১. দেসনাহারসম্পাতৰিভাৰনা
৫২. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন দেসনাহারৰিভঙ্গাদিহারৰিভঙ্গেন অস্সাদাদযো নানাসুত্তত্থা ৰিভত্তা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো দেসনাহারৰিভঙ্গাদিহারৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো.
‘‘সোল়স হারা পঠমং, দিসালোচনতো দিসা ৰিলোকেত্ৰা;
সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. (নেত্তি. ৪ নযসঙ্খেপ) –
গাথা নিদ্দেসৰারে আচরিযেন ৰুত্তা, তস্সা গাথায নিদ্দেসো হারৰিভঙ্গৰারস্স আদিম্হি ন ৰিভত্তো, ‘‘কুহিঞ্চি ৰিভত্তো, হারসম্পাতে ৰা ৰিভত্তো কিং, উদাহু নযসমুট্ঠানহারে ৰা ৰিভত্তো কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘হারসম্পাতে ৰিভত্তো’’তি তুম্হেহি দট্ঠব্বোতি ৰিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
অথ ৰা সুপরিকম্মকতভূমিসদিসেসু সংৰণ্ণেতব্বেসু নানাসুত্তপ্পদেসেসু নানাৰণ্ণসুগন্ধপুপ্ফসদিসে সোল়স হারে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰা সোল়স হারা আচরিযেন ৰিভত্তা, তথা সুসিক্খিতসিপ্পাচরিযসুৰিচারিতজম্বুনদাভরণসদিসেসু সংৰণ্ণেতব্বেসু নানাসুত্তপ্পদেসেসু নানাৰিধরংসিজালৰিৰিধমণিরতনসদিসে সোল়স হারে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰাৰ সোল়স হারা ৰিভত্তা, মহাপথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পপ্পটকোজস্স খাদাপনং অতিদুক্করং ৰিয, নানাৰিধেসু সংৰণ্ণেতব্বেসু সুত্তপ্পদেসেসু পরমত্থোজায সোল়সহি হারেহি অতিদুক্করখাদাপনসদিসং ৰিঞ্ঞাপনং করোন্তেন চ যোজনিকমধুগণ্ডং পীল়েত্ৰা সুমধুরসস্স পাযাপনং অতিদুক্করং ৰিয নানাৰিধেসু সংৰণ্ণেতব্বেসু সুত্তপ্পদেসেসু পরমত্থমধুরসস্স সোল়সহি হারেহি অতিদুক্করং পাযাপনসদিসং ৰিঞ্ঞাপনং করোন্তেন চ আচরিযেন অনেকেসু সংৰণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসেসু সোল়স হারে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰা সোল়স হারা ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘নানাৰিধসুত্তপ্পদেসেসু তে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰা সোল়স হারা ৰিভত্তা কিং, উদাহু একস্মিম্পি সংৰণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰা সোল়স হারা ৰিভত্তা কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা একস্মিম্পি সংৰণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসে সংৰণ্ণনাভাৰেন যোজেত্ৰা সোল়স হারা ৰিভত্তাযেৰাতি তথা ৰিভজন্তো ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদিকং হারসম্পাতৰারং আহ.
ননু হারসম্পাতৰারং কথেতুকামেন আচরিযেন ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারসম্পাতো’’তিআদিৰচনং ৰত্তব্বং, অথ কস্মা ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদি ৰত্তব্বন্তি চে? নিদ্দেসে ৰুত্তং ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদিকং গাথং হারৰিভঙ্গৰারো নপ্পযোজেতি ৰিপ্পকিণ্ণৰিসযত্তা চ নযৰিচারস্স চ অন্তরিতত্তা. হারসম্পাতৰারো পন তং গাথং পযোজেতি অৰিকিণ্ণৰিসযত্তা. তস্মা তং গাথং পচ্চামসিত্ৰা হারসম্পাতৰারে তস্সা গাথায নিদ্দেসো দট্ঠব্বোতি ৰিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদি ৰত্তব্বংযেৰাতি. অট্ঠকথাযং পন –
এৰং সুপরিকম্মকতায ভূমিযা নানাৰণ্ণানি মুত্তপুপ্ফানি পকিরন্তো ৰিয, সুসিক্খিতসিপ্পাচরিযৰিচারিতেসু সুরত্তসুৰণ্ণালঙ্কারেসু নানাৰিধরংসিজালসমুজ্জলানি ৰিৰিধানি মণিরতনানি বন্ধন্তো ৰিয, মহাপথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পপ্পটকোজং খাদাপেন্তো ৰিয, যোজনিকমধুগণ্ডং পীল়েত্ৰা সুমধুরসং পাযেন্তো ৰিয চ আযস্মা মহাকচ্চানো নানাসুত্তপ্পদেসে উদাহরন্তো সোল়স হারে ৰিভজিত্ৰা ইদানি তে একস্মিংযেৰ সুত্তে যোজেত্ৰা দস্সেন্তো হারসম্পাতৰারং আরভি. আরভন্তো চ যাযং নিদ্দেসৰারে –
‘‘সোল়স হারা পঠমং, দিসালোচনতো দিসা ৰিলোকেত্ৰা;
সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. –
গাথা ৰুত্তা. যস্মা তং হারৰিভঙ্গৰারো নপ্পযোজেতি ৰিপ্পকিণ্ণৰিসযত্তা, নযৰিচারস্স চ অন্তরিতত্তা. অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি হারানং ৰিভাগদস্সনমেৰ হি হারৰিভঙ্গৰারো. হারসম্পাতৰারো পন তং পযোজেতি একস্মিংযেৰ সুত্তপ্পদেসে সোল়স হারে যোজেত্ৰাৰ তদনন্তরং নযসমুট্ঠানস্স কথিতত্তা. তস্মা ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তি গাথং পচ্চামসিত্ৰা ‘‘তস্সা নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো? হারসম্পাতেতি আহা’’তি –
ৰুত্তং. গাথাত্থো নিদ্দেসৰিভাৰনাযং ৰুত্তোৰ. ‘‘সোল়স…পে… সুত্ত’’ন্তি যা গাথা নিদ্দেসে আচরিযেন ৰুত্তা, তস্সা গাথায নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো, হারৰিভঙ্গস্স আদিম্হি আচরিযেন ন ৰিভত্তো, হারসম্পাতে ৰা পচ্চামসিত্ৰা ৰিভত্তোতি দট্ঠব্বো কিং, উদাহু নযসমুট্ঠানে ৰা পচ্চামসিত্ৰা ৰিভত্তোতি দট্ঠব্বো কিন্তি পুচ্ছতি. হারসম্পাতে পচ্চামসিত্ৰা ৰিভত্তোতি দট্ঠব্বোতি ৰিস্সজ্জনা.
হারসম্পাতে তস্সা গাথায নিদ্দেসো দট্ঠব্বোতি আচরিযেন ৰুত্তো, সো হারসম্পাতো দেসনাহারসম্পাতভেদেন সোল়সৰিধো, ‘‘তত্থ কতমো হারসম্পাতো দেসনাহারসম্পাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমস্মিং সুত্তে সংৰণ্ণেতব্বে সংৰণ্ণনাভাৰেন মযা ৰিভজিযমানো হারসম্পাতভূতো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারসম্পাতো নামাতি তথা ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারসম্পাতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং সোল়সৰিধে দেসনাহারসম্পাতাদিকে হারসম্পাতে. কতমো হারসম্পাতভূতো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারসম্পাতো নামাতি পুচ্ছতি.
‘‘অরক্খিতেন চিত্তেন, মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চ;
থিনমিদ্ধাভিভূতেন, ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি. –
সুত্তে ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনাতি কিংদেসযতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পমাদং দেসযতী’’তিআদিসংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারসম্পাতো নামাতি ৰুত্তং হোতি. গাথাত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫২) ৰিভত্তো. যোজনত্থো পন অরক্খিতেন চিত্তেন অরক্খিতচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো মারস্স মচ্চুনো ৰসং গচ্ছতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন ৰিপল্লাসেন ৰিপল্লাসসমঙ্গী পুগ্গলো মারস্স ৰসং গচ্ছতি. থিনমিদ্ধাভিভূতেন সসঙ্খারিকচিত্তেন কুসীতচিত্তেন তংচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো মারস্স কিলেসাদিমারস্স ৰসং গচ্ছতীতি.
‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’তি পদেন দেসিতং তং পমাদধম্মজাতং কস্স পদ’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তং মচ্চুনো পদ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চাতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তিআদি ৰুত্তং. যেন ৰিপল্লাসেন যদা অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পস্সতি, তদা পৰত্তো সো ৰিপল্লাসো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নামা’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘সো পন ৰিপল্লাসো কিংলক্খণো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ৰিপরীতগ্গাহলক্খণো ৰিপল্লাসো’’তি ৰুত্তং.
ৰিপরীতগ্গাহলক্খণোতি অসুভাদীনংযেৰ সুভাদিৰিপরীতগ্গাহলক্খণো ৰিপল্লাসো ‘‘ৰিপল্লাসযতী’’তি কারিতত্থসম্ভৰতো. কিং ৰিপল্লাসো ৰিপরীতগ্গাহলক্খণো? সো ৰিপল্লাসো সঞ্ঞং ৰিপল্লাসযতি, চিত্তম্পি ৰিপল্লাসযতি, দিট্ঠিম্পি ৰিপল্লাসযতি. ইতি তযো ধম্মে ৰিপল্লাসযতীতি ৰিপল্লাসেতব্বানং তিৰিধত্তা ৰিপল্লাসাপি তিৰিধা হোন্তি. তেসু সঞ্ঞাৰিপল্লাসো মুদুকো দুব্বলো সুভাদিৰসেন উপট্ঠিতাকারগ্গহণমত্তত্তা, চিত্তৰিপল্লাসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসতো বলৰা সুভাদিৰসেন উপট্ঠহন্তানং রূপক্খন্ধাদীনং সুভাদিৰসেন সন্নিট্ঠানং কত্ৰা গহণতো. দিট্ঠিৰিপল্লাসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসচিত্তৰিপল্লাসেহি বলৰতরো, যং যং আরম্মণং সুভাদিআকারেন উপট্ঠাতি. তং তং আরম্মণং সস্সতাদিৰসেন অভিনিৰিসিত্ৰা গহণতো. তস্মা সঞ্ঞাৰিপল্লাসো পঠমং ৰুত্তো, তদনন্তরং চিত্তৰিপল্লাসো, তদনন্তরং দিট্ঠিৰিপল্লাসো ৰুত্তো. ৰিত্থারতো পন একেকস্স সুভসুখঅত্তনিচ্চগ্গহণৰসেন চতুব্বিধত্তা দ্ৰাদসৰিধা হোন্তি.
ৰিপল্লাসা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমে ৰিপল্লাসপৰত্তিট্ঠানৰিসযা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমানি অত্তভাৰৰত্থূনি ৰিপল্লাসপৰত্তিট্ঠানৰিসযানীতি দস্সেতুং ‘‘সো কুহিং ৰিপল্লাসযতি চতূসু অত্তভাৰৰত্থূসূ’’তি ৰুত্তং. চতূসু রূপকাযৰেদনাচিত্তধম্মসঙ্খাতেসু অত্তভাৰৰত্থূসু সো সব্বো ৰিপল্লাসো সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিযো ৰিপল্লাসযতি. ‘‘কথং সমনুপস্সন্তস্স ৰিপল্লাসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি ৰুত্তং. যো পুগ্গলো রূপং ৰা অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং অত্তানং ৰা অত্ততো সমনুপস্সতি, অত্তনি রূপং ৰা অত্ততো সমনুপস্সতি. রূপস্মিং অত্তানং ৰা অত্ততো সমনুপস্সতি, এৰং তস্স সমনুপস্সন্তস্স পুগ্গলস্স ৰিপল্লাসো রূপকাযে সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিযো ৰিপল্লাসযতি. এসেৰ নযো ৰেদনাদীসুপি.
‘‘তেসু রূপকাযাদীসু কতমং কতমস্স ৰিপল্লাসস্স ৰত্থূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা এৰং পৰত্তমানস্স ৰিপল্লাসস্স ইদং ইমস্স ৰত্থূতি ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু রূপাদীসু চতূসু পঠমং ৰিপল্লাসৰত্থু রূপং ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি এৰং পৰত্তমানস্স ৰিপল্লাসস্স ৰত্থু হোতীতি ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. এৰং ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তিআদিপ্পকারেন ৰিপল্লাসা চতুব্বিধা ভৰন্তি.
ইদং ইমস্স ৰত্থূতি আচরিযেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তেসং ৰিপল্লাসানং কতমে মূলকারণধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৰে ধম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তস্স সংকিলেসা, তণ্হা চ অৰিজ্জা চ – ইমে দ্ৰে ধম্মা ৰিপল্লাসানং মূলকারণভূতা ভৰন্তি.
‘‘ইমে দ্ৰে ধম্মা একতো ৰিপল্লাসানং মূলকারণং কিং হোন্তি, উদাহু ৰিসুং ৰিসু’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ৰিসুং ৰিসুং ৰিভজিতুং ‘‘তণ্হানিৰুত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অৰিজ্জারহিতা তণ্হা নাম নত্থি, তস্মা ‘‘তণ্হাঅৰিজ্জানিৰুত’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি? ন, তণ্হায সাতিসযপচ্চযত্তা. সাতিসযায হি তণ্হায অসুভেপি ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খেপি ‘‘সুখ’’ন্তি সমনুপস্সন্তি. ‘‘তণ্হা চ অৰিজ্জা চা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘অৰিজ্জানিৰুত’’ন্তি ৰত্তব্বং, কস্মা ‘‘দিট্ঠিনিৰুত’’ন্তি ৰুত্তন্তি? অৰিজ্জায দিট্ঠি ভৰতীতি দিট্ঠিসীসেন অৰিজ্জং গহেত্ৰা ‘‘দিট্ঠিনিৰুত’’ন্তি ৰুত্তং, অৰিজ্জানিৰুতন্তি অত্থো গহেতব্বো. ‘‘অৰিজ্জানিৰুত’’ন্তি ৰুত্তে পন দিট্ঠিরহিতা অৰিজ্জাপি গহিতা সিযা, দিট্ঠিসহিতায হি অৰিজ্জায অনিচ্চেপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তি, অনত্তনিযেপি ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সন্তি.
‘‘কথং তণ্হামূলকো ৰিপল্লাসো পৰত্তো, কথং দিট্ঠিসহিতাৰিজ্জামূলকো ৰিপল্লাসো পৰত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যো দিট্ঠিৰিপল্লাসো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু তণ্হামূলকদিট্ঠিসহিতাৰিজ্জামূলকেসু. দিট্ঠিৰিপল্লাসোতি দিট্ঠিসহিতাৰিজ্জামূলকৰিপল্লাসো. অতীতং রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি অদব্বভূতোপি দব্বভূতো ৰিয ৰুত্তো. তণ্হাৰিপল্লাসোতি দিট্ঠিসহিততণ্হামূলকো ৰিপল্লাসো অনাগতং রূপং দিট্ঠিভিনন্দনৰসেন অভিনন্দতীতি. এৰং অতীতসমনুপস্সনঅনাগতাভিনন্দনভেদেন পৰত্তিৰিসেসো দট্ঠব্বো. ‘‘চিত্তস্স সংকিলেসো তণ্হাঅৰিজ্জাযেৰ দ্ৰে ধম্মা ন হোন্তি, অথ খো দস কিলেসাপি, কস্মা দ্ৰেযেৰ ৰুত্তা’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘দ্ৰে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসা’’তিআদি ৰুত্তং. তণ্হা চ অৰিজ্জা চ – ইমে দ্ৰেযেৰ ধম্মা পরমসাৰজ্জস্স ৰিপল্লাসস্স মূলকারণত্তা. তাহি তণ্হাঅৰিজ্জাহি ৰিসুজ্ঝন্তং চিত্তং সব্বেহি কিলেসেহি ৰিসুজ্ঝতি, তস্মা চ ৰিসেসতো চিত্তস্স উপক্কিলেসা হোন্তীতি দ্ৰে ধম্মা ৰুত্তা. ন হি তাসু তণ্হাঅৰিজ্জাসু অরহত্তমগ্গেন পহীনাসু কোচি সংকিলেসো অপ্পহীনো নাম নত্থীতি.
‘‘ৰুত্তপ্পকারা তণ্হাঅৰিজ্জা ৰুত্তপ্পকারানং ৰিপল্লাসানংযেৰ মূলকারণং হোন্তি কিং, উদাহু সকলস্স ৰট্টস্সাপি মূলকারণং হোন্তি কি’’ন্তি ৰত্তব্বত্তা ৰুত্তপ্পকারা তণ্হাঅৰিজ্জা ৰুত্তপ্পকারানং মূলকারণং হোন্তি যথা, এৰং সকলস্স ৰট্টস্সাপি মূলকারণং হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যেসং পুগ্গলানং চিত্তং অরক্খিতং, মিচ্ছাদিট্ঠিহতঞ্চ হোতি, তেসং পুগ্গলানং. যেসং অৰিজ্জানীৰরণানং তণ্হাসংযোজনানং পুব্বকোটি ন পঞ্ঞাযতি, তেহি অৰিজ্জানীৰরণেহি তণ্হাসংযোজনেহি সংসারে সন্ধাৰন্তানং সংসরন্তানং পুগ্গলানং সকিং নিরযং মারৰসগমনেন সন্ধাৰনং সংসরণং হোতি, সকিং তিরচ্ছানযোনিং সন্ধাৰনং সংসরণং হোতি, সকিং পেত্তিৰিসযং সন্ধাৰনং সংসরণং হোতি, সকিং অসুরকাযং সন্ধাৰনং সংসরণং হোতি, সকিং দেৰে সন্ধাৰনং সংসরণং হোতি, সকিং মনুস্সে সন্ধাৰনং সংসরণং হোতীতি অত্থো.
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তস্স ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স যা অকল্লতা অকম্মনিযতা অত্থি, ইদং অকল্লত্তং অকম্মনিযত্তং থিনং নাম. যং কাযস্স লীনত্তং ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযলীনত্তং অত্থি, ইদং কাযস্স লীনত্তং মিদ্ধং নামাতি থিনমিদ্ধসরূপমেৰ ৰুত্তং. তেহি থিনমিদ্ধেহি চিত্তস্স অভিভূতভাৰাদিকো পন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ন ৰুত্তো, অৰুত্তেপি যেসং পুগ্গলানং চিত্তং থিনমিদ্ধেহি অভিভূতং, তেসং পুগ্গলানং তেন চিত্তেন চিত্তসীসেন সংযোজনেন সংসারে মারৰসগমনেন সন্ধাৰনং সংসরণং পরিযোসানসভাৰো ৰিত্থারেত্ৰা গহেতব্বো.
‘‘ৰসং মারস্স গচ্ছতীতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ কিলেসমারস্সাতি কিলেসো দানাদিপুঞ্ঞে মারেতি নিৰারেতীতি অত্থেন মারোতি কিলেসমারো. ইমিনা কিলেসমারং নিস্সায পৰত্তত্তা অভিসঙ্খারমারখন্ধমারমচ্চুমারা চ গহিতা, চ-সদ্দেন ৰা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. সত্তমারস্সাতি দেৰপুত্তমারস্স. অথ ৰা ‘‘দেৰপুত্তমারস্সা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সত্তমারস্সা’’তি ৰুত্তত্তা যো যো রাজচোরাদিকো দানাদীনি ৰা ইস্সরিযভোগাদীনি ৰা মারেতি, সো সো রাজচোরাদিকোপি গহিতো, তস্মা যস্স কস্সচি সত্তমারস্সাতি অত্থো. ৰসন্তি ইচ্ছং লোভং অধিপ্পাযং রুচিং আকঙ্খং আণং আণত্তিং. গচ্ছতীতি উপগচ্ছতি উপেতি অনুৰত্ততি অনুগচ্ছতি নাতিক্কমতীতি অত্থো. ‘‘কস্মা ৰসং গচ্ছতী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সো হী’’তিআদি ৰুত্তং. যো সত্তো অরক্খিতচিত্তেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিহতচিত্তেন চ থিনমিদ্ধাভিভূতচিত্তেন চ সমন্নাগতো হোতি, সো সত্তো অৰিজ্জানীৰরণাদীহি নিৰুতো হুত্ৰা সংসারাভিমুখো হি যস্মা হোতি, ন ৰিসঙ্খারাভিমুখো, তস্মা মারস্স ৰসং গচ্ছতীতি অত্থো.
‘‘অরক্খিতেনাতিআদিকস্স যস্স সুত্তস্স অত্থো ৰিভত্তো, তেন ‘অরক্খিতেনা’তিআদিকেন সুত্তেন কিত্তকানি সচ্চানি দেসিতানী’’তিৰত্তব্বত্তা ‘‘ইমানি ভগৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অরক্খিতেনা’’তিআদিসুত্তেন ভগৰতা ইমানি দ্ৰে সচ্চানি দেসিতানি দুক্খং, সমুদযো চাতি. কথং দেসিতানি? অভিধম্মনিস্সিতায কথায চেৰ সুত্তন্তনিস্সিতায কথায চ দেসিতানি. তাসু কথাসু অভিধম্মনিস্সিতায কথায দেসিতে সতি ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা পদেন অরক্খিতং রত্তম্পি চিত্তং, অরক্খিতং দুট্ঠম্পি চিত্তং, অরক্খিতং মূল়্হম্পি চিত্তং ভগৰতা দেসিতং ঞাপিতং. তত্থ রত্তচিত্তং লোভসহগতচিত্তুপ্পাদৰসেন অট্ঠৰিধং, দুট্ঠচিত্তং পটিঘসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৰসেন দুব্বিধং, মূল়্হচিত্তং মোমূহচিত্তুপ্পাদৰসেন দুব্বিধন্তি ৰেদিতব্বং. ইমেসঞ্হি চিত্তুপ্পাদানং ৰসেন যা চক্খুন্দ্রিযাদীনং অগুত্তি অনারক্খা উপ্পন্না, তায অগুত্তিযা অনারক্খায চিত্তং অরক্খিতং হোতি ফলূপচারেনাতি.
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেনা’’তি ইমিনা পদেন মিচ্ছাদিট্ঠিসংসট্ঠং চিত্তং দেসিতং, তং দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৰসেন চতুব্বিধন্তি ৰেদিতব্বং. তঞ্হি মিচ্ছাদিট্ঠিযা সংসট্ঠভাৰেন মিচ্ছাদিট্ঠিৰসানুগতত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নামাতি. ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তি ইমিনা পদেন থিনমিদ্ধেন সংসট্ঠং চিত্তং দেসিতং, তং সসঙ্খারিকচিত্তুপ্পাদৰসেন পঞ্চৰিধন্তি ৰেদিতব্বং. তঞ্হি থিনমিদ্ধেন সংসট্ঠভাৰেন থিনমিদ্ধৰসানুগতত্তা থিনমিদ্ধাভিভূতং নামাতি এৰং যে দ্ৰাদসাকুসলা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ‘‘কতমে ধম্মা অকুসলা? যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ৩৬৫) ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা, তে দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা তীহি পদেহি ভগৰতা দেসিতাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘মারস্সা’’তি পদেন পঞ্চ মারা গহিতা. তেসু কিলেসমারো ‘‘চত্তারো আসৰা, চত্তারো ওঘা, চত্তারো যোগা, চত্তারো গন্থা, চত্তারি উপাদানানি, অট্ঠ নীৰরণা, দস কিলেসা’’তি (ধ. স. ১১০২ আদযো) দেসিতো. অভিসঙ্খারমারো পন ‘‘কুসলা চেতনা (ৰিভ. ২২৬) অকুসলা চেতনা (ৰিভ. ২২৬) কুসলং কম্মং অকুসলং কম্ম’’ন্তিআদিনা দেসিতো. খন্ধমারো পন ‘‘অত্তভাৰো পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসিতো. মচ্চুমারো পন ‘‘চুতি চৰনতা’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৯৩) দেসিতো. এৰং তাৰেত্থ অভিধম্মনিস্সিতায কথায দেসিতো অত্থো দট্ঠব্বো.
সুত্তন্তনিস্সিতায পন কথায দেসিতে সতি ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি…পে… সোতিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি… ঘানিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি… জিৰ্হিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি… কাযিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি… মনিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৩৪৭) এৰং পুগ্গলাধিট্ঠানেন যং ছদ্ৰারিকচিত্তং ৰুত্তং, তং ছদ্ৰারিকচিত্তং ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং. যা মিচ্ছাদিট্ঠিযো পুব্বন্তকপ্পনৰসেন ৰা অপরন্তকপ্পনৰসেন ৰা পুব্বন্তাপরন্তকপ্পনৰসেন ৰা মিচ্ছা অভিনিৰিসন্তস্স অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰা ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৰা ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা উপ্পন্না, তাহি দিট্ঠীহি ৰা, যা চ দিট্ঠিযো ‘‘ইমা চত্তারো সস্সতৰাদা…পে… পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা’’তি ব্রহ্মজালসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.৩০ আদযো) ৰুত্তা, তাহি দিট্ঠীহি ৰা সম্পযুত্তং যং চিত্তং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং.
‘‘থিনং নাম চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা, মিদ্ধং নাম ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স অকম্মঞ্ঞতা’’তি ৰা ‘‘থিনং অনুস্সাহসংসীদনং, মিদ্ধং উস্সাহসত্তিৰিঘাতো’’তি ৰা যানি থিনমিদ্ধানি ৰুত্তানি, তেহি থিনমিদ্ধেহি যং চিত্তং অভিভূতং অজ্ঝোত্থটং, তং চিত্তং ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং.
‘‘ৰসো নাম ইচ্ছা লোভো অধিপ্পাযো রুচি আকঙ্খা আণা আণত্তী’’তি যো ৰসো ৰুত্তো, সো ৰসো ‘‘ৰস’’ন্তি ইমিনা পদেন দেসিতো. ‘‘পঞ্চ মারা – খন্ধমারো অভিসঙ্খারমারো মচ্চুমারো দেৰপুত্তমারো কিলেসমারো’’তি যো মারো ৰুত্তো, সো মারো ‘‘মারস্সা’’তি ইমিনা দেসিতো. ‘‘গচ্ছতি, উপগচ্ছতি, উপেতি, অনুৰত্ততি, অনুগচ্ছতি, নাতিক্কমতী’’তি যো পুগ্গলো ৰুত্তো, সো পুগ্গলো ‘‘গচ্ছতী’’তি ইমিনা দেসিতোতি. এৰং দেসিতেসু ধম্মেসু অকুসলা সমুদযসচ্চং, ‘‘ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি ইমিনা পদেন যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তো পুগ্গলো ৰুত্তো, তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তি দ্ৰে সচ্চানি দেসিতানি. ‘‘কিমত্থায দ্ৰে সচ্চানি দেসিতানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তেসং দ্ৰিন্নং সচ্চানং পরিঞ্ঞায চ পহানায চ ‘‘অরক্খিতেনা’’তিআদি ধম্মং ভগৰা দেসেতি, তানি দ্ৰে সচ্চানি ‘‘অরক্খিতেনা’’তিআদিকেন ঞাপেতীতি অত্থো.
‘‘তেসু দ্ৰীসু সচ্চেসু কস্স সচ্চস্স পরিঞ্ঞায, কস্স সচ্চস্স পহানায দেসেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুক্খস্স পরিঞ্ঞায, সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পরিঞ্ঞাপহানেহি কতমানি সচ্চানি দেসিতানী’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যেন চা’’তিআদি ৰুত্তং. যেন অরহত্তমগ্গেন পরিজানাতি, যেন অরহত্তমগ্গেন পজহতি চ, অযং অরহত্তমগ্গো মগ্গসচ্চং নাম. যং নিব্বানধম্মং আরব্ভ তণ্হায, অৰিজ্জায চ পহানং জাতং, অযং নিব্বানধম্মো নিরোধো নিরোধসচ্চং নামাতি. এৰং চত্তারি সচ্চানি ভগৰতা দেসিতানি.
‘‘চতুন্নং সচ্চানং দেসিতভাৰো কেন ৰিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তেসু চতূসু সচ্চেসু সমুদযসচ্চেন অস্সাদো গহিতো, দুক্খসচ্চেন আদীনৰো গহিতো, মগ্গসচ্চনিরোধসচ্চেহি নিস্সরণং গহিতং, সমুদযপ্পহানৰসেন সব্বগতিপজহনং জাতং, সব্বগতিপজহনং ফলন্তি গহিতং. যেন রক্খিতচিত্ততাদিকেন সব্বগতিপজহনং জাতং, সো রক্খিতচিত্ততাদিকো উপাযোতি গহিতো, অরক্খিতচিত্ততাদিকস্স পটিসেধনমুখেন রক্খিতচিত্ততাদিকস্স নিযোজনং ভগৰতো আণত্তীতি গহিতন্তি দেসনাহারেন নানাসুত্তেসু দস্সিতা অস্সাদাদযো ‘‘অরক্খিতেনা’’তিআদিকে একস্মিংযেৰ সুত্তে নীহরিত্ৰা দস্সিতা.
‘‘অস্সাদাদীনং নীহরিত্ৰা দস্সিতভাৰো কেন ৰিঞ্ঞাতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন নানাসুত্তেসু অস্সাদাদযো নীহরিত্ৰা দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারৰিভঙ্গো নাম. যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসেন একস্মিংযেৰ সুত্তে অস্সাদাদযো নীহরিত্ৰা দস্সিতা, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারসম্পাতো নামাতি ৰিসেসো দট্ঠব্বো.
‘‘এত্তকোৰ দেসনাহারসম্পাতো পরিপুণ্ণো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো দেসনাহারসম্পাতো’’তি ৰুত্তং. একেকস্মিংযেৰ সুত্তে অস্সাদাদযো যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন দেসনাহারসম্পাতেন নীহরিত্ৰা যথারহং দস্সিতা, সো সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো দেসনাহারসম্পাতো নিযুত্তো যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা যুজ্জিতব্বোতি অত্থো গহিতো.
ইতি দেসনাহারসম্পাতে সত্তিবলানুরূপা রচিতা
ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন…পে… গহেতব্বোতি.