১. দেসনাহারৰিভঙ্গৰিভাৰনা

৫. এৰং হারাদযো সরূপতো আচরিযেন উদ্দেসতো উদ্দিট্ঠা, নিদ্দেসতো চ নিদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ঞাতা, অথ কস্মা পুন ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারো’’তিআদিকো আরদ্ধোতি চে? ৰেনেয্যানং তিৰিধত্তা. ৰেনেয্যা হি অতিতিক্খপঞ্ঞো নাতিতিক্খপঞ্ঞো মন্দপঞ্ঞোতি তিৰিধা হোন্তি. তেসঞ্হি অতিতিক্খপঞ্ঞস্সানুরূপং হারাদযো উদ্দেসতো উদ্দিট্ঠা, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স অনুরূপং নিদ্দেসতো নিদ্দিট্ঠা, ইদানি মন্দপঞ্ঞস্সানুরূপং হারাদযো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারো’’তিআদিকো ৰিভঙ্গৰারো আরদ্ধো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং হারাদযোসুখগ্গহণত্থং গাথাবন্ধৰসেন সরূপতো নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তেসু হারে তাৰ পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিভজিতুং ‘তত্থ কতমো দেসনাহারো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তং.

তত্থ যে হারাদযো উদ্দেসনিদ্দেসেসু নিদ্দিট্ঠা, তত্থ হারাদীসু কতমো দেসনাহারোতি চে? যা ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথা (নেত্তি. ৪) ৰুত্তা, সা অযং গাথা নিদ্দেসৰসেন দেসনাহারো নাম, তস্স ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদি (নেত্তি. ৪) নিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৰুচ্চমানো ‘‘অযং দেসনাহারো কিং দেসযতী’’তিআদিকো ৰিত্থারসংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারৰিভঙ্গো নামাতি যোজনা. ‘‘অযং দেসনাহারো কিং দেসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৰা ‘‘ইমং দেসযতী’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অযং দেসনাহারো কিং দেসযতি? অস্সাদং আদীনৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং দেসনাহারো কিং দেসযতীতি চে? অস্সাদং দেসযতি সংৰণ্ণেতি ৰিত্থারেতি, আদীনৰং দেসযতি…পে… ৰিত্থারেতি, নিস্সরণং দেসযতি…পে… ৰিত্থারেতি, ফলং দেসযতি…পে… ৰিত্থারেতি, উপাযং দেসযতি…পে… ৰিত্থারেতি, আণত্তিং দেসযতি সংৰণ্ণেতি ৰিত্থারেতীতি যোজনো.

এত্থ চ ‘‘অযং দেসনাহারো’’তি সদ্দো পুব্বাপরাপেক্খোতি দট্ঠব্বো. ‘‘‘অস্সাদাদীনৰতা’তিআদিগাথাযং (নেত্তি. ৪) দস্সিতা ইমে অস্সাদাদযো কত্থ সংৰণ্ণেতব্বে পাল়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘‘অস্সাদাদীনৰতা’তিআদিগাথাযং (নেত্তি. ৪) দস্সিতা ইমে অস্সাদাদযো কত্থ সংৰণ্ণেতব্বে পাল়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বে পাল়িধম্মে সংৰণ্ণেতব্বে যে অস্সাদাদযো আগতা, তে অযং দেসনাহারো দেসযতীতি অধিপ্পাযো.

তত্থ ধম্মসদ্দো পরিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিঞেয্যাদীসু বহূসু অত্থেসু পৰত্তো, তথাপি ইধ পরিযত্তিধম্মেযেৰ পৰত্তোতি দট্ঠব্বো. অত্থুদ্দেসো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তো, তস্মা ইধ মযা ন ৰুত্তো. ৰো-কারোপি উপযোগকরণপদপূরণসম্পদানত্থেসু দিস্সতি চ, তথাপি ইধ সম্পদানত্থেৰাতি দট্ঠব্বো. ভিক্খন্তি যাচন্তি সীলক্খন্ধাদযো, পচ্চযে ৰা কাযৰিঞ্ঞত্তিযাতি ভিক্খূ, সংসারে ভযং ইক্খন্তি পচ্চৰেক্খন্তীতি ৰা ভিক্খূ. ভিক্খৰেতি তে ভিক্খূ আলপতি, কিমত্থাযাতি অত্তনো মুখাভিমুখং কত্ৰা ধম্মস্সৰনে অতিউস্সাহনে নিযোজেতুং আলপতীতি ৰেদিতব্বো.

ধম্মং দেসেস্সামীতি নাহং ইস্সরতায তুম্হে অঞ্ঞং কিঞ্চি কারেয্যামি, ধম্মংযেৰ দেসেস্সামি, দেসেন্তো চ ন অঞ্ঞেসং ধম্মং সুত্ৰা সুতমযঞাণানুসারেন দেসেস্সামি, অনাৰরণঞাণেন সব্বঞেয্যধম্মেসু পচ্চক্খকারিতায ইদানি মযাযেৰ পৰত্তিযমানং ধম্মং অহং দেসেস্সামীতি পটিজানাতি. আদিম্হি কল্যাণং আদিকল্যাণং, আদি কল্যাণমেতস্সাতি ৰা আদিকল্যাণং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. আদিকল্যাণাদযো চেত্থ অত্থকল্যাণাদিৰসেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা. তেনাহ – ‘‘সীলেন আদিকল্যাণং, সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণং, পঞ্ঞায পরিযোসানকল্যাণং. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৰা আদিকল্যাণং, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণং, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পরিযোসানকল্যাণং. অথ ৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিনযনেন আদিকল্যাণং, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুৰিনযনেন মজ্ঝেকল্যাণং, নেয্যপুগ্গলৰিনযনেন পরিযোসানকল্যাণং. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

অরীযতি ঞাযতীতি অত্থো, অর-ধাতুযা নিপ্পরিযাযতো ঞাণপ্পধানো আরম্মণিকচিত্তুপ্পাদো অত্থো, ঠানূপচারতো অত্থস্স ঞাতব্বস্স আরম্মণপচ্চযসত্তি অত্থো, ইতি-সদ্দেন সাযেৰ সত্তি পরামসীযতি, আরম্মণপচ্চযসত্তিসহিতো আরম্মণপচ্চযসঙ্খাতো ঞাতব্বো অত্থো ত-পচ্চযস্স অত্থোতি ধাতুপচ্চযানং অত্থৰিসেসো দট্ঠব্বো. অসতি ভৰতীতি ৰা অত্থো, সহ অত্থেন যো ধম্মো ৰত্ততীতি সো ধম্মো সাত্থো, অত্থেন সমন্নাগতো ৰা ধম্মো সাত্থো, সঙ্কাসনাদিছঅত্থপদসমাযোগতো ৰা সাত্থো. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো নেত্তিৰিসযত্তা. সম্পন্নং ব্যঞ্জনং যস্স ধম্মস্সাতি সব্যঞ্জনো. সিথিলধনিতদীঘরস্সগরুলহুসম্বন্ধৰৰত্থিতৰিমুত্তনিগ্গহিতসম্পন্নত্তা, অকারন্তাদিইত্থিলিঙ্গাদিএকৰচনাদিসম্পন্নত্তা, পমাদলেখাদিরহিতত্তা চ অৰযৰো সম্পন্নো তংসমূহত্তা ধম্মো সম্পন্নব্যঞ্জনো নাম, অক্খরাদিছব্যঞ্জনপদসমাযোগা ৰা সব্যঞ্জনো. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো. ইমস্মিং অযং ঊনো, সো নেতব্বো পক্খিপিতব্বোতি উপনেতব্বাভাৰতো কেৰলপরিপুণ্ণো, সীলক্খন্ধসমাধিক্খন্ধপঞ্ঞাক্খন্ধ- ৰিমুত্তিক্খন্ধৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধপারিপূরিযা ৰা কেৰলপরিপুণ্ণো. ইধাযং অতিরেকো, সো অপনেতব্বোতি ৰত্ৰা অপনেতব্বাভাৰতো পরিসুদ্ধো, চতুরোঘনিত্থরণত্থায, লোকামিসনিরপেক্খতায পৰত্তিযমানত্তা ৰা পরিসুদ্ধো. সেট্ঠত্তা ব্রহ্মচরিযং, ব্রহ্মানং ৰা সেট্ঠানং অরিযানং চরিযং ব্রহ্মচরিযং, পব্বজ্জব্রহ্মচরিযমগ্গব্রহ্মচরিযসাসনব্রহ্মচরিযাদীসু সাসনব্রহ্মচরিযং পকাসযিস্সামি, পরিদীপযিস্সামীতি অত্থো.

‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি…পে… পকাসেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বে পাল়িধম্মে আগতে অস্সাদাদযো দেসনাহারো দেসযতি সংৰণ্ণেতি ৰিত্থারেতীতি আচরিযেন সামঞ্ঞৰসেনেৰ ৰুত্তং, তস্মা দেসনাহারো ইধ পাল়িযং আগতং ইমং অস্সাদং দেসযতি, ইধ পাল়িযং আগতং ইমং আদীনৰং দেসযতীতিআদি ৰিসেসো ন ৰিঞ্ঞাতব্বো, ‘‘কথং ৰিঞ্ঞাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইধ পাল়িযং আগতো অযং অস্সাদো, ইধ পাল়িযং আগতো অযং আদীনৰো’’তি ৰিসেসং নিযমেত্ৰা উপলক্খণনযেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? কামং কামযমানস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৰিসযৰিসযিভেদেসু অস্সাদেসু কতমো অস্সাদো তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি;

অদ্ধা পীতিমনো হোতি, লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি. (সু. নি. ৭৭২; মহানি. ১) –

ইধ পাল়িগাথাযং যো ৰিসযভূতো অস্সাদো আগতো, সো অযং অস্সাদেতব্বো অস্সাদো দেসনাহারস্স ৰিসযোতি. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৰং ভগৰতা দেসিতো, পকাসিতো চ সাসনধম্মো যেসং অস্সাদাদীনং দস্সনৰসেন পৰত্তো, তে অস্সাদাদযো দেসনাহারস্স ৰিসযভূতা যত্থ যত্থ পাঠে সৰিসেসং ৰুত্তা, ততো ততো নিদ্ধারেত্ৰা উদাহরণৰসেন ইধানেত্ৰা দস্সেতুং ‘তত্থ কতমো অস্সাদো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তং.

তত্থ অস্সাদীযতেতি অস্সাদো, অস্সাদেতব্বো ৰত্থুকামো. কামীযতেতি কামো, ৰত্থুকামো চ. তং কামযতীতি কামযমানো, সত্তো. তস্স পীতিযা যুত্তং মনো এতস্সাতি পীতিমনো. মনতি জানাতীতিআদিৰচনত্থেন মচ্চো. কামং কামিতব্বং ৰত্থু কামযমানস্স তস্স সত্তস্স এতং কামিতব্বং ৰত্থু সচে সমিজ্ঝতি, এৰং সতি সো সত্তো অদ্ধা পীতিমনো হোতি. যো মচ্চো যং ৰত্থুং ইচ্ছতি, তং ৰত্থুং সো মচ্চো লদ্ধা অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি গাথাযত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘কামং …পে… পীতিমনো হোতী’’তি এত্তকমেৰ অৰত্ৰা ‘‘লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি ৰুত্তত্তা লোভনীযং ৰত্থুংযেৰ লদ্ধা পীতিমনো ন হোতি, অথ খো পত্থেতব্বং পূজেতব্বন্তি সব্বং লদ্ধা মচ্চো পীতিমনো চ হোতীতি অতিরেকত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিসযভূতো অস্সাদেতব্বো অস্সাদো ইধ পাল়িযং গাথাযং আগতোতি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দুক্খদোমনস্সাদিভেদেসু আদীনৰেসু কতমো আদীনৰো কত্থ পাল়িধম্মে আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো? তস্স চে কামযানস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু দুক্খদোমনস্সাদীসু আদীনৰেসু কতমো আদীনৰো তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;

তে কামা পরিহাযন্তি, সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৩; মহানি. ২) –

ইধ পাল়িগাথাযং যো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৰো আগতো, সো অযং দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৰো দেসনাহারস্স ৰিসযোতি.

গাথাযং পন কামযতি ইচ্ছতীতি কামযানো. অথ ৰা যাযতি গচ্ছতীতি যানো, কামেন যানো কামযানো, তস্স. ছন্দো জাতো যস্স সো ছন্দজাতো, তস্স. ৰিজ্ঝীযতেতি ৰিদ্ধো, সল্লতি পৰিসতীতি সল্লো, সল্লেন ৰিদ্ধো সল্লৰিদ্ধো. কামং কামযানস্স ছন্দজাতস্স জন্তুনো যে কামা লভিতব্বা, তে কামা কেনচি অন্তরাযেন যদা পরিহাযন্তি, তদা সো জন্তু রুপ্পতি. কীদিসোৰ রুপ্পতি? অযোমযসল্লৰিদ্ধো মিগো রুপ্পতি ইৰ, পরিহীনকামো জন্তু রুপ্পতীতি দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘রুপ্পতী’’তিৰচনেন দোমনস্সুপ্পত্তি দস্সিতাতি দট্ঠব্বা.

দোমনস্সভূতো আদীনৰো ইধ পাল়িযং আগতোতি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘মগ্গনিব্বানৰসেন দুৰিধেসু নিস্সরণেসু কতমং নিস্সরণং কত্থ পাল়িযং আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সরণং? যো কামে পরিৰজ্জেতী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু মগ্গনিব্বানৰসেন দুৰিধেসু নিস্সরণেসু কতমং নিস্সরণং তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘যো কামে পরিৰজ্জেতি, সপ্পস্সেৰ পদা সিরো;

সোমং ৰিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৰত্ততী’’তি. (সু. নি. ৭৭৪; মহানি. ৩) –

ইধ পাল়িগাথাযং যং সমতিৰত্তনকরণং মগ্গসঙ্খাতং নিস্সরণং আগতং, তং ইদং মগ্গসঙ্খাতং সমতিৰত্তনকরণং নিস্সরণং দেসনাহারস্স ৰিসযন্তি.

গাথাযং যোতি ঝানলাভী ৰা অরিযো ৰা. কামেতি ৰুত্তপ্পকারো ৰত্থুকামো. তেসু পৰত্তছন্দরাগস্স ৰিক্খম্ভনেন ৰা সমুচ্ছিন্দনেন ৰা পরিৰজ্জেতি. কিং পরিৰজ্জেতি ইৰ ৰজ্জেতি? সপ্পস্স সিরো সিরং চক্খুমা পুরিসো দিস্ৰা পদা পাদেন পরিৰজ্জেতি ইৰ, এৰং পরিৰজ্জেতি. সতো সতিসম্পন্নো সো পুগ্গলো লোকে রূপাদীসু ৰিসত্তিকং ইমং তণ্হং যেন মগ্গেন সমতিৰত্ততি সং সুট্ঠু অতিক্কমিত্ৰা ৰত্ততি, ইদং মগ্গসঙ্খাতং সমতিৰত্তনকরণং একদেসং নিস্সরণং নামাতি যোজেতব্বং. ‘‘পাদা’’তি ৰত্তব্বে আকারস্স রস্সং কত্ৰা ‘‘পদা’’তি ৰুত্তং. পাদাতি চ পাদেন যথা ‘‘অমোহভাৰা অমোহভাৰেনা’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পাদেনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

একদেসো ৰিসযসঙ্খাতো অস্সাদো ইধ পাল়িযং আগতোতি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘একদেসো ৰিসযিসঙ্খাতো অস্সাদো কত্থ পাল়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৰত্থু’’ন্তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৰত্থু’’ন্তিআদি কস্মা এৰং আরদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? কামং কামযমানস্সা’’তিআদিনা অস্সাদো ৰিভত্তো? সচ্চং, অস্সাদো পন দুৰিধো ৰিসযৰিসযিৰসেন, তস্মিং ৰিসযসঙ্খাতো অস্সাদো পুব্বে ৰিভত্তো, ইদানি ৰিসযিসঙ্খাতং অস্সাদং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৰত্থু’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৰিসযৰিসযিভেদেসু অস্সাদেসু কতমো অস্সাদো তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘খেত্তং ৰত্থুং হিরঞ্ঞং ৰা, গৰাস্সং দাসপোরিসং;

থিযো বন্ধূ পুথূ কামে, যো নরো অনুগিজ্ঝতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৫; মহানি. ৪) –

ইধ পাল়িগাথাযং যো অনুগিজ্ঝনসঙ্খাতো অস্সাদো আগতো, সো অযং অনুগিজ্ঝনসঙ্খাতো ৰিসযিঅস্সাদো দেসনাহারস্স ৰিসযোতি.

গাথাযং খেত্তন্তি খিপীযন্তি বীজানি এত্থ ঠানেতি খেত্তং. খিপন্তানং জনানং খিপনকিরিযা খিপ-ধাতুযা মুখ্যত্থো, খিপনকিরিযাজনকো চিত্তুপ্পাদো ফলূপচারত্থো, তস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতস্স কেদারস্স ৰিরুল়্হাপনসত্তি ফলূপচারত্থো, ইতি-সদ্দেন সা ৰিরুল়্হাপনসত্তিযেৰ পরামসীযতি, তস্সা সত্তিযা পতিট্ঠং কেদারসঙ্খাতং ঠানং ত-পচ্চযত্থো. এস নযো তীসু পিটকেসু এৰরূপেসু চ ৰচনত্থেসু যথারহং নীহরিত্ৰা গহেতব্বো. ৰপন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থাতি ৰত্থু. অপরণ্ণাদীনং পতিট্ঠহনং ৰপ-ধাতুযা মুখ্যত্থো, ঠানস্স পতিট্ঠাপনসত্তি ফলূপচারত্থো, ইতি-সদ্দেন সা পতিট্ঠাপনসত্তি পরামসীযতি. তস্সা সত্তিযা পতিট্ঠট্ঠানং ত-পচ্চযত্থো. খেত্তং পন পুব্বণ্ণৰিরূহনট্ঠানং, ৰত্থু অপরণ্ণৰিরূহনট্ঠানং.

হিনোতি পৰত্ততি পীতিসোমনস্সন্তি হি, কিং তং? পীতিসোমনস্সং, রাতি পৰত্তেতি জাতরূপন্তি রং, কিং তং? জাতরূপং, হিং রন্তি হিরং, দুতিযাতপ্পুরিসসমাসো. ঞাপেতি তোসেতীতি ঞং, কিং তং? জাতরূপং. হিরং হুত্ৰা ঞং হিরঞ্ঞং, পৰত্তমানং পীতিসোমনস্সং পৰত্তেত্ৰা জনে ৰিসেসেন তোসেতীতি অত্থো গহেতব্বো. ৰা-সদ্দো ৰুত্তাৰুত্তত্থসমুচ্চযত্থো. গচ্ছন্তি ৰিসেসেনাতি গাৰো, রত্তিন্দিৰং অসন্তি ভক্খন্তি ৰিসেসেনাতি অস্সা, গাৰো চ অস্সা চ গৰাস্সং. দাতব্বং পঠমং দেন্তীতি দা, অসন্তি ভক্খন্তীতি অসা, দত্ৰা অসা দাসা, সামিকানং দাতব্বং পঠমং দত্ৰা পচ্ছা অসন্তি ভক্খন্তীতি অত্থো. সামিকেহি ৰা দিন্নং অসন্তি ভক্খন্তীতি দাসা, দুক্খেন কসিরেন অসন্তি পৰত্তন্তীতি ৰা দাসা,. মাতাপিতূনং হদযং পুরেন্তীতি পুরিসা, পুরং হিতং ৰা ইসন্তি গৰেসন্তীতি পুরিসা. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধচক্কৰত্তিভাৰং পুরেতি কম্মন্তি পুরং, কিং তং? বলৰকম্মং, পুরং ইসন্তি সীলেনাতি ৰা পুরিসা. পুরিসা এৰ হি সম্মাসম্বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধচক্কৰত্তিভাৰং গচ্ছন্তি. ‘‘পুরি উচ্চট্ঠানে সেন্তীতি ৰা পুরিসা. পুরিসা হি মাতূনং পিতুট্ঠানে ঠিতা’’তি ইমে ৰচনত্থা ৰুত্তপ্পকারা যুত্তাযেৰ অত্থসম্ভৰতো. দাসা চ পুরিসা চ দাসপোরিসং, মজ্ঝে ৰুদ্ধি. এত্থ চ দাসগ্গহণেন দাসীপি গহিতা. দাসা দুক্কটজনা, পুরিসা সুখিতজনাতি ৰিসেসো দট্ঠব্বো. ঠন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থ মাতুগামে পুত্তধীতাতি থিযো. নরসদ্দস্স ৰিগ্গহত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ.

একদেসো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৰো ইধ পাল়িগাথাযং আগতোতি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দুক্খসঙ্খাতো আদীনৰো কত্থ পাল়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি কস্মা এৰং আরদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো? তস্স চে কামযানস্সা’’তিআদিনা আদীনৰো ৰিভত্তোতি? সচ্চং, আদীনৰো পন বহুৰিধো দুক্খদোমনস্সাদিৰসেন, তস্মিং বহুৰিধে আদীনৰে একদেসো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৰো পুব্বে ৰিভত্তো, ইদানি দুক্খসঙ্খাতং আদীনৰং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু দুক্খদোমনস্সাদীসু আদীনৰেসু কতমো আদীনৰো তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতোতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তেনং পরিস্সযা;

ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, নাৰং ভিন্নমিৰোদক’’ন্তি. (সু. নি. ৭৭৬; মহানি. ৫) –

ইধ পাল়িগাথাযং যো দুক্খসঙ্খাতো একদেসো আদীনৰো আগতো, সো অযং দুক্খসঙ্খাতো একদেসো আদীনৰো দেসনাহারস্স ৰিসযোতি.

গাথাযং নত্থি বলং এতেসং কিলেসানন্তি অবলা. কস্মা কিলেসা অবলা হোন্তীতি? কুসলেহি পহাতব্বত্তা. নরন্তি খেত্তাদিকামে অনুগিজ্ঝন্তং নরং, সদ্ধাবলাদিৰিরহতো ৰা অবলং তং নরং বলীযন্তি অভিভৰন্তি. কিঞ্চাপি কিলেসা কুসলেহি পহাতব্বত্তা অবলা হোন্তি, তথাপি কামমনুগিজ্ঝন্তং সদ্ধাবলাদিৰিরহিতং অভিভৰিতুং সমত্থা ভৰন্তি. মদ্দন্তেনং পরিস্সযাতি কামগিদ্ধং কামে পরিযেসন্তং, কামং রক্খন্তঞ্চ এনং নরং পরি সমন্ততো পরিপীল়েত্ৰা অযন্তি পৰত্তন্তীতি পরিস্সযা, সীহব্যগ্ঘাদযো চেৰ কাযদুচ্চরিতাদযো চ মদ্দন্তি. ততো তেহি পরিস্সযেহি অভিভূতং নং নরং জাতিআদিদুক্খং অন্ৰেতি অনুগচ্ছতি. কিমিৰ অন্ৰেতি? উদকং ভিন্ননাৰং অন্ৰেতি ইৰ, এৰং অন্ৰেতীতি অত্থো.

একদেসং মগ্গসঙ্খাতং নিস্সরণং ইধ পাল়িগাথাযং আগতন্তি আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেতি চ ৰিঞ্ঞাতং, ‘‘নিব্বানসঙ্খাতং একদেসং নিস্সরণং কত্থ পাল়িধম্মে আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সরণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সরণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি কস্মা এৰং আরদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমং নিস্সরণং? যো কামে পরিৰজ্জেতী’’তিআদিনা নিস্সরণং ৰিভত্তন্তি? সচ্চং, নিস্সরণং পন দুৰিধং মগ্গনিব্বানৰসেন, তত্থ দুৰিধে নিস্সরণে মগ্গসঙ্খাতং নিস্সরণং পুব্বে ৰিভত্তং, ইদানি নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সরণং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমং নিস্সরণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু মগ্গনিব্বানেসু নিস্সরণেসু একদেসং নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সরণং তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পরিৰজ্জযে;

তে পহায তরে ওঘং, নাৰং সিত্ৰাৰ পারগূ’’তি. –

ইধ পাল়িগাথাযং যং নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সরণং আগতং, ইদং নিস্সরণং দেসনাহারস্স ৰিসযন্তি.

গাথাযং তস্মাতি যস্মা কামগিদ্ধং নরং দুক্খং অন্ৰেতি, তস্মা জন্তু সদা সব্বকালে পুব্বরত্তাপররত্তে জাগরিযানুযোগেন সতো সতিসম্পন্নো হুত্ৰা কামানি কিলেসকামে ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰা সমুচ্ছেদৰসেন ৰা পরিৰজ্জযে পরিজহেয্য. তে কামে অরিযমগ্গেন পহায চতুব্বিধং ওঘং তরেয্য তরিতুং সক্কুণেয্য. কো তরতি ইৰ তরেয্য? নাৰাসামিকো নাৰং যং পৰিসন্তং উদকং সিত্ৰা বহি সিঞ্চিত্ৰা লহুকায নাৰায অপ্পকসিরেন তরিত্ৰা পারগূ পারং গচ্ছতি ইৰ, এৰং অত্তনি পৰত্তং কিলেসূদকং সিঞ্চিত্ৰা অরিযমগ্গেন নীহরিত্ৰা লহুকেন অত্তভাৰেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বানেন পারং নিব্বানং সন্তিং গচ্ছেয্যাতি অত্থো. ইদং নিব্বানং কস্মা নিস্সরণং হোতি? সব্বসঙ্খতনিস্সরণতো নিস্সরণং নাম.

ইদং নিস্সরণং ইধ পাল়িধম্মে আগতন্তি আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ৰিঞ্ঞাতং, ‘‘কতমং ফলং কত্থ পাল়িধম্মে আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং ফলং? ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারি’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু রক্খননিপ্ফাদনমচ্চুতরণাদীসু ফলেসু কতমং ফলং তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে;

এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি. (সু. নি. ১০২, ১০৩) –

ইধ পাল়িগাথাযং যং অনত্থেহি ধম্মস্স রক্খনফলং আগতং, রক্খাৰহনস্স অব্ভুদযস্স যঞ্চ নিপ্ফাদনং ফলং আগতং, ইদং রক্খননিপ্ফাদনং ফলং দেসনাহারস্স ৰিসযন্তি.

গাথাযং ধম্মোতি যেন পুগ্গলেন যো দানাদিপ্পভেদো পুঞ্ঞধম্মো নিব্বত্তিতো, সো ধম্মো. ধম্মচারিং ধম্মনিব্বত্তকং তং পুগ্গলং অনত্থেহি রক্খতি. কিমিৰ? ৰস্সকালে দেৰে ৰস্সন্তে সতি মহন্তং কুসলেন ধারেতব্বং ছত্তং ধারেন্তং কুসলং তং জনং ৰস্সতেমনতো রক্খতি যথা, এৰং রক্খিতব্বো ধম্মোপি অত্তসম্মাপণিধানেন অপ্পমত্তো হুত্ৰা সুট্ঠু ধম্মং রক্খন্তংযেৰ রক্খতি, তাদিসো ধম্মচারীযেৰ দুগ্গতিং ন গচ্ছতি. এসো আনিসংসো সুচিণ্ণে সুচিণ্ণস্স ধম্মে ধম্মস্স আনিসংসোতি অত্থো.

একদেসং ফলং ইধ পাল়িধম্মে আগতন্তি আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমো উপাযো কত্থ পাল়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো উপাযো? সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমনিব্বিদাদীসু উপাযেসু কতমো উপাযো তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতোতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘সব্বে সঙ্খারা ‘অনিচ্চা’তি…পে…;

সব্বে ধম্মা ‘অনত্তা’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতী’’তি. (ধ. প. ২৭৭-২৭৯) –

ইধ পাল়িগাথাসু যো ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমনিব্বিদাঞাণসঙ্খাতো ৰিসুদ্ধিযা অধিগমহেতুভাৰতো মগ্গো আগতো, অযং উপাযো দেসনাহারস্স ৰিসযোতি.

গাথাসু সব্বে নিরৰসেসা কম্মচিত্তোতুআহারেহি সঙ্খরিতা সঙ্খতসঙ্খারা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা ইতি যদা পঞ্ঞায পস্সতি, অথ অনিচ্চে দুক্খসভাৰে নিব্বিন্দতি, এসো ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমো নিব্বিন্দনঞাণসঙ্খাতো ধম্মো ৰিসুদ্ধিযা মগ্গোতি. ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদীসু সঙ্খারানং সঙ্খতধম্মভাৰো পচ্চযাকারৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস) ৰুত্তোৰ, তং ৰিভঙ্গট্ঠকথং অনোলোকেত্ৰা একচ্চে আচরিযা ‘‘ৰিপস্সনাঞাণারম্মণত্তা তেভূমকধম্মাযেৰা’’তি ৰদন্তি, এৰং সতি মগ্গফলধম্মানং নিচ্চাদিভাৰো ভৰেয্য, তস্মা ৰিভঙ্গট্ঠকথানুরূপোৰ অত্থো দট্ঠব্বো. দুক্খাতি দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভাৰেন দুক্খা. অনত্তাতি নিচ্চসারসুখসারঅত্তসাররহিতত্তা অসারকট্ঠেন অনত্তা, অৰসৰত্তনট্ঠেন ৰা অনত্তা.

একদেসো উপাযো ইধ পাল়িধম্মে আগতোতি আচরিযেন ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমা আণত্তি কত্থ পাল়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা আণত্তি? চক্খুমা ৰিসমানীৰা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠাসু পাপদুচ্চরিতপরিৰজ্জনাণত্তিকল্যাণসুচরিতচরণাণত্তিআদীসু কতমাণত্তি তত্থ তেসু পাল়িধম্মেসু কত্থ পাল়িধম্মে আগতাতি পুচ্ছিত্ৰা –

‘‘চক্খুমা ৰিসমানীৰ, ৰিজ্জমানে পরক্কমে;

পণ্ডিতো জীৰলোকস্মিং, পাপানি পরিৰজ্জযে’’তি. (উদা. ৪৩) –

ইধ পাল়িধম্মে যা পাপদুচ্চরিতপরিৰজ্জনাণত্তি আগতা, অযং পাপদুচ্চরিতপরিৰজ্জনাণত্তি দেসনাহারস্স ৰিসযাতি.

গাথাযং চক্খুমা পুরিসো ৰিজ্জমানে পরক্কমে আৰহিতং সরীরং আৰহন্তোৰ হুত্ৰা ৰিসমানি ভূমিপ্পদেসানি ৰা ৰিসমে হত্থিআদযো ৰা পরিৰজ্জেতি ইৰ, এৰং জীৰলোকস্মিং পণ্ডিতো পাপানি লামকানি দুচ্চরিতানি পরিৰজ্জেতি. আণত্তি নাম আণারহস্স ধম্মরাজস্স ভগৰতো আণা, সা বহুৰিধা, তস্মা ‘‘করেয্য কল্যাণ’’ন্তিআদিগাথাযং সুচরিতচরণা আণত্তি.

‘‘উপেথ সরণং বুদ্ধং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ তাদিনং;

সমাদিযথ সীলানি, তং ৰো অত্থায হেহিতী’’তি. (থেরীগা. ২৪৯-২৫০, ২৮৯-২৯০) –

আদীসু গাথাসু সরণগমনাণত্তিসীলসমাদানাণত্তিআদি আগতাতি.

‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তিআদি কস্মা এৰং আরদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমং ফলং? ধম্মো হৰে’’তিআদিনা, ‘‘তত্থ কতমো উপাযো? সব্বে সঙ্খারা’’তিআদিনা, ‘‘তত্থ কতমা আণত্তি? চক্খুমা’’তিআদিনা চ ফলূপাযাণত্তিযো ৰিভত্তাতি? সচ্চং, ৰিসুং ৰিসুং পন সুত্তেসু আগতা ফলূপাযাণত্তিযো ৰিভত্তা, ইদানি একতো আগতা ফলূপাযাণত্তিযো ৰিভজিতুং ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি সব্বম্পি সঙ্খারলোকং অত্ততো সুঞ্ঞোতি অৰসৰত্তিতাসল্লক্খণৰসেন ৰা তুচ্ছভাৰসমনুপস্সনৰসেন ৰা পস্সাতি ইদং ভগৰতো ৰচনং ৰিধানভাৰতো আণত্তি নাম. নিচ্চসারসুখসারঅত্তসারাদিরহিতত্তা ‘‘মোঘরাজা’’তি আলপতি, সদ্ধাসীলসুতচাগাদিরহিতত্তা ৰা মোঘো.

‘‘সদা সতো’’তি পুগ্গলৰসেন ৰুত্তায সতিযা সুঞ্ঞতাদস্সনস্স সম্পজানহেতুভাৰতো সতিযেৰ উপাযো, ন সতিমাতি এত্থ সতীতি অধিপ্পাযো.

অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি এত্থ অত্তানুদিট্ঠি নাম ‘‘রূপং অত্তা, রূপৰা অত্তা, রূপস্মিং অত্তা, অত্তনি রূপ’’ন্তিআদিপ্পকারা ৰীসতিৰত্থুকা দিট্ঠি. মগ্গেন ঊহচ্চ সমুচ্ছিন্দিত্ৰা এৰং ৰুত্তৰিধিনা মচ্চুতরো মচ্চুনো ৰিসযাতিক্কন্তো সিযা ভৰেয্য. এত্থ যং মচ্চুৰিসযং তরণং অতিক্কমনং, তস্স অতিক্কমনস্স যঞ্চ পুব্বভাগপটিপদাসম্পজ্জনং, ইদং ভগৰতো দেসনায ফলং দেসনাহারস্স ৰিসযন্তি অধিপ্পাযো. পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং ফলূপাযাণত্তিযো ৰিভত্তাপি –

‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজ সদা সতো;

অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা’’তি. (সু. নি. ১১২৫; মহানি. ১৮৬; চূল়নি. পিঙ্গিযমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) –

একগাথাযং পুন একতো ৰিভজনতো ফলাদীসু একতো দস্সিতেসু সব্বত্থ সুত্তেসু ৰা সব্বত্থ গাথাসু ৰা ফলাদযো দস্সেতব্বা অস্সাদাদযো ৰিয কত্থচি নিদ্ধারেত্ৰাতি ৰিসেসো ৰিজানিতব্বো. তেনাহ অট্ঠকথাচরিযো ‘‘যথা পন…পে… একতো উদাহরণং কতন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

৬. দেসনাহারস্স ৰিসযভূতা অস্সাদাদযো ‘‘ইধ পাল়িধম্মে অযং অস্সাদো আগতো, ইধ পাল়িধম্মে অযং আদীনৰো আগতো’’তিআদিনা ৰিসেসতো নিদস্সনৰসেন সরূপতো আচরিযেন ৰিভত্তা, তে অস্সাদাদযো তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং পুগ্গলানং সামঞ্ঞতো ভগৰা কিং নু খো দেসেতি, উদাহু একস্স পুগ্গলস্স যথালাভং কিং নু দেসেতীতি অনুযোগস্স সম্ভৰতো ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতি, ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতীতি পুগ্গলভেদেন অস্সাদাদযো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু অস্সাদাদীসু. নিস্সরণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স ভগৰা দেসেতি, আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ ইমে দ্ৰে ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স ভগৰা দেসেতি, অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ ইমে তযো নেয্যস্স পুগ্গলস্স ভগৰা দেসেতীতি যোজনত্থো দট্ঠব্বো.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং অস্সাদাদযো উদাহরণৰসেন সরূপতো দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ পুগ্গলৰিভাগেন দেসনাৰিভাগং দস্সেতুং ‘তত্থ ভগৰা’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.

তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সাতি উগ্ঘটীযতে পটিৰিজ্ঝীযতে, ঠপীযতে ৰা সপ্পভেদো ৰিত্থারো অত্থোতি উগ্ঘটিতো, জানাতীতি ঞূ, উগ্ঘটিতং অত্থং ঞূ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, উদ্দেসমত্তেনেৰ সপ্পভেদং সৰিত্থারং পটিৰিজ্ঝিতব্বং অত্থং পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. যো পুগ্গলো উদ্দেসেনেৰ উদ্দিট্ঠমত্তেনেৰ অত্থং ঞত্ৰা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো হোতি, সো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম.

ৰিপঞ্চীযতে ৰিত্থরীযতে অত্থোতি ৰিপঞ্চিতো, তং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যো পুগ্গলো নিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠমত্তমেৰ অত্থং ঞত্ৰা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো, সো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম.

পটিনিদ্দেসেন অত্থো নেতব্বো পাপেতব্বোতি নেয্যো. যো পুগ্গলো পটিনিদ্দেসেন ৰা পটিলোমেন ৰা ৰিভত্তং এৰ অত্থং ঞত্ৰা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো, সো নেয্যো নাম. নিস্সরণদেসনাযেৰ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পটিৰেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতি, আদীনৰদেসনায চেৰ নিস্সরণদেসনায চ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পটিৰেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতি, অস্সাদদেসনায চ আদীনৰদেসনায চ নিস্সরণদেসনায চ নেয্যস্স পটিৰেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতীতি অধিপ্পাযো ইধ গহেতব্বো.

পদপরমো পনেত্থ পটিৰেধাভিসমযভজনাভাৰতো ন গহিতো. তস্মিঞ্চ অগ্গহিতে অস্সাদো, আদীনৰো, নিস্সরণং, অস্সাদাদীনৰা, অস্সাদনিস্সরণানি, আদীনৰনিস্সরণানি, অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি চাতি সত্তসু পট্ঠাননযেসু ততিযছট্ঠসত্তমাৰ গহিতা, অৰসেসা চত্তারো নযা ন গহিতা. ৰেনেয্যৰিনযনাভাৰতো হি গহণাগহণং দট্ঠব্বং. ৰেনেয্যৰিনযঞ্চ ৰেনেয্যানং সন্তানে অরিযমগ্গস্সুপ্পাদনং, ন সাসনৰিনযনমত্তং, অরিযমগ্গুপ্পাদনঞ্চ যথাৰুত্তেহি এৰ তীহি পদট্ঠাননযেহি সিজ্ঝতীতি ইতরে নযা ইধ ন ৰুত্তা.

যস্মা পন পেটকে (পেটকো. ২৩) –

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ?

‘যানি করোতি পুরিসো, তানি পস্সতি অত্তনি;

কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপক’ন্তি.

‘‘তত্থ যং কল্যাণকারী কল্যাণং পচ্চনুভোতি, অযং অস্সাদো. যং পাপকারী পাপং পচ্চনুভোতি, অযং আদীনৰো.

‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, লোকধম্মা. কতমে অট্ঠ? ‘লাভো’তিআদি (অ. নি. ৮.৬). তত্থ লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো. অলাভো অযসো দুক্খং নিন্দা, অযং আদীনৰো.

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ?

‘সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;

খিপ্পঞ্চ পরমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’তি. –

অযং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ.

‘‘দ্ৰত্তিংসিমানি, ভিক্খৰে, মহাপুরিসস্স মহাপুরিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেযেৰ গতিযো ভৰন্তি…পে… ৰিৰটচ্ছদোতি সব্বং লক্খণসুত্তং (দী. নি. ৩.১৯৯) অযং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ.

‘‘তত্থ কতমো আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?

‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা, ভারহারো চ পুগ্গলো;

ভারাদানং দুখং লোকে, ভারনিক্খেপনং সুখং.

‘নিক্খিপিত্ৰা গরুং ভারং, অঞ্ঞং ভারং অনাদিয;

সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’তি. (সং. নি. ৩.২২) –

অযং আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ.

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?

‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা, ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্তং;

তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি রাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যো’তি. (ম. নি. ২.৩০৭; থেরগা. ৭৮৭; পেটকো. ২৩) –

অযং অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তেপি নযা ইধ নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা. ফলাদীসুপি অযং নযো লব্ভতিযেৰ.

যস্মা পেটকে (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) – ‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ? ‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপ্পঞ্ঞো’তি গাথা, ইদং ফলঞ্চ উপাযো চ.

‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ আণত্তি চ?

‘সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৰো দুক্খমপ্পিযং;

মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো’তি. (উদা. ৪৪) –

ইদং ফলঞ্চ আণত্তি চ.

‘‘তত্থ কতমো উপাযো চ আণত্তি চ?

‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৰিদিত্ৰা, নগরূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৰা;

যোধেথ মারং পঞ্ঞাৰুধেন, জিতঞ্চ রক্খে অনিৰেসনো সিযা’তি. (ধ. প. ৪০) –

অযং উপাযো চ আণত্তি চা’’তি ৰুত্তং, তস্মা এৰং ফলাদীনং দুক্খৰসেনাপি উদাহরণং ৰেদিতব্বং.

‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতি, ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতী’’তি যেহি পুগ্গলেহি অস্সাদাদযো যথারহং আচরিযেন ৰিভত্তা, তে পুগ্গলা যাহি পটিপদাহি ভিন্না, তা পটিপদা কিত্তিকা ভৰন্তি, তাহি ভিন্না পুগ্গলা চ কিত্তিকাতি ৰিচারণায সম্ভৰতো তা পটিপদা, তে চ পুগ্গলা এত্তকাতি গণনতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ তত্থাতি তেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীসু পুগ্গলেসু. যে পুগ্গলা যাহি পটিপদাহি ভিন্না, তা পটিপদা চতস্সো ভৰন্তি, তে চ পুগ্গলা চত্তারোতি যোজনা কাতব্বা. কতমা চতস্সো? দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চাতি চতস্সো. কতমে চত্তারো? তণ্হাচরিতো মন্দো পুগ্গলো, তণ্হাচরিতো উদত্তো পুগ্গলো, দিট্ঠিচরিতো মন্দো পুগ্গলো, দিট্ঠিচরিতো উদত্তো পুগ্গলো চাতি চত্তারো.

পটিপদাভিঞ্ঞাহি কতো ৰিভাগোপি পটিপদাহি কতো ৰিভাগো নাম হোতি অৰিনাভাৰতোতি মনসি কত্ৰা ‘‘চতস্সো পটিপদাভিঞ্ঞা’’তি অৰত্ৰা ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তি ৰুত্তা. তা পনেতা সমথৰসেনাপি ভিন্না, ৰিপস্সনাৰসেনাপি ভিন্না. কথং সমথৰসেন? পথৰীকসিণাদীসু সব্বপঠমং ‘‘পথৰী পথৰী’’তিআদিনা পৰত্তমনসিকারতো পট্ঠায যাৰ ঝানস্স উপচারং উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা সমথভাৰনা ‘‘পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. উপচারতো পন পট্ঠায যাৰ অপ্পনা, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি হেট্ঠিমপঞ্ঞাতো অধিগতপঞ্ঞাভাৰতো.

সা চ পটিপদা কস্সচি দুক্খা কিচ্ছা হোতি নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচারগ্গহণতায, কস্সচি তদভাৰতো সুখা অকিচ্ছা হোতি, অভিঞ্ঞাপি কস্সচি দন্ধা অসীঘপ্পৰত্তি হোতি অৰিসদঞাণতায, কস্সচি খিপ্পা সীঘপ্পৰত্তি হোতি ৰিসদঞাণতাযাতি.

কথং ৰিপস্সনাৰসেন? যো রূপারূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো চত্তারি মহাভূতানি পরিগ্গহেত্ৰা উপাদারূপং পরিগ্গণ্হাতি, অরূপং পরিগ্গণ্হাতি, রূপারূপং পন পরিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিগ্গহএতউং সক্কোতি, তস্স দুক্খাপটিপদা নাম হোতি. পরিগ্গহিতরূপারূপস্স ৰিপস্সনাপরিৰাসে মগ্গপাতুভাৰদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. তব্বিপরিযাযেন ইতরা দ্ৰে হোন্তি. ৰিপস্সনাৰসেন পন ভিন্নাযেৰ পটিপদাভিঞ্ঞাযো ইধ দট্ঠব্বা অভিসমযাধিকারত্তা, অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং যেসং পুগ্গলানং ৰসেন দেসনাৰিভাগো দস্সিতো, তে পুগ্গলে পটিপদাৰিভাগেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘চতস্সো পটিপদা’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৬) ৰুত্তং. যোজনানযো ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বো.

চতূহি পটিপদাভিঞ্ঞাহি চত্তারো পুগ্গলা সব্বেৰ অনিযমতো ৰট্টদুক্খতো কিং নু খো নিয্যন্তি, উদাহু ‘‘ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায অযং পুগ্গলো নিয্যাতি, ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায অযং পুগ্গলো নিয্যাতী’’তি নিযমতো চ নিয্যাতীতি ৰিচারণায সম্ভৰতো ‘‘অযং পুগ্গলো ইমেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৰা ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতী’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তণ্হাচরিতো মন্দো’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ তণ্হাচরিতো মন্দো পুগ্গলো সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৰা সতিন্দ্রিযেন সতিন্দ্রিযাধিকেন অরিযমগ্গেন দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতি, তণ্হাচরিতো উদত্তো পুগ্গলো ঝানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৰা সমাধিন্দ্রিযেন সমাধিন্দ্রিযাধিকেন অরিযমগ্গেন দুক্খাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞায ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতি, দিট্ঠিচরিতো মন্দো পুগ্গলো সম্মপ্পধানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৰা ৰীরিযিন্দ্রিযেন ৰীরিযিন্দ্রিযাধিকেন অরিযমগ্গেন সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতি, দিট্ঠিচরিতো উদত্তো পুগ্গলো সচ্চেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৰা পঞ্ঞিন্দ্রিযেন পঞ্ঞিন্দ্রিযাধিকেন অরিযমগ্গেন সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞায ৰট্টদুক্খতো নিয্যাতীতি যোজনা কাতব্বা. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘চত্তারো পুগ্গলাতি যথাৰুত্তপটিপদাৰিভাগেনেৰ চত্তারো পটিপন্নকপুগ্গলা, তং পন পটিপদাৰিভাগং সদ্ধিং হেতুপাযফলেহি দস্সেতুং ‘তণ্হাচরিতো’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৬) –

ৰুত্তং. তত্থ তণ্হাচরিতোতি তণ্হায নিব্বত্তিতং চরিতং এতস্স পুগ্গলস্সাতি তণ্হাচরিতো. মন্দোতি মন্দিযায অৰিজ্জায সমন্নাগতোতি মন্দো, মোহাধিকপুগ্গলো. উদত্তোতি উদঅত্তো, উল়ারপঞ্ঞোতি অত্থো. উল়ারং ফলং দেতীতি উদো, কো সো? পৰিচযো, অত্তনি নিব্বত্তোতি অত্তো, উদো অত্তো যস্স পুগ্গলস্সাতি উদত্তোতি ৰচনত্থো কাতব্বো.

পঠমায পটিপদায হেতু নাম তণ্হাচরিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ, উপাযো সতিন্দ্রিযং, সব্বাসম্পি ফলং নিয্যানমেৰ. দুতিযায পটিপদায হেতু নাম তণ্হাচরিততা, উদত্তপঞ্ঞতা চ, উপাযো ৰীরিযিন্দ্রিযং. ততিযায পটিপদায হেতু নাম দিট্ঠিচরিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ, উপাযো সমাধিন্দ্রিযং. চতুত্থিযা পটিপদায হেতু নাম দিট্ঠিচরিততা, উদত্তপঞ্ঞতা চ, উপাযো পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি হেতুপাযফলানি দট্ঠব্বানি.

এত্থ চ দিট্ঠিচরিতো উদত্তো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম, দিট্ঠিচরিতো মন্দো চেৰ তণ্হাচরিতো উদত্তো চ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম, তণ্হাচরিতো মন্দো পুগ্গলো নেয্যো নাম, তস্মা ‘‘তত্থ ভগৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স নিস্সরণং দেসযতী’’তিআদিনা নযেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰেনেয্যত্তযস্স ভেদদস্সনেন নিস্সরণং দেসযতি, ‘‘আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দেসযতি, অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দেসযতী’’তি দেসনাৰিভাগো দস্সিতো. ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা পটিপদাভেদদস্সনেন ‘‘তণ্হাচরিতো মন্দো পুগ্গলো, তণ্হাচরিতো উদত্তো পুগ্গলো, দিট্ঠিচরিতো মন্দো পুগ্গলো, দিট্ঠিচরিতো উদত্তো পুগ্গলো’’তি চতুধা ভিন্নং তণ্হাচরিতমন্দাদিকং পুগ্গলচতুক্কং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.

ইদানি চতূহি পটিপদাভিঞ্ঞাহি চতুধা ভিন্নং তণ্হাচরিতমন্দচতুক্কং অত্থনযযোজনায দুতিযায ৰিসযং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘উভো তণ্হাচরিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তণ্হায সমাধিপটিপক্খত্তা তণ্হাচরিতা মন্দউদত্তা উভো পুগ্গলা সমথপুব্বঙ্গমায ৰিপস্সনায উপনিস্সযং লভিত্ৰা রাগৰিরাগায মগ্গপঞ্ঞায নিয্যন্তি চেতোৰিমুত্তিযা সেক্খফলভাৰায. সম্মাদিট্ঠিসহিতেনেৰ সম্মাসমাধিনা নিয্যানং ভৰতি, ন সম্মাসমাধিনা এৰ, তস্মা দিট্ঠিচরিতা মন্দউদত্তা উভো পুগ্গলা ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমেন সমথেন অৰিজ্জাৰিরাগায মগ্গপঞ্ঞায নিয্যন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা অসেক্খফলভাৰাযাতি চত্তারোপি পুগ্গলা দুৰিধাযেৰ ভৰন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

রাগৰিরাগাযাতি রঞ্জতীতি রাগো, সো ৰিরজ্জতি এতাযাতি ৰিরাগা, রাগস্স ৰিরাগা রাগৰিরাগা, তায রাগৰিরাগায. চেতোতি চিত্তপ্পভেদেন চ সমাধি ৰুচ্চতি যথা ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; মি. প. ২.১.৯.). পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন পটিপক্খতো ৰিমুচ্চতীতি ৰিমুত্তি, চেতসা চিত্তেন সমাধিনা ৰিমুচ্চতীতি চেতোৰিমুত্তি, চেতো এৰ ৰা ৰিমুত্তি চেতোৰিমুত্তি, অনাগামিফলসমাধি. অনাগামিপুগ্গলো হি সমাধিস্মিং পরিপূরকারিতায চেতোৰিমুত্তিযা নিয্যাতি. অৰিজ্জাৰিরাগাযাতি অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিন্দিযং ৰা কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা নিরুত্তিনযেন. ৰিরজ্জতি এতাযাতি ৰিরাগা, অৰিজ্জায ৰিরাগা অৰিজ্জাৰিরাগা, তায অৰিজ্জাৰিরাগায. পকারেহি জানাতীতি পঞ্ঞা, ৰিমুচ্চতীতি ৰিমুত্তি, পঞ্ঞায ৰিমুচ্চতীতি পঞ্ঞাৰিমুত্তি, পঞ্ঞা এৰ ৰা ৰিমুত্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তি, অরহত্তফলপঞ্ঞা, তায পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা.

‘‘তেসু কতমে পুগ্গলা কেন অত্থনযেন হাতব্বা’’তি ৰত্তব্বতো ‘‘তত্থ যে সমথপুব্বঙ্গমাহী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ‘‘উভো তণ্হাচরিতা’’তিআদিনা ৰিভত্তেসু পুগ্গলেসু যে উভো তণ্হাচরিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা সমথ…পে… নিয্যন্তি, তে উভো তণ্হাচরিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা নন্দিযাৰট্টেন নযেন হাতব্বা গমেতব্বা নেতব্বা. যে উভো দিট্ঠিচরিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা ৰিপস্সনা…পে… সমথেন নিয্যন্তি, তে উভো দিট্ঠিচরিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা সীহৰিক্কীল়িতেন নযেন হাতব্বা গমেতব্বা নেতব্বাতি অত্থো.

৭. ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা দেসনাহারেন দুক্খাপটিপদাভেদেন তণ্হাচরিতমন্দাদিভেদো পুগ্গলো ৰিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তস্স ৰিভত্তানন্তরং স্ৰাযং দেসনাহারো কত্থ সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে কেনচি আকারেন সম্ভৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ‘‘স্ৰাযং হারো কত্থ সম্ভৰতী’’তিআদিমাহ. নৰমক্খণসম্পন্নস্স সত্থা যং ধম্মং দেসেতি, তস্মিং সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে যা ৰীমংসাদিকা সুতমযাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা ৰিভত্তা, তাহি পঞ্ঞাহি যে উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো পুগ্গলা ৰিভত্তা, ইতি ৰিভত্তাকারেন অযং দেসনাহারো সত্থারা দেসেতব্বে ধম্মে সম্ভৰতীতি দট্ঠব্বো.

তত্থ স্ৰাযং হারোতি দেসনাহারেন পটিপদাৰিভাগেন ৰেনেয্যপুগ্গলৰিভাগো দস্সিতো, সো অযং দেসনাহারো. কত্থ সম্ভৰতীতি কত্থ সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে সংৰণ্ণনাভাৰেন সম্ভৰতীতি. যস্সাতি যো সো ৰেনেয্যো পচ্চন্তজাদীহি অট্ঠহি অক্খণেহি ৰিমুত্তো, সৰনধারণাদীহি চ সম্পত্তীহি সমন্নাগতো, তস্স ৰেনেয্যস্স. সত্থাতি সদেৰকং লোকং সাসতি অনুসাসতীতি সত্থা. ধম্মন্তি দেসিতং সংৰণ্ণেতব্বং ধম্মং. দেসযতীতি সঙ্খেপনযৰিত্থারনযেহি ভাসতি. অঞ্ঞতরোতি ভগৰতো সাৰকেসু এৰং ধম্মং দেসেতুং সমত্থো সাৰকো. গরুট্ঠানিযোতি গারৰস্স ঠানভূতেহি সীলসুতচাগাদিগুণৰিসেসেহি যুত্তো মানিতো সদ্দহিতব্বৰচনো. সব্রহ্মচারীতি সমং, সহ ৰা ব্রহ্মং সত্থুসাসনং চরতি পটিপজ্জতীতি সব্রহ্মচারী. সদ্ধং লভতি ‘‘যো সত্থা ধম্মং দেসেতি, সো সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো হোতী’’তি সত্থরি, ‘‘স্ৰাক্খাতো ৰতাযং ধম্মো সাত্থো সব্যঞ্জনো একন্তপরিপুণ্ণো একন্তপরিসুদ্ধো অত্থাৰহো হিতাৰহো সুখাৰহো ঝানমগ্গফলনিব্বত্তকো, অম্হেহি চ সদ্দহিতব্বো’’তি দেসিতে ধম্মে চ অচলসদ্ধং লভতি, সদ্দহনং অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং উপ্পাদেতি. তথা ‘‘যো সাৰকো ধম্মং দেসেতি, সো সাৰকো সঙ্খেপতো ৰা ৰিত্থারতো ৰা ধম্মং দেসেতুং সমত্থো ৰত গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী মানিতো সদ্দহিতব্বৰচনো’’তি দেসকে সাৰকে চ ‘‘তাদিসেন সাৰকেন দেসিতো যো ধম্মো, সো ধম্মো সাত্থো সব্যঞ্জনো একন্তপরিপুণ্ণো একন্তপরিসুদ্ধো অত্থাৰহো হিতাৰহো সুখাৰহো ঝানমগ্গফলনিব্বত্তকো, অম্হেহি চ সদ্দহিতব্বো’’তি সাৰকেন দেসিতধম্মে চ সদ্ধং সদ্দহনং অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং উপ্পাদেতীতি অত্থো.

তত্থাতি তস্মিং সদ্দহিতব্বে সত্থারা দেসিতধম্মে চেৰ সাৰকেন দেসিতধম্মে চ সদ্দহন্তস্স ৰেনেয্যস্স যা ৰীমংসা, ৰীমংসন্তস্স যা উস্সাহনা, উস্সহন্তস্স যা তুলনা, তুলযন্তস্স যা উপপরিক্খা, সা অযং ৰীমংসাদিকা পঞ্ঞা সদ্ধানুসারেন পৰত্তনতো সুতমযী পঞ্ঞা নাম. তত্থ ৰীমংসনং ৰিমংসা, পাল়িযা, পাল়িঅত্থস্স চ ৰীমংসা. ৰীমংসতীতি ৰা ৰীমংসা, পদং পদন্তরেন, পদত্থং পদত্থন্তরেন ৰিচারণকা পঞ্ঞা. যথা চেত্থ, এৰং উস্সাহনাদীসুপি ভাৰসাধনকত্তুসাধনানি কাতব্বানি. উস্সাহনা চ উস্সাহেন উপত্থম্ভিকা ধম্মস্স ধারণপরিচযসাধিকা পঞ্ঞা চ, ন ৰীরিযং, এত্থ চ যা সুতমত্তেযেৰ পৰত্তা, ৰীমংসাদিভাৰং অপ্পত্তা নিৰত্তা, সা সুতমযী পঞ্ঞা ন হোতি. যা চ সুত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা উস্সাহনাদিভাৰং অপ্পত্তা নিৰত্তা, যা চ সুত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা উস্সহিত্ৰা তুলনাদিভাৰং অপ্পত্তা নিৰত্তা, যা চ সুত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা উস্সহিত্ৰা তুলযিত্ৰা উপপরিক্খনভাৰং অপ্পত্তা নিৰত্তা, সাপি পঞ্ঞা ন সুতমযী পঞ্ঞা হোতীতি দট্ঠব্বা. যা পন সুত্ৰা সদ্দহন্তস্স ৰীমংসা, ৰীমংসন্তস্স উস্সাহনা, উস্সহন্তস্স তুলনা, তুলযন্তস্স উপপরিক্খা হোতি, অযং সুতমযী পঞ্ঞা নাম হোতীতি দট্ঠব্বা.

সুতমযী পঞ্ঞা আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা চিন্তামযী পঞ্ঞা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো সুতমযিযা পঞ্ঞায ৰিভজনানন্তরং চিন্তামযিং পঞ্ঞং ৰিভজিতুং ‘‘তথা সুতেন নিস্সযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুতন্তি সুয্যতে পরিযত্তিধম্মোতি সুতো, সৰনং পরিযত্তিধম্মস্সাতি ৰা সুতং, দুৰিধম্পি সুতং. নিস্সযেন উপনিস্সাযাতি অত্থো. ইত্থম্ভূতলক্খণে চেতং ‘‘সুতেন নিস্সযেনা’’তি করণৰচনং. এত্থ পন ‘‘ইদং পাণাতিপাতাদিৰিরমনং সীলনট্ঠেন সীলং, অযং একগ্গতা সমাদহনট্ঠেন সমাধি, ইমানি ভূতুপাদানি রুপ্পনট্ঠেন রূপানি, ইমে ফস্সাদযো নমনট্ঠেন নামানি, ইমে রূপাদযো পঞ্চ ধম্মা রাসট্ঠেন খন্ধা’’তি তেসং তেসং ধম্মানং পীল়নাদিসভাৰস্স ৰীমংসনাভূতা পঞ্ঞা ৰীমংসা নাম. তেসংযেৰ সীলসমাধিআদীনং সীলতি পতিট্ঠহতি এত্থাতি সীলন্তিআদিৰচনত্থং পুচ্ছিত্ৰা সভাগলক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানং তুলেত্ৰা ৰিয গহণপঞ্ঞা তুলনং নাম. তেসংযেৰ সীলসমাধিআদীনং ধম্মানং সভাৰলক্খণং অৰিজহিত্ৰা অনিচ্চতাদুক্খতাদিনমনরুপ্পনাদিসপ্পচ্চযসঙ্খতাদিআকারে ৰিতক্কেত্ৰা উপপরিক্খণপঞ্ঞা এৰ উপপরিক্খা নামাতি ৰিসেসতো দট্ঠব্বো. সুতধম্মস্স ধারণপরিচযৰসেন পৰত্তনতো সুতমযী পঞ্ঞা উস্সাহনা জাতা ৰিয ন চিন্তামযী পঞ্ঞা চিন্তিতস্স ধারণপরিচযৰসেন অপ্পৰত্তনতোতি ‘‘উস্সাহনা’’তি ন ৰুত্তং.

সুতমযী পঞ্ঞা চেৰ চিন্তামযী পঞ্ঞা চ আচরিযেন ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা ভাৰনামযী পঞ্ঞা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো কারণভূতানং দ্ৰিন্নং সুতমযিচিন্তামযিপঞ্ঞানং দস্সনানন্তরং ফলভূতং ভাৰনামযিং পঞ্ঞং ৰিভজন্তো ‘‘ইমাহি দ্ৰীহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ইমাহি দ্ৰীহি পঞ্ঞাহীতি সুতমযিচিন্তামযিপঞ্ঞাহি কারণভূতাহি. সুতমযিপঞ্ঞায ৰা চিন্তামযিপঞ্ঞায ৰা উভযত্থ ৰা ঠিতোযেৰ যোগাৰচরো ৰিপস্সনং আরভতীতি. মনসিকারসম্পযুত্তস্সাতি রূপারূপেসু পরিগ্গহাদিৰসেন সঙ্খারেসু অনিচ্চতাদিৰসেন মনসিকারেন সম্মা পকারেহি যুত্তপ্পযুত্তস্স. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি- পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসম্পাদনেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কন্তস্স যোগাৰচরস্স সন্তানে ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসঙ্খাতং যং অরিযমগ্গঞাণং নিব্বানারম্মণদস্সনভূমিযং ৰা ভাৰনাভূমিযং ৰা উপ্পজ্জতি, অযং ভাৰনামযী পঞ্ঞাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যদিপি পঠমমগ্গঞাণং পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুত্তং, ভাৰনাৰসেন পন পৰত্তনতো ‘‘ভাৰনামযী পঞ্ঞা’’তি ৰেদিতব্বং. দস্সনভূমীতি পঠমমগ্গফলানি, সেসানি ‘‘ভাৰনাভূমী’’তি ৰুচ্চন্তি.

৮. অম্হাকাচরিয তুম্হেহি ‘‘যস্স সত্থা ৰা’’তিআদিনা সুতমযিপঞ্ঞাদিকা ৰিভত্তা, এৰং সতি সুতেন ৰিনা চিন্তামযী পঞ্ঞা নাম ন ভৰেয্য, মহাবোধিসত্তানং পন সুতেন ৰিনা চিন্তামযী পঞ্ঞা হোত্ৰেৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা তস্মিং সঙ্গহেত্ৰা পকারন্তরেন ৰিভজিতুং ‘‘পরতোঘোসা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পরতোঘোসাতি পরতো পৰত্তো দেসনাঘোসো পচ্চযো এতিস্সাতি পরতোঘোসা. পচ্চত্তসমুট্ঠিতাতি পতি ৰিসুং অত্তনিযেৰ সমুট্ঠিতা. যোনিসোমনসিকারাতি তেসং তেসং চিন্তেতব্বানং রূপাদীনং ধম্মানং রুপ্পননমনাদিসভাৰপরিগ্গণ্হনাদিনা উপাযেন পৰত্তমনসিকারা চিন্তামযী পঞ্ঞা নাম, ইমিনা সাৰকাপি সামঞ্ঞতো গহিতা, তথাপি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনংযেৰ ৰুত্তত্তা সাৰকা ইধ গহিতা, তস্মা পুরিমনযো যুত্ততরো. পরতোতি ধম্মদেসকতো পৰত্তেন ধম্মদেসনাঘোসেন হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন, যোনিসোমনসিকারেন চ হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৰনাৰসেন পৰত্তনতো ভাৰনামযী পঞ্ঞা নাম, ইমিনা সাৰকাপি সামঞ্ঞতো গহিতা, তথাপি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনংযেৰ ৰুত্তত্তা সাৰকা ইধ গহিতা, তস্মা পুরিমনযো যুত্ততরো. পরতোতি ধম্মদেসকতো পৰত্তেন ধম্মদেসনাঘোসেন হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন, যোনিসোমনসিকারেন চ হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৰনাৰসেন পৰত্তনতো ভাৰনামযী পঞ্ঞা নামাতি ৰিভজিত্ৰা পণ্ডিতেহি ঞেয্যাতি ৰিত্থারেন গম্ভীরত্থং ঞাতুং ইচ্ছন্তেহি ‘‘এৰং পটিপদাৰিভাগেনা’’তিআদিনা (নেত্তি. অট্ঠ. ৯) অট্ঠকথাৰচনেন জানিতব্বো.

সুতমযিপঞ্ঞাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা আচরিযেন নানানযেহি ৰিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তাসু যস্স একা ৰা দ্ৰে ৰা পঞ্ঞা অত্থি, সো পুগ্গলো কোনামো, যস্স একাপি নত্থি, সো পুগ্গলো কোনামো’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো যস্স অযং পঞ্ঞা, ইমা ৰা অত্থি, সো পুগ্গলো ইত্থন্নামো, যস্স নত্থি, সো পুগ্গলো ইত্থন্নামোতি পটিপদাপঞ্ঞাপ্পভেদেন পুগ্গলং ৰিভজিতুং ‘‘যস্স ইমা’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ যস্স অতিতিক্খপঞ্ঞস্স সুতমযী পঞ্ঞা চেৰ চিন্তামযী পঞ্ঞা চ ইমা দ্ৰে পঞ্ঞা অত্থি, অযং অতিতিক্খপঞ্ঞো উদ্দেসমত্তেনেৰ জাননতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম. যস্স নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স উদ্দেসনিদ্দেসেহি সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, চিন্তামযী পঞ্ঞা নত্থি, অযং নাতিতিক্খপঞ্ঞো উদ্দেসনিদ্দেসেহি জাননতো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম. যস্স মন্দপঞ্ঞস্স উদ্দেসনিদ্দেসেহি নেৰ সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, ন চিন্তামযী পঞ্ঞা চ, অযং মন্দপঞ্ঞো উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসেহি জাননতো নিরৰসেসৰিত্থারদেসনায নেতব্বতো নেয্যো নামাতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি যদত্থং ইমা পঞ্ঞা উদ্ধটা, তমেৰ ৰেনেয্যপুগ্গলৰিভাগং যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘যস্সা’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮) ৰুত্তং.

৯. ‘‘তত্থ ভগৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সা’’তিআদিনা দেসনং ৰিভাৰেতি, ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা পটিপদাৰিভাগেহি, ‘‘স্ৰাযং হারো’’তিআদিনা ঞাণৰিভাগেহি চ দেসনাভাজনং ৰেনেয্যত্তযং আচরিযেন ৰিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘যায দেসনাপাল়িযা দেসনাহারং যোজেতুং পুব্বে ‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’তিআদিনা দেসনাহারস্স ৰিসযভাৰেন যা পাল়িদেসনা নিক্খিত্তা, সা পাল়িদেসনা দেসনাহারেন নিদ্ধারিতেসু অস্সাদাদীসু অত্থেসু কিমত্থং দেসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমং অত্থং দেসযতী’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ সাযং ধম্মদেসনাতি যা ধম্মদেসনা আদিকল্যাণাদিকা পুব্বে দেসনাহারস্স ৰিসযভাৰেন নিক্খিত্তা, সাযং ধম্মদেসনা অস্সাদাদীসু কিমত্থং দেসযতীতি কথেতুকামতায পুচ্ছতি, পুচ্ছিত্ৰা ‘‘চত্তারি সচ্চানি দেসযতী’’তি ৰিস্সজ্জেতি, তানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিনিৰত্তনুপাযভাৰেন অৰিপরীতভাৰতো ‘‘সচ্চানী’’তি ৰুত্তানি.

যস্সং দেসনাযং সচ্চানি দেসনাহারেন নিদ্ধারিতানি, সা দেসনা চত্তারি সচ্চানি দেসযতীতি যুত্তং হোতু. যস্সং দেসনাযং অস্সাদাদযো নিদ্ধারিতা, সা দেসনা চত্তারি সচ্চানি দেসযতীতি ন সক্কা ৰত্তুং. হেট্ঠা চ অস্সাদাদযো নিদ্ধারিতা, তস্মা ‘‘অস্সাদাদযো’’তিপি ৰত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘আদীনৰো ফলঞ্চ দুক্খ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. দেসনাহারেন সংৰণ্ণনানযেন দেসনাযং নিদ্ধারিতো আদীনৰো চেৰ ফলঞ্চ দুক্খসচ্চং হোতি, অস্সাদো সমুদযসচ্চং, নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, উপাযো চেৰ আণত্তি চ মগ্গসচ্চং হোতি, তস্মা ‘‘চত্তারি সচ্চানি দেসযতী’’তি ৰত্তব্বমেৰাতি.

তণ্হাৰজ্জা তেভূমকধম্মা দুক্খং, তে চ অনিচ্চাদীহি পীল়িতত্তা আদীনৰাযেৰ. ফলন্তি দেসনায ফলং লোকিযং, ন লোকুত্তরং, তস্মা দুক্খন্তি ৰত্তব্বমেৰ. অস্সাদোতি তণ্হাস্সাদস্স গহিতত্তা ‘‘অস্সাদো সমুদযো’’তি চ ৰত্তব্বং. অস্সাদেকদেসো দুক্খমেৰ, অস্সাদেকদেসো দুক্খঞ্চেৰ সমুদযো চ. সহ ৰিপস্সনায অরিযমগ্গো চ ভগৰতো আণত্তি চ দেসনায ফলাধিগমস্স উপাযভাৰতো ‘‘উপাযো, আণত্তি চ মগ্গো’’তি ৰুত্তং, নিস্সরণেকদেসোপি মগ্গোতি দট্ঠব্বো. ‘‘ইমানি চত্তারি সচ্চানি যা দেসনা ৰিসেসতো দেসযতি, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰিসেসং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ইমানি চত্তারি সচ্চানি ইদং ধম্মচক্ক’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুচ্চমানং ধম্মচক্কং ইমানি চত্তারি সচ্চানি ৰিসেসতো দেসযতীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘যা দেসনা ইমানি চত্তারি সচ্চানি ৰিসেসতো দেসযতি, তস্সা দেসনায ধম্মচক্কভাৰং কিং ভগৰা আহা’’তি ৰত্তব্বভাৰতো ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১৪) তণ্হাৰজ্জং জাতিআদিকং তেভূমকধম্মজাতং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰেন, দুক্খদুক্খাদিভাৰেন চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুত্তং. মেতি মযা পৰত্তিতন্তি যোজনা. ভিক্খৰেতি সৰনে উস্সাহং জনেতুং আলপতি. বারাণসিযন্তি বারাণসীনগরস্স অৰিদূরে. ইসিপতনেতি সীলক্খন্ধাদীনং ইসনতো গৰেসনতো ‘‘ইসী’’তি ৰোহরিতানং পচ্চেকবুদ্ধানং পতনট্ঠানে. মিগদাযেতি মিগানং অভযদানট্ঠানে কারিতে অস্সমেৰ.

অনুত্তরন্তি উত্তরিতরাভাৰেন অনুত্তরং অনতিসযং. ধম্মচক্কন্তি সতিপট্ঠানাদিকে সভাৰধারণাদিনা অত্থেন ধম্মো চেৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. অপ্পটিৰত্তিযন্তি অপ্পটিসেধনীযং. কস্মা? জনকস্স ভগৰতো ধম্মিস্সরত্তা সম্মাসম্বুদ্ধত্তা, জঞ্ঞস্স চ অনুত্তরত্তা কোণ্ডঞ্ঞাদীনঞ্চেৰ অট্ঠারসব্রহ্মকোটিযা চ চতুসচ্চপটিৰেধসাধনতো চ. ‘‘কেন অপ্পটিৰত্তিয’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সমণেন ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমণেনাতি পব্বজ্জমত্তূপগতেন. ব্রাহ্মণেনাতি জাতিব্রাহ্মণেন. পরমত্থানঞ্হি সমণব্রাহ্মণানং পটিসেধনে চিত্তুপ্পাদানুপ্পজ্জনম্পি নত্থি. দেৰেনাতি ছকামাৰচরদেৰেন. ব্রহ্মুনাতি রূপব্রহ্মা গহিতা. ‘‘সমণেন ৰা …পে… ব্রহ্মুনা’’তি এত্তকমেৰ অৰত্ৰা‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তৰচনেন অৰসেসখত্তিযগহপতিপরিসজনা সঙ্গহিতা. তস্মা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহারাজিকতাৰতিংসমারব্রহ্মপরিসা অট্ঠৰিধাপি পটিসেধেতুং অসমত্থাযেৰাতি ৰেদিতব্বা. লোকস্মিন্তি সত্তসমূহে ধম্মচক্কাধারে.

‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি গাথানুরূপং ধম্মচক্কসুত্তে পদানি ৰিভজন্তো ‘‘তত্থ অপরিমাণা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ধম্মচক্কদেসনাযং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০). ‘‘অপরিমাণা অক্খরা অপরিমাণা পদা’’তি অৰত্ৰা ‘‘অপরিমাণা পদা অপরিমাণা অক্খরা’’তি উপ্পটিপাটিৰচনেহি যেভুয্যেন পদসঙ্গহিতানীতি দস্সেতি. পদা, অক্খরা, ব্যঞ্জনাতি চ লিঙ্গৰিপল্লাসানীতি দট্ঠব্বানি. এতস্সেৰ অত্থস্সাতি ৰত্তব্বাকারস্স চতুসচ্চসঙ্খাতস্স অত্থস্সেৰ সঙ্কাসনা পকাসনা পকাসনাকারো পঞ্ঞত্তাকারোতি আকারৰন্তআকারসম্বন্ধে সামিৰচনং. সঙ্কাসনাকারোতি চ সঙ্কাসনীযস্স অত্থস্স আকারো. এস নযো সেসেসুপি. ইতিপীতি ইতি ইমিনা পকারেনপি, ইমিনা পকারেনপি ইদং জাতিআদিকং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি ৰেদিতব্বং.

অযন্তি কামতণ্হাদিভেদা অযং তণ্হা. দুক্খসমুদযোতি দুক্খনিব্বত্তনস্স হেতুভাৰতো দুক্খসমুদযো. অযন্তি সব্বসঙ্খততো নিস্সটা অযং অসঙ্খতা ধাতু. দুক্খনিরোধোতি জাতিআদিপ্পভেদস্স দুক্খস্স অনুপ্পাদননিরোধপচ্চযত্তা দুক্খনিরোধো. অযন্তি সম্মাদিট্ঠাদিকো অট্ঠঙ্গিকো অরিযো মগ্গো. দুক্খনিরোধভূতং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতত্তা, দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা পটিপদাভাৰতো চ দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

‘‘তত্থ অপরিমাণা’’তিআদিনা ব্যঞ্জনপদঅত্থপদানি ৰিভজিত্ৰা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসযিৰিসযভাৰেন সম্বন্ধভাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা ভগৰা কিং সামঞ্ঞেহি অক্খরাদীহি সঙ্কাসেতি ৰা পকাসেতি ৰা, উদাহু যথারহং সঙ্কাসেতি পকাসেতীতিআদিৰিচারণায সম্ভৰতো ৰিসযৰিসযিভাৰেন সম্বন্ধভাৰং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তি কস্মা এৰং ৰুত্তং, ননু ‘‘দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদীসু পদেনেৰ দুক্খসচ্চত্থত্তাদিকো সঙ্কাসিতব্বোতি? সচ্চং, পদাৰযৰস্স পন অক্খরস্স গহণমুখেনেৰ অক্খরসমুদাযস্সপি পদস্স গহণং হোতি, পদে গহিতে চ দুক্খসচ্চত্থাদিকাৰবোধো হোত্ৰেৰ, এৰং সতি পদেনেৰ সিজ্ঝনতো অক্খরো ৰিসুং ন গহেতব্বোতি? ন, দুক্খসচ্চত্থাদিকাৰবোধস্স ৰিসেসুপ্পত্তিভাৰতো. দু-ইতি অক্খরেন হি অনেকুপদ্দৰাধিট্ঠানভাৰেন কুচ্ছিতত্থো গহিতো, খ-ইতি অক্খরেন ধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহেন তুচ্ছত্থোতি এৰমাদিকাৰবোধস্স ৰিসেসুপ্পত্তি ভৰতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পদত্থগহণস্স ৰিসেসাধানং জাযতী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯). পদপরিযোসানে ৰাক্যপরিযোসানাভাৰতো অক্খরেহি সংখিত্তেন দীপিযমানো অত্থো পদেহি পকাসিতোৰাতি ৰুত্তং ‘‘পদেহি পকাসেতী’’তি. ৰাক্যপরিযোসানে পন সঙ্কাসিতো পকাসিতো অত্থো ৰিৰরিতো ৰিৰটো কতোৰাতি ৰুত্তং. ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতী’’তি. পকারেহি চ ৰাক্যভেদে কতে সো অত্থো ৰিভত্তো নামাতি ৰুত্তং ‘‘আকারেহি ৰিভজতী’’তি. ৰাক্যাৰযৰানং পদানং পচ্চেকং নিব্বচনৰিভাগে কতে সো অত্থো পাকটো কতোৰাতি ৰুত্তং ‘‘নিরুত্তীহি উত্তানীকরোতী’’তি. কতনিব্বচনেহি ৰাক্যাৰযৰেহি ৰিত্থারৰসেন নিরৰসেসতো দেসিতেহি ৰেনেয্যসত্তানং চিত্তে পরিসমন্ততো তোসনং হোতি, পঞ্ঞাতেজনঞ্চাতি আহ ‘‘নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি.

‘‘ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদীসু ‘‘ভগৰা এৰা’’তি ৰা ‘‘অক্খরেহি এৰা’’তি ৰা অৰধারণে যোজিতে ‘‘সাৰকো ন সঙ্কাসেতি, পদাদীহি ন সঙ্কাসেতী’’তি অত্থো ভৰেয্য, সাৰকো চ সঙ্কাসেতি, পদাদীহি চ সঙ্কাসেতি. কত্থ অৰধারণং যোজেতব্বন্তি চে? ‘‘ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতিযেৰা’’তি অৰধারণং যোজেতব্বং. এৰঞ্হি সতি সাৰকেন সঙ্কাসিতো ৰা পদাদীহি সঙ্কাসিতো ৰা অত্থো সঙ্গহিতো হোতি. অত্থপদানঞ্চ অক্খরাদিনানাৰিসযতা সিদ্ধা হোতি. তেন একানুসন্ধিকে সুত্তে ছল়েৰ অত্থপদানি নিদ্ধারেতব্বানি, অনেকানুসন্ধিকে সুত্তে অনুসন্ধিভেদেন ৰিসুং ৰিসুং ছ ছ অত্থপদানি নিদ্ধারেতব্বানি.

‘‘ছসু ব্যঞ্জনপদেসু কতমেন ব্যঞ্জনপদেন কতমং কিচ্চং সাধেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমিনা ইদং কিচ্চং, ইমিনা ইদং কিচ্চং সাধেতী’’তি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতী’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি অক্খরাদীসু ব্যঞ্জনপদেসু. উগ্ঘটেতীতি উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতীতি অত্থো. কিঞ্চাপি দেসনাৰ উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতি, ভগৰা পন দেসনাজনকত্তা উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতীতি ৰুচ্চতি. সেসেসুপি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘উগ্ঘটনকিচ্চসাধিকা দেসনাযেৰ কিং ৰিপঞ্চনৰিত্থারণকিচ্চসাধিকা দেসনাজনকত্তা, উদাহু ৰিসুং ৰিসুং কিচ্চসাধিকা অঞ্ঞা’’তি পুচ্ছিতব্বভাৰতো ৰিসুং ৰিসুং কিচ্চসাধিকা অঞ্ঞা দেসনাতি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ উগ্ঘটনা আদী’’তিআদিমাহ. অথ ৰা ‘‘কতমা উগ্ঘটনা, কতমা ৰিপঞ্চনা, কতমা ৰিত্থারণা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘তত্থ উগ্ঘটনা আদী’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি উগ্ঘটনাদিকিচ্চসাধিকাসু দেসনাসু. উগ্ঘটনাতি উগ্ঘটনকিচ্চসাধিকা দেসনা আদিদেসনা হোতি. ৰিপঞ্চনাতি ৰিপঞ্চনকিচ্চসাধিকা দেসনা মজ্ঝেদেসনা হোতি. ৰিত্থারণাতি ৰিত্থারণকিচ্চসাধিকা দেসনা পরিযোসানদেসনা হোতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘উগ্ঘটিযন্তো উদ্দিসিযমানো পরিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৰিনযো কতমং পুগ্গলং ৰিনেতি, ৰিপঞ্চিযন্তো নিদ্দিসিযমানো পরিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৰিনযো কতমং পুগ্গলং ৰিনেতি, ৰিত্থারিযন্তো পটিনিদ্দিসিযমানো পরিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৰিনযো কতমং পুগ্গলং ৰিনেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সোযং ধম্মৰিনযো’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৰং ‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’তিআদীনং ছন্নং ব্যঞ্জনপদানং ব্যাপারং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থপদানং ব্যাপারং দস্সেতুং ‘সোযং ধম্মৰিনযো’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯) ৰুত্তং.

তত্থ উগ্ঘটিযন্তো উদ্দিসিযমানো উদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৰিনযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলং ৰিনেতি, তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুনো পুগ্গলস্স ৰিনযনেন নং উগ্ঘটিযন্তং উদ্দিসিযমানং উদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতং ৰিনযং ‘‘আদিকল্যাণো’’তি আহু. ৰিপঞ্চিযন্তো নিদ্দিসিযমানো নিদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৰিনযো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলং ৰিনেতি, তেন ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৰিনযনেন নং ৰিপঞ্চিযন্তং নিদ্দিসিযমানং নিদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতং ৰিনযং ‘‘মজ্ঝেকল্যাণো’’তি আহু. ৰিত্থারিযন্তো পটিনিদ্দিসিযমানো পটিনিদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৰিনযো নেয্যং পুগ্গলং ৰিনেতি ৰিনযনং জনেতি, তেন নেয্যস্স পুগ্গলস্স ৰিনযনেন নং ৰিত্থারিযন্তং পটিনিদ্দিসিযমানং পটিনিদ্দেসপরিযত্তিঅত্থভূতং ৰিনযং ‘‘পরিযোসানকল্যাণো’’তি আহূতি যোজনত্থোতি দট্ঠব্বো.

অথ ৰা ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা ছন্নং পদানং ব্যাপারো দস্সিতো, এৰং সতি অত্থো নিব্যাপারো সিযা, অত্থো চ নিপ্পরিযাযতো সব্যাপারোযেৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘সোযং ধম্মৰিনযো’’তিআদি. এতেন অত্থোযেৰ মুখ্যতো ৰেনেয্যত্তযস্স ৰিনযনকিচ্চং সাধেতি, অত্থৰাচকো পন সদ্দো ঠানূপচারতো ৰেনেয্যত্তযস্স ৰিনযনকিচ্চং সাধেতীতি দস্সেতি. পদপরমস্স পন সচ্চপ্পটিৰেধস্স পতিট্ঠানাভাৰতো সো ইধ ন ৰুত্তো. সেক্খগ্গহণেন ৰা কল্যাণপুথুজ্জনস্স ৰিয নেয্যগ্গহণেন পদপরমস্স পুগ্গলস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. অক্খরেহীতিআদীসু করণত্থে করণৰচনং, ন হেত্ৰত্থে. অক্খরাদীনঞ্হি উগ্ঘটনাদীনি পযোজনানিযেৰ হোন্তি, ন উগ্ঘটনাদীনং অক্খরাদীনি পযোজনানীতি ‘‘অন্নেন ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয ন হেতুঅত্থো গহেতব্বো. তত্থ হি অন্নেন হেতুনা ৰসতি, ৰসনেন হেতুনা অন্নং লদ্ধন্তি ৰসনকিরিযায ফলং ৰসনকিরিযায হেতুভাৰেন গহিতং. ‘‘অজ্ঝেসনেন ৰসতী’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘যদত্থা চ কিরিযা, সো হেতূ’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯). তত্থ যদত্থাতি সো অন্নাদিকো অত্থো যস্সা ৰসনাদিকিরিযাযাতি যদত্থা, ৰসনাদিকিরিযা, সো অন্নাদিকো অত্থো তস্সা ৰসনাদিকিরিযায হেতূতি অত্থো ৰেদিতব্বো.

১০. ‘‘তত্থ অপরিমাণা পদা’’তিআদিনা ‘‘ধম্মং ৰো ভিক্খৰে দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাল়িযা দ্ৰাদসপদসম্পত্তিসঙ্খাতং তিৰিধকল্যাণতং দস্সেত্ৰা ইদানি ছঅত্থপদছব্যঞ্জনপদভেদেন সম্পত্তিসঙ্খাতং অত্থপদব্যঞ্জনপদকল্যাণতং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ছপ্পদানি অত্থো’’তিআদিমাহ. অথ ৰা ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তানুরূপং ‘‘তত্থ অপরিমাণা’’তিআদিনা ‘‘ধম্মং ৰো ভিক্খৰে দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাল়িযা দ্ৰাদসপদতা দস্সেত্ৰা ‘‘আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি ৰুত্তানুরূপং ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি চা’’তিআদিনা তস্সা পাল়িযা তিৰিধকল্যাণতা দস্সিতা, দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তানুরূপং তস্সা পাল়িযা ছঅত্থপদব্যঞ্জনপদসম্পন্নতং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ছপ্পদানি অত্থো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং দেসনাহারৰিসযসঙ্খাতাযং পাল়িযং ছপ্পদানি অত্থো. কতমানি ছপ্পদানি? সঙ্কাসনা, পকাসনা, ৰিৰরণা, ৰিভজনা, উত্তানীকম্মং, পঞ্ঞত্তি ইমানি ছপ্পদানি. অত্থো যস্স অত্থি তস্মা সাত্থং. তত্থাতি তিস্সং দেসনাহারৰিসযসঙ্খাতাযং পাল়িযং ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং. কতমানি ছপ্পদানি? অক্খরং, পদং, ব্যঞ্জনং, আকারো, নিরুত্তি, নিদ্দেসো ইমানি ছপ্পদানি. ব্যঞ্জনং যস্স অত্থীতি সব্যঞ্জনন্তি যোজনা কাতব্বা. তেনাতি তস্সা পাল়িযা তিৰিধকল্যাণছঅত্থপদসম্পন্নছব্যঞ্জনপদসম্পন্নট্ঠেন, ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে…পে… সুদ্ধ’’ন্তি ভগৰা আহাতি অত্থো.

কেৰলসদ্দস্স সকলাদিঅত্থৰাচকত্তা অধিপ্পেতত্থং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কেৰলন্তি লোকুত্তরং ন মিস্সং লোকিযেহি ধম্মেহী’’তি ৰুত্তং. পরিপুণ্ণন্তি অধিপ্পেতত্থে একোপি অত্থো ঊনো নত্থি, ৰাচকসদ্দেসুপি অনত্থকো একোপি সদ্দো অধিকো নত্থীতি পরিপুণ্ণং অনূনং অনতিরেকং. পরিসুদ্ধন্তি সদ্দদোসঅত্থদোসাদিৰিরহতো ৰা পরিসুদ্ধং, রাগাদিমলৰিরহতো ৰা পরিযোদাতানং উত্তরিমনুস্সধম্মৰিসেসানং উপট্ঠিতট্ঠানত্তা পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং. নিগ্গতং মলং এতস্স ধম্মস্সাতি নিম্মলং. সদ্দদোসাদিৰিরহতো ৰা রাগাদিৰিরহতো ৰা সব্বমলেহি অপগতং পরি সমন্ততো ওদাতন্তি পরিযোদাতং. উপট্ঠিতন্তি উপতিট্ঠন্তি এত্থ সব্বৰিসেসাতি উপট্ঠিতং যথা ‘‘পদক্কন্ত’’ন্তি. পদক্কন্তং পদক্কন্তট্ঠানং. ৰিসিসন্তি মনুস্সধম্মেহীতি ৰিসেসা, সব্বে ৰিসেসা সব্বৰিসেসা, সব্বতো ৰা ৰিসেসাতি সব্বৰিসেসা, উত্তরিমনুস্সধম্মা. তেসং সব্বৰিসেসানং উপট্ঠিতন্তি যোজনা. ইদন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্রহ্মচরিযং. তথাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পদন্তি তথাগতপদং. পদন্তি চ পটিপত্তিগমনেন ৰা দেসনাগমনেন ৰা কিলেসগ্গহণং. ওত্থরিত্ৰা গমনট্ঠানং ইতিপি ৰুচ্চতি পৰুচ্চতি, তথাগতেন গোচরাসেৰনেন ৰা ভাৰনাসেৰনেন ৰা নিসেৰিতং ভজিতং ইতিপি ৰুচ্চতি, তথাগতস্স মহাৰজিরঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণদন্তেহি আরঞ্জিতং আরঞ্জিতট্ঠানং ইতিপি ৰুচ্চতি, অতো তথাগতপদাদিভাৰেন ৰত্তব্বভাৰতো এতং সাসনব্রহ্মচরিযং ইতি পঞ্ঞাযতি. ব্রহ্মচরিযন্তি ব্রহ্মুনো সব্বসত্তুত্তমস্স ভগৰতো চরিযং, ব্রহ্মং ৰা সব্বসেট্ঠং চরিযং ব্রহ্মচরিযং. পঞ্ঞাযতীতি যথাৰুত্তেহি পকারেহি ঞাযতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো.

‘‘ইমস্স সিক্খত্তযস্স সঙ্গহস্স সাসনস্স পরিপুণ্ণভাৰপরিসুদ্ধভাৰসঙ্খাতং তথাগতপদভাৰং!তথাগতপদভাৰং, তথাগতনিসেৰিতভাৰং, তথাগতআরঞ্জিতভাৰং, তেহি পকারেহি ঞাপিতভাৰং কথং মযং নিক্কঙ্খা জানিস্সামা’’তি ৰত্তব্বতো ‘‘তেনাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং, তব্ভাৰদীপকেন ভগৰতা ৰুত্তেন ৰচনেন তুম্হেহি নিক্কঙ্খেহি জানিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

যদি ভগৰা অক্খরেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতি, ব্যঞ্জনেহি চ আকারেহি চ ৰিপঞ্চযতি, নিরুত্তীহি চ নিদ্দেসেহি চ ৰিত্থারেতি, এৰং সতি আচরিযেন রচিতেন দেসনাহারেন পযোজনং ন ভৰতি, দেসনাহারেন ন ৰিনা ভগৰতো দেসনাযমেৰ অত্থসিজ্ঝনতোতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘কেসং অযং ধম্মদেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যোগীন’’ন্তি আহ. তত্থ যোগীনন্তি যুজ্জন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনাযন্তি যোগিনো, তেসং যোগীনং. তেন মযা রচিতেন দেসনাহারেন সংৰণ্ণিতা অযং ৰুত্তপ্পকারা ভগৰতো দেসনা উগ্ঘটনাদিকিচ্চং সাধেতীতি দেসনাহারো যোগীনং সাত্থকোযেৰাতি দট্ঠব্বো. ‘‘দেসনাহারস্স অস্সাদাদিদেসনাহারভাৰো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৰত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ আযস্মা…পে… দেসনাহারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ তেন অস্সাদাদিদেসনাহারভাৰেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘অস্সাদাদীনৰতা…পে… দেসনাহারো’’তি যং ৰচনং আহ, তেন ৰচনেন তুম্হেহি দেসনাহারস্স যোগীনং অস্সাদাদিদেসনাহারভাৰো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘কিং পন এত্তাৰতা দেসনাহারো পরিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো দেসনাহারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ যস্সং দেসনাযং অস্সাদাদযো যেন দেসনাহারেন নিদ্ধারিতা, তস্সং দেসনাযং সো দেসনাহারো নিদ্ধারেত্ৰা যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বোতি.

ইতি দেসনাহারৰিভঙ্গে সত্তিবলানুরূপা রচিতা

ৰিভাৰনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসারেন গম্ভীরত্থো ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা গহেতব্বোতি.