নীৰরণপ্পহানকথাৰণ্ণনা

২১৬. পুব্বে ৰুত্তস্সেৰ অত্থচতুক্কস্স পুন সম্পিণ্ডেত্ৰা কথনং কিমত্থন্তি অধিপ্পাযেন অনুযোগং উদ্ধরিত্ৰা সোধেতি ‘‘সো…পে… কিং দস্সেতী’’তিআদিনা. পচ্চযসম্পত্তিন্তি সম্ভারপারিপূরিং. ইমে চত্তারোতি সীলসংৰরো ইন্দ্রিযসংৰরো সম্পজঞ্ঞং সন্তোসোতি পুব্বে ৰুত্তা চত্তারো আরঞ্ঞিকস্স সম্ভারা. ন ইজ্ঝতীতি ন সম্পজ্জতি ন সফলো ভৰতি. ন কেৰলং অনিজ্ঝনমত্তং, অথ খো অযম্পি দোসোতি দস্সেতি ‘‘তিরচ্ছানগতেহি ৰা’’তিআদিনা. ৰত্তব্বতং আপজ্জতীতি ‘‘অসুকস্স ভিক্খুনো অরঞ্ঞে তিরচ্ছানগতানং ৰিয, ৰনচরকানং ৰিয চ নিৰাসনমত্তমেৰ, ন পন অরঞ্ঞৰাসানুচ্ছৰিকা কাচি সম্মাপটিপত্তি অত্থী’’তি অপৰাদৰসেন ৰচনীযভাৰমাপজ্জতি, ইমস্সত্থস্স পন দস্সনেন ৰিরুজ্ঝনতো সদ্ধিং-সদ্দো ন পোরাণোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা আরঞ্ঞকেহি তিরচ্ছানগতেহি, ৰনচরৰিসভাগজনেহি ৰা সদ্ধিং ৰিপ্পটিপত্তিৰসেন ৰসনীযভাৰং আপজ্জতি. ‘‘ন ভিক্খৰে পণিধায অরঞ্ঞে ৰত্থব্বং, যো ৰসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদীসু (পারা. ২২৩) ৰিয হি ৰত্থব্ব-সদ্দো ৰসিতব্বপরিযাযো. তথা হি ৰিভঙ্গট্ঠকথাযম্পি ৰুত্তং ‘‘এৰরূপস্স হি অরঞ্ঞৰাসো কাল়মক্কটঅচ্ছতরচ্ছদীপিমিগানং অটৰিৰাসসদিসো হোতী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৬) অধিৰত্থাতি অধিৰসন্তা. পঠমং ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি. তাৰতা অপলাযন্তস্স হত্থেহিপি সীসং পহরিত্ৰা পলাপনাকারং করোন্তীতি আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন কথিতং. এৰং ব্যতিরেকতো পচ্চযসম্পত্তিযা দস্সিতভাৰং পকাসেত্ৰা ইদানি অন্ৰযতোপি পকাসেতুং ‘‘যস্স পনেতে’’তিআদি ৰুত্তং. কথং ইজ্ঝতীতি আহ ‘‘সো হী’’তিআদি. কাল়কো তিলকোতি ৰণ্ণৰিকারাপনরোগৰসেন অঞ্ঞত্থ পরিযাযৰচনং. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘দুন্নামকঞ্চ অরিসং, ছদ্দিকো ৰমথূরিতো;

দৰথু পরিতাপোথ, তিলকো তিলকাল়কো’’তি.

তিলসণ্ঠানং ৰিয জাযতীতি হি তিলকো, কাল়ো হুত্ৰা জাযতীতি কাল়কো. ইধ পন পণ্ণত্তিৰীতিক্কমসঙ্খাতং থুল্লৰজ্জং কাল়কসদিসত্তা কাল়কং, মিচ্ছাৰীতিক্কমসঙ্খাতং অণুমত্তৰজ্জং তিলকসদিসত্তা তিলকন্তি অযং ৰিসেসো. তন্তি তথা উপ্পাদিতং পীতিং. ৰিগতভাৰেন উপট্ঠানতো খযৰযৰসেন সম্মসনং. খীযনট্ঠেন হি খযোৰ ৰিগতো, ৰিপরীতো ৰা হুত্ৰা অযনট্ঠেন ৰযোতিপি ৰুচ্চতি. অরিযভূমি নাম লোকুত্তরভূমি. ইতীতি অরিযভূমিওক্কমনতো, দেৰতানং ৰণ্ণভণনতো ৰা, তত্থ তত্থ দেৰতানং ৰচনং সুত্ৰা তস্স যসো পত্থটোতি ৰুত্তং হোতি, এৰঞ্চ কত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তং অযসপত্থরণম্পি দেৰতানমারোচনৰসেনাতি গহেতব্বং.

ৰিৰিত্ত-সদ্দো জনৰিৰেকেতি আহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. তং পন জনসদ্দনিগ্ঘোসাভাৰেন ৰেদিতব্বং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্সাতি দস্সেতুং ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো’’তি ৰুত্তং. জনকগ্গহণেনেৰ হি ইধ জঞ্ঞং গহিতং. তথা হি ৰুত্তং ৰিভঙ্গে ‘‘যদেৰ তং অপ্পনিগ্ঘোসং, তদেৰ তং ৰিজনৰাত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩৩). অপ্পসদ্দন্তি চ পকতিসদ্দাভাৰমাহ. অপ্পনিগ্ঘোসন্তি নগরনিগ্ঘোসাদিসদ্দাভাৰং. ঈদিসেসু হি ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিয, অত্থো পন নিরৰসেসোতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৩৬৪) পন আচরিযধম্মপালত্থেরো এৰমাহ ‘‘অপ্পসদ্দস্স পরিত্তপরিযাযং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘ব্যঞ্জনং সাৰসেসং সিযা’তি. তেনাহ ‘ন হি তস্সা’তিআদি. অপ্পসদ্দো পনেত্থ অভাৰত্থোতিপি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং ‘অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামী’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫) ৰিযা’’তি. তমত্থং ৰিভঙ্গপাল়িযা (ৰিভ. ৫২৮) সংসন্দন্তো ‘‘এতদেৰা’’তিআদিমাহ. এতদেৰাতি চ মযা সংৰণ্ণিযমানং নিস্সদ্দতং এৰাতি অত্থো. সন্তিকেপীতি গামাদীনং সমীপেপি এদিসং ৰিৰিত্তং নাম, পগেৰ দূরেতি অত্থো. অনাকিণ্ণন্তি অসঙ্কিণ্ণং অসম্বাধং. যস্স সেনাসনস্স সমন্তা গাৰুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৰনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৰেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি, ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. সেতীতি সযতি. আসতীতি নিসীদতি. ‘‘এত্থা’’তি ইমিনা সেন-সদ্দস্স, আসন-সদ্দস্স চ অধিকরণত্থভাৰং দস্সেতি, চ-সদ্দেন চ তদুভযপদস্স চত্থসমাসভাৰং. ‘‘তেনাহা’’তিআদিনা ৰিভঙ্গপাল়িমেৰ আহরতি.

ইদানি তস্সাযেৰত্থং সেনাসনপ্পভেদদস্সনৰসেন ৰিভাৰেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিভঙ্গপাল়িযং নিদস্সননযেন সরূপতো দস্সিতসেনাসনস্সেৰ হি অযং ৰিভাগো. তত্থ ৰিহারো পাকারপরিচ্ছিন্নো সকলো আৰাসো. অড্ঢযোগো দীঘপাসাদো, ‘‘গরুল়সণ্ঠানপাসাদো’’তিপি ৰদন্তি. পাসাদো চতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. অট্টো পটিরাজূনং পটিবাহনযোগ্গো চতুপঞ্চভূমকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়ো এককূটসঙ্গহিতো অনেককোণৰন্তো পতিস্সযৰিসেসো. অপরো নযো – ৰিহারো দীঘমুখপাসাদো. অড্ঢযোগো একপস্সছদনকগেহং. তস্স কির একপস্সে ভিত্তি উচ্চতরা হোতি, ইতরপস্সে নীচা, তেন তং একছদনকং হোতি. পাসাদো আযতচতুরস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনকং চন্দিকঙ্গণযুত্তং. গুহা কেৰলা পব্বতগুহা. লেণং দ্ৰারবন্ধং পব্ভারং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ‘‘মণ্ডপোতি সাখামণ্ডপো’’তি (দী. নি. টী. ১.২১৬) এৰং আচরিযধম্মপালত্থেরেন, অঙ্গুত্তরটীকাকারেন চ আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন ৰুত্তং.

ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৭) পন ৰিহারোতি সমন্তা পরিহারপথং, অন্তোযেৰ চ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি দস্সেত্ৰা কতসেনাসনং. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৰঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৰে কণ্ণিকানি গহেত্ৰা কতো দীঘপাসাদো. অট্টোতি পটিরাজাদিপটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়োতি ভোজনসালাসদিসো মণ্ডলমাল়ো. ৰিনযট্ঠকথাযং পন ‘‘এককূটসঙ্গহিতো চতুরস্সপাসাদো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৮২-৪৮৭) ৰুত্তং. লেণন্তি পব্বতং খণিত্ৰা ৰা পব্ভারস্স অপ্পহোনকট্ঠানে কুট্টং উট্ঠাপেত্ৰা ৰা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিদরি ৰা যত্থ রত্তিন্দিৰং দীপং লদ্ধুং ৰট্টতি, পব্বতগুহা ৰা ভূমিগুহা ৰাতি ৰুত্তং.

তং আৰসথভূতং পতিস্সযসেনাসনং ৰিহরিতব্বট্ঠেন, ৰিহারট্ঠানট্ঠেন চ ৰিহারসেনাসনং নাম. মসারকাদিচতুব্বিধো মঞ্চো. তথা পীঠং. উণ্ণভিসিআদিপঞ্চৰিধা ভিসি. সীসপ্পমাণং বিম্বোহনং. ৰিত্থারতো ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলতা, দীঘতো মঞ্চৰিত্থারপ্পমাণতা চেত্থ সীসপ্পমাণং. মসারকাদীনি মঞ্চপীঠভাৰতো, ভিসিউপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. মঞ্চপীঠভূতঞ্হি সেনাসনং, মঞ্চপীঠসম্বন্ধঞ্চ সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা ‘‘মঞ্চপীঠসেনাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. আচরিযসারিপুত্তত্থেরোপি এৰমেৰ ৰদতি. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন ‘‘মঞ্চপীঠসেনাসনন্তি মঞ্চপীঠঞ্চেৰ মঞ্চপীঠসম্বন্ধসেনাসনঞ্চা’’তি (দী. নি. টী. ১.২১৬) ৰুত্তং. চিমিলিকা নাম সুধাপরিকম্মকতায ভূমিযা ৰণ্ণানুরক্খণত্থং পটখণ্ডাদীহি সিব্বেত্ৰা কতা. চম্মখণ্ডো নাম সীহব্যগ্ঘদীপিতরচ্ছচম্মাদীসুপি যং কিঞ্চি চম্মং. অট্ঠকথাসু (পাচি. অট্ঠ. ১১২; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৮২) হি সেনাসনপরিভোগে পটিক্খিত্তচম্মং ন দিস্সতি. তিণসন্থারোতি যেসং কেসঞ্চি তিণানং সন্থারো. এসেৰ নযো পণ্ণসন্থারেপি. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থরিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি ঠপেত্ৰা ৰা এতানি মঞ্চাদীনি যত্থ ভিক্খূ সন্নিপতন্তি, সব্বমেতং সেনাসনং নামাতি এৰং ৰুত্তং অৰসেসং রুক্খমূলাদিপটিক্কমিতব্বট্ঠানং অভিসঙ্খরণাভাৰতো কেৰলং সযনস্স, নিস্সজ্জায চ ওকাসভূতত্তা ওকাসসেনাসনং. সেনাসনগ্গহণেনাতি ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসন’’ন্তি ইমিনা সেনাসনসদ্দেন ৰিৰিত্তসেনাসনস্স ৰা আদানেন, ৰচনেন ৰা গহিতমেৰ সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স পযুজ্জিতব্বতো.

যদেৰং কস্মা ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তিআদি পুন ৰুত্তন্তি অনুযোগেন ‘‘ইধ পনস্সা’’তিআদিমাহ. এৰং গহিতেসুপি সেনাসনেসু যথাৰুত্তস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৰিকমেৰ সেনাসনং দস্সেতুকামত্তা পুন এৰং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ভিক্খুনীনং ৰসেন আগত’’ন্তি ইদং ৰিনযে আগতমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন অভিধম্মে. ৰিনযে হি গণম্হাওহীযনসিক্খাপদে (পাচি. ৬৯১) ভিক্খুনীনং আরঞ্ঞকধুতঙ্গস্স পটিক্খিত্তত্তা ইদম্পি চ তাসং অরঞ্ঞং নাম, ন পন পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিমং অরঞ্ঞমেৰ সেনাসনং, ইদম্পি চ তাসং গণম্হাওহীযনাপত্তিকরং, ন তু পঞ্চধনুসতিকাদিমেৰ অরঞ্ঞং. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘একা ৰা গণম্হা ওহীযেয্যাতি অগামকে অরঞ্ঞে দুতিযিকায ভিক্খুনিযা দস্সনূপচারং ৰা সৰনূপচারং ৰা ৰিজহন্তিযা আপত্তি থুল্লচ্চযস্স, ৰিজহিতে আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি.

ৰিনযট্ঠকথাসুপি (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) হি তথাৰ অত্থো ৰুত্তোতি. অভিধম্মে পন ‘‘অরঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) আগতং. ৰিনযসুত্তন্তা হি উভোপি পরিযাযদেসনা নাম, অভিধম্মো পন নিপ্পরিযাযদেসনা, তস্মা যং ন গামপদেসন্তোগধং, তং অরঞ্ঞন্তি নিপ্পরিযাযেন দস্সেতুং তথা ৰুত্তং. ইন্দখীলা বহি নিক্খমিত্ৰা যং ঠানং পৰত্তং, সব্বমেতং অরঞ্ঞং নামাতি চেত্থ অত্থো. আরঞ্ঞকং নাম…পে… পচ্ছিমন্তি ইদং পন সুত্তন্তনযেন আরঞ্ঞকসিক্খাপদে (পারা. ৬৫২) আরঞ্ঞিকং ভিক্খুং সন্ধায ৰুত্তং ইমস্স ভিক্খুনো অনুরূপং, তস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৯) যং তস্স লক্খণং ৰুত্তং, তং যুত্তমেৰ, অতো তত্থ ৰুত্তনযেন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

সন্দচ্ছাযন্তি সীতচ্ছাযং. তেনাহ ‘‘তত্থ হী’’তিআদি. রুক্খমূলন্তি রুক্খসমীপং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি নিপতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তি. পব্বতন্তি সুদ্ধপাসাণসুদ্ধপংসুউভযমিস্সকৰসেন তিৰিধোপি পব্বতো অধিপ্পেতো, ন সিলামযো এৰ. সেল-সদ্দো পন অৰিসেসতো পব্বতপরিযাযোতি কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. ‘‘তত্থ হী’’তিআদিনা তদুভযস্স অনুরূপতং দস্সেতি. দিসাসু খাযমানাসূতি দসসু দিসাসু অভিমুখীভাৰেন দিস্সমানাসু. তথারূপেনপি কারণেন সিযা চিত্তস্স একগ্গতাতি এতং ৰুত্তং, সব্বদিসাহি আগতেন ৰাতেন বীজিযমানভাৰহেতুদস্সনত্থন্তি কেচি. কং ৰুচ্চতি উদকং পিপাসৰিনোদনস্স কারকত্তা. ‘‘যং নদীতুম্বন্তিপি নদীকুঞ্জন্তিপি ৰদন্তি, তং কন্দরন্তি অপব্বতপদেসেপি ৰিদুগ্গনদীনিৰত্তনপদেসং কন্দরন্তি দস্সেতী’’তি (ৰিভ. মূলটী. ৫৩০) আচরিযানন্দত্থেরো, তেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘নদীতুম্বনদীকুঞ্জসদ্দা নদীনিৰত্তনপদেসৰাচকা’’তি. নদীনিৰত্তনপদেসো চ নাম নদিযা নিক্খমনউদকেন পুন নিৰত্তিত্ৰা গতো ৰিদুগ্গপদেসো. ‘‘অপব্বতপদেসেপী’’তি ৰদন্তো পন অট্ঠকথাযং নিদস্সনমত্তেন পঠমং পব্বতপদেসন্তি ৰুত্তং, যথাৰুত্তো পন নদীপদেসোপি কন্দরো এৰাতি দস্সেতি.

‘‘তত্থ হী’’তিআদিনাপি নিদস্সনমত্তেনেৰ তস্সানুরূপভাৰমাহ. উস্সাপেত্ৰাতি পুঞ্জং কত্ৰা. ‘‘দ্ৰিন্নং পব্বতানম্পি আসন্নতরে ঠিতানং ওৰরকাদিসদিসং ৰিৰরং হোতি, একস্মিংযেৰ পন পব্বতে উমঙ্গসদিস’’ন্তি ৰদন্তি আচরিযা. একস্মিংযেৰ হি উমঙ্গসদিসং অন্তোলেণং হোতি উপরি পটিচ্ছন্নত্তা, ন দ্ৰীসু তথা অপ্পটিচ্ছন্নত্তা, তস্মা ‘‘উমঙ্গসদিস’’ন্তি ইদং ‘‘একস্মিং যেৰা’’তি ইমিনা সম্বন্ধনীযং. ‘‘মহাৰিৰর’’ন্তি ইদং পন উভযেহিপি. উমঙ্গসদিসন্তি চ ‘‘সুদুঙ্গাসদিস’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.২১৬) আচরিযেন ৰুত্তং. সুদুঙ্গাতি হি ভূমিঘরস্সেতং অধিৰচনং, ‘‘তং গহেত্ৰা সুদুঙ্গায রৰন্তং যক্খিনী খিপী’’তিআদীসু ৰিয. মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানন্তি পকতিসঞ্চারৰসেন মনুস্সেহি ন সঞ্চরিতব্বট্ঠানং. কস্সনৰপ্পনাদিৰসেন হি পকতিসঞ্চারপটিক্খেপো ইধাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তী’’তি. আদিসদ্দেন পন ‘‘ৰনপত্থন্তি ৰনসণ্ঠানমেতং সেনাসনানং অধিৰচনং, ৰনপত্থন্তি ভীসনকানমেতং, ৰনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং, ৰনপত্থন্তি পরিযন্তানমেতং, ৰনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচারানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩১) ইমং ৰিভঙ্গপাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. পত্থোতি হি পব্বতস্স সমানভূমি, যো ‘‘সানূ’’তিপি ৰুচ্চতি, তস্সদিসত্তা পন মনুস্সানমসঞ্চরণভূতং ৰনং, তস্মা পত্থসদিসং ৰনং ৰনপত্থোতি ৰিসেসনপরনিপাতো দট্ঠব্বো. সব্বেসং সব্বাসু দিসাসু অভিমুখো ওকাসো অব্ভোকাসোতি আহ ‘‘অচ্ছন্ন’’ন্তি, কেনচি ছদনেন অন্তমসো রুক্খসাখাযপি ন ছাদিতন্তি অত্থো. দণ্ডকানং উপরি চীৰরং ছাদেত্ৰা কতা চীৰরকুটি. নিক্কড্ঢিত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. অন্তোপব্ভারলেণসদিসো পলালরাসিযেৰ অধিপ্পেতো, ইতরথা তিণপণ্ণসন্থারসঙ্গোপি সিযাতি ৰুত্তং ‘‘পব্ভারলেণসদিসে আলযে’’তি, পব্ভারসদিসে, লেণসদিসে ৰাতি অত্থো. গচ্ছগুম্বাদীনম্পীতি পি-সদ্দেন পুরিমনযং সম্পিণ্ডেতি.

পিণ্ডপাতস্স পরিযেসনং পিণ্ডপাতো উত্তরপদলোপেন, ততো পটিক্কন্তো পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি আহ ‘‘পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিক্কন্তো’’তি. পল্লঙ্কন্তি এত্থ পরি-সদ্দো ‘‘সমন্ততো’’তি এতস্মিং অত্থে, তস্মা পরিসমন্ততো অঙ্কনং আসনং পল্লঙ্কো র-কারস্স ল-কারং, দ্ৰিভাৰঞ্চ কত্ৰা যথা ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি, (মি. প. ৬.৩.৬) সমন্তভাৰো চ ৰামোরুং, দক্খিণোরুঞ্চ সমং ঠপেত্ৰা উভিন্নং পাদানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধনকরণং. তেনাহ ‘‘সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসন’’ন্তি. ঊরূনং বন্ধনৰসেন নিসজ্জাৰ ইধ পল্লঙ্কো, ন আহরিমেহি ৰাল়েহি কতোতি ৰুত্তং হোতি. আভুজিত্ৰাতি চ যথা পল্লঙ্কৰসেন নিসজ্জা হোতি, তথা উভো পাদে আভুগ্গে সমিঞ্জিতে কত্ৰা, তং পন উভিন্নং পাদানং তথাবন্ধতাকরণমেৰাতি আহ ‘‘বন্ধিত্ৰা’’তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযো হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনস্স নিসজ্জাৰচনেনেৰ ৰিঞ্ঞাপিতত্তাতি ৰুত্তং ‘‘উপরিমং সরীরং উজুং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উপরিমকাযস্স উজুকং ঠপনং সরূপতো দস্সেতি ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদিনা, অট্ঠারসন্নং পিট্ঠিকণ্টকট্ঠিকানং কোটিযা কোটিং পটিপাদনমেৰ তথা ঠপনন্তি অধিপ্পাযো.

ইদানি তথা ঠপনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ এৰন্তি তথা ঠপনে সতি, ইমিনা ৰা তথাঠপনহেতুনা. ন পণমন্তীতি ন ওনমন্তি. ‘‘অথস্সা’’তিআদি পন পরম্পরপযোজনদস্সনং. অথাতি এৰং অনোনমনে. ৰেদনাতি পিট্ঠিগিলানাদিৰেদনা. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি ৰীথিং ন ৰিলঙ্ঘেতি. ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসপ্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং ফাতিং ৰেপুল্লং উপগচ্ছতি. পরিসদ্দো চেত্থ অভিসদ্দপরিযাযো অভিমুখত্থোতি ৰুত্তং ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. পরিসদ্দস্স সমীপত্থতং দস্সেতি ‘‘মুখসমীপে ৰা কত্ৰা’’তি ইমিনা, মুখস্স সমীপে ৰিয চিত্তে নিবদ্ধং উপট্ঠাপনৰসেন কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পরিসদ্দস্স সমীপত্থতং ৰিভঙ্গপাল়িযা (ৰিভ. ৫৩৭) সাধেতুং ‘‘তেনেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. নাসিকগ্গেতি নাসপুটগ্গে. মুখনিমিত্তং নাম উত্তরোট্ঠস্স ৰেমজ্ঝপ্পদেসো, যত্থ নাসিকৰাতো পটিহঞ্ঞতি.

এত্থ চ যথা ‘‘ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫০৮) ভাৰনানুরূপং সেনাসনং দস্সিতং, এৰং ‘‘নিসীদতী’’তি ইমিনা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকো সন্তো ইরিযাপথো দস্সিতো, ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা’’তি ইমিনা নিসজ্জায দল়্হভাৰো, ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা আরম্মণপরিগ্গহণূপাযোতি. পরি-সদ্দো পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬) ৰিয. মুখ-সদ্দো নিয্যানট্ঠো ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয. পটিপক্খতো নিক্খমনমেৰ হি নিয্যানং. অসম্মোসনভাৰো উপট্ঠানট্ঠো. তত্রাতি পটিসম্ভিদানযে. পরিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসতায পরিগ্গহিতং, পরিচ্চত্তসম্মোসপটিপক্খতায চ নিয্যানং সতিং কত্ৰা, পরমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অযং আচরিযধম্মপালত্থেরস্স, আচরিযসারিপুত্তত্থেরস্স চ মতি. অথ ৰা ‘‘কাযাদীসু সুট্ঠুপৰত্তিযা পরিগ্গহিতং, ততো এৰ চ নিয্যানভাৰযুত্তং, কাযাদিপরিগ্গহণঞাণসম্পযুত্ততায ৰা পরিগ্গহিতং, ততোযেৰ চ নিয্যানভূতং উপট্ঠানং কত্ৰাতি অত্থো’’তি অযং আচরিযানন্দত্থেরস্স (ৰিভ. মূলটী. ৫৩৭) মতি.

২১৭. অভিজ্ঝাযতি গিজ্ঝতি অভিকঙ্খতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, কামচ্ছন্দনীৰরণং. লুচ্চনট্ঠেনাতি ভিজ্জনট্ঠেন, খণে খণে ভিজ্জনট্ঠেনাতি অত্থোতি আচরিযধম্মপালত্থেরেন, (দী. নি. টী. ১.২১৭) অঙ্গুত্তরটীকাকারেন চ আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন ৰুত্তং. সুত্তেসু চ দিস্সতি ‘‘লুচ্চতীতি খো ভিক্খু লোকোতি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ লুচ্চতি? চক্খু খো ভিক্খু লুচ্চতি, রূপা লুচ্চন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণং লুচ্চতী’’তিআদি. (সং. নি. ৪.৮২) অভিধম্মট্ঠকথাযং, (ধ. স. অট্ঠ. ৭-১৩) পন ইধ চ অধুনা পোত্থকে ‘‘লুচ্চনপলুচ্চনট্ঠেনা’’তি লিখিতং. তত্থ লুচ্চনমেৰ পলুচ্চনপরিযাযেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. লুচসদ্দো হি অপেক্খনাদিঅত্থোপি ভৰতি ‘‘ওলোকেতী’’তিআদীসু, ভিজ্জনপভিজ্জনট্ঠেনাতি অত্থো. ৰংসত্থপকাসিনিযং পন ৰুত্তং ‘‘খণভঙ্গৰসেন লুচ্চনসভাৰতো, চুতিভঙ্গৰসেন চ পলুচ্চনসভাৰতো লোকো নামা’’তি (ৰংসত্থপকাসিনিযং নাম মহাৰংসটীকাযং পঠমপরিচ্ছেদে পঞ্চমগাথা ৰণ্ণনাযং) কেচি পন ‘‘ভিজ্জনউপ্পজ্জনট্ঠেনা’’তি অত্থং ৰদন্তি. আহচ্চভাসিতৰচনত্থেন ৰিরুজ্ঝনতো, লুচসদ্দস্স চ অনুপ্পাদৰাচকত্তা অযুত্তমেৰেতং. অপিচ আচরিযেহিপি ‘‘লুচ্চনপলুচ্চনট্ঠেনা’’তি পাঠমেৰ উল্লিঙ্গেত্ৰা তথা অত্থো ৰুত্তো সিযা, পচ্ছা পন পরম্পরাভতৰসেন পমাদলেখত্তা তত্থ তত্থ ন দিট্ঠোতি দট্ঠব্বং, ন লুচ্চতি ন পলুচ্চতীতি যো গহিতোপি তথা ন হোতি, স্ৰেৰ লোকো, অনিচ্চানুপস্সনায ৰা লুচ্চতি ভিজ্জতি ৰিনস্সতীতি গহেতব্বোৰ লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা, দুক্খসচ্চং ৰা লোকোতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি. এৰং তত্থ তত্থ ৰচনতোপি যথাৰুত্তো কেসঞ্চি অত্থো ন যুত্তোতি.

তস্মাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধানমেৰ লোকভাৰতো. ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনং তদঙ্গপ্পহানৰসেনেৰ অনুপ্পাদনং অপ্পৰত্তনং, ন পন ৰিক্খম্ভনপ্পহানৰসেন পটিপক্খানং সুট্ঠুপহীনং. ‘‘পহীনত্তা’’তি হি তথাপহীনসদিসতং এৰ সন্ধায ৰুত্তং. কস্মাতি চে? ঝানস্স অনধিগতত্তা. এৰং পন পুব্বভাগভাৰনায তথা পহানতোযেৰেতং চিত্তং ৰিগতাভিজ্ঝং নাম, ন তু চক্খুৰিঞ্ঞাণমিৰ সভাৰতো অভিজ্ঝাৰিরহিতত্তাতি দস্সেতুং ‘‘ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি ৰুত্তং. যথা তন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, তং চিত্তং ৰা. অধুনা মুঞ্চনস্স, অনাগতে চ পুন অনাদানস্স করণং পরিসোধনং নামাতি ৰুত্তং হোতি. যথা চ ইমস্স চিত্তস্স পুব্বভাগভাৰনায পরিসোধিতত্তা ৰিগতাভিজ্ঝতা, এৰং অব্যাপন্নতা, ৰিগতথিনমিদ্ধতা, অনুদ্ধততা, নিব্বিচিকিচ্ছতা চ ৰেদিতব্বাতি নিদস্সেন্তো ‘‘ব্যাপাদপদোসং পহাযাতিআদীসুপি এসেৰ নযো’’তি আহ. পূতিকুম্মাসাদযোতি আভিদোসিকযৰকুম্মাসাদযো. পুরিমপকতিন্তি পরিসুদ্ধপণ্ডরসভাৰং, ইমিনা ৰিকারমাপজ্জতীতি অত্থং দস্সেতি. ৰিকারাপত্তিযাতি পুরিমপকতিৰিজহনসঙ্খাতেন ৰিকারমাপজ্জনেন. ‘‘উভয’’ন্তিআদিনা তুল্যত্থসমাসভাৰমাহ. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্লতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২; ৰিভ. ৫৪৬) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্লতা’’তিআদিনা চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তং. সতিপি হি থিনমিদ্ধস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৰিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৰিসেসস্স যা তেসং অকল্লতাদীনং ৰিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৰোতি দট্ঠব্বং. দিট্ঠালোকো নাম পস্সিতো রত্তিং চন্দালোকদীপালোকউক্কালোকাদি, দিৰা চ সূরিযালোকাদি. রত্তিম্পি দিৰাপি তস্স সঞ্জাননসমত্থা সঞ্ঞা আলোকসঞ্ঞা, তস্সা চ ৰিগতনীৰরণায পরিসুদ্ধায অত্থিতা ইধ অধিপ্পেতা. অতিসযত্থৰিসিট্ঠস্স হি অত্থিঅত্থস্স অৰবোধকো অযমীকারোতি দস্সেন্তো ‘‘রত্তিম্পী’’তিআদিমাহ, ৰিগতথিনমিদ্ধভাৰস্স কারণত্তা চেতং ৰুত্তং. সুত্তেসু পাকটোৰাযমত্থো.

সরতীতি সতো, সম্পজানাতীতি সম্পজানোতি এৰং পুগ্গলনিদ্দেসোতি দস্সেতি ‘‘সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো’’তি ইমিনা. সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু ৰীরিযসমাধিআদীসু কস্মা ইদমেৰ উভযং ৰুত্তং, ৰিগতাভিজ্ঝাদীসু ৰা ইদং উভযং অৰত্ৰা কস্মা ইধেৰ ৰুত্তন্তি অনুযোগমপনেতুং ‘‘ইদং উভয’’ন্তিআদি ৰুত্তং, পুগ্গলাধিট্ঠানেন নিদ্দিট্ঠসতিসম্পজঞ্ঞসঙ্খাতং ইদং উভযন্তি অত্থো. অতিক্কমিত্ৰা ঠিতোতি ত-সদ্দস্স অতীতত্থতং আহ, পুব্বভাগভাৰনায পজহনমেৰ চ অতিক্কমনং. ‘‘কথং ইদং কথং ইদ’’ন্তি পৰত্ততীতি কথংকথা, ৰিচিকিচ্ছা, সা এতস্স অত্থীতি কথংকথী, ন কথংকথী অকথংকথী, নিব্বিচিকিচ্ছোতি ৰচনত্থো, অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘কথং ইদং কথং ইদ’ন্তি এৰং নপ্পৰত্ততীতি অকথংকথী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ইদং ‘‘অকথংকথী’’তি ইমিনা সম্বজ্ঝিতব্বন্তি আহ ‘‘ন ৰিচিকিচ্ছতি, ন কঙ্খতীতি অত্থো’’তি. ৰচনত্থলক্খণাদিভেদতোতি এত্থ আদিসদ্দেন পচ্চযপহানপহাযকাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেপি হি পভেদতো ৰত্তব্বাতি.

২১৮. ৰড্ঢিযা গহিতং ধনং ইণং নামাতি ৰুত্তং ‘‘ৰড্ঢিযা ধনং গহেত্ৰা’’তি. ৰিগতো অন্তো ব্যন্তো, সো যস্সাতি ব্যন্তী. তেনাহ ‘‘ৰিগতন্ত’’ন্তি, ৰিরহিতদাতব্বইণপরিযন্তং করেয্যাতি চেতস্স অত্থো. তেসন্তি ৰড্ঢিযা গহিতানং ইণধনানং. পরিযন্তো নাম তদুত্তরি দাতব্বইণসেসো. নত্থি ইণমস্সাতি অণণো. তস্স ভাৰো আণণ্যং. তমেৰ নিদানং আণণ্যনিদানং, আণণ্যহেতু আণণ্যকারণাতি অত্থো. আণণ্যমেৰ হি নিদানং কারণমস্সাতি ৰা আণণ্যনিদানং, ‘‘পামোজ্জং সোমনস্স’’ন্তি ইমেহি সম্বন্ধো. ‘‘ইণপলিবোধতো মুত্তোম্হী’’তি বলৰপামোজ্জং লভতি. ‘‘জীৰিকানিমিত্তম্পি মে অৰসিট্ঠং অত্থী’’তি সোমনস্সং অধিগচ্ছতি.

২১৯. ৰিসভাগৰেদনা নাম দুক্খৰেদনা. সা হি কুসলৰিপাকসন্তানস্স ৰিরোধিভাৰতো সুখৰেদনায ৰিসভাগা, তস্সা উপ্পত্তিযা করণভূতায. ককচেনেৰাতি ককচেন ইৰ. চতুইরিযাপথন্তি চতুব্বিধম্পি ইরিযাপথং. ব্যাধিতো হি যথা ঠানগমনেসু অসমত্থো, এৰং নিসজ্জাদীসুপি. আবাধেতীতি পীল়েতি. ৰাতাদীনং ৰিকারভূতা ৰিসমাৰত্থাযেৰ ‘‘আবাধো’’তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘তংসমুট্ঠানেন দুক্খেন দুক্খিতো’’তি, আবাধসমুট্ঠানেন দুক্খৰেদনাসঙ্খাতেন দুক্খেন দুক্খিতো দুক্খসমন্নাগতোতি অত্থো. দুক্খৰেদনায পন আবাধভাৰেন আদিম্হি বাধতীতি আবাধোতি কত্ৰা আবাধসঙ্খাতেন মূলব্যাধিনা আবাধিকো, অপরাপরং সঞ্জাতদুক্খসঙ্খাতেন অনুবন্ধব্যাধিনা দুক্খিতোতি অত্থো গহেতব্বো. এৰঞ্হি সতি দুক্খৰেদনাৰসেন ৰুত্তস্স দুক্খিতপদস্স আবাধিকপদেন ৰিসেসিতব্বতা পাকটা হোতীতি অযমেত্থ আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.২১৯) ৰুত্তনযো. অধিকং মত্তং পমাণং অধিমত্তং, বাল়্হং, অধিমত্তং গিলানো ধাতুসঙ্খযেন পরিক্খীণসরীরোতি অধিমত্তগিলানো. অধিমত্তব্যাধিপরেততাযাতি অধিমত্তব্যাধিপীল়িততায. ন রুচ্চেয্যাতি ন রুচ্চেথ, কম্মত্থপদঞ্চেতং ‘‘ভত্তঞ্চস্সা’’তি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি কত্তুদস্সনতো. মত্তাসদ্দো অনত্থকোতি ৰুত্তং ‘‘বলমত্তাতি বলমেৰা’’তি, অপ্পমত্তকং ৰা বলং বলমত্তা. তদুভযন্তি পামোজ্জং, সোমনস্সঞ্চ. লভেথ পামোজ্জং ‘‘রোগতো মুত্তোম্হী’’তি. অধিগচ্ছেয্য সোমনস্সং ‘‘অত্থি মে কাযবল’’ন্তি পাল়িযা অত্থো.

২২০. কাকণিকমত্তং নাম ‘‘একগুঞ্জমত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘দিযড্ঢৰীহিমত্ত’’ন্তি ৰিনযটীকাযং ৰুত্তং. অপিচ কণ-সদ্দো কুণ্ডকে –

‘‘অকণং অথুসং সুদ্ধং, সুগন্ধং তণ্ডুলপ্ফলং;

তুণ্ডিকীরে পচিত্ৰান, ততো ভুঞ্জন্তি ভোজন’’ন্তি. (দী. নি. ৩.২৮১) আদীসু ৰিয;

‘‘কণো তু কুণ্ডকো ভৰে’’তি (অভিধানে ভকণ্ডে চতুব্বণ্ণৰগ্গে ৪৫৪ গাথা) হি ৰুত্তং. অপ্পকো পন কণো কাকণোতি ৰুচ্চতি যথা ‘‘কালৰণ’’ন্তি, তস্মা কাকণোৰ পমাণমস্সাতি কাকণিকং, কাকণিকমেৰ কাকণিকমত্তং, খুদ্দককুণ্ডকপ্পমাণমেৰাতি অত্থো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি সতি ‘‘রাজদাযো নাম কাকণিকমত্তং ন ৰট্টতি, অড্ঢমাসগ্ঘনিকং মংসং দেতী’’তি (জা. অট্ঠ. ৬.উমঙ্গজাতকৰণ্ণনায) ৰুত্তেন উমঙ্গজাতকৰচনেন চ অৰিরুদ্ধং হোতি. ৰযোতি খযো ভঙ্গো, তস্স ‘‘বন্ধনা মুত্তোম্হী’’তি আৰজ্জযতো তদুভযং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘লভেথ পামোজ্জং, অধিগচ্ছেয্য সোমনস্স’’ন্তি. ৰচনাৰসেসং সন্ধায ‘‘সেসং ৰুত্তনযেনেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰুত্তনযেনেৰাতি চ পঠমদুতিযপদেসু ৰুত্তনযেনেৰ. সব্বপদেসূতি ততিযাদীসু তীসু কোট্ঠাসেসু. একেকো হি উপমাপক্খো ‘‘পদ’’ন্তি ৰুত্তো.

২২১-২২২. অধীনোতি আযত্তো, ন সেরিভাৰযুত্তো. তেনাহ ‘‘অত্তনো রুচিযা কিঞ্চি কাতুং ন লভতী’’তি. এৰমিতরস্মিম্পি. যেন গন্তুকামো, তেন কামং গমো ন হোতীতি সপাঠসেসযোজনং দস্সেতুং ‘‘যেনা’’তিআদি ৰুত্তং. কামন্তি চেতং ভাৰনপুংসকৰচনং, কামেন ৰা ইচ্ছায গমো কামংগমো নিগ্গহীতাগমেন. দাসব্যাতি এত্থ ব্য-সদ্দস্স ভাৰত্থতং দস্সেতি ‘‘দাসভাৰা’’তি ইমিনা. অপরাধীনতায অত্তনো ভুজো ৰিয সকিচ্চে এসিতব্বো পেসিতব্বোতি ভুজিস্সো, সযংৰসীতি নিব্বচনং. ‘‘ভুজো নাম অত্তনো যথাসুখং ৰিনিযোগো, সো ইস্সো ইচ্ছিতব্বো এত্থাতি ভুজিস্সো, অস্সামিকো’’তি মূলপণ্ণাসকটীকাযং ৰুত্তং. অত্থমত্তং পন দস্সেন্তো ‘‘অত্তনো সন্তকো’’তি আহ, অত্তাৰ অত্তনো সন্তকো, ন পরস্সাতি ৰুত্তং হোতি. অনুদকতায কং পানীযং তারেন্তি এত্থাতি কন্তারো, অদ্ধানসদ্দো চ দীঘপরিযাযোতি ৰুত্তং ‘‘নিরুদকং দীঘমগ্গ’’ন্তি.

২২৩. সেসানীতি ব্যাপাদাদীনি. তত্রাতি দস্সনে. অযন্তি ইদানি ৰুচ্চমানা সদিসতা, যেন ইণাদীনং উপমাভাৰো, কামচ্ছন্দাদীনঞ্চ উপমেয্যভাৰো হোতি, সো নেসং উপমোপমেয্যসম্বন্ধো সদিসতাতি দট্ঠব্বং. তেহীতি পরেহি ইণসামিকেহি. কিঞ্চি পটিবাহিতুন্তি ফরুসৰচনাদিকং কিঞ্চিপি পটিসেধেতুং ন সক্কোতি ইণং দাতুমসক্কুণত্তা. কস্মাতি ৰুত্তং ‘‘তিতিক্খাকারণ’’ন্তিআদি, ইণস্স তিতিক্খাকারণত্তাতি অত্থো. যো যম্হি কামচ্ছন্দেন রজ্জতীতি যো পুগ্গলো যম্হি কামচ্ছন্দস্স ৰত্থুভূতে পুগ্গলে কামচ্ছন্দেন রজ্জতি. তণ্হাসহগতেন তং ৰত্থুং গণ্হাতীতি তণ্হাভূতেন কামচ্ছন্দেন তং কামচ্ছন্দস্স ৰত্থুভূতং পুগ্গলং ‘‘মমেত’’ন্তি গণ্হাতি. সহগতসদ্দো হেত্থ তব্ভাৰমত্তো ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা নন্দীরাগসহগতা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩, ৪৮০; ৩.৩৭৩; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫; পটি. ম. ২.৩০) ৰিয. তেনাতি কামচ্ছন্দস্স ৰত্থুভূতেন পুগ্গলেন. কস্মাতি আহ ‘‘তিতিক্খাকারণ’’ন্তিআদি, কামচ্ছন্দস্স তিতিক্খাকারণত্তাতি অত্থো. তিতিক্খাসদিসো চেত্থ রাগপধানো অকুসলচিত্তুপ্পাদো ‘‘তিতিক্খা’’তি ৰুত্তো, ন তু ‘‘খন্তী পরমং তপো তিতিক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৯১; ধ. প. ১৮৪) ৰিয তপভূতো অদোসপধানো চিত্তুপ্পাদো. ঘরসামিকেহীতি ঘরস্স সামিকভূতেহি সস্সুসসুরসামিকেহি. ইত্থীনং কামচ্ছন্দো তিতিক্খাকারণং হোতি ৰিযাতি সম্বন্ধো.

‘‘যথা পনা’’তিআদিনা সেসানং রোগাদিসদিসতা ৰুত্তা. তত্থ পিত্তদোসকোপনৰসেন পিত্তরোগাতুরো. তস্স পিত্তকোপনতো সব্বম্পি মধুসক্করাদিকং অমধুরভাৰেন সম্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘তিত্তকং তিত্তকন্তি উগ্গিরতিযেৰা’’তি. তুম্হে উপদ্দৰেথাতি টীকাযং (দী. নি. টী. ১.২২৩) উদ্ধটপাঠো, ‘‘উপদ্দৰং করোথা’’তি নামধাতুৰসেন অত্থো, ইদানি পন ‘‘তুম্হেহি উপদ্দুতা’’তি পাঠো দিস্সতি. ৰিব্ভমতীতি ইতো চিতো চ আহিণ্ডতি, হীনায ৰা আৰত্ততি. মধুসক্করাদীনং রসং ন ৰিন্দতি নানুভৰতি ন জানাতি ন লভতি চ ৰিযাতি সম্বন্ধো. সাসনরসন্তি সাসনস্স রসং, সাসনমেৰ ৰা রসং.

নক্খত্তছণং নক্খত্তং. তেনাহ ‘‘অহো নচ্চং, অহো গীত’’ন্তি. মুত্তোতি বন্ধনতো পমুত্তো. ধম্মস্সৰনস্সাতি সোতব্বধম্মস্স.

সীঘং পৰত্তেতব্বকিচ্চং অচ্চাযিকং. সীঘত্থো হি অতিসদ্দো ‘‘পাণাতিপাতো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৯৩; ৰিভ. ৯৬৮) ৰিয. ৰিনযে অপকতঞ্ঞুনাতি ৰিনযক্কমে অকুসলেন. পকতং নিট্ঠানং ৰিনিচ্ছযং জানাতীতি পকতঞ্ঞূ, ন পকতঞ্ঞূ তথা. সো হি কপ্পিযাকপ্পিযং যাথাৰতো ন জানাতি. তেনাহ ‘‘কিস্মিঞ্চিদেৰা’’তিআদি. কপ্পিযমংসেপীতি সূকরমংসাদিকেপি. অকপ্পিযমংসসঞ্ঞাযাতি অচ্ছমংসাদিসঞ্ঞায.

দণ্ডকসদ্দেনাপীতি সাখাদণ্ডকসদ্দেনপি. উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিতোতি অৰসঙ্কিতো চেৰ সমন্ততো সঙ্কিতো চ, অতিৰিয সঙ্কিতোতি ৰুত্তং হোতি. তদাকারদস্সনং ‘‘গচ্ছতিপী’’তিআদি. সো হি থোকং গচ্ছতিপি. গচ্ছন্তো পন তায উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিততায তত্থ তত্থ তিট্ঠতিপি. ঈদিসে কন্তারে গতে ‘‘কো জানাতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি নিৰত্ততিপি, তস্মা চ গতট্ঠানতো অগতট্ঠানমেৰ বহুতরং হোতি, ততো এৰ চ সো কিচ্ছেন কসিরেন খেমন্তভূমিং পাপুণাতি ৰা, ন ৰা পাপুণাতি. কিচ্ছেন কসিরেনাতি পরিযাযৰচনং, কাযিকদুক্খেন খেদনং ৰা কিচ্ছং, চেতসিকদুক্খেন পীল়নং কসিরং. খেমন্তভূমিন্তি খেমভূতং ভূমিং অন্তসদ্দস্স তব্ভাৰত্তা, ভযস্স খীযনং ৰা খেমো, সোৰ অন্তো পরিচ্ছেদো যস্সা তথা, সা এৰ ভূমীতি খেমন্তভূমি, তং নিব্ভযপ্পদেসন্তি অত্থো. অট্ঠসু ঠানেসূতি ‘‘তত্থ কতমা ৰিচিকিচ্ছা? সত্থরি কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি. ধম্মে. সঙ্ঘে. সিক্খায. পুব্বন্তে. অপরন্তে. পুব্বন্তাপরন্তে. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতী’’তি (ৰিভ. ৯১৫) ৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু অট্ঠসু ঠানেসু. অধিমুচ্চিত্ৰাতি ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা, সদ্দহিত্ৰা ৰা. সদ্ধায গণ্হিতুন্তি সদ্ধেয্যৰত্থুং ‘‘ইদমেৰ’’ন্তি সদ্দহনৰসেন গণ্হিতুং, সদ্দহিতুং ন সক্কোতীতি অত্থো. ইতীতি তস্মা ৰুত্তনযেন অসক্কুণনতো অন্তরাযং করোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘অত্থি নু খো, নত্থি নু খো’’তি অরঞ্ঞং পৰিট্ঠস্স আদিম্হি এৰ সপ্পনং সংসযো আসপ্পনং. ততো পরং সমন্ততো, উপরূপরি ৰা সপ্পনং পরিসপ্পনং. উভযেনপি তত্থেৰ সংসযৰসেন পরিব্ভমনং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অপরিযোগাহন’’ন্তি, ‘‘এৰমিদ’’ন্তি সমন্ততো অনোগাহনন্তি অত্থো. ছম্ভিতত্তন্তি অরঞ্ঞসঞ্ঞায উপ্পন্নং ছম্ভিতভাৰং হদযমংসচলনং, উত্রাসন্তি ৰুত্তং হোতি. উপমেয্যপক্খেপি যথারহমেসমত্থো.

২২৪. তত্রাযং সদিসতাতি এত্থ পন অপ্পহীনপক্খে ৰুত্তনযানুসারেন সদিসতা ৰেদিতব্বা. যদগ্গেন হি কামচ্ছন্দাদযো ইণাদিসদিসা, তদগ্গেন চ তেসং পহানং আণণ্যাদিসদিসতাতি. ইদং পন অনুত্তানপদত্থমত্তং – সমিদ্ধতন্তি অড্ঢতং. পুব্বে পণ্ণমারোপিতায ৰড্ঢিযা সহ ৰত্ততীতি সৰড্ঢিকং. পণ্ণন্তি ইণদানগ্গহণে সল্লক্খণৰসেন লিখিতপণ্ণং. পুন পণ্ণন্তি ইণযাচনৰসেন সাসনলিখিতপণ্ণং. নিল্লেপতাযাতি ধনসম্বন্ধাভাৰেন অৰিলিম্পনতায. তথা অলগ্গতায. পরিযাযৰচনঞ্হেতং দ্ৰযং. অথ ৰা নিল্লেপতাযাতি ৰুত্তনযেন অৰিলিম্পনভাৰেন ৰিসেসনভূতেন অলগ্গতাযাতি অত্থো. ছ ধম্মেতি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৰনানুযোগো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি ইমে ছ ধম্মে. ভাৰেত্ৰাতি ব্রূহেত্ৰা, অত্তনি ৰা উপ্পাদেত্ৰা. অনুপ্পন্নঅনুপ্পাদনউপ্পন্নপ্পহানাদিৰিভাৰনৰসেন মহাসতিপট্ঠানসুত্তে সৰিসেসং পাল়িযা আগতত্তা ‘‘মহাসতিপট্ঠানে ৰণ্ণযিস্সামা’’তি ৰুত্তং. ‘‘মহাসতিপট্ঠানে’’তি চ ইমস্মিং দীঘাগমে (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো) সঙ্গীতমাহ, ন মজ্ঝিমাগমে নিকাযন্তরত্তা. নিকাযন্তরাগতোপি হি অত্থো আচরিযেহি অঞ্ঞত্থ যেভুয্যেন ৰুত্তোতি ৰদন্তি. এস নযো ব্যাপাদাদিপ্পহানভাগেপি. পরৰত্থুম্হীতি আরম্মণভূতে পরস্মিং ৰত্থুস্মিং. মমাযনাভাৰেন নেৰ সঙ্গো. পরিগ্গহাভাৰেন ন বদ্ধো. দিব্বানিপি রূপানি পস্সতো কিলেসো ন সমুদাচরতি, পগেৰ মানুসিযানীতি সম্ভাৰনে অপি-সদ্দো.

অনত্থকরোতি অত্তনো, পরস্স চ অহিতকরো. ছ ধম্মেতি মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, মেত্তাভাৰনানুযোগো, কম্মস্সকতা, পটিসঙ্খানবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি ইমে ছ ধম্মে. তত্থেৰাতি মহাসতিপট্ঠানেযেৰ. চারিত্তসীলমেৰ উদ্দিস্স পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং ‘‘আচারপণ্ণত্তী’’তি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ৰারিত্তপণ্ণত্তিসিক্খাপদং সঙ্গণ্হাতি.

পৰেসিতোতি পৰেসাপিতো. বন্ধনাগারং পৰেসাপিতত্তা অলদ্ধনক্খত্তানুভৰনো পুরিসো হি ‘‘নক্খত্তদিৰসে বন্ধনাগারং পৰেসিতো পুরিসো’’তি ৰুত্তো, নক্খত্তদিৰসে এৰ ৰা তদননুভৰনত্থং তথা কতো পুরিসো এৰং ৰুত্তোতিপি ৰট্টতি. অপরস্মিন্তি ততো পচ্ছিমে, অঞ্ঞস্মিং ৰা নক্খত্তদিৰসে. ওকাসন্তি কম্মকারণাকারণং, কম্মকারণক্খণং ৰা. মহানত্থকরন্তি দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থহাপনমুখেন মহতো অনত্থস্স কারকং. ছ ধম্মেতি অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইরিযাপথসম্পরিৰত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকারো, অব্ভোকাসৰাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি ইমে ছ ধম্মে, ধম্মনক্খত্তস্সাতি যথাৰুত্তসোতব্বধম্মসঙ্খাতস্স মহস্স. সাধূনং রতিজননতো হি ধম্মোপি ছণসদিসট্ঠেন ‘‘নক্খত্ত’’ন্তি ৰুত্তো.

উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চে মহানত্থকরন্তি পরাযত্ততাপাদনেন ৰুত্তনযেন মহতো অনত্থস্স কারকং. ছ ধম্মেতি বহুস্সুততা, পরিপুচ্ছকতা, ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা, ৰুড্ঢসেৰিতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি ইমে ছ ধম্মে. বলস্স, বলেন ৰা অত্তনা ইচ্ছিতস্স করণং বলক্কারো, তেন. নেক্খম্মপটিপদন্তি নীৰরণতো নিক্খমনপটিপদং উপচারভাৰনমেৰ, ন পঠমং ঝানং. অযঞ্হি উপচারভাৰনাধিকারো.

বলৰাতি পচ্চত্থিকৰিধমনসমত্থেন বলেন বলৰা ৰন্তু-সদ্দস্স অভিসযত্থৰিসিট্ঠস্স অত্থিযত্থস্স বোধনতো. হত্থসারন্তি হত্থগতধনসারং. সজ্জাৰুধোতি সজ্জিতধন্ৰাদিআৰুধো, সন্নদ্ধপঞ্চাৰুধোতি অত্থো. সূরৰীরসেৰকজনৰসেন সপরিৰারো. তন্তি যথাৰুত্তং পুরিসং. বলৰন্ততায, সজ্জাৰুধতায, সপরিৰারতায চ চোরা দূরতোৰ দিস্ৰা পলাযেয্যুং. অনত্থকারিকাতি সম্মাপটিপত্তিযা ৰিবন্ধকরণতো ৰুত্তনযেন অহিতকারিকা. ছ ধম্মেতি বহুস্সুততা, পরিপুচ্ছকতা, ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা, অধিমোক্খবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি ইমে ছ ধম্মে. যথা বাহুসচ্চাদীনি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৰত্তন্তি, এৰং ৰিচিকিচ্ছাযপীতি ইধাপি বহুস্সুততাদযো তযোপি ধম্মা গহিতা, কল্যাণমিত্ততা, পন সপ্পাযকথা চ পঞ্চন্নম্পি পহানায সংৰত্তন্তি, তস্মা তাসু তস্স তস্স নীৰরণস্স অনুচ্ছৰিকসেৰনতা দট্ঠব্বা. তিণং ৰিযাতি তিণং ভযৰসেন ন গণেতি ৰিয. দুচ্চরিতকন্তারং নিত্থরিত্ৰাতি দুচ্চরিতচরণূপাযভূতায ৰিচিকিচ্ছায নিত্থরণৰসেন দুচ্চরিতসঙ্খাতং কন্তারং নিত্থরিত্ৰা. ৰিচিকিচ্ছা হি সম্মাপটিপত্তিযা অপ্পটিপজ্জননিমিত্ততামুখেন মিচ্ছাপটিপত্তিমেৰ পরিব্রূহেতীতি তস্সা অপ্পহানং দুচ্চরিতচরণূপাযো, পহানঞ্চ দুচ্চরিতৰিধূননূপাযোতি.

২২৫. ‘‘তুট্ঠাকারো’’তি ইমিনা পামোজ্জং নাম তরুণপীতিং দস্সেতি. সা হি তরুণতায কথঞ্চিপি তুট্ঠাৰত্থা তুট্ঠাকারমত্তং. ‘‘তুট্ঠস্সা’’তি ইদং ‘‘পমুদিতস্সা’’তি এতস্স অত্থৰচনং, তস্সত্থো ‘‘ওক্কন্তিকভাৰপ্পত্তায পীতিযা ৰসেন তুট্ঠস্সা’’তি টীকাযং ৰুত্তো, এৰং সতি পামোজ্জপদেন ওক্কন্তিকা পীতিযেৰ গহিতা সিযা. ‘‘সকলসরীরং খোভযমানা পীতি জাযতী’’তি এতস্সা চত্থো ‘‘অত্তনো সৰিপ্ফারিকতায, অত্তসমুট্ঠানপণীতরূপুপ্পত্তিযা চ সকলসরীরং খোভযমানা ফরণলক্খণা পীতি জাযতী’’তি ৰুত্তো, এৰঞ্চ সতি পীতিপদেন ফরণা পীতিযেৰ গহিতা সিযা, কারণং পনেত্থ গৰেসিতব্বং. ইধ, পন অঞ্ঞত্থ চ তরুণবলৰতামত্তসামঞ্ঞেন পদদ্ৰযস্স অত্থদীপনতো যা কাচি তরুণা পীতি পামোজ্জং, বলৰতী পীতি, পঞ্চৰিধায ৰা পীতিযা যথাক্কমং তরুণবলৰতাসম্ভৰতো পুরিমা পুরিমা পামোজ্জং, পচ্ছিমা পচ্ছিমা পীতীতিপি ৰদন্তি, অযমেত্থ তদনুচ্ছৰিকো অত্থো. তুট্ঠস্সাতি পামোজ্জসঙ্খাতায তরুণপীতিযা ৰসেন তুট্ঠস্স. ত-সদ্দো হি অতীতত্থো, ইতরথা হেতুফলসম্বন্ধাভাৰাপত্তিতো, হেতুফলসম্বন্ধভাৰস্স চ ৰুত্তত্তা. ‘‘সকলসরীরং খোভযমানা’’তি ইমিনা পীতি নাম এত্থ বলৰপীতীতি দস্সেতি. সা হি অত্তনো সৰিপ্ফারিকতায, অত্তসমুট্ঠানপণীতরূপুপ্পত্তিযা চ সকলসরীরং সঙ্খোভযমানা জাযতি. সকলসরীরে পীতিৰেগস্স পীতিৰিপ্ফারস্স উপ্পাদনঞ্চেত্থ সঙ্খোভনং.

পীতিসহিতং পীতি উত্তরপদলোপেন. কিং পন তং? মনো, পীতি মনো এতস্সাতি সমাসো. পীতিযা সম্পযুত্তং মনো যস্সাতিপি ৰট্টতি, তস্স. অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘পীতিসম্পযুত্তচিত্তস্স পুগ্গলস্সা’’তি ৰুত্তং. কাযোতি ইধ সব্বোপি অরূপকলাপো অধিপ্পেতো, ন পন কাযলহুতাদীসু ৰিয ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযমেৰ, ন চ কাযাযতনাদীসু ৰিয রূপকাযম্পীতি দস্সেতি ‘‘নামকাযো’’তি ইমিনা. পস্সদ্ধিদ্ৰযৰসেনেৰ হেত্থ পস্সম্ভনমধিপ্পেতং, পস্সম্ভনং পন ৰিগতকিলেসদরথতাতি আহ ‘‘ৰিগতদরথো হোতী’’তি, পহীনউদ্ধচ্চাদিকিলেসদরথোতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারায পুব্বভাগভাৰনায ৰসেন চেতসিকসুখং পটিসংৰেদেন্তোযেৰ তংসমুট্ঠানপণীতরূপফুটসরীরতায কাযিকম্পি সুখং পটিসংৰেদেতীতি ৰুত্তং ‘‘কাযিকম্পি চেতসিকম্পি সুখং ৰেদযতী’’তি. ইমিনা নেক্খম্মসুখেনাতি ‘‘সুখং ৰেদেতী’’তি এৰং ৰুত্তেন সংকিলেসনীৰরণপক্খতো নিক্খন্তত্তা, পঠমজ্ঝানপক্খিকত্তা চ যথারহং নেক্খম্মসঙ্খাতেন উপচারসুখেন অপ্পনাসুখেন চ. সমাধানম্পেত্থ তদুভযেনেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উপচারৰসেনাপি অপ্পনাৰসেনাপী’’তি.

এত্থ পনাযমধিপ্পাযো – কামচ্ছন্দপ্পহানতো পট্ঠায যাৰ পস্সদ্ধকাযস্স সুখপটিসংৰেদনা, তাৰ যথা পুব্বে, তথা ইধাপি পুব্বভাগভাৰনাযেৰ ৰুত্তা, ন অপ্পনা. তথা হি কামচ্ছন্দপ্পহানে আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৰত্তনং, ন পটিপক্খানং সুপ্পহীনতা, পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৰুত্তং ঝানস্স অনধিগতত্তা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৬১). পস্সদ্ধকাযস্স সুখপটিসংৰেদনায চ ৰুত্তপ্পকারায পুব্বভাগভাৰনায ৰসেন চেতসিকসুখং পটিসংৰেদেন্তোযেৰ তংসমুট্ঠানপণীতরূপফুটসরীরতায কাযিকম্পি সুখং পটিসংৰেদেতীতি. অপিচ কা নাম কথা অঞ্ঞেহি ৰত্তব্বা অট্ঠকথাযমেৰ ‘‘ছ ধম্মে ভাৰেত্ৰা’’তি তত্থ তত্থ পুব্বভাগভাৰনায ৰুত্তত্তা. সুখিনো চিত্তসমাধানে পন সুখস্স উপচারভাৰনায ৰিয অপ্পনাযপি কারণত্তা, ‘‘সো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা চ ৰক্খমানায অপ্পনায হেতুফলৰসেন সম্বজ্ঝনতো পুব্বভাগসমাধি, অপ্পনাসমাধি চ ৰুত্তো, পুব্বভাগসুখমিৰ ৰা অপ্পনাসুখম্পি অপ্পনাসমাধিস্স কারণমেৰাতি তম্পি অপ্পনাসুখং অপ্পনাসমাধিনো কারণভাৰেন আচরিযধম্মপালত্থেরেন গহিতন্তি ইমমত্থমসল্লক্খেন্তা নেক্খম্মপদত্থং যথাতথং অগ্গহেত্ৰা পাল়িযং, অট্ঠকথাযম্পি সংকিণ্ণাকুলং কেচি করোন্তীতি.