১১. পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা
৩৯. যেন যেন সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতেন ৰিভঙ্গেন ৰেৰচনানি ৰিভত্তানি, সো সংৰণ্ণনাৰিসেসভূতো ৰিভঙ্গো পরিপুণ্ণো, ‘‘কতমো পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহারো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোল়সসু দেসনাহারাদীসু কতমো সংৰণ্ণনাৰিসেসো পঞ্ঞত্তিহারো পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘একং ভগৰা ধম্মং পঞ্ঞত্তীহি ৰিৰিধাহি দেসেতী’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘যা পকতিকথায দেসনা’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো পঞ্ঞত্তিহারো পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গো নামাতি গহেতব্বো.
‘‘যাহি ৰিৰিধাহি পঞ্ঞত্তীহি একং ধম্মং ভগৰা দেসেতি, কতমা তা ৰিৰিধা পঞ্ঞত্তিযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যা পকতিকথাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পকতিকথাযাতি অস্সাদাদিপদত্থৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰা অত্থসভাৰেন পৰত্তায কথায সাধুকং মনসিকারধম্মকথায যা দেসনা যথাধিপ্পেতমত্থং ৰেনেয্যসন্তানে নিক্খিপতি পতিট্ঠপেতি পকারেন ঞাপেতি, তস্মা নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, তায পঞ্ঞত্তিযা ধম্মং দেসেতীতি অত্থো. ‘‘যা পঞ্ঞত্তি ‘পকতিকথায দেসনা’তি ৰুত্তা, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৰা ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘কা চ পকতিকথায দেসনা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –‘‘ইতি ‘পকতিকথায দেসনা’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন ৰিভজিতুং ‘কা চ পকতিকথায দেসনা’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘চত্তারি সচ্চানী’তিআদিমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৯) ৰুত্তং. তত্থ দেসনাদেসেতব্বস্স ভেদভাৰেপি অভেদোপচারেন ‘‘দেসনা চত্তারি সচ্চানী’’তি ৰুত্তং, চতুন্নং সচ্চানং পঞ্ঞত্তি দেসনা নামাতি অত্থো.
‘‘কথং তং সচ্চপঞ্ঞত্তিং ভগৰা আহা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা ভগৰা আহা’’তি ৰুত্তং. যথা যেন পকারেন ভগৰা যং যং পঞ্ঞত্তিং আহ, তথা তেন পকারেন সা পঞ্ঞত্তি জানিতব্বা. ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যং পঞ্ঞত্তিং ভগৰা আহ, অযং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, ছন্নং ধাতূনং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, অট্ঠারসন্নং ধাতূনং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, দ্ৰাদসন্নং আযতনানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, দসন্নং ইন্দ্রিযানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তীতি যোজনা কাতব্বা. খন্ধধাতুআযতনিন্দ্রিযানি চ লোকিযানেৰ. পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামত্থতাসামঞ্ঞেন একত্তং উপনেত্ৰা ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰুত্তা. দসন্নং ইন্দ্রিযানন্তি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযইত্থিপুরিসজীৰিতমনৰেদনিন্দ্রিযানং দসন্নং. অনুভৰনলক্খণেন একলক্খণত্তা ৰেদনিন্দ্রিযং একন্তি গহিতং, সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পন মগ্গপরিযাপন্নত্তা ন গহিতানি.
কবল়ীকারেতি ঠানূপচারেন ৰোহরিতে ওজাসঙ্খাতে আহারে, রাগো অরিযমগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা অনুসযৰসেন, আসাৰসেন ৰা পত্থনাৰসেন ৰা অত্থি নন্দী. অত্থি তণ্হাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পতিট্ঠিতং ৰিরুল়্হন্তি পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপত্তিযা পতিট্ঠিতত্তা পতিট্ঠিতঞ্চেৰ ৰিরুল়্হঞ্চাতি গহেতব্বং. সঙ্খারানন্তি পুনব্ভৰনিব্বত্তকস্স ভৰস্স অভিনিব্বত্তিহেতুকানং সঙ্খারানং. জাতিজরামরণন্তি অভিনিব্বত্তনলক্খণা জাতি, ন উপ্পাদোৰ, পরিপাকলক্খণা জরা, ন ঠিতিযেৰ, ভেদনলক্খণং মরণং, ন ভঙ্গমেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘সসোকং সদরং সউপাযাস’’ন্তি.
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো…পে… ৰদামী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চ পভৰস্স পঞ্ঞাপনতো পভৰপঞ্ঞত্তি নাম.
ৰট্টৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ৰিৰট্টৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে নত্থি রাগো’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কবল়ীকারে…পে… অনুপাযাসন্তি ৰদামী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম.
৪০. ৰিৰট্টৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং সম্মসনৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ…পে… যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম.
সম্মসনৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং উপাদানক্খন্ধৰসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘রূপং, রাধ, ৰিকিরথা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘রূপং, রাধ, ৰিকিরথ…পে… নিব্বান’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি তণ্হাসঙ্খাতস্স রোধস্স নিরোধস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিরোধপঞ্ঞত্তি নাম, অস্সাদস্স নিব্বিদায চ পঞ্ঞাপনতো নিব্বিদাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম.
‘‘রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানি ৰিকিরন্তো ৰিদ্ধংসেন্তো ৰিকীল়নিযং করোন্তো পঞ্ঞায তণ্হাক্খযায পটিপজ্জন্তো কিং পজানাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতীতি…পে… নিরোধগামিনিপটিপদাতি যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সচ্চানং পটিৰেধস্স পঞ্ঞাপনতো পটিৰেধপঞ্ঞত্তি নাম, দস্সনভূমিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, সোতাপত্তিফলস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সো ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘আসৰা অসেসং নিরুজ্ঝন্তী’তি যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি খযেঞাণস্স উপ্পাদস্স চ পঞ্ঞাপনতো উপ্পাদপঞ্ঞত্তি নাম, অনুপ্পাদেঞাণস্স ওকাসস্স চ পঞ্ঞাপনতো ওকাসপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, ৰীরিযিন্দ্রিযস্স আরম্ভস্স চ পঞ্ঞাপনতো আরম্ভপঞ্ঞত্তি নাম, আসাটিকানং আহটনায চ পঞ্ঞাপনতো আহটনাপঞ্ঞত্তি নাম, ভাৰনাভূমিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অভিনিঘাতস্স চ পঞ্ঞাপনতো অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তি নাম.
৪১. ৰট্টৰসেন ৰা ৰিৰট্টৰসেন ৰা ধম্মসম্মসনৰসেন ৰা উপাদানক্খন্ধৰসেন ৰা পজাননৰসেন ৰা সচ্চেসু নানাৰিধো পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং তেপরিৰট্টৰসেন সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা তেপরিৰট্টৰসেন সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৰে’’তিআদি আরদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘এৰং ৰট্টৰিৰট্টমুখেন সম্মসনউপাদানক্খন্ধমুখেনেৰ সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিৰিভাগং দস্সেত্ৰা ইদানি তেপরিৰট্টৰসেন দস্সেতুং ‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৰে’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪১) ৰুত্তং. তত্থ পুব্বে পরিজাননতো পট্ঠায. অননুস্সুতেসূতি পরিজাননৰসেন অননুস্সুতেসু চতূসু সচ্চধম্মেসু. চক্খুন্তি পঠমং নিব্বানদস্সনট্ঠেন চক্খু নাম. যথাসভাৰতো কিচ্চপরিজাননট্ঠেন সচ্ছিকিরিযপরিজাননট্ঠেন ঞাণং নাম. যথাসভাৰতো কিচ্চপরিজাননাদীনং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা নাম. তথা ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা নাম. আলোকোভাসকরণট্ঠেন আলোকো নাম. ইদং চক্খাদিকং সব্বং পঞ্ঞাৰেৰচনমেৰ. ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৰে…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সচ্চানং দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম, সুতমযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মচক্কস্স পৰত্তনায চ পঞ্ঞাপনতো পৰত্তনাপঞ্ঞত্তি নাম.
‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পরিঞ্ঞেয্যং…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৰনায পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, চিন্তামযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অঞ্ঞিন্দ্রিযস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম.
‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পরিঞ্ঞাতং…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৰনায পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, ভাৰনামযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অঞ্ঞাতাৰিনো ইন্দ্রিযস্স সচ্ছিকিরিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মচক্কস্স পৰত্তনায চ পঞ্ঞাপনতো পৰত্তনাপঞ্ঞত্তি নাম.
তেপরিৰট্টৰসেন সচ্চেসু নানাৰিধো পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং কুসলাকুসলাদিৰসেন দেসিতধম্মস্স পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ধম্মচক্কসুত্তে পঞ্ঞত্তিভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তুলমতুলঞ্চাতিআদিগাথায কথং পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তুলমতুলঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তুলীযতি পরিচ্ছিজ্জীযতীতি তুলং, কামাৰচরকম্মং, নত্থি তুলং সদিসং অঞ্ঞং লোকিযকম্মং অস্স মহগ্গতকম্মস্সাতি অতুলং, রূপারূপাৰচরকম্মং. পুনব্ভৰং সম্ভৰতি এতেন সঙ্খারেনাতি সম্ভৰো, তং সম্ভৰং. পুনব্ভৰং সঙ্খরোতীতি ভৰসঙ্খারো. অজ্ঝত্তে ৰিপস্সনাৰসেন রমতীতি অজ্ঝত্তরতো. সমথৰসেন সমাধিযতীতি সমাহিতো. অত্তনি সম্ভৰতীতি অত্তসম্ভৰো, তং অত্তসম্ভৰং. মুনি সম্বুদ্ধো সম্ভৰং ভৰসঙ্খারং তুলঞ্চ অতুলঞ্চ অৰস্সজি, অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো কৰচং অভিন্দি ইৰ, এৰং অত্তসম্ভৰং অভিন্দি পদালযীতি যোজনা কাতব্বা. অথ ৰা মুনি সম্বুদ্ধো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৰিপরিণামধম্মা, নিব্বানং পন নিচ্চং সুখং অসঙ্খতং অৰিপরিণামধম্ম’’ন্তি তুলং তুলযন্তো অতুলং নিব্বানং দিস্ৰা সম্ভৰং ভৰসঙ্খারং অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কথং অৰস্সজি? সো হি মুনি ৰিপস্সনাৰসেন অজ্ঝত্তরতো চ হুত্ৰা, সমথৰসেন উপচারপ্পনাসু সমাহিতো চ হুত্ৰা কৰচং অভিন্দি ইৰ, এৰং অত্তসম্ভৰং অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং অভিন্দি পদালযি, কিলেসাভাৰেন কম্মঞ্চ জহীতি গাথাত্থো গহেতব্বো.
‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায পঞ্ঞাপনতো অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মপটিসম্ভিদায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনী’’তি পঞ্ঞত্তি সমুদযস্স পরিচ্চাগস্স চ পঞ্ঞাপনতো পরিচ্চাগপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তি পঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম, চিত্তেকগ্গতায ঠিতিযা চ পঞ্ঞাপনতো ঠিতিপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি চিত্তস্স অভিনিব্বিদায চ পঞ্ঞাপনতো অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি নাম, সব্বঞ্ঞুতায উপাদানস্স চ পঞ্ঞাপনতো উপাদানপঞ্ঞত্তি নাম, অৰিজ্জাণ্ডকোসানং পদালনায চ পঞ্ঞাপনতো পদালপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘যথাৰুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাৰুত্তস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদস্স সম্ভৰতো ভগৰা যং ‘‘তুলমতুল’’ন্তিআদিগাথমাহ, তথাসম্ভৰতো যথাৰুত্তায গাথায যথাৰুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো সদ্দহিতব্বোতি.
‘‘তুলমতুলঞ্চা’’তিআদিগাথাযং পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো.
‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং, কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;
কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৰা, তেসং সতীমা ৰিনযায সিক্খে’তি. –
গাথাযং পন কথং পঞ্ঞত্তিভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যো দুক্খমদ্দক্খী’’তিআদি ৰুত্তং. যো আরদ্ধৰিপস্সকো জন্তু যতোনিদানং সব্বং তেভূমকং হেতুফলং দুক্খং অদ্দক্খি, সো আরদ্ধৰিপস্সকো জন্তু কামেসু কথং নমেয্য নমেতুং নারহতি. কামা লোকে ‘‘সঙ্গো’’তি হি যস্মা পস্সিতব্বা, তস্মা নমেতুং নারহতি, ইতি এতং দুক্খভাৰং দুক্খহেতুভাৰং ঞত্ৰা তেসং কামানং ৰিনযায ৰূপসমায সতিমা কাযগতাসতিসম্পন্নো তীণি সিক্খানি সিক্খে সিক্খেয্যাতি গাথাত্থো সঙ্খেপেন ৰিঞ্ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪১) পন ৰিত্থারেন সংৰণ্ণিতো.
‘‘যো দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স ৰেৰচনস্স চ পরিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি, পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যতোনিদান’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সমুদযস্স পভৰস্স চ পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পভৰপঞ্ঞত্তি চেৰ পহানপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘অদ্দক্খী’’তি পঞ্ঞত্তি ঞাণচক্খুস্স ৰেৰচনস্স চ পটিৰেধস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চেৰ পটিৰেধপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্যা’’তি পঞ্ঞত্তি কামতণ্হায ৰেৰচনস্স চ অনভিনিৰিসস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চেৰ অনভিনিৰেসপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৰা’’তি পঞ্ঞত্তি কামানং পচ্চত্থিকতো দস্সনস্স চ পঞ্ঞাপনতো দস্সনপঞ্ঞত্তি নাম. কামা হি অনত্থজাননতো পচ্চত্থিকসদিসা.
‘‘কীদিসা হুত্ৰা অনত্থজনকা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কামা হী’’তিআদি ৰুত্তং. কামা রাগগ্গিআদীহি অন্তোদয্হনতো অঙ্গারকাসূপমা চ, পূতিভাৰাপজ্জনতো মংসপেসূপমা চ, বহি অঞ্ঞেন দয্হনতো পাৰককপ্পা জলিতগ্গিক্খন্ধূপমা চ, পতিট্ঠানাভাৰতো পপাতূপমা চ, ৰিসসদিসেহি দোসাদীহি পরহিংসনতো উরগোপমা চ. ‘‘তেসং সতীমা’’তি পঞ্ঞত্তি পহানায অপচযস্স চ পঞ্ঞাপনতো অপচযপঞ্ঞত্তি নাম, কাযগতায সতিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৰনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৰনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘ৰিনযায সিক্খে’’তি পঞ্ঞত্তিরাগৰিনযস্স দোসৰিনযস্স মোহৰিনযস্স পটিৰেধস্স চ পঞ্ঞাপনতো পটিৰেধপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘জন্তূ’’তি পঞ্ঞত্তি যোগিস্স ৰেৰচনস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি নাম.
‘‘জন্তূতি সামঞ্ঞসত্তৰাচকো সদ্দো কস্মা যোগিৰাচকোতি ৰিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৰুত্তং. যোগী যদা যস্মিং কালে কামা সঙ্গোতি পজানাতি, তদা তস্মিং কালে সো যোগী কামানং অনুপ্পাদায কুসলে ধম্মে কাযগতাসতিআদীহি উপ্পাদযতি, সো কুসলে ধম্মে উপ্পাদেন্তো যোগী অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৰাযমতি কুসলৰীরিযং করোতি, তস্মা যোগীৰাচকো জন্তুসদ্দোতি ৰিঞ্ঞাতব্বো. ‘‘জন্তূ’’তি অযং পঞ্ঞত্তি অপ্পত্তস্স কুসলস্স ঝানধম্মাদিকস্স পত্তিযা ৰাযামস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰাযামপঞ্ঞত্তি নাম, ওরমত্তিকায অসন্তুট্ঠিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৰাযমতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি ৰাযামপঞ্ঞত্তি, ‘‘হেতুসো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৰাযমতীতি পঞ্ঞত্তি কতমা পঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সো উপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্মিং ‘‘অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদিম্হি. ‘‘সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৰাযমতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি ভাৰনায অপ্পমাদস্স চ পঞ্ঞাপনতো অপ্পমাদপঞ্ঞত্তি নাম, ৰীরিযিন্দ্রিযস্স নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, কুসলানং ধম্মানং আরক্খস্স চ পঞ্ঞাপনতো আরক্খপঞ্ঞত্তি নাম, অধিচিত্তসিক্খায ঠিতিযা চ পঞ্ঞাপনতো ঠিতিপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘কেন যথাৰুত্তপ্পকারো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং.
‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদান’’ন্তিআদিগাথায পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো.
‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বরূপোৰ দিস্সতি;
উপধিবন্ধনো বালো, তমসা পরিৰারিতো;
অস্সিরী ৰিয খাযতি, পস্সতো নত্থি কিঞ্চনন্তি. –
গাথাযং পন কথং পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো ৰিভত্তো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘মোহসম্বন্ধনো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মোহসম্বন্ধনোতি মোহহেতুকেহি সংযোজনেহি সম্বন্ধো. লোকোতি অপ্পহীনসংযোজনো সত্তলোকো. ভব্বরূপোৰ দিস্সতীতি অভব্বোপি অত্তা ভব্বরূপোৰ ভব্বজাতিকো ৰিয বালানং অৰিপস্সকানং দিস্সতি. উপধিবন্ধনোতি কিলেসূপধীহি বন্ধিতব্বো. যু-পচ্চযো হি কম্মত্থে ৰিহিতো. উপধীসু ৰা কিলেসানং বন্ধনং যস্স বালস্সাতি উপধিবন্ধনো. দ্ৰে অৰড্ঢিযো লাতি গণ্হাতীতি বালো. তমসা সম্মোহেন পরিৰারিতো পটিচ্ছাদিতো পণ্ডিতানং ৰিপস্সকানং অস্সিরী ৰিয সিরীৰিরহিতো ৰিয খাযতি উপট্ঠাতি. পস্সতো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সন্তস্স পণ্ডিতস্স কিঞ্চনং নত্থীতি সঙ্খেপত্থো দট্ঠব্বো.
‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি পঞ্ঞত্তি মোহসীসেন গহিতানং ৰিপল্লাসানং দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘ভব্বরূপোৰ দিস্সতী’’তি পঞ্ঞত্তি লোকস্স ৰিপরীতস্স ৰিপরীতাকারেন উপট্ঠহন্তস্স পঞ্ঞাপনতো ৰিপরীতপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি পাপকানং ইচ্ছাৰচরানং পভৰস্স পঞ্ঞাপনতো পভৰপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি পরিযুট্ঠানানং অকুসলানং ধম্মানং বন্ধনকিচ্চস্স পঞ্ঞাপনতো কিচ্চপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি কিলেসানং বন্ধনবলমূহনবলানং পঞ্ঞাপনতো বলপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি সঙ্খারানং ৰিরুহনায পঞ্ঞাপনতো ৰিরুহনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘তমসা পরিৰারিতো’’তি পঞ্ঞত্তি অৰিজ্জন্ধকারস্স দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম, অৰিজ্জন্ধকারস্স ৰেৰচনস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘অস্সিরী ৰিয খাযতী’’তি পঞ্ঞত্তি দিব্বচক্খুস্স দস্সনকিরিযায পঞ্ঞাপনতো দস্সনপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘অস্সিরী ৰিয খাযতী’’তি পঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাচক্খুস্স নিক্খেপস্স পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সত্তানং অরিযানং পটিৰেধস্স পঞ্ঞাপনতো পটিৰেধপঞ্ঞত্তি নাম.
‘‘কতমং কিঞ্চন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘রাগো কিঞ্চন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘যথাৰুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৰুত্তং. যথাৰুত্তস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদস্স সম্ভৰতো ভগৰা যং ‘‘মোহসম্বন্ধনো’’তিআদিমাহ, তথাসম্ভৰতো তায গাথায যথাৰুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো গাথানুসারেন সদ্দহিতব্বো.
‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তিআদিগাথায পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাত’ন্তিআদিপাঠস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কথং ৰিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদিপাল়িমাহ. ‘‘সা পন পাল়ি কিমত্থং ভগৰতা ৰুত্তা’’তি চে পুচ্ছেয্য? পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা নিব্বানং নত্থি, তস্মা ‘‘অত্থি নিব্বান’’ন্তি ৰচনং সসৰিসাণৰচনং ৰিয অনত্থং, ৰোহারমত্তমেতন্তি ৰদন্তানং মিচ্ছাৰাদং ভঞ্জিতুং ভগৰতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.
কুতোচিপি অজাতত্তা অভূতত্তা অজাতং অভূতং. পচ্চযেহি অকতত্তা অকতং. সঙ্খতাভাৰতো অসঙ্খতং নিব্বানং অত্থি. এতং অজাতাদিকং নিব্বানং নো চে অভৰিস্স, এৰং সতি নিস্সরণং ন পঞ্ঞাযেথ, নিব্বানস্স চ অরিযমগ্গফলানং আরম্মণত্তা, মগ্গফলানঞ্চ কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পটিপ্পস্সম্ভনতো, সমুচ্ছিন্দনেন চ তিৰিধস্স ৰট্টস্স অপৰট্টনতো অজাতাদিকং নিব্বানং অত্থিযেৰাতি দট্ঠব্বং.
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং…পে… অসঙ্খত’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স দেসনাপঞ্ঞত্তি চ নিব্বানস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘নযিধ জাতস্স…পে… পঞ্ঞাযেথা’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সঙ্খতস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খতস্স উপনযনপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যস্মা চ…পে… অসঙ্খত’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ নিব্বানস্স জোতনাপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যস্মা জাতস্স…পে… পঞ্ঞাযতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি চ মগ্গস্স সংসারতো নিয্যানিকপঞ্ঞত্তি চ নিস্সরণপঞ্ঞত্তি চ হোতীতি পঞ্ঞত্তিৰিসেসো পণ্ডিতেহি নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বো.
‘‘যথাৰুত্তো নিব্বানস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদ্যানুসন্ধ্যাদিঅত্থো চেৰ ‘‘নিযুত্তো পঞ্ঞত্তিহারো’’তি অনুসন্ধ্যাদিঅত্থো চ ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.
ইতি পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা
ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.