২. ৰিচযহারসম্পাতৰিভাৰনা
৫৩. যেন দেসনাহারসম্পাতেন অস্সাদাদযো আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, সো দেসনাহারসম্পাতো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ৰিচযহারসম্পাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৰিচযো হারসম্পাতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু দেসনাহারসম্পাতাদীসু সোল়সসু হারসম্পাতেসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযহারসম্পাতো নামাতি পুচ্ছতি. ইমেসু ধম্মেসু অযং ধম্মো যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন ৰিচযিতব্বো, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো ৰিচযহারসম্পাতো নামাতি নিযমেত্ৰা ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ তণ্হা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –
‘‘এৰং দেসনাহারসম্পাতং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিচযহারসম্পাতং দস্সেন্তো যস্মা দেসনাহারপদত্থৰিচযো ৰিচযহারো, তস্মা দেসনাহারে ৰিপল্লাসহেতুভাৰেন নিদ্ধারিতায তণ্হায কুসলাদিৰিভাগপৰিচযমুখেন ৰিচযহারসম্পাতং দস্সেতুং ‘তত্থ তণ্হা দুৰিধা’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) –
ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিসুত্তত্থে দেসনাহারসম্পাতেন সংৰণ্ণিতে অকুসলধম্মে ‘‘তণ্হা’’তি নিদ্ধারিতা সব্বতণ্হা. কুসলাপীতি চতুভূমকে কুসলে উদ্দিস্স পৰত্তা তণ্হাপি. অকুসলাপীতি অকুসলধম্মে উদ্দিস্স পৰত্তা তণ্হাপীতি দুৰিধা হোতীতি ৰিচযিতব্বা. তেন ৰুত্তং টীকাযং – ‘‘কুসলধম্মারম্মণাতি কুসলধম্মে উদ্দিস্স পৰত্তমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন তেসং আরম্মণপচ্চযতং, ইধ ‘কুসলা ধম্মা’তি লোকুত্তরধম্মানম্পি অধিপ্পেতত্তা’’তি.
‘‘কুসলা তণ্হা কিংগামিনী, অকুসলা তণ্হা কিং গামিনী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অকুসলা সংসারগামিনী’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘কতমো কুসলাকুসলতণ্হানং ৰিসেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অকুসলা সংসারগামিনী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তণ্হা নাম সংসারগামিনী হোতু, কথং অপচযগামিনী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘পহানতণ্হা’’তি ৰুত্তং, পহানস্স হেতুভূতা তণ্হা পহানতণ্হাতি অত্থো, পহাতব্বতণ্হং আগম্ম যং পহানং পৰত্তেতব্বং, তেন পৰত্তেতব্বেন পহানেন অপচযং গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘কিং পন তণ্হাযেৰ কুসলাকুসলাতি দুব্বিধা, উদাহু অঞ্ঞোপি কুসলাকুসলাতি দুব্বিধো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘মানোপী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কতমো মানো কুসলো, কতমো মানো অকুসলো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং মানং নিস্সায মানং পজহতি, অযং মানো কুসলো. যো পন মানো দুক্খং নিব্বত্তযতি, অযং মানো অকুসলো’’তি ৰুত্তং. তত্থ যং মানং…পে… কুসলোতি যং মানং নিস্সায উপনিস্সায পহানং পৰত্তিতং, তেন পহানেন সন্তানে উপ্পজ্জনারহং মানং পজহতি, অযং উপনিস্সযপচ্চযভূতো মানো ফলূপচারেন কুসলো. যো পন…পে… অকুসলোতি যো পন মানো পরহিংসনাদিৰসেন পৰত্তমানো হুত্ৰা অত্তনো চ পরস্স চ দুক্খং নিব্বত্তযতি, অযং মানো অকুসলোতি ৰিচযিত্ৰা ৰেদিতব্বো.
‘‘সংসারাপচযগামিনীসু তাসু তণ্হাসু কতমা অপচযগামিনী তণ্হা কুসলা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তায তণ্হায সরূপং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যং নেক্খম্মসিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তাসু সংসারাপচযগামিনীসু তণ্হাভূতাসু কুসলাকুসলাসু. অযং তণ্হা কুসলাতি সম্বন্ধো. ‘‘অরিযা পুগ্গলা সন্তং আযতনং যং অরিযফলধম্মং সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি, তং আযতনং অরিযফলধম্মং অহং কুদাস্সু সচ্ছিকত্ৰা ৰিহরিস্স’’ন্তি পত্থযন্তস্স তস্স কুলপুত্তস্স তস্মিং অরিযফলে পিহা উপ্পজ্জতি, পিহাপচ্চযা যং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, ইদং দোমনস্সং ‘‘নেক্খম্মসিত’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযং অরিযফলে পিহাসঙ্খাতা তণ্হা কুসলা অনৰজ্জা অনৰজ্জঅরিযফলধম্মং উদ্দিস্স পৰত্তত্তাতি ৰিচযিতব্বং.
‘‘কথং পৰত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘রাগৰিরাগা’’তিআদি ৰুত্তং. যা রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি পত্তব্বা. তদারম্মণা তং চেতোৰিমুত্তিং আগম্ম পৰত্তা তণ্হা কুসলা অনৰজ্জা, যা অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি পত্তব্বা, তদারম্মণা তং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং আগম্ম পৰত্তা তণ্হা কুসলা অনৰজ্জাতি ৰিচযিতব্বা. তায পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা ৰসেন ভগৰতা –
‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্স, সম্মাসঙ্কপ্পগোচরো;
সম্মাদিট্ঠিপুরেক্খারো, ঞত্ৰান উদযব্বযং;
থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি. (উদা. ৩২; নেত্তি. ৩১, ৬৫, ৭৮) –
গাথাযং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি পদং ৰুত্তং, ‘‘তস্সা পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা যো পৰিচযো কাতব্বো, কতমো সো পৰিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তস্সা কো পৰিচযো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সা পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা কো পৰিচযোতি চে পুচ্ছেয্য ‘‘অট্ঠ মগ্গঙ্গানি – সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৰো সম্মাৰাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধী’’তি পৰিচযো ৰেদিতব্বো. ‘‘সো পৰিচযো কত্থ দট্ঠব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো কত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. সো পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা পৰিচযো কত্থ কস্মিং ধম্মে দট্ঠব্বোতি পুচ্ছতি. চতুত্থে ঝানে পারমিতায উক্কংসগতায চতুত্থজ্ঝানভাৰনায সো পৰিচযো দট্ঠব্বো.
‘‘চতুত্থে ঝানে পারমিতাযা’’তি ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘চতুত্থে হি ঝানে’’তিআদি ৰুত্তং. যো সো চতুত্থজ্ঝানলাভী পুগ্গলো চতুত্থে ঝানে পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং অনঙ্গণং ৰিগতূপক্কিলেসং মুদু কম্মনিযং ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ইতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং ভাৰযতি, সো চতুত্থজ্ঝানলাভী পুগ্গলো তত্থ চতুত্থে ঝানে অট্ঠৰিধং ৰিজ্জাচরণং অধিগচ্ছতি. কতমং অট্ঠৰিধং? ছ অভিঞ্ঞা, দ্ৰে চ ৰিসেসে ৰা অধিগচ্ছতীতি যোজনা. ইদ্ধিৰিধাদযো পঞ্চ, লোকিযাভিঞ্ঞা চেৰ অরহত্তমগ্গপঞ্ঞা চাতি ছ অভিঞ্ঞা. মনোমযিদ্ধি চেৰ ৰিপস্সনাঞাণঞ্চাতি দ্ৰে চ ৰিসেসা হোন্তি.
‘‘তং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং কুতো পরিসুদ্ধং…পে… কুতো আনেঞ্জপ্পত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং চিত্তং যতো পরিসুদ্ধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং চিত্তং যতো উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰতো পরিসুদ্ধং, ততো উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰতো পরিযোদাতং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযঘাতেন যতো ৰীতরাগাদিঅনঙ্গণভাৰতো অনঙ্গণং, ততো ৰীতরাগাদিঅনঙ্গণভাৰতো ৰিগতূপক্কিলেসং. যতো সুভাৰিতভাৰতো মুদু, ততো সুভাৰিতভাৰতো কম্মনিযং. যতো পরিসুদ্ধাদীসু ঠিতভাৰতো ঠিতং, ততো পরিসুদ্ধাদীসু ঠিতভাৰতো আনেঞ্জপ্পত্তং হোতীতিপি যোজনা যুত্তা অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) যুগল়তো আগতত্তা. সদ্ধাৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞাওভাসেহি পরিগ্গহিতভাৰতো আনেঞ্জপ্পত্তং. সদ্ধায হি পরিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে অস্সদ্ধিযে ন ইঞ্জতি ন চলতি, ৰীরিযেন পরিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে কোসজ্জে ন ইঞ্জতি, সতিযা পরিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে পমাদে ন ইঞ্জতি, সমাধিনা পরিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতি, পঞ্ঞায পরিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খায অৰিজ্জায ন ইঞ্জতি, ওভাসগতং চিত্তং কিলেসন্ধকারে ন ইঞ্জতি. ইতি ইমেহি ছহি ধম্মেহি পরিগ্গহিতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতত্তা চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানঞ্চ মনোমযিদ্ধিৰিপস্সনাঞাণানঞ্চ অধিগমূপাযো হোতি, তস্মা সো পঞ্ঞাৰিমুত্তিপরিচযো চতুত্থজ্ঝানে দট্ঠব্বোযেৰাতি সঙ্খেপত্থো. ৰিত্থারতো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) ‘‘তত্থ উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেনা’’তিআদিনা ৰা ‘‘অপরো নযো’’তিআদিনা ৰা ৰুত্তোযেৰাতি অম্হেহি ন ৰুত্তো.
‘‘যেসং রাগাদিঅঙ্গণানং অভাৰেন অনঙ্গণং, যেসং অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানং অভাৰেন ৰিগতূপক্কিলেসং, যায চিত্তস্স ঠিতিযা অভাৰেন ঠিতং, ইঞ্জনায অভাৰেন আনেঞ্জপ্পত্তং, তে রাগাদিঅঙ্গণাদযো কতমায পক্খা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অঙ্গণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু রাগাদিঅঙ্গণাদীসু অঙ্গণা চ রাগাদিঅঙ্গণা চ উপক্কিলেসা অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসা চ সন্তি, তদুভযং রাগাদিঅঙ্গণঅভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসদ্ৰযং তণ্হাপক্খো রাগাদিঅঙ্গণানং তণ্হাসভাৰত্তা, অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানঞ্চ তণ্হায অনুলোমত্তা. যা ইঞ্জনা ফন্দনা যা চ চিত্তস্স অট্ঠিতি অনৰট্ঠানং অত্থি, অযং ইঞ্জনা অট্ঠিতি দিট্ঠিপক্খো ইঞ্জনায চ অট্ঠিতিযা চ মিচ্ছাভিনিৰেসহেতুভাৰতোতি পৰিচযো কাতব্বো.
‘‘কিং পন চতুত্থজ্ঝানচিত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতত্তাযেৰ ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানঞ্চ মনোমযিদ্ধিৰিপস্সনাঞাণানঞ্চ অধিগমূপাযো হোতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তি ৰুত্তং. ‘‘তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো, দুক্খিন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিযং সুখিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং ইতি চত্তারিন্দ্রিযানি চতুত্থজ্ঝানে নিরুজ্ঝন্তি, তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো উপেক্খিন্দ্রিযং অৰসিট্ঠং ভৰতি, তস্মাপি চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰুত্তপ্পকারানং অট্ঠন্নং ঞাণানং অধিগমূপাযো হোতি, সো চ অধিগমূপাযভাৰো চিণ্ণৰসীভাৰস্সেৰ ভৰেয্য, কথং চতুত্থজ্ঝানমত্তলাভিনো চিণ্ণৰসীভাৰো সিযা’’তি ৰত্তব্বত্তা সো চতুত্থজ্ঝানলাভী চতুত্থজ্ঝানেযেৰ অট্ঠত্ৰা অরূপসমাপত্তিযোপি এৰং কত্ৰা নিব্বত্তেতি ভাৰেতি, তস্মা চিণ্ণৰসীভাৰো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সো উপরিমং সমাপত্তি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) ৰিত্থারতো ৰুত্তো, তস্মা যোজনমত্তং করিস্সাম.
সো রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানলাভী যোগাৰচরো রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিতো উপরিমং আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং সন্ততো সন্ততরতো মনসি করোতি. যথাৰুত্তং উপরিমং সমাপত্তিং সন্ততো মনসি করোতো তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো যোগাৰচরস্স চতুত্থজ্ঝানে সঞ্ঞা সঞ্ঞাপধানা সমাপত্তি ওল়ারিকা ৰিয হুত্ৰা সণ্ঠহতি, পটিঘসঞ্ঞা চ উক্কণ্ঠা অনভিরতি হুত্ৰা সণ্ঠহতি, সো যথাৰুত্তেন ৰিধিনা মনসি করোন্তো যোগাৰচরো সব্বসো নিরৰসেসতো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘‘আকাসং অনন্ত’’ন্তি মনসি কত্ৰা পৰত্তমানং আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. রূপসঞ্ঞা রূপাৰচরসঞ্ঞা পঞ্চৰিধঅভিঞ্ঞাভিনীহারো হোতি. নানত্তসঞ্ঞা নানারম্মণেসু ৰোকারো অকুসলো পৰত্ততি. এৰং রূপাৰচরজ্ঝানে আদীনৰদস্সী হুত্ৰা তা রূপসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো আরম্মণে সমতিক্কমতি, অস্স যোগাৰচরস্স পটিঘসঞ্ঞা চ অব্ভত্থং গচ্ছতি. এৰং ইমিনা ৰুত্তনযেন সমতিক্কমেন সমাহিতস্স, সন্তৰুত্তিনা অরূপাৰচরসমাধিনা সমাহিতস্স যোগাৰচরস্স ওভাসো রূপাৰচরজ্ঝানোভাসো অন্তরধাযতি. রূপানং কসিণরূপানং ঝানচক্খুনা দস্সনঞ্চ অন্তরধাযতীতি যোজনা.
‘‘যেন সমাধিনা সমাহিতস্স, সমাহিতস্স ওভাসো চ রূপানং দস্সনঞ্চ অন্তরধাযতি, সো সমাধি কিত্তকেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো, কথং পচ্চৰেক্খিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধী’’তিআদি ৰুত্তং. সো সমাধীতি যেন রূপারূপাৰচরসমাধিনা সমাহিতো, সো দুৰিধোপি সমাধি অনভিজ্ঝাব্যাপাদৰীরিযারম্ভেহি তীহি উপকারকঙ্গেহি চ পস্সদ্ধিসতীহি দ্ৰীহি পরিক্খারঙ্গেহি চ অৰিক্খিত্তেন একেন সভাৰঙ্গেন চ ছহি অঙ্গেহি সমন্নাগতোতি পচ্চৰেক্খিতব্বো পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বো সল্লক্খেতব্বো. ‘‘কথং কত্থ পচ্চৰেক্খিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অনভিজ্ঝাসহগতং মে মানসং সব্বলোকে’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তেসু ছসু অঙ্গেসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা এত্তকো সমথো, এত্তকা ৰিপস্সনাতি ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং.
৫৪. ‘‘পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তস্স অরহত্তফলস্স সমাধিস্স সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতা পুব্বভাগপটিপদা সমাধিমুখেন আচরিযেন ৰিভত্তা, ‘‘তায পটিপদায লভিতব্বো অরহত্তফলসমাধি কিত্তকেন ৰেদিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধি পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. যো অরহত্তফলসমাধি সমথৰিপস্সনাপটিপদায লভিতব্বো, সো অরহত্তফলসমাধি পঞ্চৰিধেন ঞাণদস্সনেন ৰেদিতব্বো.
‘‘কথং পঞ্চৰিধঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘অযং সমাধী’’তিআদি ৰুত্তং. অযং অরহত্তফলসমাধি অপ্পিতপ্পিতক্খণে ফলসমাপত্তিসুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো হোতি, ইতি পচ্চৰেক্খন্তস্স অস্স অরহতো পচ্চত্তমেৰ ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰতি. অযং অরহত্তফলসমাধি আযতিং সমাপজ্জিতব্বস্স অরহত্তফলসমাধিস্স উপনিস্সযপচ্চযত্তা আযতিং সুখৰিপাকো হোতি, ইতি পচ্চৰেক্খন্তস্স…পে… ভৰতি. অযং অরহত্তফলসমাধি কিলেসঅরীহি আরকত্তা অরিযো, কামামিসৰট্টামিসলোকামিসানং অভাৰতো নিরামিসো চ হোতি, ইতি পচ্চৰেক্খন্তস্স…পে… ভৰতি. অযং অরহত্তফলসমাধি অকাপুরিসেহি সম্মাসম্বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকবুদ্ধেহি সেৰিতব্বত্তা অকাপুরিসসেৰিতো হোতি, ইতি পচ্চৰেক্খন্তস্স…পে… ভৰতি. অযং অরহত্তফলসমাধি অঙ্গসন্তকিলেসদরথসন্তত্তা সন্তো চেৰ দিৰসম্পি সমাপজ্জন্তস্স অতিত্তিকরণতো পণীতো চ পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন অরহতা পুগ্গলেন লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো চ অরহত্তমগ্গসমাধিসঙ্খাতেন একোদিভাৰেন অধিগতত্তা একোদিভাৰাধিগতো চ সসঙ্খারেন সপযোগেন অধিগতত্তা, নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ অনধিগতত্তা, অঞ্ঞে কিলেসে ৰারেত্ৰা অনধিগতত্তা, অরহত্তমগ্গফলভাৰেনেৰ পৰত্তত্তা নসসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো হোতি, ইতি পচ্চৰেক্খন্তস্স অস্স অরহতো পচ্চত্তমেৰ ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰতীতি পঞ্চৰিধেন ঞাণদস্সনেন সো অরহত্তফলসমাধি ৰিচযিত্ৰা ৰেদিতব্বোতি.
‘‘পচ্চুপ্পন্নসুখাদীসু সমাধীসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তিআদি ৰুত্তং. সমথো, ৰিপস্সনাতি চ অরহত্তফলসমথৰিপস্সনাৰ অধিপ্পেতা, ন পুব্বভাগসমথৰিপস্সনাতি. অরহত্তফলসমাধি পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বোতি আচরিযেন ৰুত্তো, ‘‘তস্স অরহত্তফলসমাধিস্স পুব্বভাগপটিপদাযং ৰুত্তো সমাধি কিত্তকেন ৰেদিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধি পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. যো রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানসমাধি পুব্বভাগপটিপদাযং ৰুত্তো, সো রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানসমাধি পঞ্চৰিধেন পকারেন ৰেদিতব্বো. ‘‘কতমেনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পীতিফরণতা’’তিআদি ৰুত্তং. পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা হোতি. পঠমদুতিযততিযজ্ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা হোতি. চতুত্থজ্ঝানে চেতোপরিযপঞ্ঞা চেতোফরণতা হোতি. দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা হোতি. ঝানং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পৰত্তমানপঞ্ঞা পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং হোতি. ইতি পঞ্চৰিধেন পঞ্ঞাপকারেন ৰিচযিত্ৰা ৰেদিতব্বোতি. ‘‘তেসু পঞ্চৰিধেসু পকারেসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ পীতিফরণো’’তিআদি ৰুত্তং.
৫৫. সম্পযোগৰসেন সমাধি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং আরম্মণৰসেন ৰিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দস কসিণাযতনানী’’তিআদি ৰুত্তং. ইমেহি দসহি আরম্মণেহি কসিণেহিপি সমাধি ৰিচিনিত্ৰা ৰেদিতব্বোতি. ‘‘তেসু দসসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৰিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. কসিণন্তি চ কসিণমণ্ডলম্পি পরিকম্মম্পি পটিভাগনিমিত্তম্পি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নজ্ঝানম্পি ৰুচ্চতি, ইধ পন সসম্পযুত্তজ্ঝানমেৰ অধিপ্পেতং.
‘‘কিং পন ৰুত্তপ্পকারো সমাধিযেৰ সমথৰিপস্সনায যোজেতব্বো, উদাহু অঞ্ঞোপি যোজেতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো নিরৰসেসো অরিযমগ্গোপি ৰিচযিত্ৰা যোজেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘এৰং সব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰন্তি মযা ৰুত্তনযেন ৰুত্তনযানুসারেন সব্বো নিরৰসেসো সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো অরিযো মগ্গো যোজেতব্বো. কথং? যেন যেন অনভিজ্ঝাদিআকারেন পচ্চুপ্পন্নসুখতাদিআকারেন সমাধি মযা ৰুত্তো, তেন তেন অনভিজ্ঝাদিআকারেন পচ্চুপ্পন্নসুখতাদিআকারেন যো যো অরিযমগ্গো সমথেন যোজেতুং সম্ভৰতি, সো সো অরিযমগ্গো সমথেন ৰিচযিত্ৰা যোজযিতব্বো. যো যো অরিযমগ্গো ৰিপস্সনায যোজেতুং সম্ভৰতি, সো সো অরিযমগ্গো ৰিপস্সনায যোজযিত্ৰা যোজযিতব্বোতি অত্থো গহেতব্বো.
‘‘যেহি সমথাধিট্ঠানেহি ৰিপস্সনাধম্মেহি যোজযিতব্বো, তে সমথাধিট্ঠানা ৰিপস্সনাধম্মা কতমেহি ধম্মেহি সঙ্গহিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতা অনিচ্চতায দুক্খতায অনত্ততাযা’’তি ৰুত্তং, তে সমথাধিট্ঠানা ৰিপস্সনাধম্মা ‘‘অনিচ্চতায পঞ্ঞায দুক্খতায পঞ্ঞায অনত্ততায পঞ্ঞাযা’’তি তীহি অনুপস্সনাধম্মেহি সঙ্গহিতা গণ্হিতাতি অত্থো. অনিচ্চতাদিনা সহচরণতো অনুপস্সনাপঞ্ঞাপি ‘‘অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘যো যোগী পুগ্গলো সমথাধিট্ঠানং ৰিপস্সনং ভাৰযমানো হোতি, সো যোগী পুগ্গলো কিং ভাৰযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমথৰিপস্সনং ভাৰযমানো’’তিআদি ৰুত্তং.
সমথৰিপস্সনাদীনি ভাৰযমানো পুগ্গলো রাগচরিতো দোসচরিতো মোহচরিতোতি তিৰিধো, ‘‘তত্থ কতমো পুগ্গলো কতমেন কতমেন ৰিমোক্খমুখেন নিয্যাতি, কতমাযং কতমাযং সিক্খন্তো, কতমং কতমং পজহন্তো, কতমং কতমং অনুপগচ্ছন্তো, কতমং কতমং পরিজানন্তো, কতমং কতমং পৰাহেন্তো, কতমং কতমং নিদ্ধুনন্তো, কতমং কতমং ৰমেন্তো, কতমং কতমং নিব্বাপেন্তো, কতমং কতমং উপ্পাটেন্তো, কতমং কতমং ৰিজটেন্তো নিয্যাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘রাগচরিতো পুগ্গলো’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি যেসং পুগ্গলানং যত্থ সিক্খন্তানং ৰিসেসতো নিয্যানমুখানি, যেসঞ্চ কিলেসানং পটিপক্খভূতানি তীণি ৰিমোক্খমুখানি, তেহি সদ্ধিং তানি দস্সেতুং ‘রাগচরিতো’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তস্সত্থোপি অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৰুত্তোযেৰ.
‘‘কস্মা তীণি ৰিমোক্খমুখানি ভাৰযন্তো তযো খন্ধে ভাৰযতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু তীসু ৰিমোক্খমুখেসু. সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখং পঞ্ঞাক্খন্ধো অনত্তানুপস্সনায পঞ্ঞাপধানত্তা. অনিমিত্তৰিমোক্খমুখং সমাধিক্খন্ধো অনিচ্চানুপস্সনায সমাধিপধানত্তা. অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখং সীলক্খন্ধো দুক্খানুপস্সনায সীলপধানত্তা. ইতি তীহি ৰিমোক্খমুখেহি তিণ্ণং খন্ধানং সঙ্গহিতত্তা তীণি ৰিমোক্খমুখানি ভাৰযন্তো সো যোগী পুগ্গলো তযো খন্ধে ভাৰযতিযেৰাতি পঞ্ঞাপধানাদিভাৰো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৰুত্তো. তযো খন্ধে ভাৰযন্তো অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰযতি. ‘‘কস্মা ভাৰযতী’’তি ৰত্তব্বত্তা কারণং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যা’’তিআদি ৰুত্তং.
তিণ্ণং খন্ধানং অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গভাৰো ৰিভত্তো, অম্হেহি চ জানিতো, ‘‘কথং সমথৰিপস্সনাভাৰো জানিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা তিণ্ণং খন্ধানং সমথৰিপস্সনাভাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সীলক্খন্ধো চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘যো যোগী পুগ্গলো সমথৰিপস্সনং ভাৰেতি, তস্স যোগিনো পুগ্গলস্স ভৰঙ্গানি কতমং ভাৰনং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যো সমথৰিপস্সনং ভাৰেতি, তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. কাযো চ চিত্তঞ্চ দ্ৰে ভৰঙ্গানি উপপত্তিভৰস্স অঙ্গানি ভাৰনং ৰড্ঢনং গচ্ছন্তি. সীলঞ্চ সমাধি চ দ্ৰে পদানি দ্ৰে পাদা ভৰনিরোধগামিনী পটিপদা ভাৰনং ৰড্ঢনং গচ্ছন্তি.
‘‘কথং গচ্ছন্তী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সো হোতি ভিক্খূ’’তিআদি ৰুত্তং. ভাৰিতকাযোতি ভাৰিতো কাযো কাযআভিসমাচারিকো, কাযসংৰরো ৰা যেন ভিক্খুনাতি ভাৰিতকাযো. সেসেসুপি এস নযো. কাযে কাযআভিসমাচারিকে, কাযসংৰরে ৰা ভাৰিযমানে সতি সম্মাকম্মন্তো, সম্মাৰাযামো চ দ্ৰে ধম্মা ভাৰনং গচ্ছন্তি কাযসমাচারসীলত্তা. সীলে ৰাচাসংৰরআজীৰসংৰরৰসেন পৰত্তে সীলে ভাৰিযমানে সতি সম্মাৰাচা চ সম্মাআজীৰো চ দ্ৰে ধম্মা ভাৰনং গচ্ছন্তি ৰাচাদিসংৰরসীলত্তা. চিত্তে চিত্তসংৰরৰসেন পৰত্তে চিত্তে ভাৰিযমানে সতি সম্মাসতি চ সম্মাসমাধি চ দ্ৰে ধম্মা ভাৰনং গচ্ছন্তি চিত্তসংৰরসীলত্তা. পঞ্ঞায ভাৰিযমানায সতি সম্মাদিট্ঠি চ সম্মাসঙ্কপ্পো চ দ্ৰে ধম্মা ভাৰনং গচ্ছন্তি সমানত্তা, উপকারকত্তা চ. সম্মাসঙ্কপ্পেন হি পুনপ্পুনং সঙ্কপ্পন্তস্স পঞ্ঞা ৰড্ঢতীতি.
‘‘সম্মাকম্মন্তো চ সম্মাৰাযামো চ দ্ৰে ধম্মা কাযৰসেনেৰ ৰিভত্তা ৰিচেতব্বা কিং, উদাহু চিত্তৰসেন ৰিভত্তা ৰিচেতব্বা কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ সম্মাকম্মন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. কাযসুচরিতচেতনাভূতো যো চ সম্মাকম্মন্তো, তংসহিতো যো চ সম্মাৰাযামো সিযা কাযিকো, ৰিরতিভূতো যো চ সম্মাকম্মন্তো, তংসহিতো যো চ সম্মাৰাযামো সিযা চেতসিকো, তত্থ তেসু কাযিকচেতসিকভূতেসু সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাযামেসু যো সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাযামো কাযসঙ্গহো, সো সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাযামো কাযে কাযআভিসমাচারিকে, কাযসংৰরে ৰা ভাৰিতে সতি ভাৰনং গচ্ছতি. যো সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাযামো চিত্তসঙ্গহো, সো সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাযামো চিত্তে চিত্তসংৰরে ভাৰিতে সতি ভাৰনং গচ্ছতীতি যোজনা.
‘‘সমথৰিপস্সনং ভাৰযন্তো সো যোগী পুগ্গলো কিত্তকং অধিগমং গচ্ছতী’’তি ৰিচযিতব্বত্তা ‘‘সো সমথৰিপস্সনং ভাৰযন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. পঞ্চৰিধং অরিযমগ্গাধিগমং দস্সেতুং ‘‘খিপ্পাধিগমো চা’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৰিভত্তো. ‘‘কেন কতমো অধিগমো হোতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সমথেনা’’তিআদি ৰুত্তং.
৫৬. ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিসুত্তত্থো ৰেনেয্যানং অরহত্তফলৰিমুত্তিমুখেন আচরিযেন ৰিচযিতো ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দেসকস্স দসবলসমন্নাগতস্স দস বলানি কথং ৰিচযিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো দেসযতি, সো দসবলসমন্নাগতো’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –
‘‘ইতি মহাথেরো ‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্সা’তি গাথায ৰসেন অরহত্তফলৰিমুত্তিমুখেন ৰিচযহারসম্পাতং নিদ্দিসন্তো, দেসনাকুসলতায অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি তস্সা পুব্বভাগপটিপদায ভাৰনাৰিসেসানং ভাৰনানিসংসানঞ্চ ৰিভজনৰসেন নানপ্পকারতো ৰিচযহারং দস্সেত্ৰা, ইদানি দসন্নং তথাগতবলানম্পি ৰসেন তং দস্সেতুং ‘তত্থ যো দেসযতী’তিআদিমাহা’’তি –
ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু সমথৰিপস্সনং ভাৰযন্তেসু সাসিতব্বসাসকেসু. দসবলসমন্নাগতো যো দেসকো সত্থা ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিধম্মং দেসেতি, ওৰাদেন সাৰকে ন ৰিসংৰাদযতি, তস্স দেসকস্স সত্থুনো দস বলানি ৰিচযিতব্বানীতি যোজনা.
‘‘কিন্তি দেসেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো তিৰিধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেসু দসসু তথাগতবলেসু ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং নাম, ‘‘তং বলং কথং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো তথা ওৰদিতো’’তিআদি ৰুত্তং. অত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৬) ৰুত্তো, পাল়িৰসেনপি পাকটো. ‘‘এতং ঠানং ন ৰিজ্জতী’’তি জাননং অট্ঠানঞাণং নাম, ‘‘এতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি জাননং ঠানঞাণং নামাতি ঠানাট্ঠানানং জাননঞাণং পঠমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. (১)
৫৭. ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং ৰিভত্তং অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযতথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি ঠানাট্ঠানতা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অযং পটিপদা ইমস্মিং ভৰে গামিনী, অযং পটিপদা ইমস্মিং ভৰে গামিনী’’তি সব্বত্থ গামিনিযা পটিপদায জাননঞাণং সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং নামাতি সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. (২)
৫৯. সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি সব্বত্থগামিনী পটিপদা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অযং ধাতু চ অযং ধাতু চ অনেকধাতু নাম, অযং ধাতু চ অযং ধাতু চ নানাধাতু নামা’’তি অনেকধাতুনানাধাতূনং জাননঞাণং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং নামাতি অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৩)
৬০. অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি অনেকধাতুনানাধাতুকস্স লোকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ইমে সত্তা এৰং অধিমুত্তা, ইমে সত্তা এৰং অধিমুত্তা’’তি সত্তানং অধিমুচ্চনানং জাননঞাণং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং নামাতি সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৪)
সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং ৰিপাকৰেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তে যথাধিমুত্তা চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘এৰং অধিমুত্তানং সত্তানং ইদং কম্মং কণ্হং, ইমস্স কণ্হকম্মস্স অযং ৰিপাকো. ইদং কম্মং সুক্কং, ইমস্স সুক্ককম্মস্স অযং ৰিপাকো’’তি এৰমাদীহি ৰিপাকানং নানত্তজাননঞাণং ৰিপাকৰেমত্ততাঞাণং নামাতি ৰিপাকৰেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি.
৬২. ৰিপাকৰেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং ঝানানং সংকিলেসৰোদানৰুট্ঠানঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তথা সমাদিন্নান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘এৰং সমাদিন্নানং কম্মানং ঝানানং ৰিমোক্খানং সমাধীনং সমাপত্তীনং অযং সংকিলেসো, ইদং ৰোদানং, ইদং ৰুট্ঠানং, এৰং সংকিলিস্সতি, এৰং ৰোদাযতি, এৰং ৰুট্ঠহতী’’তি ঝানানং সংকিলেসৰোদানৰুট্ঠানানং অনাৰরণঞাণং ঝানানং সংকিলেসৰোদানৰুট্ঠানঞাণং নামাতি ঝানানং সংকিলেসৰোদানৰুট্ঠানঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৫)
৬৩. ঝানানং সংকিলেসঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং, ‘‘কথং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণং সত্তমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তস্সেৰ সমাধিস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘এৰং আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্রিযানি, এৰং অকম্পিযট্ঠেন বলানী’’তি জাননেন সহ ‘‘অযং মুদিন্দ্রিযো, অযং মজ্ঝিন্দ্রিযো, অযং তিক্খিন্দ্রিযো’’তি পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযবলানং অমুদুমজ্ঝাধিমত্ততাজাননঞাণংঅমুদুমজ্ঝাধিমত্ততাজাননঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণং নামাতি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণং সত্তমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৬)
৬৪. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং সত্তমং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং, ‘‘কথং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং অট্ঠমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বং, কথং দিব্বচক্খুঞাণং নৰমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তত্থ যং অনেকৰিহিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘একং জাতি’’ন্তিআদিনা জাতিৰসেন ৰা ‘‘এৰংনামো’’তিআদিনা নামগোত্তৰণ্ণাহারসুখদুক্খপটিসংৰেদনায পরিযন্তৰসেন ৰা সাকারস্স সউদ্দেসস্স অনেকৰিহিতপুব্বেনিৰাসস্স তংতংভৰস্স অসেসতো জাননঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নামাতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং অট্ঠমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৭)
চৰমানউপপজ্জমানহীনপণীতসুৰণ্ণদুব্বণ্ণসুগতদুগ্গতযথাকম্মূপগানং সত্তানং অসেসতো চুতূপপাতানং জাননঞাণং দিব্বচক্খুঞাণং নামাতি দিব্বচক্খুঞাণং নৰমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি. (৮-৯)
পুব্বেনিৰাসাদিঅট্ঠমনৰমং তথাগতবলং আচরিযেন ৰিচযিতং ৰিভত্তং, ‘‘কথং সব্বাসৰক্খযঞাণং দসমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তত্থ য’’ন্তিআদি ৰুত্তং. বোধিমূলে সংকিলেসমারনিহনং ঞাণং উপ্পন্নং, ইদং কিলেসমারনিহনং ঞাণং সব্বাসৰক্খযঞাণং নামাতি সব্বাসৰক্খযঞাণং দসমং তথাগতবলং ৰিচযিতব্বন্তি অযং সঙ্খেপত্থো. ৰিত্থারতো পন পাল়িতো চ অট্ঠকথাতো চ যতিপোতানম্পি পাকটো ভৰেয্যাতি মঞ্ঞিত্ৰা ন দস্সিতো.(১০)
‘‘এত্তকোৰ ৰিচযহারসম্পাতো পরিপুণ্ণো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো ৰিচযো হারসম্পাতো’’তি ৰুত্তং. যে যে সুত্তপ্পদেসত্থা ৰুত্তা, তে তে সুত্তপ্পদেসত্থা যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন ৰিচযহারসম্পাতেন ৰিচযিতব্বা, সো সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো ৰিচযহারসম্পাতো নিযুত্তো যথারহং নীহরিত্ৰা যুজ্জিতব্বোতি অত্থো গহেতব্বোতি.
ইতি ৰিচযহারসম্পাতে সত্তিবলানুরূপা রচিতা
ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন…পে… গহেতব্বোতি.