৯. পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা
পোট্ঠপাদপরিব্বাজকৰত্থুৰণ্ণনা
৪০৬. এৰং মহাসীহনাদসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি পোট্ঠপাদসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, মহাসীহনাদসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স পোট্ঠপাদসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… সাৰত্থিযন্তি পোট্ঠপাদসুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ইদং সমীপত্থে ভুম্মন্তি দস্সেতুং ‘‘সাৰত্থিং উপনিস্সাযা’’তি ৰুত্তং, চীৰরাদিপচ্চযপটিবদ্ধতায উপনিস্সযং কত্ৰাতি অত্থো. জেতো নাম রাজকুমারো, তেন রোপিতত্তা সংৰড্ঢিতত্তা পরিপালিতত্তা জেতস্স ৰনং উপৰনন্তি অত্থমাহ ‘‘জেতস্স কুমারস্স ৰনে’’তি. সুদত্তো নাম গহপতি অনাথানং পিণ্ডস্স দাযকত্তা অনাথপিণ্ডিকো. তেন জেতস্স হত্থতো অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটিসন্থরণেন তং কিণিত্ৰা অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটীহেৰ সেনাসনং কারাপেত্ৰা অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটীহেৰ ৰিহারমহং নিট্ঠাপেত্ৰা এৰং চতুপঞ্ঞাসহিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন সো আরামো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতো. তেনাহ ‘‘অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা আরামো কারিতো’’তি. পুপ্ফফলপল্লৰাদিগুণসম্পত্তিযা, পাণিনো নিৰাসফাসুতাদিনা ৰা ৰিসেসেন পব্বজিতা ততো ততো আগম্ম রমন্তি অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৰা নিৰসন্তি এত্থাতি আরামো. অথ ৰা যথাৰুত্তগুণসম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তরে আনেত্ৰা রমেতীতি আরামো.
ফোটো যস্স পাদেসু জাতোতি পোট্ঠপাদো. ফোটো পোট্ঠোতি হি পরিযাযো. পরিব্বাজকো দুৰিধো ছন্নপরিব্বাজকো, অচ্ছন্নপরিব্বাজকো চ. তত্থ অচ্ছন্নপরিব্বাজকোপি অচেলকো আজীৰকোতি দুৰিধো. তেসু অচেলকো সব্বেন সব্বং নগ্গো, আজীৰকো পন উপরি একমেৰ ৰত্থং উপকচ্ছকন্তরে পৰেসেত্ৰা পরিহরতি, হেট্ঠা নগ্গো. অযং পন দুৰিধোপেস ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ছন্নপরিব্বাজকো’’তি, ৰত্থচ্ছাযাছাদনপব্বজ্জূপগতত্তা ছন্নপরিব্বাজকসঙ্খ্যং গতোতি অত্থো. ব্রাহ্মণমহাসালোতি মহাৰিভৰতায মহাসারতং পত্তো ব্রাহ্মণো. গণাচরিযোতি সাপেক্খতায সমাসো. সমযন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসো, একসেসনিদ্দেসো ৰা, তং তং সমযন্তি অত্থো. পৰদন্তীতি পকারতো ৰদন্তি, অত্তনা অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন যথা তথা সমযং ৰদন্তীতি অত্থো. তারুক্খোতি তস্স নামং. পভুতি সদ্দেন তোদেয্যজাণুসোণীসোণদণ্ডকূটদন্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি, আদিসদ্দেন পন ছন্নপরিব্বাজকাদিকে. তিন্দুকো নাম কাল়ক্খন্ধরুক্খো. চীরন্তি পন্তি. তিন্দুকা চীরং এত্থ সন্তীতি তিন্দুকচীরো. তথা একা সালা এত্থাতি একসালকো. ভূতপুব্বগতিযা তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. ইতি কত্ৰাতি ইমিনা কারণেন. ‘‘তস্মি’’ন্তিআদিনা যথাপাঠং ৰিভত্যন্তদস্সনং.
অনেকাকারানৰসেসঞেয্যত্থৰিভাগতো, অপরাপরুপ্পত্তিতো চ ভগৰতো ঞাণং লোকে পত্থটমিৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থরিত্ৰা’’তি, যতো তস্স ঞাণজালতা ৰুচ্চতি. ৰেনেয্যানং তদন্তোগধভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ৰেনেয্যসত্তপরিগ্গণ্হনত্থং সমন্নাহারে কতে পঠমং নেসং ৰেনেয্যভাৰেনেৰ উপট্ঠানং হোতি, অথ সরণগমনাদিৰসেন কিচ্চনিপ্ফত্তি ৰীমংসীযতীতি আহ ‘‘কিন্নু খো ভৰিস্সতীতি উপপরিক্খন্তো’’তি. নিরোধন্তি সঞ্ঞানিরোধং. নিরোধা ৰুট্ঠানন্তি ততো নিরোধতো ৰুট্ঠানং সঞ্ঞুপ্পত্তিং. সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৰাতি যথা তে নিরোধং, নিরোধতো ৰুট্ঠানঞ্চ ব্যাকরিংসু, ব্যাকরিস্সন্তি চ, তথা ব্যাকরণৰসেন সংসন্দিত্ৰা. কতিপাহচ্চযেনাতি দ্ৰীহতীহচ্চযেন. পাল়িযমেৰ হি ইমমত্থং ৰক্খতি. সরণং গমিস্সতীতি ‘‘সরণ’’মিতি গমিস্সতি. ‘‘হত্থিসারিপুত্তোতি হত্থিসারিনো পুত্তো’’তি (দী. নি. টী. ১.৪০৬) আচরিযেন ৰুত্তং. অধুনা পন ‘‘চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো’’ ত্ৰেৰ পাঠো দিস্সতি, চিত্তো নাম হত্থাচরিযস্স পুত্তোতি অত্থো.
সুরত্তদুপট্টন্তি রজনেন সম্মা রত্তং দিগুণং অন্তরৰাসকং পরিৰত্তনৰসেন নিৰাসেত্ৰা. ‘‘যুগন্ধরপব্বতং পরিক্খিপিত্ৰা’’তি ইদং পরিকপ্পৰচনং ‘‘তাদিসো অত্থি চে, তং ৰিযা’’তি. মেঘৰণ্ণন্তি রত্তমেঘৰণ্ণং, সঞ্ঝাপভানুরঞ্জিতমেঘসঙ্কাসন্তি অত্থো. পঠমেন চেত্থ সণ্ঠানসম্পত্তিং দস্সেতি, দুতিযেন ৰণ্ণসম্পত্তিং. একংসৰরগতন্তি ৰামংসৰরপ্পৰত্তং. তথা হি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ৰঙ্গীসসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তং ‘‘একংসন্তি চ ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতস্সেতং অধিৰচনং. যতো যথা ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতং হোতি, তথা চীৰরং কত্ৰাতি এৰমস্সত্থো ৰেদিতব্বো’’তি [সু. নি. অট্ঠ. নিগ্রোধকপ্পসুত্ত (ৰঙ্গীসসুত্ত) ৰণ্ণনা] তত্থ এতন্তি ‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰা’’তি ৰচনং. যতোতি যথাৰুত্তৰচনস্স পারুপিত্ৰা ঠিতস্সেৰ অধিৰচনত্তা এৰমস্স অত্থো ৰেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. পচ্চগ্ঘন্তি একং কত্ৰা অনধিট্ঠিতকালে পাটেক্কং মহগ্ঘং, পচ্চগ্ঘং ৰা অভিনৰং, অব্ভুণ্হে তঙ্খণে নিব্বত্তন্তি অত্থো. পুরিমঞ্চেত্থ অত্থৰিকপ্পং কেচি ন ইচ্ছতি. তথা হি আচরিযেনেৰ উদানট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘পচ্চগ্ঘেতি অভিনৰে, পচ্চেকং মহগ্ঘতায পচ্চগ্ঘেতি কেচি, তং ন সুন্দরং. ন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো মহগ্ঘং পটিগ্গণ্হন্তি, পরিভুঞ্জন্তি চা’’তি, ইধাপি তেন পচ্ছিমোযেৰ অত্থৰিকপ্পো গহিতো. অভিনৰতায ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্তি চ ইদং আদিতো তথা লদ্ধৰোহারেন, অনঞ্ঞপরিভোগতায চ ৰুত্তং, তথা ৰা সত্থু অধিট্ঠানেন তং পত্তং সব্বকালং ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. সেলমযপত্তন্তি মুগ্গৰণ্ণসিলামযং চতুমহারাজদত্তিযং পত্তং. অযমেৰ হি ভগৰতা নিচ্চপরিভুত্তো পত্তো সমচিত্তসুত্তৰণ্ণনাদীসুপি (অ. নি. অট্ঠ. ২.২.৩৭) তথা ৰুত্তত্তা.
৪০৭. অত্তনো রুচিৰসেন অজ্ঝাসযৰসেন, ন পরেহি উস্সাহিতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অতিপ্পগভাৰমেৰ দিস্ৰা’’তি চ ইদং ভূতকথনং ন তাৰ ভিক্খাচরণৰেলা সম্পত্তাতি দস্সনত্থং. ভগৰা হি তদা কালস্সেৰ ৰিহারতো নিক্খন্তো ‘‘ৰাসনাভাগিযায ধম্মদেসনায পোট্ঠপাদং অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি. পাল়িযং অতিপ্পগো খোতি এত্থ ‘‘পগো’’তি ইদং কচ্চাযনমতেন প-ইচ্চুপসগ্গতো ও-কারগ-কারাগমনে সিদ্ধং. প-সদ্দোযেৰ পাতোঅত্থং ৰদতি. অঞ্ঞেসং পন সদ্দৰিদূনং মতেন পাতোপদমিৰ নেপাতিকং. তেনেৰ তত্থ তত্থ অট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১) ৰুত্তং ‘‘অতিপ্পগো খোতি অতিৰিয পাতো’’তি. অপিচ পঠমং গচ্ছতি দিৰসভাৰেন পৰত্ততীতি পগোতি নিব্বচনং ইমিনা দস্সিতং. দুৰিধো খলুসদ্দো ৰিয হি পগোতি সদ্দো নামনিপাতোপসগ্গৰসেন তিৰিধো. এৰঞ্হি ইধ ‘‘অতিপ্পগভাৰমেৰ দিস্ৰা’’তি ৰচনং উপপন্নং হোতি.
যংনূনাতি এস নিপাতো অঞ্ঞত্থ সংসযপরিদীপনো, ইধ পন সংসযপতিরূপকপরিদীপনোৰ. কস্মা ‘‘সংসযপরিদীপনে’’তি ৰুত্তং, ননু বুদ্ধানং সংসযো নত্থীতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্চা’’তিআদি. সংসযো নাম নত্থি বোধিমূলে এৰ তস্স সমুগ্ঘাটিতত্তা. পরিৰিতক্কপুব্বভাগোতি অধিপ্পেতকিচ্চস্স পুব্বভাগে পৰত্তপরিৰিতক্কো. এসাতি ‘‘করিস্সাম, ন করিস্সামা’’তিআদিকো এস চিত্তাচারো সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি সম্ভৰতি ৰিচারণৰসেনেৰ পৰত্তনতো, ন পন সংসযৰসেন. তেনাহাতি যেনেস সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি, তেন ভগৰা এৰমাহাতি ইমমেৰ পাল়িং ইমস্স অত্থস্স সাধকং করোতি. অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – যংনূনাতি পরিকপ্পনে নিপাতো. ‘‘উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি কিরিযাপদেন ৰুচ্চমানোযেৰ হি অত্থো অনেন জোতীযতি. তস্মা অহং যংনূন যদি পন উপসঙ্কমেয্যং সাধু ৰতাতি যোজনা. ‘‘যদি পনা’’তি ইদম্পি তেন সমানত্থন্তি ৰুত্তং ‘‘যদি পনাহন্তি অত্থো’’তি.
৪০৮. অস্সাতি পরিব্বাজকপরিসায. উদ্ধংগমনৰসেনাতি উন্নতবহুলতায উগ্গন্ত্ৰা উগ্গন্ত্ৰা পৰত্তনৰসেন. দিসাসু পত্থটৰসেনাতি ৰিপুলভাৰেন ভূতপরম্পরায সব্বদিসাসু পত্থরণৰসেন. এত্থ চ পাল়িযং যথা উন্নতপাযো সদ্দো উন্নাদো, এৰং ৰিপুলভাৰেন উপরূপরি পৰত্তোপি উন্নাদোযেৰাতি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘উন্নাদিনিযা’’তি ৰুত্তং, পুন তদুভযমেৰ ৰিভাগং কত্ৰা ‘‘উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাযা’’তি. অতো পাল়িনযানুরূপমেৰ অত্থং ৰিৰরতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি পরিব্বাজকপরিসায উচ্চাসদ্দমহাসদ্দতাকারণং, তস্স চ পৰত্তিআকারং দস্সেন্তো ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. বালাতপেতি অভিনৰুগ্গতসূরিযাতপে. কামস্সাদো নাম কামগুণস্সাদো. ভৰস্সাদো নাম কামরাগাদিসহগতো ভৰেসু অস্সাদো.
সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনমিৰ নিপ্পভতং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘খজ্জোপনকূপমা জাতা’’তি. লাভসক্কারোপি নো পরিহীনোতি অত্থো বাৰেরুজাতকেন (জা. ১.৪.১৫৪) দীপেতব্বো. পরিসদোসোতি পরিসায পৰত্তদোসো.
৪০৯. সণ্ঠপেসীতি সঞ্ঞমনৰসেন সম্মদেৰ ঠপেসি. সণ্ঠপনঞ্চেত্থ তিরচ্ছানকথায অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অগারৰস্স চজাপনৰসেন আচারসিক্খাপনং, যথাৰুত্তদোসস্স নিগূহনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘সিক্খাপেসী’’তিআদি. নন্তি পরিসং. অপ্পসদ্দন্তি নিস্সদ্দং উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৰং. ‘‘একো নিসীদতী’’তিআদি অত্থাপত্তিদস্সনং. ৰুদ্ধিন্তি লাভগুণৰুদ্ধিং. পত্থযমানোতি পত্থযনহেতু. মানন্তে হি লক্খণে, হেতুম্হি চ ইচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারেতুং ‘‘পরিব্বাজকা কিরা’’তিআদি আরদ্ধং. অপরদ্ধন্তি অপরজ্ঝিতং. নপ্পমজ্জন্তীতি পমাদং ন আপজ্জন্তি, ন অগারৰং করোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
৪১০. নো আগতে আনন্দোতি অম্হাকং ভগৰতি আগতে আনন্দো পীতি হোতি. ‘‘চিরস্সং খো ভন্তে ভগৰা ইমং পরিযাযমকাসী’’তি ৰচনং পুব্বেপি তত্থ আগতপুব্বত্তা ৰুত্তৰচনমিৰ হোতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা পরিহরন্তো ‘‘কস্মা আহা’’তিআদিমাহ. পিযসমুদাচারাতি পিযালাপা. তস্মাতি তথা পিযসমুদাচারস্স পৰত্তনতো. ন কেৰলং অযমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি পব্বজিতা যেভুয্যেন ভগৰতো অপচিতিং করোন্তেৰাতি তদঞ্ঞেসম্পি বাহুল্লকম্মেন তদত্থং সাধেতুং ‘‘ভগৰন্তঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কারণমাহ ‘‘উচ্চাকুলীনতাযা’’তি, মহাসম্মতরাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নখত্তিযকুলতাযাতি অত্থো. তথা হি সোণদণ্ডেন ৰুত্তং ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো উচ্চাকুলা পব্বজিতো অসম্ভিন্নখত্তিযকুলা’’তি, (দী. নি. ১.৩০৪) তেন সাসনে অপ্পসন্নানম্পি কুলগারৰেন ভগৰতি অপচিতিং দস্সেতি. এতস্মিং অন্তরে কা নাম কথাতি যথাৰুত্তপরিচ্ছেদব্ভন্তরে কীদিসা নাম কথা. ৰিপ্পকতাতি আরদ্ধা হুত্ৰা অপরিযোসিতা. ‘‘কা কথা ৰিপ্পকতা’’তি পন ৰদন্তো অত্থতো তস্সা পরিযোসাপনং পটিজানাতি নাম. কা কথাতি চ অৰিসেসচোদনা, তস্মা যস্সা তস্সা সব্বস্সাপি কথায পরিযোসাপনং পটিঞ্ঞাতং হোতি, তঞ্চ পটিজাননং পদেসঞ্ঞুনো অৰিসংযন্তি আহ ‘‘যাৰ…পে… সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসী’’তি. এসাতি পরিব্বাজকপরিসায কথিতা রাজকথাদিকা. নিস্সারাতি নিরত্থকভাৰেন সাররহিতা.
অভিসঞ্ঞানিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১১. ‘‘তিট্ঠতেসা’’তি এতস্স আপন্নমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সচে’’তিআদিমাহ. সুকারণন্তি সুন্দরং অত্থাৰহং হিতাৰহং কারণং. যত্থাতি অঞ্ঞতরিস্সং সালাযং. নানাতিত্থসঙ্খাতাসু লদ্ধীসু নিযুত্তাতি নানাতিত্থিযাণিযসদ্দেন. ণিকসদ্দেন ৰা ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা যথা ‘‘অন্তিযো’’তি. ‘‘অযং কিং ৰদতি অযং কিং ৰদতী’’তি কুতূহলং কোলাহলমেত্থ অত্থীতি কোতূহলা, সা এৰ সালা কোতূহলসালাতি আহ ‘‘কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো’’তি. উপসগ্গমত্তং ধাত্ৰত্থানুৰত্তনতো. সঞ্ঞাসীসেনাযং দেসনা, তস্মা সঞ্ঞাসহগতা সব্বেপি ধম্মা গয্হন্তি, তত্থ পন চিত্তং পধানন্তি ৰুত্তং ‘‘চিত্তনিরোধে’’তি. পহানৰসেন পন অচ্চন্তনিরোধস্স তেহি অনধিপ্পেতত্তা, অৰিসযত্তা চ ‘‘খণিকনিরোধে’’তি আহ. কামং সোপি তেসং অৰিসযোৰ, অত্থতো পন নিরোধকথা ৰুচ্চমানা তত্থেৰ তিট্ঠতি, তস্মা অত্থাপত্তিমত্তং পতি তথা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তস্সাতি অভিসঞ্ঞানিরোধকথায. ‘‘কিত্তিঘোসো’’তি ‘অহো বুদ্ধানুভাৰো, ভৰন্তরপটিচ্ছন্নম্পি কারণং এৰং হত্থামলকং ৰিয পচ্চক্খতো দস্সেতি, সাৰকে চ এদিসে সংৰরসমাদানে পতিট্ঠাপেতী’তি থুতিঘোসো যাৰ ভৰগ্গা পত্থরতীতি. আচরিযেন ৰুত্তং. ইদানি পন ‘‘সকলজম্বুদীপে ভগৰতো কথাকিত্তিঘোসো পত্থরতী’’তি পাঠো দিস্সতি. পটিভাগকিরিযন্তি পল়াসৰসেন পটিভাগভূতং পযোগং. ভৰন্তরসমযন্তি তত্র তত্র ৰুট্ঠানসমযং অভূতপরিকপ্পিতং কিঞ্চি উস্সারিযৰত্থুং অত্তনো সমযং কত্ৰা কথেন্তি. কিঞ্চিদেৰ সিক্খাপদন্তি ‘‘একমূলকেন ভৰিতব্বং, এত্তকং ৰেলং একস্মিংযেৰ ঠানে নিসীদিতব্ব’’ন্তি এৰমাদিকং কিঞ্চিদেৰ কারণং সিক্খাকোট্ঠাসং কত্ৰা পঞ্ঞপেন্তি. নিরোধকথন্তি নিরোধসমাপত্তিকথং.
তেসূতি কোতূহলসালাযং সন্নিপতিতেসু নানাতিত্থিযসমণব্রাহ্মণেসু. একচ্চেতি একে. পুরিমোতি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপী’’তিআদিনা ৰুত্তৰাদী. এত্থাতি চতূসু ৰাদীসু. য্ৰাযং ইধ উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. সমাপত্তিন্তি অসঞ্ঞীভৰাৰহং ৰাযোকসিণপরিকম্মং, আকাসকসিণপরিকম্মং ৰা রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিং, পঞ্চমজ্ঝানসমাপত্তিং ৰা. নিরোধেতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সঞ্ঞানিরোধে. হেতুং অপস্সন্তোতি যেন হেতুনা অসঞ্ঞীভৰে সঞ্ঞায নিরোধো সব্বসো অনুপ্পাদো, যেন চ ততো চুতস্স ইধ পঞ্চৰোকারভৰে সঞ্ঞায উপ্পাদো, তদুভযম্পি হেতুং অৰিসযতায অপস্সন্তো.
দুতিযোতি ‘‘সঞ্ঞা হি ভো পুরিসস্স অত্তা’’তিআদিনা ৰুত্তৰাদী. নন্তি পঠমৰাদিং. নিসেধেত্ৰাতি ‘‘ন খো পন মেতং ভো এৰং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পটিক্খিপিত্ৰা. মিগসিঙ্গতাপসস্সাতি এৰংনামকতাপসস্স. তস্স কির মত্থকে মিগসিঙ্গাকারেন দ্ৰে চূল়া উট্ঠহিংসু, ‘‘ইসিসিঙ্গো’’তিপি তস্স নামং. অসঞ্ঞকভাৰন্তি মুঞ্ছাপত্তিযা কিরিযামযসঞ্ঞাৰসেন ৰিগতসঞ্ঞিভাৰং. ৰক্খতি হি ‘‘ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা’’তি. চত্তালীসনিপাতে আগতনযেন মিগসিঙ্গতাপসৰত্থুং সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘মিগসিঙ্গতাপসো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসানং সন্তাপনতো অত্তন্তপো. দুক্করতপতায ঘোরতপো তিব্বতপো. নিব্বিসেৰনভাৰাপাদনেন সব্বসো মিলাপিতচক্খাদিতিক্খিন্দ্রিযতায পরমধিতিন্দ্রিযো.সক্কৰিমানন্তি পণ্ডুকম্বলসিলাসনং সন্ধাযাহ. তঞ্হি তথারূপপচ্চযা কদাচি উণ্হং, কদাচি থদ্ধং, কদাচি চলিতং হোতি. ‘‘সক্ক…পে… পত্থেতী’’তি অযোনিসো চিন্তেত্ৰা পেসেসি. ভগ্গোতি ভঞ্জিতকুসলজ্ঝাসযো, অধুনা পন ‘‘লগ্গো’’তি পাঠং লিখন্তি. তেন দিব্বফস্সেনাতি হত্থগ্গহণমত্তদিব্বফস্সেন. তন্তি তথা সঞ্ঞাপটিলাভং. এৰমাহাতি এৰং ‘‘সঞ্ঞা হি ভো পুরিসস্স অত্তা’’তিআদিনা আকারেন সঞ্ঞানিরোধমাহ. ইমিনাৰ নযেন ইতো পরেসুপি দ্ৰীসু ঠানেসু পাল়িমাহরিত্ৰা যোজনা ৰেদিতব্বা.
ততিযোতি ‘‘সন্তি হি ভো সমণব্রাহ্মণা’’তিআদিনা ৰুত্তৰাদী. আথব্বণপযোগন্তি আথব্বণৰেদৰিহিতং আথব্বণিকানং ৰিসঞ্ঞিভাৰাপাদনপ্পযোগং. উপকড্ঢনং আহরণং. অপকড্ঢনং অপহরণং. আথব্বণং পযোজেত্ৰাতি আথব্বণৰেদে আগতং অগ্গিজুহনপুব্বকং মন্তপদং পযোজেত্ৰা সীসচ্ছিন্নতাদিদস্সনেন সঞ্ঞানিরোধমাহ. তস্সাতি যস্স সীসচ্ছিন্নতাদি দস্সিতং, তস্স.
চতুত্থোতি ‘‘সন্তি হি ভো দেৰতা মহিদ্ধিকা’’তিআদিনা ৰুত্তৰাদী. যক্খদাসীনন্তি দেৰদাসীনং, যা ‘‘যোগৰতিযো’’তিপি ৰুচ্চন্তি, যোগিনিযোতিপি পাকটা. মদনিদ্দন্তি সুরামদনিমিত্তকং সুপনং. দেৰতূপহারন্তি নচ্চনগাযনাদিনা দেৰতানং পূজং. সুরাপাতিন্তি পাতিপুণ্ণং সুরং. দিৰাতি অতিদিৰা, উস্সূরেতি অত্থো. তন্তি তথা সুপিত্ৰা ৰুট্ঠহনং. সুত্তকালে দেৰতানং সঞ্ঞাপকড্ঢনৰসেন নিরোধং সমাপন্না, পবুদ্ধকালে সঞ্ঞুপকড্ঢনৰসেন নিরোধা ৰুট্ঠিতাতি মঞ্ঞমানোতি অধিপ্পাযো.
এল়মূগকথা ৰিযাতি ইমেসং পণ্ডিতমানীনং কথা অন্ধবালকথাসদিসী. চত্তারো নিরোধেতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরে চত্তারোপি নিরোধে. একেন ভৰিতব্বন্তি একসভাৰেনেৰ ভৰিতব্বং. ন বহুনাতি ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধেন বহুৰিধেন নানাসভাৰেন ভৰিতব্বং. তেনাপি একেনাতি একসভাৰভূতেন তেনাপি নিরোধেন. অঞ্ঞেনেৰাতি তেহি ৰুত্তাকারতো অঞ্ঞাকারেনেৰ ভৰিতব্বং. সোতি একসভাৰভূতো নিরোধো. অঞ্ঞত্র সব্বঞ্ঞুনাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং ঠপেত্ৰা. ইধাতি কোতূহলসালাযং. অযং নিরোধো অযং নিরোধোতি দ্ৰিক্খত্তুং ব্যাপনিচ্ছাৰচনং সত্থা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন অনেকাকারৰোকারং নিরোধং ৰিভাৰেস্সতীতি দস্সনত্থং কতং. অহো নূনাতি এত্থ অহোতি অচ্ছরিযে নিপাতো, নূনাতি অনুস্সরণে. তস্মা অহো নূন ভগৰাতি অনঞ্ঞসাধারণদেসনত্তা ভগৰা নিরোধম্পি অহো অচ্ছরিযং কত্ৰা আরাধেয্য মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো. অহো নূন সুগতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অচ্ছরিযৰিভাৰনতো এৰ চেত্থ দ্ৰিক্খত্তুং আমেডিতৰচনং. অচ্ছরিযত্থোপি হেস অহোসদ্দো অনুস্সরণমুখেনেৰ পোট্ঠপাদেন গহিতো. তস্মা ৰুত্তং ‘‘অনুস্সরণত্থে নিপাতদ্ৰয’’ন্তি. তেনাতি অনুস্সরণত্থমুখেন পৰত্তনতো. ‘‘অহো…পে… সুগতো’’তি ৰচনেন এতদহোসীতি যোজনা. ‘‘যংতংসদ্দা নিচ্চসম্বন্ধা’’তি সাধিপ্পাযং যোজনং দস্সেতুং ‘‘যো এতেস’’ন্তিআদিমাহ. কালদেসপুগ্গলাদিৰিভাগেন বহুভেদত্তা ইমেসং নিরোধধম্মানন্তি বহুত্তে সামিৰচনং, কুসলসদ্দযোগে চেতং ভুম্মত্থে দট্ঠব্বং. কুসলো নিপুণো ছেকোতি পরিযাযৰচনমেতং. অহো নূন কথেয্যাতি অচ্ছরিযং কত্ৰা কথেয্য মঞ্ঞে. সো সুগতোতি সম্বন্ধো. চিণ্ণৰসিতাযাতি নিরোধসমাপত্তিযং চিণ্ণৰসীভাৰত্তা. সভাৰং জানাতীতি নিরোধসভাৰং যাথাৰতো জানাতি.
অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১২. ঘরমজ্ঝেযেৰ পক্খলিতাতি যথা ঘরতো বহি গন্তুকামা পুরিসা মগ্গং অনোতরিত্ৰা ঘরৰিৰরে সমতলে ৰিৰটঙ্গণে এৰ পক্খলনং পত্তা, এৰংসম্পদমিদন্তি অত্থো. অসাধারণো হেতু, সাধারণো পচ্চযোতি এৰমাদিৰিভাগো অঞ্ঞত্র ৰুত্তো, ইধ পন তেন ৰিভাগেন পযোজনং নত্থি সঞ্ঞায অকারণভাৰপটিক্খেপপরত্তা চোদনাযাতি ৰুত্তং ‘‘কারণস্সেৰ নাম’’ন্তি. যং পন পাল়িযং ৰুত্তং ‘‘সহেতূ হি পোট্ঠপাদ সপ্পচ্চযা পুরিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপী’’তি, তত্থ সহেতূ সপ্পচ্চযা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পন নিরুজ্ঝন্তিযেৰ, ন তিট্ঠন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘নিরুজ্ঝন্তিপী’’তি ৰচনং, ন তু নিরোধস্স সহেতুসপচ্চযতাদস্সনত্থং. উপ্পাদোযেৰ হি সহেতুকো, ন নিরোধো. যদি হি নিরোধোপি সহেতুকো সিযা, তস্সপি পুন নিরোধেন ভৰিতব্বং অঙ্কুরাদীনং পুন অঙ্কুরাদিনা ৰিয, ন চ তস্স পুন নিরোধো অত্থি, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িযা অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্চ নযো খণনিরোধৰসেন ৰুত্তো. যো পন যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন সব্বসো অনুপ্পাদনিরোধো, সো ‘‘সহেতুকো’’তি ৰেদিতব্বো তথারূপায পটিপত্তিযা ৰিনা অভাৰতো. তেনাহ ভগৰা ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ১.৪১২) ততো এৰ চ অট্ঠকথাযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪১৩) ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিরোধং দীপেতু’’ন্তি. এতঞ্হি পাল়িৰচনং, অট্ঠকথাৰচনঞ্চ অনুপ্পাদনিরোধং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সিক্খাতি হেত্ৰত্থে পচ্চত্তৰচনং, য-কারলোপো ৰা ‘‘সঙ্খ্যাপি তম্হা ৰনপত্তা পক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯২) ৰিয. হেতুভাৰো চস্সা উপরি আৰি ভৰিস্সতি. একসদ্দো চ অঞ্ঞপরিযাযো, ন সঙ্খ্যাৰাচী ‘‘ইত্থেকে সতো সত্তস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৮৫-৯১, ৯৪-৯৮; ম. নি. ৩.২১) ৰিযাতি আহ ‘‘সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তী’’তি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
৪১৩. ৰিত্থারেতুকম্যতাতি ৰিত্থারেতুকামতায. পুচ্ছাৰসেনাতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছাৰসেন, ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছাৰসেনাতি ৰা সমাসো. ‘‘পোট্ঠপাদস্সেৰাযং পুচ্ছা’’তি আসঙ্কায ‘‘ভগৰা অৰোচা’’তি পাল়িযং ৰুত্তং. সঞ্ঞায…পে… দীপেতুং তা দস্সেন্তোতি যোজেতব্বং. তত্থাতি তস্সং উপরি ৰক্খমানায দেসনায. ততিযাতি অধিপঞ্ঞাসিক্খা আগতাতি সম্বন্ধো. ‘‘অযং…পে… দেসিতোতি এত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৰসেন আগতা. কস্মাতি চে? পরিযাপন্নত্তা, সভাৰতো, উপকারতো চ যথারহং পঞ্ঞাক্খন্ধে অৰরোধত্তা সঙ্গহিতত্তাতি অধিপ্পাযো. তথা হি চূল়ৰেদল্লসুত্তে ৰুত্তং ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) কামঞ্চেত্থ ৰুত্তনযেন তিস্সোপি সিক্খা আগতা, তথাপি অধিচিত্তসিক্খায এৰ অভিসঞ্ঞানিরোধো দস্সিতো. ইতরা পন তস্সা সম্ভারভাৰেন আনীতাতি অযমত্থো পাল়িৰসেন ৰেদিতব্বো.
পঞ্চকামগুণিকরাগোতি পঞ্চ কামকোট্ঠাসে আরব্ভ উপ্পজ্জনকরাগো. অসমুপ্পন্নকামচারোতি ৰত্তমানুপ্পন্নতাৰসেন নসমুপ্পন্নো যো কোচি কামচারো, যা কাচি লোভুপ্পত্তি. অধুনা পন ‘‘অসমুপ্পন্নকামরাগো’’তি পাঠো, সো অযুত্তোৰ অত্থতো ৰিরুদ্ধত্তা. কামরাগো চেত্থ ৰিসযৰসেন নিযমিতত্তা কামগুণারম্মণোৰ লোভো দট্ঠব্বো, কামচারো পন ঝাননিকন্তিভৰরাগাদিপ্পভেদো সব্বোপি লোভচারো. কামনট্ঠেন, কামেসু পৰত্তনট্ঠেন চ কামচারো. সব্বেপি হি তেভূমকধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা. যস্মা উভযেসম্পি সহচরণঞাযেন কামসঞ্ঞাভাৰো হোতি, তস্মা ‘‘কামসঞ্ঞা’’তি পদুদ্ধারং কত্ৰা তদুভযমেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘তত্থা’’তিআদি অসমুপ্পন্নকামচারতো পঞ্চকামগুণিকরাগস্স ৰিসেসদস্সনং, অসমুপ্পন্নকামচারস্সেৰ ৰা ইধাধিপ্পেতভাৰদস্সনং. কামং পঞ্চকামগুণিকরাগোপি অসমুপ্পন্নো এৰ অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাটীযতি, তস্মিং পন সমুগ্ঘাটিতেপি ন সব্বো রাগো সমুগ্ঘাটং গচ্ছতি তস্স অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটিতত্তা. তস্মা পঞ্চকামগুণিকরাগগ্গহণেন ইতরস্স সব্বস্স গহণং ন হোতীতি উভযত্থসাধারণেন পরিযাযেন উভযমেৰ সঙ্গহেত্ৰা পাল়িযং কামসঞ্ঞাগ্গহণং কতং, অতো তদুভযং সরূপতো, ৰিসেসতো চ দস্সেত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকভাৰতো ‘‘অসমুপ্পন্নকামচারো পন ইমস্মিং ঠানে ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তস্মাতি অসমুপ্পন্নকামচারস্সেৰ ইধ ৰট্টনতো অযমত্থো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. তস্সাতি পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স. সদিসত্তাতি কামসঞ্ঞাদিভাৰেন সমানত্তা, এতেন পাল়িযং ‘‘পুরিমা’’তি ইদং সদিসকপ্পনাৰসেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. অনাগতা হি ইধ ‘‘নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তা অনুপ্পাদস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্মা অনাগতমেৰ দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নাৰ নুপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং.
ৰিৰেকজপীতিসুখসঙ্খাতাতি ৰিৰেকজপীতিসুখেহি সহ অক্খাতা, ন ৰিৰেকজপীতিসুখানীতি অক্খাতা. তংসম্পযুত্তা হি সঞ্ঞাযেৰ ইধাধিপ্পেতা, ন ৰিৰেকজপীতিসুখানি. অথ ৰা ৰিৰেকজপীতিসুখকোট্ঠাসিকাতি অত্থো. সঙ্খাতসদ্দো হেত্থ কোট্ঠাসত্থো ‘‘অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ৮৯, ৯১) ৰিয. কামচ্ছন্দাদিওল়ারিকঙ্গপ্পহানৰসেন নানত্থসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞাহি নিপুণতায সুখুমা. ভূততায সচ্চা. তদেৰত্থং দস্সেতি ‘‘ভূতা’’তি ইমিনা. সুখুমভাৰেন, পরমত্থভাৰেন চ অৰিপরীতসভাৰাতি অত্থো. এৰং ব্যাসৰসেন যথাপাঠমত্থং দস্সেত্ৰা সমাসৰসেনপি যথাপাঠমেৰ দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. সমাসব্যাসৰসেন হি দ্ৰিধা পাঠো দিস্সতি. ‘‘কামচ্ছন্দাদিওল়ারিকঙ্গপ্পহানৰসেনা’’তি ইমিনা সম্পযুত্তধম্মানং ভাৰনানুভাৰসিদ্ধা, সঞ্ঞায সণ্হসুখুমতা নীৰরণৰিক্খম্ভনৰসেন ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি. ভূততাযাতি সুখুমভাৰেন, পরমত্থভাৰেন চ অৰিপরীততায, ৰিজ্জমানতায ৰা. ৰিৰেকজেহীতি নীৰরণৰিৰেকতো জাতেহি. ইদানি ঝানসমঙ্গীৰসেন ৰুত্তস্স দুতিযপদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘সা অস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
সমাপজ্জনাধিট্ঠানং ৰিয ৰুট্ঠানম্পিঝানে পরিযাপন্নং হোতি যথা তং ধম্মানং ভঙ্গক্খণো ধম্মেসু, আৰজ্জনপচ্চৰেক্খণানি পন ন ঝানপরিযাপন্নানি, তস্মা ঝানপরিযাপন্নমেৰ ৰসীকরণং গহেত্ৰা ‘‘সমাপজ্জন্তো, অধিট্ঠহন্তো, ৰুট্ঠহন্তো চ সিক্খতী’’তি ৰুত্তং. তন্তি পঠমজ্ঝানং. তেন…পে… ঝানেনাতি ইদম্পি ‘‘সিক্খা’’তি এতস্স সংৰণ্ণনাপদং. তেনাতি চ হেতুম্হি করণৰচনং, পঠমজ্ঝানেন হেতুনাতি অত্থো. হেতুভাৰো চেত্থ ঝানস্স ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞায উপ্পত্তিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৰো. কামসঞ্ঞায পন নিরোধস্স উপনিস্সযপচ্চযভাৰোৰ. সো চ খো সুত্তন্তপরিযাযেন. তথা চেৰ হেট্ঠা সংৰণ্ণিতং ‘‘তথারূপায পটিপত্তিযা ৰিনা অভাৰতো’’তি এতেনুপাযেনাতি য্ৰাযং পঠমজ্ঝানতপ্পটিপক্খসঞ্ঞাৰসেন ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ নযো ৰুত্তো, এতেন নযেন. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
৪১৪. ইদানি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপরমায এৰ সঞ্ঞায দস্সনে কারণং ৰিভাৰেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. যস্মা ইদঞ্চ…পে… উদ্ধটন্তি সম্বন্ধো. কেসং পনিদং অঙ্গতো সম্মসনন্তি ৰুত্তং ‘‘অট্ঠসমাপত্তিযা’’তিআদি. অঙ্গতোতি ঝানঙ্গতো. ইদঞ্হি অনুপদধম্মৰিপস্সনায লক্খণৰচনং. অনুপদধম্মৰিপস্সনঞ্হি করোন্তো সমাপত্তিং পত্ৰা অঙ্গতোৰ সম্মসনং করোতি, ন চ সঞ্ঞা সমাপত্তিযা কিঞ্চি অঙ্গং হোতি. অথ চ পনেতং ৰুত্তং ‘‘ইদঞ্চ সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি এৰং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধট’’ন্তি, তস্মা লক্খণৰচনমেতং. অঙ্গতোতি ৰা অৰযৰতোতি অত্থো, অনুপদধম্মতোতি ৰুত্তং হোতি. কলাপতোতি সমূহতো. যস্মা পনেত্থ সমাপত্তিৰসেন তংতংসঞ্ঞানং উপ্পাদনিরোধে ৰুচ্চমানে অঙ্গৰসেন সো ৰুত্তো হোতি, তস্মা ‘‘ইদঞ্চা’’তিআদিনা অঙ্গতোৰ সম্মসনং দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং. তস্মাতি সঞ্ঞাৰসেনেৰ অঙ্গতো সম্মসনস্স উদ্ধটত্তা. তদেৰাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৰ, ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং তত্থ পটুসঞ্ঞাভাৰতো.
‘‘যো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘যতো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যো নামা’’তি যথা ‘‘আদিম্হী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘আদিতো’’তি ৰুচ্চতি অত্থে পরিগ্গয্হমানে যথাযুত্তৰিভত্তিযাৰ তো-সদ্দস্স লব্ভনতো. নাম-সদ্দো চেত্থ খো-সদ্দো ৰিয ৰাচাসিলিট্ঠতামত্তং. সস্সেদন্তি সকং, অত্তনা অধিগতঝানং, তস্মিং সঞ্ঞা সকসঞ্ঞা, সা এতস্সত্থীতি সকসঞ্ঞীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৰা’’তি. ঈকারো চেত্থ উপরি ৰুচ্চমাননিরোধপাদকতায সাতিসযায ঝানসঞ্ঞায অত্থিভাৰজোতকো দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তিআদি. তস্মা তত্থ তত্থ সকসঞ্ঞিতাগ্গহণেন তস্মিং তস্মিং ঝানে সব্বসো সুচিণ্ণৰসীভাৰো দীপিতোতি ৰেদিতব্বং.
লোকিযানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং, সামিঅত্থে এৰ ৰা. যদগ্গেন হি তং তেসু সেট্ঠং, তদগ্গেন তেসম্পি সেট্ঠন্তি. ৰিভত্তাৰধিঅত্থে ৰা সামিৰচনং. এত্থ পন ‘‘লোকিযান’’ন্তি ৰিসেসনং লোকুত্তরসমাপত্তীহি তস্স অসেট্ঠভাৰতো কতং. সেসং ‘‘কিচ্চকারকসমাপত্তীন’’ন্তি পন ৰিসেসনং অকিচ্চকারকসমাপত্তিতো তস্স অসেট্ঠভাৰতোতি দট্ঠব্বং. অকিচ্চকারকতা চস্সা ‘‘যথেৰ হি তত্থ সঞ্ঞা, এৰং ফস্সাদযোপী’’তি, ‘‘যদগ্গেন হি তত্থ ধম্মা সঙ্খারাৰসেসভাৰপ্পত্তিযা পকতিৰিপস্সকানং সম্মসিতুং অসক্কুণেয্যরূপেন ঠিতা, তদগ্গেন হেট্ঠিমসমাপত্তিধম্মা ৰিয পটুকিচ্চকরণসমত্থাপি ন হোন্তী’’তি চ অট্ঠকথাসু (ৰিসুদ্ধি. ১.২৮৭) পটুসঞ্ঞাকিচ্চাভাৰৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি. স্ৰাযমত্থো পরমত্থমঞ্জূসায নাম ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকায আরুপ্পকথাযং (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.২৮৬) আচরিযেন সৰিসেসং ৰুত্তো, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘যথা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তিযো উপরিমানং উপরিমানং সমাপত্তীনং অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেন্তি, ন এৰং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি কস্সচিপি অধিট্ঠানং সাধেতি, তস্মা সা অকিচ্চকারিকা ইতরা কিচ্চকারিকা’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং তস্সাপি ৰিপস্সনাচিত্তপরিদমনাদীনং অধিট্ঠানকিচ্চসাধনতো, তস্মা পুরিমোযেৰ অত্থো যুত্তো. কস্মা চেতং তেসমগ্গন্তি আহ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিয’’ন্তিআদি. ‘‘ইতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘লোকিযানং…পে… অগ্গত্তা’’তি তস্সত্থো ৰুত্তো, ‘‘অগ্গত্তা’’তি এত্থ ৰা নিদস্সনমেতং.
পকপ্পেতীতি সংৰিদহতি. ঝানং সমাপজ্জন্তো হি ঝানসুখং অত্তনি সংৰিদহতি নাম. অভিসঙ্খরোতীতি আযূহতি সম্পিণ্ডেতি. সম্পিণ্ডনত্থো হি সমুদাযত্থো. যস্মা পন নিকন্তিৰসেন চেতনাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তি, তস্মা ফলূপচারেন কারণং দস্সেন্তো ‘‘নিকন্তিং…পে… নামা’’তি ৰুত্তং. ইমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাতি ইদানি লব্ভমানা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা. তংসমতিক্কমেনেৰ উপরিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খরণসম্ভৰতো নিরুজ্ঝেয্যুং. অঞ্ঞাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি অঞ্ঞা. ওল়ারিকাতি ততো থূলতরা. কা পন তাতি আহ ‘‘ভৰঙ্গসঞ্ঞা’’তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৰুট্ঠায এৰ হি উপরিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খরণানি ভৰেয্যুং, এৰঞ্চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুং, ৰুট্ঠানঞ্চ ভৰঙ্গৰসেন হোতি, ততো পরম্পি যাৰ উপরিঝানসমাপজ্জনং, তাৰ অন্তরন্তরা ভৰঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং, তা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি ওল়ারিকাতি অধিপ্পাযো.
চেতেন্তোৰাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং একং দ্ৰে চিত্তৰারেপি সমাপজ্জনৰসেন পকপ্পেন্তো এৰ. ন চেতেতীতি তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৰিয ৰা পুব্বাভোগাভাৰতো ন পকপ্পেতি নাম. পুব্বাভোগৰসেন হি ঝানং পকপ্পেন্তো ইধ ‘‘চেতেতী’’তি ৰুত্তো. অভিসঙ্খরোন্তোৰাতি তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতাৰসেন আযূহন্তো এৰ. নাভিসঙ্খরোতীতি তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৰিয ৰা পুব্বাভোগাভাৰতো নাযূহতি নাম. ‘‘অহমেতং ঝানং নিব্বত্তেমি উপসম্পাদেমি সমাপজ্জামী’’তি হি এৰং অভিসঙ্খরণং তত্থ সালযস্সেৰ হোতি, ন অনালযস্স, তস্মা একদ্ৰিচিত্তক্খণিকম্পি ঝানং পৰত্তেন্তো তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতায ‘‘অভিসঙ্খরোন্তো এৰা’’তি ৰুত্তো. যস্মা পনস্স তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৰিয ৰা তত্থ পুব্বাভোগো নত্থি, তস্মা ‘‘ন অভিসঙ্খরোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো’’তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স ৰিৰরণং. তত্থ যস্মা ইমস্স…পে… অত্থি, তস্মা ‘‘ন চেতেতি, নাভিসঙ্খরোতী’’তি চ ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. আভোগসমন্নাহারোতি আভোগসঙ্খাতো, আভোগৰসেন ৰা চিত্তস্স আরম্মণাভিমুখং, আরম্মণস্স ৰা চিত্তাভিমুখং অন্ৰাহারো. ‘‘স্ৰাযমত্থো’’তিআদিনা তদেৰত্থং উপমায পটিপাদেতি. পুত্তঘরাচিক্খণেনাতি পুত্তঘরস্স আরোচননযেন.
গন্ত্ৰা আদায আগতন্তি সম্বন্ধো. পচ্ছাভাগেতি আসনসালায পচ্ছিমদিসাযং ঠিতস্স পিতুঘরস্স পচ্ছাভাগে. ততোতি পুত্তঘরতো. লদ্ধঘরমেৰাতি যতোনেন ভিক্খা লদ্ধা, তমেৰ ঘরং পুত্তগেহমেৰ. আসনসালা ৰিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি ততো পিতুঘরপুত্তঘরট্ঠানিযানং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিরোধসমাপত্তীনং উপগন্তব্বতো. পিতুগেহং ৰিয নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অমনসিকাতব্বতো, মজ্ঝে ঠিতত্তা চ. পুত্তগেহং ৰিয নিরোধসমাপত্তি মনসিকাতব্বতো, পরিযন্তে ঠিতত্তা চ. পিতুঘরং অমনসিকরিত্ৰাতি পৰিসিত্ৰা সমতিক্কন্তম্পি পিতুঘরং অমনসিকরিত্ৰা. পুত্তঘরস্সেৰ আচিক্খণং ৰিয একং দ্ৰে চিত্তৰারে সমাপজ্জিতব্বম্পি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অমনসিকরিত্ৰা পরতো নিরোধসমাপত্তত্থায এৰ মনসিকারো দট্ঠব্বো. এৰং অমনসিকারসামঞ্ঞেন, মনসিকারসামঞ্ঞেন চ উপমোপমেয্যতা ৰুত্তা আচিক্খণেনপি মনসিকারস্সেৰ জোতনতো. ন হি মনসিকারেন ৰিনা আচিক্খণং সম্ভৰতি.
তা ঝানসঞ্ঞাতি একং দ্ৰে চিত্তৰারে পৰত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঝানসঞ্ঞা. নিরোধসমাপত্তিযঞ্হি যথারহং চতুত্থারুপ্পকুসলকিরিযজৰনং দ্ৰিক্খত্তুমেৰ জৰতি, ন তদুত্তরি. নিরুজ্ঝন্তীতি সরসৰসেনেৰ নিরুজ্ঝন্তি, পুব্বাভিসঙ্খারবলেন পন উপরি অনুপ্পাদো. যথা চ ঝানসঞ্ঞানং, এৰং ইতরসঞ্ঞানম্পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞা চা’’তিআদি. নুপ্পজ্জন্তি যথাপরিচ্ছিন্নকালন্তি অধিপ্পাযো. সো এৰং পটিপন্নো ভিক্খূতি যথাৰুত্তে সঞ্ঞগ্গে ঠিতভাৰেন পটিপন্নো ভিক্খু, সো চ খো অনাগামী ৰা অরহা ৰা দ্ৰীহি ফলেহি সমন্নাগমো, তিণ্ণং সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধি, সোল়সৰিধা ঞাণচরিযা, নৰৰিধা সমাধিচরিযাতি ইমেসং ৰসেন নিরোধপটিপাদনপটিপত্তিং পটিপন্নোতি অত্থো. অনুপুব্বনিরোধৰসেন চিত্তচেতসিকানং অপ্পৰত্তিযেৰ সঞ্ঞাৰেদনাসীসেন ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধ’’ন্তি ৰুত্তা. ফুসতীতি এত্থ ফুসনং নাম ৰিন্দনং পটিলদ্ধীতি দস্সেতি ‘‘ৰিন্দতি পটিলভতী’’তি ইমিনা. অত্থতো পন ৰুত্তনযেন যথাপরিচ্ছিন্নকালং চিত্তচেতসিকানং সব্বসো অপ্পৰত্তিযেৰ.
নিরত্থকতায উপসগ্গমত্তং, তস্মা সঞ্ঞা ইচ্চেৰ অত্থো. নিরোধপদেন অনন্তরিকং কত্ৰা সমাপত্তিপদে ৰত্তব্বে তেসং দ্ৰিন্নমন্তরে সম্পজানপদং ঠপিতন্তি আহ ‘‘নিরোধপদেন অন্তরিকং কত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনু…পে… অত্থো’’তি, তেন অযুত্তসমাসোযং যথারুতপাঠোতি দস্সেতি. তত্রাপীতি তস্মিং যথাপদমনুপুব্বিঠপনেপি অযং ৰিসেসত্থোতি যোজনা. সম্পজানন্তস্সাতি তং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ তত্থ সঙ্খারানং সম্মসনৰসেন পজানন্তস্স পুগ্গলস্স. অন্তেতি যথাৰুত্তায নিরোধপটিপাদনপটিপত্তিযা পরিযোসানে. দুতিযৰিকপ্পে সম্পজানন্তস্সাতি সম্পজানকারিনো, ইমিনা নিরোধসমাপত্তিসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহারিকপঞ্ঞায সদ্ধিং অত্থসাধিকা পঞ্ঞা কিচ্চতো দস্সিতা হোতি. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো’’তি. ৰচনসেসাপেক্খা’ নপেক্খতা দ্ৰিন্নং ৰিকপ্পানং ৰিসেসো.
সংৰণ্ণনোকাসানুপ্পত্তিতো নিরোধসমাপত্তিকথা কথেতব্বা. সব্বাকারেনাতি নিরোধসমাপত্তিযা সরূপৰিসেসো, সমাপজ্জনকো, সমাপজ্জনট্ঠানং, সমাপজ্জনকারণং, সমাপজ্জনাকারোতি এৰমাদিনা সব্বপ্পকারেন. তত্থাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৭) কথিততোৰাতি কথিতট্ঠানতো এৰ, তেৰীসতিমপরিচ্ছেদতোতি অত্থো, ন ইধ তং ৰদাম পুনরুত্তিভাৰতো, গন্থগরুকভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো.
পাল়িযং এৰং খো অহন্তি এত্থ আকারত্থো এৰং-সদ্দো উগ্গহিতাকারদস্সনন্তি কত্ৰা. এৰং পোট্ঠপাদাতি এত্থ পন সম্পটিচ্ছনত্থো তথেৰ অনুজাননন্তি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘সুউগ্গতিতং তযা’তি অনুজানন্তো’’তি.
৪১৫. সঞ্ঞা অগ্গা এত্থাতি সঞ্ঞগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. অৰসেসসমাপত্তীসুপি সঞ্ঞগ্গং অত্থীতি এত্থ পন সঞ্ঞগ্গভাৰো ‘‘সঞ্ঞগ্গ’’ন্তি ৰুত্তো, সঞ্ঞাযেৰ অগ্গন্তি তুল্যাধিকরণসমাসো ৰা. ‘‘পুথূ’’তি অযং লিঙ্গৰিপল্লাসো, নিকারলোপো ৰাতি ৰুত্তং ‘‘বহূনী’’তি. ‘‘যথা’’তি ইমিনা করণপ্পকারসঙ্খাতো পকারৰিসেসো গহিতো, ন পকারসামঞ্ঞন্তি দস্সেতি ‘‘পথৰীকসিণাদীসূ’’তিআদিনা. ‘‘ইদং ৰুত্তং হোতী’’তিআদি তব্বিৰরণং. ঝানানং তাৰ যুত্তো করণভাৰো সঞ্ঞানিরোধফুসনস্স সাধকতমভাৰতো, কসিণানং পন কথন্তি? তেসম্পি সো যুত্তো এৰ. যদগ্গেন হি ঝানানং নিরোধফুসনস্স সাধকতমভাৰো, তদগ্গেন কসিণানম্পি তদৰিনাভাৰতো. অনেককরণাপি চ কিরিযা হোতিযেৰ যথা ‘‘অঞ্ঞেন মগ্গেন যানেন দীপিকায গচ্ছতী’’তি.
একৰারন্তি সকিং. পুরিমসঞ্ঞানিরোধন্তি কামসঞ্ঞানিরোধং, ন পন নিরোধসমাপত্তিসঞ্ঞিতং সঞ্ঞানিরোধং. একং সঞ্ঞগ্গন্তি একং সঞ্ঞাভূতং অগ্গং, একো সঞ্ঞগ্গভাৰো ৰা হেট্ঠিমায সঞ্ঞায উক্কট্ঠভাৰতো. সঞ্ঞা চ সা অগ্গঞ্চাতি হি সঞ্ঞগ্গং, ন সঞ্ঞাসু অগ্গন্তি. যথা পন সঞ্ঞা অগ্গো এত্থাতি সঞ্ঞগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, এৰং সেসঝানম্পি. যেন চ নিমিত্তেন ঝানং ‘‘সঞ্ঞগ্গ’’ন্তি ৰুত্তং, তদেৰ সঞ্ঞাসঙ্খাতং নিমিত্তং ভাৰলোপেন, ভাৰপ্পধানেন ৰা ইধাধিপ্পেতং. দ্ৰে ৰারেতি দ্ৰিক্খত্তুং. সতসহস্সং সঞ্ঞগ্গানীতি মিগপদৰল়ঞ্জননিদ্দেসো. সেসকসিণেসূতি কসিণানমেৰ গহণং নিরোধকথায অধিকতত্তা, ততো এৰ চেত্থ ঝানগ্গহণেনপি কসিণজ্ঝানানি এৰ গহিতানীতি ৰেদিতব্বং. যথা ‘‘পথৰীকসিণেন করণভূতেনা’’তি তদারম্মণিকং ঝানং অনামসিত্ৰা ৰুত্তং, এৰং ‘‘পঠমজ্ঝানেন করণভূতেনা’’তি তদারম্মণং অনামসিত্ৰা ৰদতি. ‘‘ইতী’’তিআদিনা তদেৰত্থং সঙ্গহেত্ৰা নিগমনং করোতি. সব্বম্পীতি একৰারং সমাপন্নজ্ঝানসঞ্ঞম্পি. সঙ্গহেত্ৰাতি সঞ্জাননলক্খণেন তংসভাৰানতিৰত্তনতো সঙ্গহং কত্ৰা, সমাপজ্জনৰসেন, সঞ্জাননলক্খণেন চ একতাতি ৰুত্তং হোতি. অপরাপরন্তি পুনপ্পুনং. বহূনি সঞ্ঞগ্গানি হোন্তি.
৪১৬. পঠমনযে ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তস্স পুগ্গলস্স ৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. দুতিযনযে পন যস্মা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গেন ঘটেন্তস্স মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৰিপস্সনামগ্গৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. ততিযনযে চ যস্মা পঠমনযো ওল়ারিকো, দুতিযনযোপি মিস্সকোতি তদুভযং অসম্ভাৰেত্ৰা অচ্চন্তসুখুমগম্ভীরং নিব্বত্তিতলোকুত্তরমেৰ দস্সেতুং মগ্গফলৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. তযোপেতে নযা মগ্গসোধনৰসেন দস্সিতা.
‘‘অযং পনেত্থ সারো’’তি ৰিভাৰেতুং তিপিটকমহাসিৰত্থেরৰাদো আভতো. তথা হি ‘‘অরহত্তফলসঞ্ঞায উপ্পাদা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪১৬) থেরৰাদানুকূলমেৰ উপরি অত্থো সংৰণ্ণিতোতি. ইমে ভিক্খূতি পুরিমৰাদিনো ভিক্খূ. তদা দীঘনিকাযতন্তিং পরিৰত্তন্তে ইমং ঠানং পত্ৰা যথাৰুত্তপটিপাটিযা তযো নযে কথেন্তে ভিক্খূ সন্ধায এৰং থেরো ৰদতি. নিরোধং পুচ্ছিত্ৰা তস্মিং কথিতে তদনন্তরং সঞ্ঞাঞাণুপ্পত্তিং পুচ্ছন্তো অত্থতো নিরোধা ৰুট্ঠানং পুচ্ছতি নাম. নিরোধতো চ ৰুট্ঠানং অরহত্তফলুপ্পত্তিযা ৰা সিযা, অনাগামিফলুপ্পত্তিযা ৰা, তত্থ সঞ্ঞা পধানা, তদনন্তরঞ্চ পচ্চৰেক্খণঞাণন্তি তদুভযং নিদ্ধারেন্তো থেরো ‘‘পোট্ঠপাদো হেট্ঠা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভগৰাতি আলপনৰচনং.
যথা মগ্গৰীথিযং মগ্গফলঞাণেসু উপ্পন্নেসু নিযমতো মগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণানি হোন্তি, এৰং ফলসমাপত্তিৰীথিযং ফলপচ্চৰেক্খণঞাণন্তি ৰুত্তং ‘‘পচ্ছা পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি. ‘‘ইদং অরহত্তফল’’ন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনং. অযমেৰ পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো ম-কারস্স দ-কারং কত্ৰা. দ-কারেনপি পকতিপদমিচ্ছন্তি কেচি সদ্দৰিদূ. সো পন থেরৰাদে ন ফলসমাধিসঞ্ঞা এৰাতি আহ ‘‘ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযা’’তি, অরহত্তফলসমাধিসহগতসঞ্ঞাপচ্চযাতি অত্থো. কিরাতি অনুস্সরণত্থে নিপাতো. যথাধিগতধম্মানুস্সরণপক্খিযা হি পচ্চৰেক্খণা. সমাধিসীসেন চেত্থ সব্বং অরহত্তফলং গহিতং সহচরণঞাযেন, তস্মিং অসতি পচ্চৰেক্খণায অসম্ভৰোতি পাল়িযং ‘‘ইদপ্পচ্চযা’’তি ৰুত্তং. এৰমিধ দীঘভাণকানং মতেন ফলপচ্চৰেক্খণায একন্তিকতা দস্সিতা. চূল়দুক্খক্খন্ধসুত্তট্ঠকথাযং পন এৰং ৰুত্তং ‘‘সা পন ন সব্বেসং পরিপুণ্ণা হোতি. একো হি পহীনকিলেসমেৰ পচ্চৰেক্খতি, একো অৰসিট্ঠকিলেসমেৰ, একো মগ্গমেৰ, একো ফলমেৰ, একো নিব্বানমেৰ. ইমাসু পন পঞ্চসু পচ্চৰেক্খণাসু একং ৰা দ্ৰে ৰা নো লদ্ধুং ন ৰট্টন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৭৫), তদেতং মজ্ঝিমভাণকানং মতেন ৰুত্তং. আভিধম্মিকা পন ৰদন্তি –
‘‘মগ্গং ফলঞ্চ নিব্বানং, পচ্চৰেক্খতি পণ্ডিতো;
হীনে কিলেসে সেসে চ, পচ্চৰেক্খতি ৰা ন ৰা’’তি. (অভিধম্মত্থসঙ্গহট্ঠকথাযং কম্মট্ঠানসঙ্গহৰিভাগে ৰিসুদ্ধিভেদে);
সঞ্ঞাঅত্তকথাৰণ্ণনা
৪১৭. ‘‘গামসূকরো’’তি ইমিনা ৰনসূকরমপনেতি. এৰঞ্হি উপমাৰচনং সূপপন্নং হোতীতি. দেসনায সণ্হভাৰেন সারম্ভমক্খইস্সাদিমলৰিসোধনতো সুতমযঞাণং ন্হাপিতং ৰিয, সুখুমভাৰেন অনুৰিলিত্তং ৰিয, তিলক্খণব্ভাহততায কুণ্ডলাদ্যালঙ্কারৰিভূসিতং ৰিয চ হোতি. তদনুপৰিসতো ঞাণস্স, তথাভাৰা তংসমঙ্গিনো চ পুগ্গলস্স তথাভাৰাপত্তি, নিরোধকথায নিৰেদনঞ্চস্স সিরিসযনে পৰেসনসদিসন্তি আহ ‘‘সণ্হসুখুম…পে… আরাপিতোপী’’তি. তত্থাতি তিস্সং নিরোধকথাযং. মন্দবুদ্ধিতায সুখং ন ৰিন্দন্তো অলভন্তো, অজানন্তো ৰা. মলৰিদূসিততায গূথট্ঠানসদিসং. অত্তনো লদ্ধিন্তি অত্তদিট্ঠিং. অনুমতিং গহেত্ৰাতি অনুঞ্ঞং গহেত্ৰা ‘‘এদিসো মে অত্তা’’তি অনুজানাপেত্ৰা, অত্তনো লদ্ধিযং পতিট্ঠাপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
পাল়িযং কং পনাতি ওল়ারিকো, মনোমযো, অরূপীতি তিণ্ণং অত্তৰাদানং ৰসেন তিৰিধেসু অত্তানেসু কতরং অত্তানং পচ্চেসীতি অত্থো. ‘‘দেসনায সুকুসলো’’তি ইমিনা ‘‘অৰস্সং মে ভগৰা লদ্ধিং ৰিদ্ধংসেস্সতী’’তি তস্স মনসিকারং দস্সেতি. পরিহরন্তোতি ৰিদ্ধংসনতো অপনেন্তো, অরূপী অত্তাতি অত্তনো লদ্ধিং নিগূহন্তোতি অধিপ্পাযো. পাল়িযং ‘‘ওল়ারিকং খো’’তিআদিম্হি পরিব্বাজকৰচনে অযমধিপ্পাযো – যস্মা চতুসন্ততিরূপপ্পবন্ধং একত্তৰসেন গহেত্ৰা রূপীভাৰতো ‘‘ওল়ারিকো অত্তা’’তি পচ্চেতি অত্তৰাদী, অন্নপানোপট্ঠানতঞ্চস্স পরিকপ্পেত্ৰা ‘‘সস্সতো’’তি মঞ্ঞতি, রূপীভাৰতো এৰ চ সঞ্ঞায অঞ্ঞত্তং ঞাযাগতমেৰ, যং ৰেদৰাদিনো ‘‘অন্নমযো, পানমযো’’তি চ দ্ৰিধা ৰোহরন্তি, তস্মা পরিব্বাজকো তং অত্তৰাদিমতং অত্তানং সন্ধায ‘‘ওল়ারিকং খো’’তিআদিমাহাতি.
‘‘ওল়ারিকো চ হি তে পোট্ঠপাদ অত্তা অভৰিস্সা’’তিআদিম্হি ভগৰতো ৰচনে চাযমধিপ্পাযো – যদি অত্তা রূপী ভৰেয্য, এৰং সতি রূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী সঞ্ঞায অরূপভাৰতো, রূপধম্মানঞ্চ অসঞ্জাননসভাৰত্তা. রূপী চ সমানো যদি তৰ মতেন নিচ্চো, সঞ্ঞা চ অপরাপরং পৰত্তনতো তত্থ তত্থ ভিজ্জতীতি ভেদসব্ভাৰতো অনিচ্চা, এৰম্পি ‘‘অঞ্ঞা সঞ্ঞা, অঞ্ঞো অত্তা’’তি সঞ্ঞায অভাৰতো অচেতনোৰ অত্তা হোতি, তস্মা এস অত্তা ন কম্মস্স কারকো, ন চ ফলস্স উপভুঞ্জনকোতি আপন্নমেৰাতি ইমং দোসং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘ওল়ারিকো চা’’তিআদিমাহাতি. তত্থাতি ‘‘রূপী অত্তা’’তি ৰাদে. পচ্চাগচ্ছতোতি সেসকিরিযাপেক্খায কম্মত্থেযেৰ উপযোগৰচনং, পচ্চাগচ্ছতোতি চ পচ্চাগচ্ছন্তস্স, জানন্তস্স, পটিচ্চ ৰাদেন পৰত্তস্সাতি ৰা অত্থো. ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু উপ্পাদপুব্বকো নিরোধো, ন চ উপ্পন্নং অনিরুজ্ঝনকং নাম অত্থীতি চোদনং সোধেতুং ‘‘চতুন্নং খন্ধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সতিপি নেসং একালম্বণৰত্থুকভাৰে উপ্পাদনিরোধাধিকারত্তা একুপ্পাদনিরোধভাৰোৰ ৰুত্তো. অপরাপরন্তি পোঙ্খানুপোঙ্খ.
৪১৮-৪২০. পাল়িযং মনোমযন্তি ঝানমনসো ৰসেন মনোমযং. যো হি বাহিরপচ্চযনিরপেক্খো, সো মনসাৰ নিব্বত্তোতি মনোমযো. রূপলোকে নিব্বত্তসরীরং সন্ধায ৰদতি. যং ৰেদৰাদিনো ‘‘আনন্দমযো, ৰিঞ্ঞাণমযো’’তি চ দ্ৰিধা ৰোহরন্তি. তত্রাপীতি ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি ৰাদেপি. দোসে দিন্নেতি ‘‘অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতী’’তিআদিনা দোসে দিন্নে অত্তনো লদ্ধিংযেৰ ৰদন্তো ‘‘অরূপিং খো’’তিআদিমাহাতি সম্বন্ধো. ইধাপি পুরিমৰাদে ৰুত্তনযেন ‘‘যদি অত্তা মনোমযো সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্রিযো ভৰেয্য, এৰং সতি রূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী সঞ্ঞায অরূপভাৰতো’’তিআদি সব্বং দোসদস্সনং ৰেদিতব্বং. তমত্থঞ্হি দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘মনোমযো চ হি তে পোট্ঠপাদা’’তিআদিমৰোচ. কস্মা পনাযং পরিব্বাজকো পঠমং ওল়ারিকং অত্তানং পটিজানিত্ৰা তং লদ্ধিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন মনোমযং অত্তানং পটিজানাতি? তম্পি ৰিস্সজ্জিত্ৰা পুন অরূপিং অত্তানং পটিজানাতীতি? কামঞ্চেত্থ কারণং ‘‘ততো সো অরূপী অত্তাতি এৰংলদ্ধিকো সমানোপি…পে… আদিমাহা’’তি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ, তথাপি ইমে তিত্থিযা নাম অনৰট্ঠিতচিত্তা থুসরাসিম্হি নিখাতখাণুকো ৰিয চঞ্চলাতি কারণন্তরম্পি দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. সঞ্ঞা নপ্পতিট্ঠাতীতি আরম্মণে সঞ্জাননৰসেন সঞ্ঞা ন পতিট্ঠাতি, আরম্মণে সঞ্ঞং ন করোতীতি ৰুত্তং হোতি. সঞ্ঞাপতিট্ঠানকালেতি এত্থাপি অযং নযো.
তত্রাপীতি ‘‘অরূপী অত্তা’’তি ৰাদেপি. সঞ্ঞাযাতি পকতিসঞ্ঞায, এৰং ভদন্তধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.৪১৮-৪২০) ৰুত্তং. অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে উপ্পাদনিরোধন্তি হি সম্বন্ধো. তেন ৰেদিকানং মতেন নানক্খণে উপ্পন্নায নানারম্মণায সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধমিচ্ছতীতি দস্সেতি. কেচি পন ‘‘আচরিযসঞ্ঞাযা’’তি পঠন্তি, তদযুত্তং অত্থস্স ৰিরুদ্ধত্তা, থেরেন চ অনুদ্ধটত্তা. অপরাপরং পৰত্তায সঞ্ঞায উপ্পাদৰযদস্সনতো উপ্পাদনিরোধং ইচ্ছতি. তথাপি ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি পৰত্তসমঞ্ঞং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্স অৰিচ্ছেদং পরিকপ্পেন্তো সস্সতং মঞ্ঞতি. তেনাহ ‘‘অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতী’’তি. তস্মাতি অপরাপরং পৰত্তসঞ্ঞায নামমত্তেন সস্সতং মঞ্ঞনতো. সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধমত্তে অট্ঠত্ৰা তদুত্তরি সস্সতগ্গাহস্স গহণতো দোসং দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. তথেৰাতি যথা ‘‘রূপী অত্তা, মনোমযো অত্তা’’তি চ ৰাদদ্ৰযে অত্তনো অসঞ্ঞতা, এৰঞ্চস্স ‘‘অচেতনতা’’তিআদিদোসপ্পসঙ্গো দুন্নিৰারো, তথেৰ ইমস্মিং ৰাদেপীতি অত্থো. মিচ্ছাদস্সনেনাতি অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন. অভিভূতত্তাতি অনাদিকালভাৰিতভাৰেন অজ্ঝোত্থটত্তা, নিৰারিতঞাণচারত্তাতি ৰুত্তং হোতি. যেন সন্ততিঘনেন, সমূহঘনেন চ ৰঞ্চিতো বালো পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং ধম্মসমূহং মিচ্ছাগাহৰসেন ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘নিচ্চো’’তি চ অভিনিৰিস্স ৰোহরতি, তং একত্তসঞ্ঞিতং সন্ততিঘনং, সমূহঘনঞ্চ ৰিনিভুজ্জ যাথাৰতো জাননং ঘনৰিনিব্ভোগো, সো চ সব্বেন সব্বং তিত্থিযানং নত্থি. তস্মা অযম্পি পরিব্বাজকো তাদিসস্স ঞাণপরিপাকস্স অভাৰতো ৰুচ্চমানম্পি নানত্তং নাঞ্ঞাসীতি আহ ‘‘তং নানত্তং অজানন্তো’’তি. সঞ্ঞা নামাযং নানারম্মণা নানাক্খণে উপ্পজ্জতি, ৰেতি চাতি ৰেদিকানং মতং. সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং সঞ্ঞাভূতং অত্তানং পরিকপ্পেত্ৰা যথাৰুত্তঘনৰিনিব্ভোগাভাৰতো নিচ্চমেৰ কত্ৰা দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. তথাভূতস্স চ তস্স সণ্হসুখুমপরমগম্ভীরধম্মতা ন ঞাযতেৰাতি ইদং কারণং পস্সন্তেন ভগৰতা ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘অথস্স ভগৰা’’তিআদিমাহ.
দিট্ঠিআদীসু ‘‘এৰমেত’’ন্তি দস্সনং অভিনিৰিসনং দিট্ঠি. তস্সা এৰ পুব্বভাগভূতং ‘‘এৰমেত’’ন্তি নিজ্ঝানৰসেন খমনং খন্তি. তথা রোচনং রুচি.‘‘অঞ্ঞথাযেৰা’’তিআদি তেসং দিট্ঠিআদীনং ৰিভজ্জ দস্সনং. তত্থ অঞ্ঞথাযেৰাতি যথা অরিযৰিনযে অন্তদ্ৰযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমপটিপদাৰসেন দস্সনং হোতি, ততো অঞ্ঞথাযেৰ. অঞ্ঞদেৰাতি যং পরমত্থতো ৰিজ্জতি খন্ধাযতনাদি, তস্স চাপি অনিচ্চতাদি, ততো অঞ্ঞদেৰ পরমত্থতো অৰিজ্জমানং অত্তসস্সতাদিকং তযা খমতে চেৰ রুচ্চতে চাতি অত্থো. আভুসো যুঞ্জনং আযোগো. তেন ৰুত্তং ‘‘যুত্তপযুত্ততা’’তি. পটিপত্তিযাতি পরমত্তচিন্তনাদিপরিব্বাজকপটিপত্তিযা. আচরিযস্স ভাৰো আচরিযকং, যথা তথা ওৰাদানুসাসনং, তদস্সত্থীতি আচরিযকো যথা ‘‘সদ্ধো’’তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্থা’’তিআদি. অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে তৰ আচরিযভাৰো অত্থীতি যোজনা. ‘‘তেনা’’তিআদি সহ যোজনায যথাৰাক্যং দস্সনং. ‘‘অযং পরমত্থো, অযং সম্মুতী’’তি ইমস্স ৰিভাগস্স দুব্বিভাগত্তা দুজ্জানং এতং নানত্তং. ‘‘যজ্জেতং দুজ্জানং তাৰ তিট্ঠতু, অঞ্ঞং পনত্থং ভগৰন্তং পুচ্ছামী’’তি চিন্তেত্ৰা তথা পটিপন্নতং দস্সেতুং ‘‘অথ পরিব্বাজকো’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞো ৰা সঞ্ঞাতোতি সঞ্ঞাসভাৰতো অঞ্ঞসভাৰো ৰা অত্তা হোতূতি অত্থো. অধুনা পন ‘‘অঞ্ঞা ৰা সঞ্ঞা’’তি পাঠো দিস্সতি. অস্সাতি অত্তনো.
লোকীযতি দিস্সতি, পতিট্ঠহতি ৰা এত্থ পুঞ্ঞপাপং, তব্বিপাকো চাতি লোকো, অত্তা. সো হিস্স কারকো, ৰেদকো চাতি ইচ্ছিতো. দিট্ঠিগতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদি (দী. নি. ১.৩১; উদা. ৫৫) নযপৰত্তং দিট্ঠিগতং. ন হেস দিট্ঠাভিনিৰেসো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থনিস্সিতো তদসংৰত্তনতো. যো হি তং সংৰত্তনকো, সো ‘‘তং নিস্সিতো’’তি ৰত্তব্বতং লভেয্য যথা তং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো. এতেনেৰ নযেন ন ধম্মনিস্সিততাপি সংৰণ্ণেতব্বা. ব্রহ্মচরিযস্স আদি আদিব্রহ্মচরিযং, তদেৰ আদিব্রহ্মচরিযকং যথা ‘‘ৰিনযো এৰ ৰেনযিকো’’তি (পারা. অট্ঠ. ৮). তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণং তস্স অৰধারণফলত্তাতি ৰুত্তং ‘‘আদিমত্ত’’ন্তি. তদিধ অধিসীলসিক্খাৰ. সা হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতে সাসনব্রহ্মচরিযে আদিভূতা, ন অঞ্ঞত্থ ৰিয আজীৰট্ঠমকাদি আদিব্রহ্মচরিযকন্তি দস্সেতি ‘‘অধিসীলসিক্খামত্ত’’ন্তি ইমিনা. নিব্বিন্দনত্থাযাতি উক্কণ্ঠিতভাৰায. ‘‘অভিজাননাযাতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন অভিজাননত্থায. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি তীরণপহানপরিঞ্ঞাৰসেন সম্বোধনত্থাযা’’তি ৰদন্তি. অপিচ অভিজাননাযাতি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাৰসেন জাননায. তং পন ৰট্টস্স পচ্চক্খকরণমেৰ হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খকিরিযাযা’’তি. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পটিৰেধত্থায. দিট্ঠাভিনিৰেসস্স সংসারৰট্টে নিব্বিদাৰিরাগনিরোধুপসমাসংৰত্তনং ৰট্টন্তোগধত্তা, তস্স ৰট্টসম্বন্ধনতো চ. তথা অভিঞ্ঞাসম্বোধনিব্বানাসংৰত্তনঞ্চ দট্ঠব্বং.
কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৰা এৰ, তস্সা পন সমুদযভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পভাৰনতোতি উপ্পাদনতো. দুক্খং পভাৰেন্তীপি তণ্হা অৰিজ্জাদিপচ্চযন্তরসহিতা এৰ পভাৰেতি, ন কেৰলাতি আহ ‘‘সপ্পচ্চযা’’তি. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. ন পৰত্তন্তি এত্থ দুক্খসমুদযা, এতস্মিং ৰা অধিগতেতি হি অপ্পৰত্তি. দুক্খনিরোধং নিব্বানং গচ্ছতি, তদত্থঞ্চ সা পটিপজ্জিতব্বাতি দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদা. মগ্গপাতুভাৰোতি মগ্গসমুপ্পাদো. ফলসচ্ছিকিরিযাতি ফলস্সাধিগমৰসেন পচ্চক্খকরণং. তং আকারন্তি তং তুণ্হীভাৰসঙ্খাতং গমনলিঙ্গ আরোচেন্তো ৰিয, ন পন অভিমুখং আরোচেতি.
৪২১. সমন্ততো নিগ্গণ্হনৰসেন তোদনং ৰিজ্ঝনং সন্নিতোদকং. মনোগণাদীনং ৰিসেসনস্স নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘ৰাচায সন্নিতোদকেনা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ৰচনপতোদকেনা’’তি. অথ ৰা ‘‘ৰাচাযা’’তি ইদং ‘‘সন্নিতোদকেনা’’তি এত্থ করণৰচনং দট্ঠব্বং. ‘‘ৰচনপতোদকেনা’’তি হি ৰচনেন পতোদকেনাতি অত্থো, ‘‘ৰাচাযা’’তি ৰা সম্বন্ধে সামিৰচনং. ৰাচায সন্নিতোদনকিরিযায সজ্ঝব্ভরিতমকংসূতি যোজেতব্বং. ‘‘সজ্ঝব্ভরিত’’ন্তি এতস্স ‘‘সং অধি অভি অরিভ’’ন্তি পদচ্ছেদো, সমন্ততো ভুসং অরিতন্তি অত্থো, সতমত্তেহি তুত্তকেহি ৰিয ৰিৰিধেহি পরিব্বাজকৰাচাতোদনেহি তুদিং সূতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘উপরি ৰিজ্ঝিংসূ’’তি. সভাৰতো ৰিজ্জমানন্তি পরমত্থসভাৰতো উপলব্ভমানং, ন পকতিআদি ৰিয অনুপলব্ভমানং. তচ্ছন্তি সচ্চং. তথন্তি অৰিপরীতং. অত্থতো ৰেৰচনমেৰ তং পদত্তযং. নৰলোকুত্তরধম্মেসূতি ৰিসযে ভুম্মং, তে ধম্মে ৰিসযং কত্ৰা. ঠিতসভাৰন্তি অৰট্ঠিতসভাৰং, তদুপ্পাদকন্তি অত্থো. লোকুত্তরধম্মনিযামনিযতন্তি লোকুত্তরধম্মসম্পাপননিযামেন নিযতং. ইদানি পন ‘‘লোকুত্তরধম্মনিযামত’’ন্তি পাঠো, সো ন পোরাণো আচরিযেন অনুদ্ধটত্তা. কস্মা পনেসা পটিপদা ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতাতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি. সাতি পটিপদা. এদিসাতি ‘‘ধম্মট্ঠিতত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারা.
চিত্তহত্থিসারিপুত্তপোট্ঠপাদৰত্থুৰণ্ণনা
৪২২. হত্থিং সারেতি দমেতীতি হত্থিসারী, হত্থাচরিযো. সুখুমেসু অত্থন্তরেসূতি খন্ধাযতনাদীসু সুখুমঞাণগোচরেসু ধম্মেসু. অভিধম্মিকো কিরেস. কুসলোতি পুব্বেপি বুদ্ধসাসনে কতপরিচযতায ছেকো. তাদিসে চিত্তেতি গিহিভাৰচিত্তে. ইতরো পন তং সুত্ৰাৰ ন ৰিব্ভমি, পব্বজ্জাযমেৰ অভিরমীতি অধিপ্পাযো. গিহিভাৰে আনিসংসকথায কথিতত্তাতি এত্থ সীলৰন্তস্স ভিক্খুনো তথা কথনেন ৰিব্ভমনে নিযোজিতত্তা ইদানি সযম্পি সীলৰা এৰ হুত্ৰা ছ ৰারে ৰিব্ভমীতি অধিপ্পাযো গহেতব্বো. কম্মসরিক্খকেন হি কম্মফলেন ভৰিতব্বং. কথেন্তানন্তি অনাদরে সামিৰচনং. মহাসাৰকস্স কথিতেতি মহাসাৰকভূতেন মহাকোট্ঠিকত্থেরেন অপসাদনৰসেন কথিতে, কথননিমিত্তং পতিট্ঠং লদ্ধুং অসক্কোন্তোতি অত্থো. ‘‘ৰিব্ভমিত্ৰা গিহী জাতো’’তি ইদং সত্তমৰারমিৰ ৰুত্তং. ধম্মপদট্ঠকথাযং (ধ. প. অট্ঠ. ১.৩ চিত্তহত্থত্থেরৰত্থু) পন কুদালপণ্ডিতজাতকে (জা. অট্ঠ. ১.১.৭ কুদ্দালজাতকৰণ্ণনা) চ ছক্খত্তুমেৰ ৰিব্ভমনৰারো ৰুত্তো. গিহিসহাযকোতি গিহিকালে সহাযকো. অপসক্কন্তোপি নামাতি অপি নাম অপসক্কন্তো, গারয্হৰচনমেতং. পব্বজিতুং ৰট্টতীতি পব্বজ্জা ৰট্টতি.
৪২৩. পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতাযাতি সুৰুত্তদুরুত্তসমৰিসমদস্সনসমত্থস্স পঞ্ঞাচক্খুনো অভাৰেন. যাদিসেন চক্খুনা সো ‘‘চক্খুমা’’তি ৰুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতা’’তিআদি ৰুত্তং. অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – একংসিকাতি একন্তিকা, নিব্বানৰহভাৰেন নিচ্ছিতাতি ৰুত্তং হোতি. পঞ্ঞত্তাতি ৰৰত্থপিতা. ন একংসিকাতি ন একন্তিকা নিব্বানাৰহভাৰেন নিচ্ছিতা ৰট্টন্তোগধভাৰতোতি অধিপ্পাযো. অযমত্থো হি ‘‘কস্মা চেতে পোট্ঠপাদ মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা, এতে পোট্ঠপাদ অত্থসংহিতা…পে… নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তিআদিসুত্তপদেহি সংসন্দতি সমেতীতি.
একংসিকধম্মৰণ্ণনা
৪২৫. ‘‘কস্মা আরভী’’তি কারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অনিয্যানিকভাৰদস্সনত্থ’’ন্তি পযোজনং ৰিস্সজ্জিতং. ফলে হি সিদ্ধে হেতুপি সিদ্ধো হোতীতি, অযং আচরিযমতি (দী. নি. টী. ১.৪২৫) অপরে পন ‘‘এদিসেসু অত্থসদ্দো কারণে ৰত্ততি, হেত্ৰত্থে চ পচ্চত্তৰচনং, তস্মা অনিয্যানিকভাৰদস্সনন্তি এত্থ অনিয্যানিকভাৰদস্সনকারণা’’তি অত্থমিচ্ছন্তি. পঞ্ঞাপিতনিট্ঠাযাতি পৰেদিতৰিমুত্তিমগ্গস্স. ৰট্টদুক্খপরিযোসানং গচ্ছতি এতাযাতি নিট্ঠাতি হি ৰিমুত্তি ৰুত্তা ‘‘গোট্ঠা পট্ঠিতগাৰো’’তি (ম. নি. ১.১৫৬) মহাসীহনাদসুত্তপদে ৰিয ঠা-সদ্দস্স গতিঅত্থে পৰত্তনতো. নিট্ঠামগ্গো চ ইধ উত্তরপদলোপেন ‘‘নিট্ঠা’’তি অধিপ্পেতো. তস্সেৰ হি নিয্যানিকতা, অনিয্যানিকতা চ ৰুচ্চতি, ন নিট্ঠায. নিয্যাতীতি নিয্যানিকা য-কারস্স ক-কারং কত্ৰা. অনীযসদ্দো হি বহুলং কত্তুত্থাভিধাযকো, ন নিয্যানিকা অনিয্যানিকা, তস্সা ভাৰো তথা. নিয্যানং ৰা নিগ্গমনং নিস্সরণং, ৰট্টদুক্খস্স ৰূপসমোতি অত্থো, নিয্যানমেৰ নিয্যানিকং, ন নিয্যানিকং অনিয্যানিকং, সো এৰ ভাৰো সভাৰো অনিয্যানিকভাৰো, তস্স দস্সনত্থন্তি যোজেতব্বং.
‘‘সব্বে হী’’তিআদি তদত্থৰিৰরণং. অমতং নিব্বানং নিট্ঠমিতি পঞ্ঞপেতি যথাতি সম্বন্ধো. লোকথূপিকাদিৰসেন নিট্ঠং পঞ্ঞপেন্তীতি ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৰা তথা পঞ্ঞপেন্তি. লোকথূপিকা নাম ব্রহ্মভূমি ৰুচ্চতি লোকস্স থূপিকসদিসতাপরিকপ্পনেন. কেচি পন ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূমিং লোকথূপিকা’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং অট্ঠকথাসু তথা অৰচনতো. আদিসদ্দেন চেত্থ ‘‘অঞ্ঞো পুরিসো, অঞ্ঞা পকতী’’তি পকতিপুরিসন্তরাৰবোধো মোক্খো, বুদ্ধিআদিগুণৰিনিমুত্তস্স অত্তনো অসকত্তনি অৰট্ঠানং মোক্খো, কাযৰিপত্তিকতি জাতিবন্ধানং অপৰজ্জনৰসেন অপ্পৰত্তো মোক্খো, পরেন পুরিসেন পলোকতা মোক্খো, তংসমীপতা মোক্খো, তংসমাযোগো মোক্খোতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মিং তস্মিঞ্হি সমযে নিট্ঠং অপঞ্ঞপেন্তো নাম নত্থি. ব্রাহ্মণানং পঠমজ্ঝানব্রহ্মলোকো নিট্ঠা. তত্থ হি নেসং নিচ্চাভিনিৰেসো যথা তং বকস্স ব্রহ্মুনো, (ম. নি. ১.৫০১) ৰেখনসাদিতাপসানং আভস্সরা, সঞ্চযাদিপরিব্বাজকানং সুভকিণ্হা, আজীৰকানং ‘‘অনন্তমানসো’’তি পরিকপ্পিতো অসঞ্ঞীভৰো. ইমস্মিং পন সাসনে অরহত্তং নিট্ঠা, সব্বেপি চেতে দিট্ঠিৰসেন ব্রহ্মলোকাদীনি অরহত্তমঞ্ঞনায ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৰা তথা পঞ্ঞপেন্তি, ন পন পরমত্থতো নেসংসমযে নিব্বানপঞ্ঞাপনস্স লব্ভনতোতি আহ ‘‘সা চ ন নিয্যানিকা’’তিআদি. যথাপঞ্ঞত্তাতি যেন যেন পকারেন পঞ্ঞত্তা, পঞ্ঞত্তপ্পকারা হুত্ৰাতি অত্থো. ন নিয্যাতীতি ‘‘যেনাকারেন নিট্ঠা পাপুণীযতী’’তি তেহি পৰেদিতা, তেনাকারেন তস্সা অপত্তব্বতায ন নিয্যাতি. পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি ‘‘নাযং নিট্ঠা পটিপদা ৰট্টস্স অনতিক্কমনতো’’তি বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা. নিৰত্ততীতি পটিক্খেপকারণৰচনং, যস্মা তেহি পঞ্ঞত্তা নিট্ঠা পটিপদা ন নিয্যাতি ন গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু তংসমঙ্গিনং পুগ্গলং সংসারে এৰ পরিব্ভমাপেন্তী নিৰত্ততি, তস্মা পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি অত্থো. তন্তি অনিয্যানিকভাৰং.
জানং, পস্সন্তি চ পুথুৰচনৰিপরিযাযোতি আহ ‘‘জানন্তা পস্সন্তা’’তি. গচ্ছন্তাদিসদ্দানঞ্হি ‘‘যা পন ভিক্খুনী জানং সভিক্খুকং আরামং অনাপুচ্ছা পৰিসেয্যা’’তিআদীসু (পাচি. ১০২৪) লিঙ্গৰসেন ৰিপরিযাযো, জানন্তীতি অত্থো. ‘‘যাচং অদদমপ্পিযো’’তিআদীসু (পারা. ৩৪৬; জা. ১.৭.৫৫) ৰিভত্তিৰসেন, যাচন্তস্সাতি অত্থো. ইধ পন পুথুৰচনৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. পধানং জাননং নাম পচ্চক্খতো জাননং তস্স জেট্ঠভাৰতো, দস্সনমপ্পধানং তস্স সংসযানুবন্ধত্তাতি অযং কমো ৰুত্তো ‘‘জানং পস্স’’ন্তি. তেনেত্থ জাননেন দস্সনং ৰিসেসেতি. এৰঞ্হি দিট্ঠপুব্বানি খো তস্মিং লোকে মনুস্সানং সরীরসণ্ঠানাদীনীতি একতো অধিপ্পাযদস্সনং সূপপন্নং হোতি. অযঞ্হেত্থাধিপ্পাযো ‘‘কিং তুম্হাকং একন্তসুখে লোকে পচ্চক্খতো ঞাণদস্সনং অত্থী’’তি. জানন্তি ৰা তস্স লোকস্স অনুমানৰিসযতং ৰুচ্চতি, পস্সন্তি পচ্চক্খতো ৰিসযতং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘অপি তুম্হাকং লোকো পচ্চক্খতো ঞাতো, উদাহু অনুমানতো’’তি.
যস্মা পন লোকে পচ্চক্খভূতো অত্থো ইন্দ্রিযগোচরভাৰেন পাকটো, তস্মা পাকটেন অত্থেন অধিপ্পাযং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠপুব্বানী’’তিআদি ৰুত্তং. দিট্ঠপদেন ৰা দস্সনং, তদনুগতঞ্চ জাননং গহেত্ৰা তদুভযেনেৰ অত্থেন অধিপ্পাযং ৰিভাৰেতুং এৰং ৰুত্তন্তিপি দট্ঠব্বং. দিট্ঠপুব্বানীতি হি দস্সনেন, তদনুগতেন চ ঞাণেন গহিতপুব্বানীতি অত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সরীরসণ্ঠানাদীনী’’তি সমরিযাদৰচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অপ্পাটিহীরকত’’ন্তি অযং অনুনাসিকলোপনিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপ্পাটিহীরকং ত’’ন্তি. তং ৰচনং অপ্পাটিহীরকং সম্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. অপ্পাটিহীরপদে অনুনাসিকলোপো, ‘‘কত’’ন্তি চ একং পদন্তি কেচি, তদযুত্তং সমাসসম্ভৰতো, অনুনাসিকলোপস্স চ অৰত্তব্বত্তা. এৰমেত্থ ৰণ্ণযন্তি – পটিপক্খহরণতো পটিহারিযং, তদেৰ পাটিহারিযং. অত্তনা উত্তরৰিরহিতৰচনং. পাটিহারিযমেৰেত্থ ‘‘পাটিহীরক’’ন্তি ৰুত্তং পরেহি ৰুচ্চমানউত্তরেহি সউত্তরত্তা, ন পাটিহীরকন্তি অপ্পাটিহীরকং. ৰিরহত্থো চেত্থ অ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘পটিহরণৰিরহিত’’ন্তি. সউত্তরঞ্হি ৰচনং তেন উত্তরৰচনেন পটিহরীযতি ৰিপরিৰত্তীযতি, তস্মা উত্তরৰচনং পটিহরণং নাম, ততো ৰিরহিতন্তি অত্থো. তস্মা এৰ নিয্যানস্স পটিহরণমগ্গস্স অভাৰতো ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি.
৪২৬. ৰিলাসো ইত্থিলীল়া, যো ‘‘সিঙ্গারভাৰজা কিরিযা’’তিপি ৰুচ্চতি. আকপ্পো কেসবন্ধৰত্থগ্গহণাদিআকারৰিসেসো, ৰেসসংৰিধানং ৰা. আদিসদ্দেন হাৰাদীনং সঙ্গহো. হাৰাতি হি চাতুরিযং ৰুচ্চতি.
তযোঅত্তপটিলাভৰণ্ণনা
৪২৮. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰোতি আহ ‘‘অত্তভাৰপটিলাভো’’তি. কথং দস্সেতীতি ৰুত্তং ‘‘ওল়ারিকত্তভাৰপটিলাভেনা’’তিআদি. কামভৰং দস্সেতি ইতরভৰদ্ৰযত্তভাৰতো ওল়ারিকত্তা. রূপভৰং দস্সেতি ঝানমনেন নিব্বত্তং হুত্ৰা রূপীভাৰেন উপলব্ভনতো. অরূপভৰং দস্সেতি অরূপীভাৰেন উপলব্ভনতো. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা তদভাৰে কস্সচি সংকিলেসস্স অসম্ভৰতো. ৰোদানিযা ধম্মা নাম সমথৰিপস্সনা তাসং ৰসেন সব্বসো চিত্তৰোদানস্স সিজ্ঝনতো.
৪২৯. পটিপক্খধম্মানং অসমুচ্ছেদে সতি ন কদাচিপি অনৰজ্জধম্মানং ৰা পারিপূরী, ৰেপুল্লং ৰা সম্ভৰতি, সমুচ্ছেদে পন সতি সম্ভৰতীতি মগ্গফলপঞ্ঞানমেৰ গহণং দট্ঠব্বং, তা হি সকিং পরিপুণ্ণাপি অপরিহীনধম্মত্তা পরিপুণ্ণা এৰ ভৰন্তি. তরুণপীতীতি উপ্পন্নমত্তা অলদ্ধাসেৰনা দুব্বলপীতি. বলৰতুট্ঠীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৰনা উপরিৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযভূতা থিরতরা পীতি. ইদানি সঙ্খেপতো পিণ্ডত্থং দস্সেন্তো ‘‘কিং ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যং ৰিহারং সযং…পে… ৰিহরিস্সতীতি অৰোচুম্হাতি সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ৰিহারং ‘‘সংকিলেসিকৰোদানিযধম্মানং পহানাভিৰুদ্ধিনিট্ঠং পঞ্ঞায পারিপূরিৰেপুল্লভূতং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অপরপ্পচ্চযেন ঞাণেন পচ্চক্খতো সম্পাদেত্ৰা ৰিহরিস্সতী’’তি কথযিম্হাতি. তত্থাতি তস্মিং ৰিহারে. তস্সাতি ওৰাদকরস্স ভিক্খুনো. এৰং ৰিহরতোতি ৰুত্তপ্পকারেন ৰিহরণহেতু, ৰিহরন্তস্স ৰা. তন্নিমিত্তং পামোজ্জং, পমোদপ্পভৰা পীতি, তপ্পচ্চযভূতং পস্সদ্ধিদ্ৰযং, তথা সূপট্ঠিতা সতি, উক্কংসগততায উত্তমঞাণং. সুখো চ ৰিহারো ভৰিস্সতীতি যোজনা. কাযচিত্তপস্সদ্ধী হি ‘‘পস্সদ্ধী’’তি ৰুত্তা, অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘নামকাযপস্সদ্ধী’’তিপি পঠন্তি, তদযুত্তমেৰ পস্সদ্ধিদ্ৰযস্স অৰিনাভাৰতো. কস্মা পনেস সুখো ৰিহারোতি আহ ‘‘সব্বৰিহারেসূ’’তিআদি, সব্বেসুপি ইরিযাপথৰিহারাদীসু সন্তপণীততায ইমস্সেৰ সুখত্তা ‘‘সুখো ৰিহারো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতীতি ৰুত্তং হোতি. কথং সুখোতি ৰুত্তং ‘‘উপসন্তো পরমমধুরো’’তি.
পঠমজ্ঝানে পটিলদ্ধমত্তে হীনভাৰতো পীতি দুব্বলা পামোজ্জপক্খিকা, সুভাৰিতে পন তস্মিং পগুণে সা পণীতা বলৰভাৰতো পরিপুণ্ণকিচ্চা পীতীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তী’’তি. পামোজ্জং নিৰত্ততীতি দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং ছসু ধম্মেসু নিৰত্ততি হাযতি. ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহিতেন হি চতুক্কনযৰিভত্তে দুতিযজ্ঝানে সব্বদা পীতি বলৰতী এৰ হোতি, ন পঠমজ্ঝানে ৰিয কদাচি দুব্বলাতি এৰং ৰুত্তং. পীতি নিৰত্ততি তপ্পহানেনেৰ ততিযজ্ঝানস্স লব্ভনতো. ‘‘সুখো ৰিহারো’’তি ইমিনা সমাধি গহিতোতি আহ ‘‘তথা চতুত্থে’’তি. যে পন ‘‘সুখো ৰিহারো’তি এতেন সুখং গহিত’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং মতেন সন্তৰুত্তিতায উপেক্খাপি চতুত্থজ্ঝানে ‘‘সুখ’’মিচ্চেৰ ভাসিতাতি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২; ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭; পটি. ম. অট্ঠ. ১০৫) কত্ৰা তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইমস্মিংযেৰ দীঘনিকাযে (দী. নি. ১.৪৩২; ৩.১৬৬, ৩৫৮) আগতং অনেকধা দেসনানযমুদ্ধরিত্ৰা ইধ দেসিতনযং নিযমেতুং ‘‘ইমেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. সুদ্ধ…পে… কথিতন্তি উপরিমগ্গং অকথেত্ৰা কেৰলং ৰিপস্সনাপাদকমেৰ ঝানং কথিতং. চতূহি…পে… কথিতাতি ৰিপস্সনাপাদকভাৰেন ঝানানি কথেত্ৰা ততো পরং ৰিপস্সনাপুব্বকা চত্তারোপি মগ্গা কথিতা. চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতাতি পঠমজ্ঝানিকাদিকা ফলসমাপত্তিযো অকথেত্ৰা চতুত্থজ্ঝানিকা এৰ ফলসমাপত্তি কথিতা. পীতিৰেৰচনমেৰ কত্ৰাতি দ্ৰিন্নং পীতীনং একস্মিং চিত্তুপ্পাদে অনুপ্পজ্জনতো পামোজ্জং পীতিৰেৰচনমেৰ কত্ৰা, তদুভযং অভেদতো কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পীতিসুখানং অপরিচ্চত্তত্তা, ‘‘সুখো ৰিহারো’’তি চ সাতিসযস্স সুখৰিহারস্স গহিতত্তা ‘‘দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তি নাম কথিতা’’তি ৰুত্তং. কামং পঠমজ্ঝানেপি পীতিসুখানি লব্ভন্তি, তানি পন ৰিতক্কৰিচারপরিক্খোভেন ন তত্থ সন্তপণীতানি, ইধ চ সন্তপণীতানেৰ অধিপ্পেতানি, তস্মা দুতিযজ্ঝানিকা এৰ ফলসমাপত্তি গহিতা, ন পঠমজ্ঝানিকাতি দট্ঠব্বং.
৪৩২-৪৩৭. ৰিভাৰনত্থোতি পকাসনত্থো সরূপতো নিরূপনত্থো ‘‘ন সমণো গোতমো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে …পে… অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.১১; পারা. ২) ৰিয. তেনাহ ‘‘অযং সো’’তিআদি. ‘‘অযং অত্তপটিলাভো সো এৰা’’তি এৰং সরূপতো ৰিভাৰেত্ৰা পকাসেত্ৰা. অযন্তি হি ভগৰতা পুব্বে ৰুত্তং অত্তপটিলাভং আসন্নপচ্চক্খভাৰেন পচ্চামসতি, সোতি পন পরেহি পুচ্ছিযমানং পরম্মুখভাৰেন. ন নং এৰং ৰদামাতি এত্থ নন্তি ওল়ারিকমত্তপটিলাভং. সপ্পাটিহীরকতন্তি এত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পরেহি চোদিতৰচনপটিহারকং সউত্তরৰচনং সপ্পাটিহীরকন্তি হি অযমেৰ ৰিসেসো. তুচ্ছোতি মুসা অভূতো. সোতি মনোমযো, অরূপো ৰা অত্তপটিলাভো. স্ৰেৰাতি সো এৰ ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো. তস্মিং সমযে সচ্চো হোতীতি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নসমযে ৰিজ্জমানো হোতি. অত্তপটিলাভোত্ৰেৰ নিয্যাতেসীতি অত্তপটিলাভসদ্দেন তথা এৰ পরিযোসাপেসি, ন পন নং ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি পঞ্ঞত্তিং সরূপতো নীহরিত্ৰা দস্সেসীতি অধিপ্পাযো. রূপাদযো চেত্থ ধম্মাতি রূপৰেদনাদযো এৰ এত্থ লোকে সভাৰধম্মা. নামমত্তমেতন্তি রূপাদিকে পঞ্চক্খন্ধে উপাদায নামপঞ্ঞত্তিমত্তমেতং ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি. এৰরূপা ৰোহারাতি ‘‘ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো’’তিআদিৰোহারা. নামপঞ্ঞত্তিৰসেনাতি নামভূতপঞ্ঞত্তিমত্তৰসেন. ‘‘অত্তপটিলাভো’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি নিয্যাতনত্থং.
৪৩৮. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰাতি রূপাদিকে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তমেতং অত্তপটিলাভোতি ইমমত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিনা ৰত্ৰা. পটিপুচ্ছিত্ৰাতি যথা পরে পুচ্ছেয্যুং, তথা কালৰিভাগতো পটিপদানি পুচ্ছিত্ৰা. ৰিনযনত্থন্তি যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স ঞাপনৰসেন ৰিনযনত্থায. যে তে অতীতা ধম্মাতি অতীতসমযে অতীতত্তপটিলাভস্স উপাদানভূতা রূপাদযো ধম্মা. তে এতরহি নত্থি নিরুদ্ধত্তা. ততো এৰ ‘‘অহেসু’’ন্তি সঙ্খ্যং গতা. তস্মাতি উপাদানস্স অতীতস্মিংযেৰ সমযে লব্ভনতো. সোপীতি তদুপাদানো মে অত্তপটিলাভোপি. তস্মিংযেৰ সমযেতি অতীতে এৰ সমযে. সচ্চো অহোসীতি ভূতো ৰিজ্জমানো ৰিয অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানন্তি অনাগতানঞ্চেৰপচ্চুপ্পন্নানঞ্চ রূপাদিধম্মানং উপাদানভূতানং. তদা অভাৰাতি তস্মিং অতীতসমযে অভাৰা অৰিজ্জমানত্তা. তদুপাদানভূতো অনাগতো, পচ্চুপ্পন্নো চ অত্তপটিলাভো তস্মিং অতীত সমযে মোঘো তুচ্ছো মুসা নত্থীতি অত্থো. অত্থতোতি পঞ্ঞত্তিঅত্থতো. নামমত্তমেৰাতি সমঞ্ঞামত্তমেৰ. পরমত্থতো অনুপলব্ভমানত্তা অত্তপটিলাভং পটিজানাতি.
‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা যে তে অনাগতা ধম্মা, তে এতরহি নত্থি, ‘‘ভৰিস্সন্তী’’তি পন সঙ্খ্যং গতা, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৰ সমযে সচ্চো ভৰিস্সতি. অতীতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৰা তস্মিং সমযে ‘‘মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো’’তি এৰং অত্থতো নামমত্তমেৰ অত্তপটিলাভং পটিজানাতি. যে ইমে পচ্চুপ্পন্না ধম্মা, তে এতরহি ‘‘অত্থী’’তি সঙ্খ্যং গতা, তস্মা য্ৰাযং মে অত্তপটিলাভো, সো ইদানি সচ্চো হোতি. অতীতানাগতানং পন ধম্মানং অধুনা অভাৰা এতরহি ‘‘মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’’তি এৰং অত্থতো নামমত্তমেৰ অত্তপটিলাভং পটিজানাতীতি ইমমত্থং অতিদিসতি.
৪৩৯-৪৪৩. সংসন্দিতুন্তি সমানেতুং. গৰাতি গাৰিতো. তত্থাতি খীরাদীসু পঞ্চগোরসেসু. যস্মিং সমযে খীরং হোতীতি যস্মিং কালে ভূতুপাদাযসঞ্ঞিতং উপাদানৰিসেসং উপাদায খীরপঞ্ঞত্তি হোতি. ন তস্মিং…পে… গচ্ছতি খীরপঞ্ঞত্তিউপাদানস্স ভূতুপাদাযরূপস্স দধিআদিপঞ্ঞত্তিযা অনুপাদানতো. পটিনিযতৰত্থুকা হি এতা লোকসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘যে ধম্মে উপাদাযা’’তিআদি. সঙ্খাযতি কথীযতি এতাযাতি সঙ্খা. অত্তং নীহরিত্ৰা উচ্চন্তি ৰদন্তি এতাযাতি নিরুত্তি. তং তদত্থং নমন্তি সত্তা এতেনাতি নামং, তথা ৰোহরন্তি এতেনাতি ৰোহারো, পঞ্ঞত্তিযেৰ. ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা খীরে ৰুত্তনযং দধিআদীসুপি ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি অতিদিসতি.
সমনুজাননমত্তকানীতি ‘‘ইদং খীরং, ইদং দধী’’তিআদিনা তাদিসেসু ভূতুপাদাযরূপৰিসেসেসু লোকে পরম্পরাগতং পঞ্ঞত্তিং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা সমনুজাননং ৰিয পচ্চযৰিসেসৰিসিট্ঠং রূপাদিখন্ধসমূহং উপাদায ‘‘ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘মনোমযো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘অরূপো অত্তপটিলাভো’’তি চ তথা তথা সমনুজাননমত্তকানি, ন চ তব্বিনিমুত্তো উপাদানতো অঞ্ঞো কোচি পরমত্থতো অত্থীতি ৰুত্তং হোতি. নিরুত্তিমত্তকানীতি সদ্দনিরুত্তিযা গহণূপাযমত্তকানি. ‘‘সত্তো ফস্সো’’তিআদিনা হি সদ্দগ্গহণুত্তরকালং তদনুৰিদ্ধপণ্ণত্তিগ্গহণমুখেনেৰ তদত্থাৰবোধো. তথা চাহু –
‘‘পঠমং সদ্দং সোতেন, তীতং দুতিযচেতসা;
নামং ততিযচিত্তেন, অত্থং চতুত্থচেতসা’’তি. (মণিসারমঞ্জুসাটীকাযং পচ্চযসঙ্গহৰিভাগেপি);
ৰচনপথমত্তকানীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নিরুত্তিযেৰ হি অঞ্ঞেসম্পি দিট্ঠানুগতিমাপজ্জন্তানং কারণট্ঠেন ৰচনপথো. ৰোহারমত্তকানীতি তথা তথা ৰোহারমত্তকানি. নামপণ্ণত্তিমত্তকানীতি তস্সেৰ পরিযাযো, তংতংনামপঞ্ঞাপনমত্তকানীতি অত্থো. সব্বমেতন্তি ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি ৰা ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘পোসো’’তি ৰা সব্বমেতং ৰোহারমত্তকং. কস্মাতি চে, পরমত্থতো অনুপলব্ভনতোতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. সুঞ্ঞোতি পরমত্থতো ৰিৰিত্তো.
যজ্জেৰং কস্মা চেসা বুদ্ধেহিপি ৰুচ্চতীতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘বুদ্ধানং পনা’’তিআদিমাহ. সম্মুতিযা ৰোহারস্স কথনং সম্মুতিকথা. পরমত্থস্স সভাৰধম্মস্স কথনং পরমত্থকথা. পরমত্থসন্নিস্সিতকথাভাৰতো অনিচ্চাদিকথাপি ‘‘পরমত্থকথা’’তি ৰুত্তা. পরমত্থধম্মোযেৰ হি ‘‘অনিচ্চো, দুক্খো’’তি চ ৰুচ্চতি, ন সম্মুতিধম্মো.
‘‘অনিচ্চা সব্বে সঙ্খারা, দুক্খানত্তা চ সঙ্খতা;
নিব্বানঞ্চেৰ পঞ্ঞত্তি, অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’ তি. (পরি. ২৫৭) –
ৰচনতো পনেস ‘‘অনত্তা’’তি ৰুচ্চতি, খন্ধাদিপঞ্ঞত্তি পন তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৰিয পরমত্থসন্নিস্সযা, আসন্নতরা চ, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিআদযো ৰিয ন দূরে, তস্মা খন্ধাদিকথাপি ‘‘পরমত্থকথা’’তি ৰুত্তা, খন্ধাদিসীসেন ৰা তদুপাদানসভাৰধম্মা এৰ গহিতাতি দট্ঠব্বং. ননু চ সভাৰধম্মাপি সম্মুতিমুখেনেৰ দেসনমারোহন্তি, ন পরমত্থমুখেন, তস্মা সব্বাপি দেসনা সম্মুতিকথাৰ সিযাতি? নযিদমেৰং কথেতব্বধম্মৰিভাগেন কথাৰিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা, ন চ সদ্দো কেনচি পৰত্তিনিমিত্তেন ৰিনা অত্থং পকাসেতীতি.
কস্মা চেৰং দুব্বিধা বুদ্ধানং কথা পৰত্ততীতি অনুযোগং কারণৰিভাৰনেন পরিহরিতুং ‘‘তত্থ যো’’তিআদি ৰুত্তং. অত্থং ৰিজানিতুং চতুসচ্চং পটিৰিজ্ঝিতুং ৰট্টতো নিয্যাতুং অরহত্তসঙ্খাতং জযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি. যস্মা পরমত্থকথায এৰ সচ্চসম্পটিৰেধো, অরিযসচ্চকথা চ সিখাপ্পত্তা দেসনা, তস্মা ৰিনেয্যপুগ্গলৰসেন আদিতো সম্মুতিকথং কথেন্তোপি ভগৰা পরতো পরমত্থকথংযেৰ কথেতীতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. ‘‘আদিতোৰ সম্মুতিকথং কথেতী’’তি হি ৰদন্তো পরতো পরমত্থকথম্পি কথেতীতি দীপেতি, ইতরত্থ পন ‘‘আদিতোৰ কথেতী’’তি অৰদন্তো সব্বত্থপীতি. ‘‘তথা’’তিআদিনা কথাদ্ৰযকথনে পরিযাযন্তরং ৰিভাৰেতি. বোধেত্ৰাতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং তথা তথা দেসেতব্বমত্থং জানাপেত্ৰা, ইমিনা পন ইমমত্থং দস্সেতি – কত্থচি সম্মুতিকথাপুব্বিকা পরমত্থকথা হোতি পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন, কত্থচি পরমত্থকথাপুব্বিকা সম্মুতিকথা, ইতি ৰিনেয্যদম্মকুসলস্স সত্থু ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন তথা তথা দেসনা পৰত্ততীতি. সব্বত্থ পন ভগৰা ধম্মতং অৰিজহন্তো এৰ সম্মুতিমনুৰত্ততি, সম্মুতিং অপরিচ্চজন্তোযেৰ ধম্মতং ৰিভাৰেতি, নং তত্থ অভিনিৰেসাতিধাৰনানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰিসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰেয্যা’’তি (দী. নি. টী. ১.৪৩৯-৪৪৩).
পঠমং সম্মুতিকথাকথনং পন ৰেনেয্যৰসেন যেভুয্যেন বুদ্ধানমাচিণ্ণন্তি তং কারণেন সদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিযা পনা’’তিআদিমাহ. লূখাকারাতি ৰেনেয্যানমনভিসম্বুজ্ঝনৰসেন লূখসদিসা. ননু চ সম্মুতি নাম পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা অভূতা, তং কথং বুদ্ধা কথেন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সম্মুতিকথং কথেন্তাপী’’তিআদি. সচ্চমেৰাতি তথমেৰ. সভাৰমেৰাতি সম্মুতিভাৰেন তংসভাৰমেৰ. তেনাহ ‘‘অমুসাৰা’’তি. পরমত্থস্স পন সচ্চাদিভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
কো পনিমেসং সম্মুতিপরমত্থধম্মানং ৰিসেসোতি? যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৰা অৰযৰৰিনিব্ভোগে কতে ন তংসঞ্ঞা, সো ঘটপটাদিপ্পভেদো সম্মুতি, তব্বিপরিযাযতো পরমত্থো. ন হি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰে অযং নযো লব্ভতি. এৰং সন্তেপি ৰুত্তনযেন সম্মুতি চ সচ্চসভাৰা এৰাতি আহ ‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসী’’তিআদি. তত্থ দুৰে সচ্চানি অক্খাসীতি নানাদেসভাসাকুসলো তিণ্ণং ৰেদানমত্থসংৰণ্ণনকো আচরিযো ৰিয নানাৰিধসম্মুতিপরমত্থকুসলো ভগৰা ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং দুৰেযেৰ সচ্চানি অক্খাসীতি অত্থো. তং সরূপতো, পরিমাণতো চ দস্সেতি ‘‘সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতী’’তি ইমিনা. ৰদতং ৰরোতি সব্বেসং ৰদন্তানং ৰরো. লোকসঙ্কেতমত্তসিদ্ধা সম্মুতি. পরমো উত্তমো অৰিপরীতো যথাভূতসভাৰো পরমত্থো.
ইদানি নেসং সচ্চসভাৰং সহ কারণেন দস্সেতুং ‘‘সঙ্কেতৰচন’’ন্তি গাথা ৰুত্তা. যস্মা লোকসম্মুতিকারণং, তস্মা সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, যস্মা চ ধম্মানং ভূতলক্খণং, তস্মা পরমত্থৰচনং সচ্চন্তি যোজনা. লোকসম্মুতিকারণন্তি হি সঙ্কেতৰচনস্স সচ্চভাৰে কারণদস্সনং, লোকসিদ্ধা সম্মুতি সঙ্কেতৰচনস্স অৰিসংৰাদনতায কারণন্তি অত্থো, ৰিসংৰাদনাভাৰতো সঙ্কেতৰচনং সচ্চন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মানং ভূতলক্খণন্তি চ পরমত্থৰচনস্স সচ্চভাৰে কারণদস্সনং. সভাৰধম্মানং যো ভূতো অৰিপরীতো সভাৰো, তস্স লক্খণং অঙ্গনং ঞাপনন্তি অত্থো, যাথাৰতো অৰিসংৰাদনৰসেন পৰত্তনতো পরমত্থৰচনং সচ্চন্তি অধিপ্পাযো. অনঙ্গণসুত্তটীকাযং পন আচরিযেনেৰ নিস্সক্কৰচনেন পদমুল্লিঙ্গেত্ৰা ‘‘লোকসম্মুতিকারণাতি লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৰত্তনতো. ধম্মানন্তি সভাৰধম্মানং. ভূতকারণাতি যথাভূতসভাৰং নিস্সায পৰত্তনতো’’তি ৰুত্তং.
অঞ্ঞত্থ পন –
‘‘তস্মা ৰোহরকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;
সম্মুতিং ৰোহরন্তস্স, মুসাৰাদো ন জাযতী’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.৫৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১৭০; ইতিৰু. অট্ঠ. ২৪) –
অযম্পি গুণপরিদীপনী গাথা দিস্সতি. তত্থ তস্মাতি সচ্চস্স দুৰিধত্তা, সঙ্কেতৰচনস্স ৰা সচ্চভাৰতো. সম্মুতিং ৰোহরন্তস্সাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো’’তিআদিনা লোকসমঞ্ঞং কথেন্তস্স মুসাৰাদো নাম ন জাযতীতি অত্থো. অপিচ ‘‘অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা পুগ্গল কথং কথেতি হিরোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং, আনন্তরিযদীপনত্থং, ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং, পুব্বেনিৰাসদীপনত্থং, দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চা’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.৫৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১৭০; ইতিৰু. অট্ঠ. ২৪; কথা. অনুটী. ১) তত্থ তত্থ ৰুত্তকারণম্পি আহরিত্ৰা ইধ ৰত্তব্বং.
যদি তথাগতো পরমত্থসচ্চং সম্মদেৰ অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা ঠিতোপি লোকসমঞ্ঞাভূতং সম্মুতিসচ্চং গহেত্ৰাৰ ৰদতি, এৰঞ্চেত্থ কো লোকিযমহাজনেহি ৰিসেসোতি ৰুত্তং ‘‘যাহী’’তিআদি, অযং পাল়িযং সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – লোকিযমহাজনো অপ্পহীনপরামাসত্তা ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পরামসন্তো ৰোহরতি. তথাগতো পন সব্বসো পহীনপরামাসত্তা অপরামসন্তোৰ যস্মা লোকসমঞ্ঞাহি ৰিনা লোকিযো অত্থো লোকেন দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তস্মা তাহি তং ৰোহরতি. তথা ৰোহরন্তো চ অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ৰেনেয্যসত্তে পরমত্থসচ্চে পতিট্ঠাপেতীতি. দেসনং ৰিনিৰট্টেত্ৰাতি হেট্ঠা ৰুত্তায দিট্ঠাভিনিৰেসপটিসঞ্ঞুত্তায ৰট্টকথায ৰিনিৰত্তেত্ৰা ৰিৰেচেত্ৰা. অরহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসীতি ‘‘অপরামস’’ন্তি ইমিনা পদেন তণ্হামানপরামাসপ্পহানকিত্তনেন তপ্পহাযকঅরহত্তসঙ্খাতনিকূটেন দেসনং পরিযোসাপেসি. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.
পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.