ইদ্ধিৰিধঞাণাদিকথাৰণ্ণনা

২৩৯. ভাজনাদিৰিকতিকিরিযানিস্সযভূতা সুপরিকম্মকতমত্তিকাদযো ৰিয ৰিকুব্বনকিরিযানিস্সযভাৰতো ইদ্ধিৰিধঞাণং দট্ঠব্বং.

২৪১. পুব্বে নীৰরণপ্পহানৰারে ৰিয কন্তারগ্গহণং অকত্ৰা কেৰলং অদ্ধানমগ্গগ্গহণং খেমমগ্গদস্সনত্থং. কস্মা পন খেমমগ্গস্সেৰ দস্সনং, ন কন্তারমগ্গস্স, ননু উপমাদস্সনমত্তমেতন্তি চোদনং পরিহরন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. ‘‘অপ্পটিভযঞ্হী’’তিআদি পন খেমমগ্গস্সেৰ গহণকারণদস্সনং. ৰাতাতপাদিনিৰারণত্থং সীসে সাটকং কত্ৰা. তথা তথা পন পরিপুণ্ণৰচনং উপমাসম্পত্তিযা উপমেয্যসম্পাদনত্থং, অধিপ্পেতস্স চ উপমেয্যত্থস্স সুৰিঞ্ঞাপনত্থং, হেতুদাহরণভেদ্যভেদকাদিসম্পন্নৰচনেন চ ৰিঞ্ঞূজাতিকানং চিত্তারাধনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং সব্বত্থ. সুখং ৰৰত্থপেতীতি অকিচ্ছং অকসিরেন সল্লক্খেতি, পরিচ্ছিন্দতি চ.

২৪৩. মন্দো উত্তানসেয্যকদারকোপি ‘‘দহরো’’তি ৰুচ্চতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘যুৰা’’তি ৰুত্তন্তি মন্ত্ৰা যুৰসদ্দেন ৰিসেসিতব্বমেৰ দহরসদ্দস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘তরুণো’’তি ৰুত্তং. তথা যুৰাপি কোচি অনিচ্ছনকো, অনিচ্ছনতো চ অমণ্ডনজাতিকোতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘মণ্ডনজাতিকো’’তিআদি ৰুত্তন্তি মন্ত্ৰা মণ্ডনজাতিকাদিসদ্দেন ৰিসেসিতব্বমেৰ যুৰসদ্দস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘যোব্বন্নেন সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তং. পাল়িযঞ্হি যথাক্কমং পদত্তযস্স ৰিসেসিতব্বৰিসেসকভাৰেন ৰচনতো তথা সংৰণ্ণনা কতা, ইতরথা এককেনাপি পদেন অধিপ্পেতত্থাধিগমিকা সপরিৰারা সংৰণ্ণনাৰ কাতব্বা সিযাতি. ‘‘মণ্ডনপকতিকো’’তি ৰুত্তমেৰ ৰিৰরিতুং ‘‘দিৰসস্সা’’তিআদিমাহ. কণিকসদ্দো দোসপরিযাযো, দোসো চ নাম কাল়তিলকাদীতি দস্সেতি ‘‘কাল়তিলকা’’তিআদিনা. কাল়তিলপ্পমাণা বিন্দৰো কাল়তিলকানি, কাল়া ৰা কম্মাসা, যে ‘‘সাসপবীজিকা’’তিপি ৰুচ্চন্তি. তিলপ্পমাণা বিন্দৰো তিলকানি. ৰঙ্গং নাম ৰিযঙ্গং ৰিপরিণামিতমঙ্গং. যোব্বন্নপীল়কাদযো মুখদূসিপীল়কা, যে ‘‘খরপীল়কা’’ তিপি ৰুচ্চন্তি. মুখনিমিত্তন্তি মুখচ্ছাযং. মুখে গতো দোসো মুখদোসো. লক্খণৰচনমত্তমেতং মুখে অদোসস্সপি পাকটভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা, যথা ৰা মুখে দোসো, এৰং মুখে অদোসোপি মুখদোসোতি সরলোপেন ৰুত্তো সামঞ্ঞনিদ্দেসতোপি অনেকত্থস্স ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা, পিসদ্দলোপেন ৰা অযমত্থো ৰেদিতব্বো. অৰুত্তোপি হি অত্থো সম্পিণ্ডনৰসেন ৰুত্তো ৰিয ৰিঞ্ঞাযতি, মুখদোসো চ মুখঅদোসো চ মুখদোসোতি একদেসসরূপেকসেসনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি অত্থস্স পরিপুণ্ণতায ‘‘পরেসং সোল়সৰিধং চিত্তং পাকটং হোতী’’তি ৰচনং সমত্থিতং হোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ৰত্তব্বস্সাৰসিট্ঠস্স, গাহো নিদস্সনাদিনা;

অপিসদ্দাদিলোপেন, একসেসনযেন ৰা.

অসমানে সদ্দে তিধা, চতুধা চ সমানকে;

সামঞ্ঞনিদ্দেসতোপি, ৰেদিতব্বো ৰিভাৰিনা’’তি.

‘‘সরাগং ৰা চিত্ত’’ন্তিআদিনা পাল়িযং ৰুত্তং সোল়সৰিধং চিত্তং.

২৪৫. পুব্বেনিৰাসঞাণূপমাযন্তি পুব্বেনিৰাসঞাণস্স, পুব্বেনিৰাসঞাণে ৰা দস্সিতায উপমায. কস্মা পন পাল়িযং গামত্তযমেৰ উপমানে গহিতন্তি চোদনং সোধেতুং ‘‘তং দিৰস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং দিৰসং কতকিরিযা নাম পাকতিকসত্তস্সাপি যেভুয্যেন পাকটা হোতি. তস্মা তং দিৰসং গন্তুং সক্কুণেয্যং গামত্তযমেৰ ভগৰতা গহিতং, ন তদুত্তরীতি অধিপ্পাযো. কিঞ্চাপি পাল়িযং তংদিৰসগ্গহণং নত্থি, গামত্তযগ্গহণেন পন তদহেৰ কতকিরিযা অধিপ্পেতাতি মন্ত্ৰা অট্ঠকথাযং তংদিৰসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. তংদিৰসগতগামত্তযগ্গহণেনেৰ চ মহাভিনীহারেহি অঞ্ঞেসম্পি পুব্বেনিৰাসঞাণলাভীনং তীসুপি ভৰেসু কতকিরিযা যেভুয্যেন পাকটা হোতীতি দীপিতন্তি দট্ঠব্বং. এতদত্থম্পি হি গামত্তযগ্গহণন্তি. তীসু ভৰেসু কতকিরিযাযাতি অভিসম্পরাযেসু পুব্বে দিট্ঠধম্মে পন ইদানি, পুব্বে চ কতকিচ্চস্স.

২৪৭. পাল়িযং রথিকায ৰীথিং সঞ্চরন্তেতি অঞ্ঞায রথিকায অঞ্ঞং রথিং সঞ্চরন্তেতি অত্থো, তেন অপরাপরং সঞ্চরণং দস্সিতন্তি আহ ‘‘অপরাপরং সঞ্চরন্তে’’তি, তংতংকিচ্চৰসেন ইতো চিতো চ সঞ্চরন্তেতি ৰুত্তং হোতি, অযমেৰত্থো রথিৰীথিসদ্দানমেকত্থত্তা. সিঙ্ঘাটকম্হীতি ৰীথিচতুক্কে. পাসাদো ৰিয ভিক্খুস্স করজকাযো দট্ঠব্বো তত্থ পতিট্ঠিতস্স দট্ঠব্বদস্সনসিদ্ধিতো. মংসচক্খুমতো হি দিব্বচক্খুসমধিগমো. যথাহ ‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো’’তি (ইতিৰু. ৬১). চক্খুমা পুরিসো ৰিয অযমেৰ দিব্বচক্খুং পত্ৰা ঠিতো ভিক্খু দট্ঠব্বস্স দস্সনতো. গেহং পৰিসন্তো, ততো নিক্খমন্তো ৰিয চ মাতুকুচ্ছিং পটিসন্ধিৰসেন পৰিসন্তো, ততো চ ৰিজাতিৰসেন নিক্খমন্তো মাতুকুচ্ছিযা গেহসদিসত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘মাতরং কুটিকং ব্রূসি, ভরিযং ব্রূসি কুলাৰক’’ন্তি (সং. নি. ১.১৯). অযং অট্ঠকথামুত্তকো নযো – গেহং পৰিসন্তো ৰিয অত্তভাৰং উপপজ্জনৰসেন ওক্কমন্তো, গেহা নিক্খমন্তো ৰিয চ অত্তভাৰতো চৰনৰসেন অপক্কমন্তো অত্তভাৰস্স গেহসদিসত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসী’’তি (ধ. প. ১৫৪).

অপরাপরং সঞ্চরণকসত্তাতি পুনপ্পুনং সংসারে পরিব্ভমনকসত্তা. অব্ভোকাসট্ঠানেতি অজ্ঝোকাসদেসভূতে. মজ্ঝেতি নগরস্স মজ্ঝভূতে সিঙ্ঘাটকে. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ভৰেকদেসে. নিব্বত্তসত্তাতি উপ্পজ্জমানকসত্তা. ইমিনা হি তস্মিং তস্মিং ভৰে জাতসংৰদ্ধে সত্তে ৰদতি, ‘‘অপরাপরং সঞ্চরণকসত্তা’’তি পন এতেন তথা অনিযমিতকালিকে সাধারণসত্তে. এৰঞ্হি তেসং যথাক্কমং সঞ্চরণকসন্নিসিন্নকজনোপমতা উপপন্না হোতীতি. তীসু ভৰেসু নিব্বত্তসত্তানং আৰিভূতকালোতি এত্থ পন ৰুত্তপ্পকারানং সব্বেসম্পি সত্তানং অনিযমতো গহণং ৰেদিতব্বং.

ননু চাযং দিব্বচক্খুকথা, অথ কস্মা ‘‘তীসু ভৰেসূ’’তি চতুৰোকারভৰস্সাপি সঙ্গহো কতো. ন হি সো অরূপধম্মারম্মণোতি অনুযোগং পরিহরন্তো ‘‘ইদঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ইদন্তি তীসু ভৰেসু নিব্বত্তসত্তানন্তি ইদং ৰচন’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.২৪৭) অযমেত্থ আচরিযস্স মতি, এৰং সতি অট্ঠকথাচরিযেহি অট্ঠকথাযমেৰ যথাৰুত্তো অনুযোগো পরিহরিতোতি. অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – ননু চাযং দিব্বচক্খুকথা, অথ কস্মা ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে’’তিআদিনা অৰিসেসতো চতুৰোকারভৰূপগস্সাপি সঙ্গহো কতো. ন হি সো অরূপধম্মারম্মণোতি অনুযোগং পরিহরন্তো ‘‘ইদঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইদন্তি ‘‘সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে’’তিআদিৰচনং. এৰঞ্হি সতি অট্ঠকথাচরিযেহি পাল়িযমেৰ যথাৰুত্তো অনুযোগো পরিহরিতোতি. যদগ্গেন সো পাল়িযং পরিহরিতো, তদগ্গেন অট্ঠকথাযম্পি তস্সা অত্থৰণ্ণনাভাৰতো. দেসনাসুখত্থমেৰাতি কেৰলং দেসনাসুখত্থং এৰ অৰিসেসেন ৰুত্তং, ন পন চতুৰোকারভৰূপগানং দিব্বচক্খুস্স আৰিভাৰসব্ভাৰতো. ‘‘ঠপেত্ৰা অরূপভৰ’’ন্তি ৰা ‘‘দ্ৰীসু ভৰেসূ’’তি ৰা সত্তে পস্সতি কামাৰচরভৰতো, রূপাৰচরভৰতো চ চৰমানেতি ৰা কামাৰচরভৰে, রূপাৰচরভৰে চ উপপজ্জমানেতি ৰা ৰুচ্চমানা হি দেসনা যথারহং ভেদ্যভেদকাদিৰিভাৰনেন সুখাসুখাৰবোধা চ ন হোতি, অৰিসেসেন পন এৰমেৰ ৰুচ্চমানা সুখাসুখাৰবোধা চ. দেসেতুং, অৰবোধেতুঞ্চ সুকরতাপযোজনঞ্হি ‘‘দেসনাসুখত্থ’’ন্তি ৰুত্তং. কস্মাতি আহ ‘‘আরুপ্পে…পে… নত্থী’’তি, দিব্বচক্খুগোচরভূতানং রূপধম্মানমভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি.