ৰা যদি আহচ্চৰচনং ভৰে, এৰং সতি ‘‘আহচ্চৰচন’’ন্তি নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বং. যদি অসেক্খসুত্তং ভৰে, এৰং সতি ‘‘অসেক্খসুত্ত’’ন্তি নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বং, ঞাতন্তি অত্থো.

‘‘সুত্তং পৰিচিনিত্ৰা সুত্তস্স অত্থভূতানি সব্বানি সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা কত্থ পদেসে পস্সিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৰা ইমস্মিং পদেসে পস্সিতব্বানীতি দস্সেতুং ‘‘কুহিং ইমস্স সুত্তস্স সব্বানি…পে… পরিযোসানে’’তি ৰুত্তং. তত্থ ইমস্স সুত্তস্সাতি যং সুত্তং ৰিচিনিতুং নিদ্ধারিতং, ইমস্স সুত্তস্স চতুসচ্চৰিনিমুত্তস্স সুত্তত্থস্স অভাৰতো সব্বানি সচ্চানি তস্সেৰ সুত্তস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানে পস্সিতব্বানীতি অত্থো.

যথাৰুত্তং সুত্তৰিচযং নিগমেন্তো ‘‘এৰং সুত্তং পৰিচেতব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘ন যথাৰুত্তপুচ্ছাদীনং পৰিচেতব্বভাৰো অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘তেনাহ…পে… অনুগীতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ তেন যথাৰুত্তপুচ্ছাদীনং ৰিচেতব্বভাৰেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ…পে… অনুগীতী’’তিআদিকং যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন ৰিচেতব্বভাৰো তুম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোৰাতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘যথাৰুত্তপ্পকারো চ ৰিচযো হারো পরিপুণ্ণো কিং, উদাহু অঞ্ঞোপি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বো অত্থি কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো ৰিচযো হারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ পুচ্ছাৰিচযৰিস্সজ্জনৰিচযপুব্বাপরৰিচযঅনুগীতিৰিচযসুত্তৰিচযা সরূপতো ৰিভত্তা, তেহি অৰসেসো অস্সাদাদিৰিচযোপি যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা যুত্তো যুঞ্জিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

ইতি ৰিচযহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.