ৰিপস্সনাঞাণকথাৰণ্ণনা
২৩৪. ‘‘পুন চপরং মহারাজ (পাল়িযং নত্থি) ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰাপি কিমত্থং দস্সেতুং ‘‘সো’’তি পদং পুন ৰুত্তন্তি চোদনাযাহ ‘‘সো…পে… দস্সেতী’’তি, যথারুতৰসেন, নেয্যত্থৰসেন চ ৰুত্তাসু অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিণ্ণৰসিতাৰিসিট্ঠং ভিক্খুং দস্সেতুং এৰং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সেসন্তি ‘‘সো’’তি পদত্থতো সেসং ‘‘এৰং সমাহিতে’’তিআদীসু ৰত্তব্বং সাধিপ্পাযমত্থজাতং. ঞেয্যং জানাতীতি ঞাণং, তদেৰ পচ্চক্খং কত্ৰা পস্সতীতি দস্সনং, ঞাণমেৰ দস্সনং ন চক্খাদিকন্তি ঞাণদস্সনং, পঞ্চৰিধম্পি ঞাণং, তযিদং পন ঞাণদস্সনপদং সাসনে যেসু ঞাণৰিসেসেসু নিরুল়্হং, তং সব্বং অত্থুদ্ধারৰসেন দস্সেন্তো ‘‘ঞাণদস্সনন্তি মগ্গঞাণম্পি ৰুচ্চতী’’তিআদিমাহ. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধত্থন্তি ঞাণদস্সনস্স ৰিসুদ্ধিপযোজনায. ফাসুৰিহারোতি অরিযৰিহারভূতো সুখৰিহারো. ভগৰতোপীতি ন কেৰলং দেৰতারোচনমেৰ, অথ খো তদা ভগৰতোপি ঞাণদস্সনং উদপাদীতি অত্থো. সত্তাহং কালঙ্কতস্স অস্সাতি সত্তাহকালঙ্কতো. ‘‘কালামো’’তি গোত্তৰসেন ৰুত্তং. চেতোৰিমুত্তি [ৰিমুত্তি (অট্ঠকথাযং)] নাম অরহত্তফলসমাপত্তি. যস্মা ৰিপস্সনাঞাণং ঞেয্যসঙ্খাতে তেভূমকসঙ্খারে অনিচ্চাদিতো জানাতি, ভঙ্গানুপস্সনতো চ পট্ঠায পচ্চক্খতো তে পস্সতি, তস্মা যথাৰুত্তট্ঠেন ঞাণদস্সনং নাম জাতন্তি দস্সেতি ‘‘ইধ পনা’’তিআদিনা.
অভিনীহরতীতি ৰিপস্সনাভিমুখং চিত্তং তদঞ্ঞকরণীযতো নীহরিত্ৰা হরতীতি অযং সদ্দতো অত্থো, অধিপ্পাযতো পন তং দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সনাঞাণস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তদভিমুখভাৰোযেৰ হিস্স তন্নিন্নতাদিকরণং, তং পন ৰুত্তনযেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতে তস্মিং চিত্তে ৰিপস্সনাক্কমেন জাতে ৰিপস্সনাভিমুখং চিত্তপেসনমেৰাতি দট্ঠব্বং. তন্নিন্নন্তি তস্সং ৰিপস্সনাযং নিন্নং. ইতরদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. তস্সং পোণং ৰঙ্কং পব্ভারং নীচন্তি অত্থো. ব্রহ্মজালে ৰুত্তোযেৰ. ওদনকুম্মাসেহি উপচীযতি ৰড্ঢাপীযতি, উপচযতি ৰা ৰড্ঢতীতি অত্থং সন্ধায ‘‘ওদনেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মোতি এত্থ ‘‘অনিচ্চধম্মো’’তিআদিনা ধম্মসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ অনিচ্চধম্মোতি পভঙ্গুতায অদ্ধুৰসভাৰো. দুগ্গন্ধৰিঘাতত্থাযাতি সরীরে দুগ্গন্ধস্স ৰিগমায. উচ্ছাদনধম্মোতি উচ্ছাদেতব্বতাসভাৰো, ইমস্স পূতিকাযস্স দুগ্গন্ধভাৰতো গন্ধোদকাদীহি উব্বট্টনৰিলিম্পনজাতিকোতি অত্থো. উচ্ছাদনেন হি পূতিকাযে সেদৰাতপিত্তসেম্হাদীহি গরুভাৰদুগ্গন্ধানমপগমো হোতি. মহাসম্বাহনং মল্লাদীনং বাহুৰড্ঢনাদিঅত্থংৰ হোতি, অঙ্গপচ্চঙ্গাবাধৰিনোদনত্থং পন খুদ্দকসম্বাহনমেৰ যুত্তন্তি আহ ‘‘খুদ্দকসম্বাহনেনা’’তি, মন্দসম্বাহনেনাতি অত্থো. পরিমদ্দনধম্মোতি পরিমদ্দিতব্বতাসভাৰো.
এৰং অনিযমিতকালৰসেন অত্থং ৰত্ৰা ইদানি নিযমিতকালৰসেন অত্থং ৰদতি ‘‘দহরকালে’’তিআদিনা. ৰা-সদ্দো চেত্থ অত্থদস্সনৰসেনেৰ অত্থন্তরৰিকপ্পনস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা ন পযুত্তো, লুত্তনিদ্দিট্ঠো ৰা. দহরকালেতি অচিরৰিজাতকালে. সযাপেত্ৰা অঞ্ছনপীল়নাদিৰসেন পরিমদ্দনধম্মোতি সম্বন্ধো. মিতন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, তেন যথাপমাণং, মন্দং ৰা অঞ্ছনপীল়নাদীনি দস্সেতি. অঞ্ছনঞ্চেত্থ আকড্ঢনং. পীল়নং সম্বাহনং. আদিসদ্দেন সমিঞ্জনউগ্গমনাদীনি সঙ্গণ্হাতি. এৰং পরিহরিতোপীতি উচ্ছাদনাদিনা সুখেধিতোপি. ভিজ্জতি চেৰাতি অনিচ্চতাদিৰসেন নস্সতি চ. ৰিকিরতি চাতি এৰং ভিন্দন্তো চ কিঞ্চি পযোজনং অসাধেন্তো ৰিপ্পকিণ্ণোৰ হোতি. এৰং নৰহি পদেহি যথারহং কাযে সমুদযৰযধম্মানুপস্সিতা দস্সিতাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছহি পদেহীতি ‘‘রূপী, চাতুমহাভূতিকো, মাতাপেত্তিকসম্ভৰো, ওদনকুম্মাসূপচযো, উচ্ছাদনধম্মো, পরিমদ্দনধম্মো’’তি ইমেহি ছহি পদেহি. যুত্তং তাৰ হোতু মজ্ঝে তীহিপি পদেহি কাযস্স সমুদযকথনং তেসং তদত্থদীপনতো, ‘‘রূপী, উচ্ছাদনধম্মো, পরিমদ্দনধম্মো’’তি পন তীহি ত্পদেহি কথং তস্স তথাকথনং যুত্তং সিযা তেসং তদত্থস্স অদীপনতোতি? যুত্তমেৰ তেসম্পি তদত্থস্স দীপিতত্তা. ‘‘রূপী’’তি হি ইদং অত্তনো পচ্চযভূতেন উতুআহারলক্খণেন রূপেন রূপৰাতি অত্থস্স দীপকং. পচ্চযসঙ্গমৰিসিট্ঠে হি তদস্সত্থিঅত্থে অযমীকারো. ‘‘উচ্ছাদনধম্মো, পরিমদ্দনধম্মো’’তি চ ইদং পদদ্ৰযং তথাৰিধরূপুপ্পাদনেন সণ্ঠানসম্পাদনত্থস্স দীপকন্তি. দ্ৰীহীতি ‘‘ভেদনধম্মো, ৰিদ্ধংসনধম্মো’’তি দ্ৰীহি পদেহি. নিস্সিতঞ্চ কাযপরিযাপন্নে হদযৰত্থুম্হি নিস্সিতত্তা ৰিপস্সনাচিত্তস্স. তদা পৰত্তঞ্হি ৰিপস্সনাচিত্তমেৰ ‘‘ইদঞ্চ মে ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি আসন্নপচ্চক্খৰসেন ৰুত্তং. পটিবদ্ধঞ্চ কাযেন ৰিনা অপ্পৰত্তনতো, কাযসঞ্ঞিতানঞ্চ রূপধম্মানং আরম্মণকরণতো.
২৩৫. সুট্ঠু ওভাসতীতি সুভো, পভাসম্পন্নো মণি, তায এৰ পভাসম্পত্তিযা মণিনো ভদ্রতাতি অত্থমত্তং দস্সেতুং ‘‘সুভোতি সুন্দরো’’তি ৰুত্তং. পরিসুদ্ধাকরসমুট্ঠানমেৰ মণিনো সুৰিসুদ্ধজাতিতাতি আহ ‘‘জাতিমাতি পরিসুদ্ধাকরসমুট্ঠিতো’’তি. সুৰিসুদ্ধরতনাকরতো সমুট্ঠিতোতি অত্থো. আকরপরিৰিসুদ্ধিমূলকো এৰ হি মণিনো কুরুৰিন্দজাতিআদিজাতিৰিসেসোতি. ইধাধিপ্পেতস্স পন ৰেল়ুরিযমণিনো ৰিল়ূর (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৩৪ আদযো ৰাক্যক্খ্খ্ন্ধেসু পস্সিতব্বং) পব্বতস্স, ৰিল়ূর গামস্স চ অৰিদূরে পরিসুদ্ধাকরো. যেভুয্যেন হি সো ততো সমুট্ঠিতো. তথা হেস ৰিল়ূরনামকস্স পব্বতস্স, গামস্স চ অৰিদূরে সমুট্ঠিতত্তা ৰেল়ুরিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ, দেৰলোকে পৰত্তস্সপি চ তংসদিসৰণ্ণনিভতায তদেৰ নামং জাতং যথা তং মনুস্সলোকে লদ্ধনামৰসেন দেৰলোকে দেৰতানং, সো পন মযূরগীৰাৰণ্ণো ৰা হোতি ৰাযসপত্তৰণ্ণো ৰা সিনিদ্ধৰেণুপত্তৰণ্ণো ৰাতি আচরিযধম্মপালত্থেরেন পরমত্থদীপনিযং (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৩৪) ৰুত্তং. ৰিনযসংৰণ্ণনাসু (ৰি. ৰি. টী. ১.২৮১) পন ‘‘অল্লৰেল়ুৰণ্ণো’’তি ৰদন্তি. তথা হিস্স ‘‘ৰংসৰণ্ণো’’তিপি নামং জাতং. ‘‘মঞ্জারক্খিমণ্ডলৰণ্ণো’’তি চ ৰুত্তো, ততোযেৰ সো ইধ পদেসে মঞ্জারমণীতি পাকটো হোতি. চক্কৰত্তিপরিভোগারহপণীততরমণিভাৰতো পন তস্সেৰ পাল়িযং ৰচনং দট্ঠব্বং. যথাহ ‘‘পুন চপরং আনন্দ রঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স মণিরতনং পাতুরহোসি, সো অহোসি মণি ৰেল়ুরিযো সুভো জাতিমা অট্ঠংসো’’তিআদি (দী. নি. ২.২৪৮). পাসাণসক্খরাদিদোসনীহরণৰসেনেৰ পরিকম্মনিপ্ফত্তীতি দস্সেতি ‘‘অপনীতপাসাণসক্খরো’’তি ইমিনা.
ছৰিযা এৰ সণ্হভাৰেন অচ্ছতা, ন সঙ্ঘাতস্সাতি আহ ‘‘অচ্ছোতি তনুচ্ছৰী’’তি. ততো চেৰ ৰিসেসেন পসন্নোতি দস্সেতুং ‘‘সুট্ঠু পসন্নো’’তি ৰুত্তং. পরিভোগমণিরতনাকারসম্পত্তি সব্বাকারসম্পন্নতা. তেনাহ ‘‘ধোৰনৰেধনাদীহী’’তিআদি. পাসাণাদীসু ধোততা ধোৰনং, কাল়কাদিঅপহরণত্থায চেৰ সুত্তেন আৰুনত্থায চ ৰিজ্ঝিতব্বতা ৰেধনং. আদিসদ্দেন তাপসণ্হকরণাদীনং সঙ্গহো. ৰণ্ণসম্পত্তিন্তি আৰুনিতসুত্তস্স ৰণ্ণসম্পত্তিং. কস্মাতি ৰুত্তং ‘‘তাদিস’’ন্তিআদি, তাদিসস্সেৰ আৰুতস্স পাকটভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি.
মণি ৰিয করজকাযো পচ্চৰেক্খিতব্বতো. আৰুতসুত্তং ৰিয ৰিঞ্ঞাণং অনুপৰিসিত্ৰা ঠিতত্তা. চক্খুমা পুরিসো ৰিয ৰিপস্সনালাভী ভিক্খু সম্মদেৰ তস্স দস্সনতো, তস্স পুরিসস্স মণিনো আৰিভূতকালো ৰিয তস্স ভিক্খুনো কাযস্স আৰিভূতকালো তন্নিস্সযস্স পাকটভাৰতো. সুত্তস্সাৰিভূতকালো ৰিয তেসং ধম্মানমাৰিভূতকালো তন্নিস্সিতস্স পাকটভাৰতোতি অযমেত্থ উপমাসম্পাদনে কারণৰিভাৰনা, ‘‘আৰুতসুত্তং ৰিয ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তি কত্থচি পাঠো, ‘‘ইদঞ্চ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনতো পন ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পাঠোৰ সুন্দরতরো, ‘‘ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰা ভৰিতব্বং. ৰিপস্সনাঞাণং অভিনীহরিত্ৰাতি ৰিপস্সনাঞাণাভিমুখং চিত্তং নীহরিত্ৰা.
তত্রাতি ৰেল়ুরিযমণিম্হি. তদারম্মণানন্তি কাযসঞ্ঞিতরূপধম্মারম্মণানং. ‘‘ফস্সপঞ্চমকান’’ন্তিআদিপদত্তযস্সেতং ৰিসেসনং অত্থৰসা লিঙ্গৰিভত্তিৰচনৰিপরিণামোতি কত্ৰা পচ্ছিমপদস্সাপি ৰিসেসনভাৰতো. ফস্সপঞ্চমকগ্গহণেন, সব্বচিত্তচেতসিকগ্গহণেন চ গহিতধম্মা ৰিপস্সনাচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্না এৰাতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি তেসং ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণগতিকত্তা আৰুতসুত্তং ৰিয ‘‘ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি হেট্ঠা ৰুত্তৰচনং অৰিরোধিতং হোতি. কস্মা পন ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণস্সেৰ গহণন্তি? ‘‘ইদঞ্চ মে ৰিঞ্ঞাণং এত্থ সিতং এত্থ পটিবদ্ধ’’ন্তি ইমিনা তস্সেৰ ৰচনতো. ‘‘অযং খো মে কাযো’’তিআদিনা হি ৰিপস্সনাঞাণেন ৰিপস্সিত্ৰা ‘‘তদেৰ ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তং ৰিঞ্ঞাণং এত্থ সিতং এত্থ পটিবদ্ধ’’ন্তি নিস্সযৰিসযাদিৰসেন মনসি করোতি, তস্মা তস্সেৰ ইধ গহণং সম্ভৰতি, নাঞ্ঞস্সাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণস্সেৰ ৰা আৰিভূতকালো’’তি. ধম্মসঙ্গহাদীসু (ধ. স. ২ আদযো) দেসিতনযেন পাকটভাৰতো চেত্থ ফস্সপঞ্চমকানং গহণং, নিরৰসেসপরিগ্গহণতো সব্বচিত্তচেতসিকানং, যথারুতং দেসিতৰসেন পধানভাৰতো ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণস্সাতি ৰেদিতব্বং. কিং পনেতে পচ্চৰেক্খণঞাণস্স আৰিভৰন্তি, উদাহু পুগ্গলস্সাতি? পচ্চৰেক্খণঞাণস্সেৰ, তস্স পন আৰিভূতত্তা পুগ্গলস্সাপি আৰিভূতা নাম হোন্তি, তস্মা ‘‘ভিক্খুনো আৰিভূতকালো’’তি ৰুত্তন্তি.
যস্মা পনিদং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গঞাণানন্তরং হোতি, তস্মা লোকিযাভিঞ্ঞানং পরতো, ছট্ঠভিঞ্ঞায চ পুরতো ৰত্তব্বং, অথ কস্মা সব্বাভিঞ্ঞানং পুরতোৰ ৰুত্তন্তি চোদনালেসং দস্সেত্ৰা পরিহরন্তো ‘‘ইদঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘ইদঞ্চ মগ্গঞাণানন্তর’’ন্তি হি ইমিনা যথাৰুত্তং চোদনালেসং দস্সেতি. তত্থ ‘‘মগ্গঞাণানন্তর’’ন্তি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাভূতং গোত্রভুঞাণং সন্ধায ৰুত্তং. তদেৰ হি অরহত্তমগ্গস্স, সব্বেসং ৰা মগ্গফলানমনন্তরং হোতি, পধানতো পন তব্বচনেনেৰ সব্বস্সপি ৰিপস্সনাঞাণস্স গহণং দট্ঠব্বং অৰিসেসতো তস্স ইধ ৰুত্তত্তা. মগ্গসদ্দেন চ অরহত্তমগ্গস্সেৰ গহণং তস্সেৰাভিঞ্ঞাপরিযাপন্নত্তা, অভিঞ্ঞাসম্বন্ধেন চ চোদনাসম্ভৰতো. লোকিযাভিঞ্ঞানং পুরতো ৰুত্তং ৰিপস্সনাঞাণং তাসং নানন্তরতায অনুপকারং, আসৰক্খযঞাণসঙ্খাতায পন লোকুত্তরাভিঞ্ঞায পুরতো ৰুত্তং তস্সা অনন্তরতায উপকারং, তস্মা ইদং লোকিযাভিঞ্ঞানং পরতো, ছট্ঠাভিঞ্ঞায চ পুরতো ৰত্তব্বং. কস্মা পন উপকারট্ঠানে তথা অৰত্ৰা অনুপকারট্ঠানেৰ ভগৰতা ৰুত্তন্তি হি চোদনা সম্ভৰতি. ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদি পরিহারদস্সনং. তত্থ এৰং সন্তেপীতি যদিপি ঞাণানুপুব্বিযা মগ্গঞাণস্স অনন্তরতায উপকারং হোতি, এৰং সতিপীতি অত্থো.
অভিঞ্ঞাৰারেতি ছল়ভিঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তে দেসনাৰারে. এতস্স অন্তরা ৰারো নত্থীতি পঞ্চসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু কথিতাসু আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৫) ৰিয ছট্ঠাভিঞ্ঞাপি অৰস্সং কথেতব্বা অভিঞ্ঞালক্খণভাৰেন তপ্পরিযাপন্নতো, ন চ ৰিপস্সনাঞাণং লোকিযাভিঞ্ঞানং, ছট্ঠাভিঞ্ঞায চ অন্তরা পৰেসেত্ৰা কথেতব্বং অনভিঞ্ঞালক্খণভাৰেন তদপরিযাপন্নতো. ইতি এতস্স ৰিপস্সনাঞাণস্স তাসমভিঞ্ঞানং অন্তরা ৰারো নত্থি, তস্মা তত্থ অৰসরাভাৰতো ইধেৰ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানানন্তরং ৰিপস্সনাঞাণং কথিতন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘যস্মা চা’’তিআদিনা অত্থন্তরমাহ. তত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ন কেৰলং ৰিপস্সনাঞাণস্স ইধ দস্সনে তদেৰ কারণং, অথ খো ইদম্পীতি ইমমত্থং সমুচ্চিনাতীতি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২৩৫) ৰুত্তং. সদ্দৰিদূ পন ঈদিসে ঠানে চ-সদ্দো ৰা-সদ্দত্থো, সো চ ৰিকপ্পত্থোতি ৰদন্তি, তম্পি যুত্তমেৰ অত্থন্তরদস্সনে পযুত্তত্তা. অত্তনা পযুজ্জিতব্বস্স হি ৰিজ্জমানত্থস্সেৰ জোতকা উপসগ্গনিপাতা যথা মগ্গনিদস্সনে সাখাভঙ্গা, যথা চ অদিস্সমানা জোতনে পদীপাতি এৰমীদিসেসু. হোতি চেত্থ –
‘‘অত্থন্তরদস্সনম্হি, চ সদ্দো যদি দিস্সতি;
সমুচ্চযে ৰিকপ্পে সো, গহেতব্বো ৰিভাৰিনা’’তি.
অকতসম্মসনস্সাতি হেতুগব্ভপদং. তথা কতসম্মসনস্সাতি চ. ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ভেরৰম্পি রূপং পস্সতোতি এত্থ ইদ্ধিৰিধঞাণেন ভেরৰং রূপং নিম্মিনিত্ৰা মংসচক্খুনা পস্সতোতিপি ৰত্তব্বং. এৰম্পি হি অভিঞ্ঞালাভিনো অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকস্স ভযং সন্তাসো উপ্পজ্জতি উচ্চৰালিকৰাসিমহানাগত্থেরস্স ৰিযা’’তি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২৩৫) ৰুত্তং. যথা চেত্থ, এৰং দিব্বায সোতধাতুযা ভেরৰং সদ্দং সুণতোতি এত্থাপি ইদ্ধিৰিধঞাণেন ভেরৰং সদ্দং নিম্মিনিত্ৰা মংসসোতেন সুণতোপীতি ৰত্তব্বমেৰ. এৰম্পি হি অভিঞ্ঞালাভিনো অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকস্স ভযং সন্তাসো উপ্পজ্জতি উচ্চৰালিকৰাসিমহানাগত্থেরস্স ৰিয. থেরো হি কোঞ্চনাদসহিতং সব্বসেতং হত্থিনাগং মাপেত্ৰা দিস্ৰা, সুত্ৰা চ সঞ্জাতভযসন্তাসোতি অট্ঠকথাসু (ৰিভ. অট্ঠ. ২.৮৮২; ম. নি. অট্ঠ. ১.৮১; ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৩) ৰুত্তো. অনিচ্চাদিৰসেন কতসম্মসনস্স দিব্বায…পে… ভযং সন্তাসো ন উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ভযৰিনোদনহেতু নাম ৰিপস্সনাঞাণেন কতসম্মসনতা, তস্স, তেন ৰা সম্পাদনত্থন্তি অত্থো. ইধেৰাতি চতুত্থজ্ঝানানন্তরমেৰ. ‘‘অপিচা’’তিআদিনা যথাপাঠং যুত্ততরনযং দস্সেতি. ৰিপস্সনায পৰত্তং পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধিপরম্পরাগতসুখং ৰিপস্সনাসুখং. পাটিযেক্কন্তি ঝানাভিঞ্ঞাদীহি অসম্মিস্সং ৰিসুং ভূতং সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং. তেনাহ ভগৰা ধম্মপদে –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তিআদি. (ধ. প. ৩৭৪);
ইধাপি ৰুত্তং ‘‘ইদম্পি খো মহারাজ সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং…পে… পণীততরঞ্চা’’তি, তস্মা পাল়িযা সংসন্দনতো ইমমেৰ নযং যুত্ততরন্তি ৰদন্তি. আদিতোৰাতি অভিঞ্ঞানমাদিম্হিযেৰ.