১১. কেৰট্টসুত্তৰণ্ণনা

কেৰট্টগহপতিপুত্তৰত্থুৰণ্ণনা

৪৮১. এৰং সুভসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি কেৰট্টসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, সুভসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স কেৰট্টসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… নাল়ন্দাযন্তি কেৰট্টসুত্ত’’ন্তি আহ. পাৰারিকস্সাতি এৰংনামকস্স সেট্ঠিনো. অম্বৰনেতি অম্বরুক্খবহুলে উপৰনে. তং কির সো সেট্ঠি ভগৰতো অনুচ্ছৰিকং গন্ধকুটিং, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানকুটিমণ্ডপাদীনি সম্পাদেত্ৰা পাকারপরিক্খিত্তং দ্ৰারকোট্ঠকসম্পন্নং কত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স নিয্যাতেসি, পুরিমৰোহারেন পনেস ৰিহারো ‘‘পাৰারিকম্বৰন’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ‘‘কেৰট্টো’’ তিদং নামমত্তং. ‘‘কেৰট্টেহি সংরক্খিতত্তা, তেসং ৰা সন্তিকে সম্বুদ্ধত্তা’’তি কেচি. গহপতিপুত্তস্সাতি এত্থ কামঞ্চেস তদা গহপতিট্ঠানে ঠিতো, পিতু পনস্স অচিরকালকততায পুরিমসমঞ্ঞায ‘‘গহপতিপুত্তো’’ত্ৰেৰ ৰোহরীযতি. তেনাহ ‘‘গহপতিমহাসালো’’তি, মহাৰিভৰতায মহাসারো গহপতীতি অত্থো, র-কারস্স পন ল-কারং কত্ৰা ‘‘মহাসালো’’তি ৰুত্তং যথা ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি (চূল়নি. ১৫; মি. প. ৬.৩.৭; জা. অট্ঠ. ২.৩.১০২) সদ্ধো পসন্নোতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৰসেন রতনত্তযসদ্ধায সমন্নাগতো, ততোযেৰ রতনত্তযপ্পসন্নো. কম্মকম্মফলসদ্ধায ৰা সদ্ধো, রতনত্তযপ্পসাদবহুলতায পসন্নো. সদ্ধাধিকত্তাযেৰাতি তথাচিন্তায হেতুৰচনং, সদ্ধাধিকো হি উম্মাদপ্পত্তো ৰিয হোতি.

সমিদ্ধাতি সম্মদেৰ ইদ্ধা, ৰিভৰসম্পত্তিযা ৰেপুল্লপ্পত্তা সম্পুণ্ণা, আকিণ্ণা বহূ মনুস্সা এত্থাতি অত্থং সন্ধায ‘‘অংসকূটেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘এহি ত্ৰং ভিক্খু অন্ৰদ্ধমাসং, অনুমাসং, অনুসংৰচ্ছরং ৰা মনুস্সানং পসাদায ইদ্ধিপাটিহারিযং করোহী’’তি একস্স ভিক্খুনো আণাপনমেৰ সমাদিসনং, তং পন তস্মিং ঠানে ঠপনং নামাতি আহ ‘‘ঠানন্তরে ঠপেতূ’’তি. উত্তরিমনুস্সানন্তি পকতিমনুস্সেহি উত্তরিতরানং উত্তমপুরিসানং বুদ্ধাদীনং ঝাযীনং, অরিযানঞ্চ. ধম্মতোতি অধিগমধম্মতো, ঝানাভিঞ্ঞামগ্গফলধম্মতোতি অত্থো, নিদ্ধারণে চেতং নিস্সক্কৰচনং. ততো হি ইদ্ধিপাটিহারিযং নিদ্ধারেতি. এৰং উত্তরিসদ্দং মনুস্সসদ্দেন একপদং কত্ৰা ইদানি পাটিহারিযসদ্দেন সম্বজ্ঝিতব্বং ৰিসুমেৰ পদং করোন্তো ‘‘দসকুসলসঙ্খাততো ৰা’’তিআদিমাহ. মনুস্সধম্মতোতি পকতিমনুস্সধম্মতো. পজ্জলিতপদীপোতি পজ্জলন্তপদীপো. তেলস্নেহন্তি তেলসেচনং. রাজগহসেট্ঠিৰত্থুস্মিন্তি রাজগহসেট্ঠিনো চন্দনপত্তদানৰত্থুম্হি (চূল়ৰ. ২৫২). সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসীতি ‘‘ন ভিক্খৰে গিহীনং উত্তরিমনুস্সধম্মং ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেতব্বং. যো দস্সেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ২৫২) ৰিকুব্বনিদ্ধিপটিক্খেপকং ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি.

৪৮২. গুণসম্পত্তিতো অচাৰনং সন্ধায এতং ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ন গুণৰিনাসনেনা’’তি ইমিনা. তেনাহ ‘‘সীলভেদ’’ন্তিআদি. ৰিসহন্তো নাম নত্থীতি নিৰারিতট্ঠানে উস্সহন্তো নাম নত্থি. এৰম্পি ইমিনা কারণন্তরেনাযং উস্সহন্তোতি দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা ৰিস্সাসিকো, তস্মা ৰিস্সাসং ৰড্ঢেত্ৰাতি যোজনা. ৰড্ঢেত্ৰাতি চ ব্রূহেত্ৰা, ৰিভূতং পাকটং কত্ৰাতি অত্থো.

ইদ্ধিপাটিহারিযৰণ্ণনা

৪৮৩-৪. আদীনৰন্তি দোসং. কথং তেন কতা, কত্থ ৰা উপ্পন্নাতি আহ ‘‘তত্থ কিরা’’তিআদি. একেনাতি গন্ধারেন নাম ইসিনাৰ. এৰঞ্হি পুব্বেনাপরং সংসন্দতীতি. গন্ধারী নামেসা ৰিজ্জা চূল়গন্ধারী, মহাগন্ধারীতি দুৰিধা হোতি. তত্থ চূল়গন্ধারী নাম তিৰস্সতো ওরং মতসত্তানং উপপন্নট্ঠানজাননা ৰিজ্জা. ৰঙ্গীসৰত্থু (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২২০; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১২) চেত্থ সাধকং. মহাগন্ধারী নাম তস্স চেৰ জাননা, তদুত্তরি চ ইদ্ধিৰিধঞাণকম্মস্স সাধিকা ৰিজ্জা. যেভুয্যেন হেসা ইদ্ধিৰিধঞাণকিচ্চং সাধেতি. তস্সা কির ৰিজ্জায সাধকো পুগ্গলো তাদিসে দেসে, কালে চ মন্তং পরিজপ্পেত্ৰা বহুধাপি অত্তানং দস্সেতি, হত্থিআদীনিপি দস্সেতি, অদস্সনীযোপি হোতি, অগ্গিথম্ভম্পি করোতি, জলথম্ভম্পি করোতি, আকাসেপি অত্তানং দস্সেতি, সব্বং ইন্দজালসদিসং দট্ঠব্বং. অট্টোতি দুক্খিতো বাধিতো. তেনাহ ‘‘পীল়িতো’’তি.

আদেসনাপাটিহারিযৰণ্ণনা

৪৮৫. কামং ‘‘চেতসিক’’ন্তি ইদং যে চেতসি নিযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা, তেসং সাধারণৰচনং, সাধারণে পন গহিতে চিত্তৰিসেসো দস্সিতো নাম হোতি. সামঞ্ঞজোতনা চ ৰিসেসে অৰতিট্ঠতি, তস্মা চেতসিকপদস্স যথাধিপ্পেতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোমনস্সদোমনস্সং অধিপ্পেত’’ন্তি আহ. সোমনস্সগ্গহণেন চেত্থ তদেকট্ঠা রাগাদযো, সদ্ধাদযো চ ধম্মা দস্সিতা হোন্তি, দোমনস্সগ্গহণেন দোসাদযো. ৰিতক্কৰিচারা পন সরূপেনেৰ দস্সিতা. পি-সদ্দস্স ৰত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যোতি আহ ‘‘এৰং তৰ মনো’’তি, ইমিনা পকারেন তৰ মনো পৰত্তোতি অত্থো. কেন পকারেনাতি ৰুত্তং ‘‘সোমনস্সিতো ৰা’’তিআদি. ‘‘এৰম্পি তে মনো’’তি ইদং সোমনস্সিততাদিমত্তদস্সনং, ন পন যেন সোমনস্সিতো ৰা দোমনস্সিতো ৰা, তং দস্সনন্তি তং চিত্তং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘ইতিপি তে চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ইতিসদ্দো চেত্থ নিদস্সনত্থো ‘‘অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৰিয. তেনাহ ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ অত্থ’’ন্তি. পি-সদ্দো ইধাপি ৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. পরস্স চিন্তং মনতি জানাতি এতাযাতি চিন্তামণি ন-কারস্স ণ-কারং কত্ৰা, সা এৰ পুব্বপদমন্তরেন মণিকা. চিন্তা নাম ন চিত্তেন ৰিনা ভৰতীতি আহ ‘‘পরেসং চিত্তং জানাতী’’তি. ‘‘তস্সা কির ৰিজ্জায সাধকো পুগ্গলো তাদিসে দেসে, কালে চ মন্তং পরিজপ্পিত্ৰা যস্স চিত্তং জানিতুকামো, তস্স দিট্ঠসুতাদিৰিসেসসঞ্জাননমুখেন চিত্তাচারং অনুমিনন্তো কথেতী’’তি কেচি. ‘‘ৰাচং নিচ্ছরাপেত্ৰা তত্থ অক্খরসল্লক্খণৰসেন কথেতী’’তি অপরে. সা পন ৰিজ্জা পদকুসলজাতকেন (জা. ১.৯.৪৯ আদযো) দীপেতব্বা.

অনুসাসনীপাটিহারিযৰণ্ণনা

৪৮৬. পৰত্তেন্তাতি পৰত্তনকা হুত্ৰা, পৰত্তনৰসেন ৰিতক্কেথাতি ৰুত্তং হোতি. এৰন্তি হি যথানুসিট্ঠায অনুসাসনিযা ৰিধিৰসেন, পটিসেধৰসেন চ পৰত্তিআকারপরামসনং, সা চ অনুসাসনী সম্মাৰিতক্কানং, মিচ্ছাৰিতক্কানঞ্চ পৰত্তিআকারদস্সনৰসেন তত্থ আনিসংসস্স, আদীনৰস্স চ ৰিভাৰনত্থং পৰত্ততি. অনিচ্চসঞ্ঞমেৰ, ন নিচ্চসঞ্ঞং. পটিযোগীনিৰত্তনত্থঞ্হি এৰ-কারগ্গহণং. ইধাপি এৰং-সদ্দস্স অত্থো, পযোজনঞ্চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইদং-গহণেপি এসেৰ নযো. পঞ্চকামগুণিকরাগন্তি নিদস্সনমত্তং তদঞ্ঞরাগস্স চেৰ দোসাদীনঞ্চ পহানস্স ইচ্ছিতত্তা, তপ্পহানস্স চ তদঞ্ঞরাগাদিখেপনস্স উপাযভাৰতো দুট্ঠলোহিতৰিমোচনস্স পুব্বদুট্ঠমংসখেপনূপাযতা ৰিয. লোকুত্তরধম্মমেৰাতি অৰধারণং পটিপক্খভাৰতো সাৰজ্জধম্মনিৰত্তনপরং দট্ঠব্বং তস্সাধিগমূপাযানিসংসভূতানং তদঞ্ঞেসং অনৰজ্জধম্মানং নানন্তরিকভাৰতো. ইদ্ধিৰিধং ইদ্ধিপাটিহারিযন্তি দস্সেতি ইদ্ধিযেৰ পাটিহারিযন্তি কত্ৰা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

পাটিহারিযপদস্স পন ৰচনত্থং (উদা. অট্ঠ. পঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনা; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পটিপক্খহরণতো, রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি, ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি যে হরিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতুপক্কিলেসে অট্ঠঙ্গগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চেৰ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তি (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. ৪) পারাযনসুত্তপদে ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতুপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতুপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি নাম ভৰন্তি, পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং. পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একেকং ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং, মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি ৰা পরসন্তানে পসাদাদীনং পটিপক্খস্স কিলেসস্স হরণতো ৰুত্তনযেন পাটিহারিযং. সততং ধম্মদেসনাতি সব্বকালং দেসেতব্বধম্মদেসনা.

ইদ্ধিপাটিহারিযেনাতি সহাদিযোগে করণৰচনং, তেন সদ্ধিং আচিণ্ণন্তি অত্থো. ইতরত্থাপি এস নযো. ধম্মসেনাপতিস্স আচিণ্ণন্তি যোজেতব্বং. তমত্থং খন্ধকৰত্থুনা সাধেন্তো ‘‘দেৰদত্তে’’তিআদিমাহ. গযাসীসেতি গযাগামস্স অৰিদূরে গযাসীসনামকো হত্থিকুম্ভসদিসো পিট্ঠিপাসাণো অত্থি, যত্থ ভিক্খুসহস্সস্সপি ওকাসো হোতি, তস্মিং পিট্ঠিপাসাণে. ‘‘চিত্তাচারং ঞত্ৰা’’তি ইমিনা আদেসনাপাটিহারিযং দস্সেতি, ‘‘ধম্মং দেসেসী’’তি ইমিনা অনুসাসনীপাটিহারিযং, ‘‘ৰিকুব্বনং দস্সেত্ৰা’’তি ইমিনা ইদ্ধিপাটিহারিযং. মহানাগাতি মহাখীণাসৰা অরহন্তো. ‘‘নাগো’’তি হি অরহতো অধিৰচনং নত্থি আগু পাপমেতস্সাতি কত্ৰা. যথাহ সভিযসুত্তে –

‘‘আগুং ন করোতি কিঞ্চি লোকে,

সব্বসংযোগে ৰিসজ্জ বন্ধনানি;

সব্বত্থ ন সজ্জতী ৰিমুত্তো,

নাগো তাদি পৰুচ্চতে তথত্তা’’তি. (সু. নি. ৫২৭; মহানি. ৮০; চূল়নি. ২৭, ১৩৯);

অট্ঠকথাযং পনেত্থ ‘‘ধম্মসেনাপতিস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা পঞ্চসতা ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. মহামোগ্গল্লানস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা অরহত্তফলে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৮৬) ৰুত্তং. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকপাল়িযং পন ‘‘অথ খো তেসং ভিক্খূনং আযস্মতা সারিপুত্তেন আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযা, আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন ইদ্ধিপাটিহারিযানুসাসনিযা ওৰদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’ন্তি’’ (চূল়ৰ. ৩৪৫) উভিন্নম্পি থেরানং ধম্মদেসনায তেসং ধম্মচক্খুপটিলাভোৰ দস্সিতো, তযিদং ৰিসদিসৰচনং দীঘভাণকানং, খন্ধকভাণকানঞ্চ মতিভেদেনাতি দট্ঠব্বং. সঙ্গাহকভাসিতা হি অযং পাল়ি, অট্ঠকথা চ তেহেৰ সঙ্গহমারোপিতা, অপিচ পাল়িযং উপরিমগ্গফলম্পি সঙ্গহেত্ৰা ‘‘ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি ৰুত্তং যথা তং ব্রহ্মাযুসুত্তে, (ম. নি. ২.৩৪৩) চূল়রাহুলোৰাদসুত্তে (ম. নি. ৩.৪১৬) চাতি ৰেদিতব্বং.

‘‘অনুসাসনীপাটিহারিযং পন বুদ্ধানং সততং ধম্মদেসনা’’তি সাতিসযতায ৰুত্তং. সউপারম্ভানি যথাৰুত্তেন পতিরূপকেন উপারম্ভিতব্বতো. সদোসানি পরারোপিতদোসসমুচ্ছিন্দনস্স অনুপাযভাৰতো. সদোসত্তা এৰ অদ্ধানং ন তিট্ঠন্তি চিরকালট্ঠাযীনি ন হোন্তি. অদ্ধানং অতিট্ঠনতো ন নিয্যন্তীতি ফলেন হেতুনো অনুমানং. অনিয্যানিকতায হি তানি অনদ্ধনিযানি. অনুসাসনীপাটিহারিযং অনুপারম্ভং ৰিসুদ্ধিপ্পভৰতো, ৰিসুদ্ধিনিস্সযতো চ. ততোযেৰ নিদ্দোসং. ন হি তত্থ পুব্বাপরৰিরোধাদিদোসসম্ভৰো অত্থি. নিদ্দোসত্তা এৰ অদ্ধানং তিট্ঠতি পরপ্পৰাদৰাতেহি, কিলেসৰাতেহি চ অনুপহন্তব্বতো. অদ্ধানং তিট্ঠনতো নিয্যাতীতি ইধাপি ফলেন হেতুনো অনুমানং. নিয্যানিকতায হি তং অদ্ধনিযং. তস্মাতি যথাৰুত্তকারণতো, তেন চ উপারম্ভাদিং, অনুপারম্ভাদিঞ্চাতি উভযং যথাক্কমং উভযত্থ গারয্হপাসংসভাৰানং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি.

ভূতনিরোধেসকৰত্থুৰণ্ণনা

৪৮৭. অনিয্যানিকভাৰদস্সনত্থন্তি যস্মা মহাভূতপরিযেসকো ভিক্খু পুরিমেসু দ্ৰীসু পাটিহারিযেসু ৰসিপ্পত্তো সুকুসলোপি সমানো মহাভূতানং অপরিসেসনিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাৰবুজ্ঝি, তস্মা তদুভযানি নিয্যানাৰহত্তাভাৰতো অনিয্যানিকানীতি তেসং অনিয্যানিকভাৰদস্সনত্থং. নিয্যানিকভাৰদস্সনত্থন্তি অনুসাসনীপাটিহারিযং তক্করস্স একন্ততো নিয্যানাৰহন্তি তস্সেৰ নিয্যানিকভাৰদস্সনত্থং.

এৰং এতিস্সা দেসনায মুখ্যপযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি অনুসঙ্গিকপযোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. নিয্যানমেৰ হি এতিস্সা দেসনায মুখ্যপযোজনং তস্স তদত্থভাৰতো. বুদ্ধানং পন মহন্তভাৰো অনুসঙ্গিকপযোজনং অত্থাপত্তিযাৰ গন্তব্বতো. কীদিসো নামেস ভিক্খূতি আহ ‘‘যো মহাভূতে’’তিআদি. পরিযেসন্তোতি অপরিযেসং নিরুজ্ঝনৰসেন মহাভূতে গৰেসন্তো, তেসং অনৰসেসনিরোধং ৰীমংসন্তোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিচরিত্ৰাতি ধম্মতায চোদিযমানো পরিচরিত্ৰা. ধম্মতাসিদ্ধং কিরেতং, যদিদং তস্স ভিক্খুনো তথা ৰিচরণং যথা অভিজাতিযং মহাপথৰিকম্পাদি. ৰিস্সজ্জোকাসন্তি ৰিস্সজ্জট্ঠানং, ‘‘ৰিস্সজ্জকর’’ন্তিপি পাঠো, ৰিস্সজ্জকন্তি অত্থো. তস্মাতি বুদ্ধমেৰ পুচ্ছিত্ৰা নিক্কঙ্খত্তা, তস্সেৰ ৰিস্সজ্জিতুং সমত্থতাযাতি ৰুত্তং হোতি. মহন্তভাৰপ্পকাসনত্থন্তি সদেৰকে লোকে অনঞ্ঞসাধারণস্স বুদ্ধানং মহন্তভাৰস্স মহানুভাৰতায দীপনত্থং. ইদঞ্চ কারণন্তি ‘‘সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে এদিসো একো ভিক্খু তদানুভাৰপ্পকাসকো হোতী’’তি ইমম্পি কারণং.

কত্থাতি নিমিত্তে ভুম্মং, কস্মিং ঠানে কারণভূতেতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কিং আগম্মা’’তি ৰুত্তং, কিং আরম্মণং পচ্চযভূতং অধিগন্ত্ৰা অধিগমনহেতূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কিং পত্তস্সা’’তি. কিমারম্মণং পত্তস্স পুগ্গলস্স নিরুজ্ঝন্তীতি সম্বন্ধো, হেতুগব্ভৰিসেসনমেতং. তেতি মহাভূতা. অপ্পৰত্তিৰসেনাতি পুন অনুপ্পজ্জনৰসেন. সব্বাকারেনাতি ৰচনত্থলক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠান-সমুট্ঠানকলাপচুণ্ণনানত্তেকত্তৰিনিব্ভোগা- ৰিনিব্ভোগসভাগ-ৰিসভাগঅজ্ঝত্তিকবাহিরসঙ্গহপচ্চযসমন্নাহারপচ্চযৰিভাগাকারতো, সসম্ভারসঙ্খেপসসম্ভারৰিভত্তিসলক্খণসঙ্খেপসলক্খণৰিভত্তিআকারতো চাতি সব্বেন আকারেন.

৪৮৮. দিব্বন্তি এত্থ পঞ্চহি কামগুণেহি সমঙ্গীভূতা হুত্ৰা ৰিচরন্তি, কীল়ন্তি, জোতেন্তি চাতি দেৰা, দেৰলোকা. তে যন্তি উপগচ্ছন্তি এতেনাতি দেৰযানিযো যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৭) এত্থ অনীযসদ্দো কত্ৰত্থে, তথা ইধ করণত্থেতি দট্ঠব্বং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি. ৰসং ৰত্তেন্তোতি এত্থ ৰসৰত্তনং নাম যথিচ্ছিতট্ঠানগমনং. তন্তি ইদ্ধিৰিধঞাণং. চত্তারো মহারাজানো এতেসং ইস্সরাতি চাতুমহারাজিকা. কস্মা পনেস সমীপে ঠিতং সদেৰকলোকপজ্জোতং ভগৰন্তং অপুচ্ছিত্ৰা দূরে দেৰে উপসঙ্কমীতি চোদনমপনেতি ‘‘সমীপে ঠিত’’ন্তিআদিনা. ‘‘যে দেৰা মগ্গফললাভিনো, তেপি তমত্থং একদেসেন জানেয্যুং, বুদ্ধৰিসযো পনাযং পঞ্হো পুচ্ছিতো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ন জানামা’’তি আহংসু. তেনাহ ‘‘বুদ্ধৰিসযে’’তিআদি. ন লব্ভাতি ন সক্কা, অজ্ঝোত্থরণং নামেত্থ পুচ্ছায নিব্বাধনন্তি ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং পুচ্ছতী’’তি. ‘‘হত্থতো মোচেস্সামা’’তি ৰোহারৰসেন ৰুত্তং, হন্দ নং দূরমপনেস্সামাতি ৰুত্তং হোতি. অভিক্কন্ততরাতি এত্থ অভিসদ্দো অতিসদ্দত্থোতি আহ ‘‘অতিক্কন্ততরা’’তি, রূপসম্পত্তিযা চেৰ পঞ্ঞাপটিভানাদিগুণেহি চ অম্হে অভিভুয্য পরেসং কামনীযতরাতি অত্থো. পণীততরাতি উল়ারতরা. তেন ৰুত্তং ‘‘উত্তমতরা’’তি.

৪৯১-৪৯৩. সহস্সক্খো পন সক্কো অভিসমেতাৰী আগতফলো ৰিঞ্ঞাতসাসনো, সো কস্মা তং ভিক্খুং উপাযেন নিয্যোজেসীতি অনুযোগমপনেতি ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তিআদিনা.

খজ্জোপনকন্তি রত্তিং জলন্তং খুদ্দককিমিং. ধমন্তো ৰিযাতি মুখৰাতং দেন্তো ৰিয. অত্থি চেৰাতি এদিসো মহাভূতপরিযেসকো পুগ্গলো নাম ৰিজ্জমানো এৰ ভৰেয্য, মযা অপেসিতোযেৰ পচ্ছা জানিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ততোতি তথা চিন্তনতো পরং. ইদ্ধিৰিধঞাণস্সেৰ অধিপ্পেতত্তা দেৰযানিযসদিসোৰ. ‘‘দেৰযানিযমগ্গোতি ৰা…পে… অভিঞ্ঞাঞাণন্তি ৰা সব্বমেতং ইদ্ধিৰিধঞাণস্সেৰ নাম’’ন্তি ইদং পাল়িযং, অট্ঠকথাসু চ তত্থ তত্থ আগতরুল়্হিনামৰসেন ৰুত্তং. সব্বাসুপি হি অভিঞ্ঞাসু দেৰযানিযমগ্গাদিএকচিত্তক্খণিকঅপ্পনাদিনামং যথারহং সম্ভৰতি.

৪৯৪. আগমনপুব্বভাগে নিমিত্তন্তি ব্রহ্মুনো আগমনস্স পুব্বভাগে উপ্পজ্জনকনিমিত্তং. উদযতো পুব্বভাগেতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ইমেতি ব্রহ্মকাযিকা. ৰেয্যাকরণেনাতি ব্যাকরণেন. অনারদ্ধচিত্তোতি অনারাধিতচিত্তো অতুট্ঠচিত্তো. ৰাদন্তি দোসং. ৰিক্খেপন্তি ৰাচায ৰিৰিধা খেপনং.

৪৯৫. কুহকত্তাতি ৰুত্তনযেন অভূততো অঞ্ঞেসং ৰিম্হাপেতুকামত্তা. ‘‘গুহকত্তা’’তি পঠিত্ৰা গুয্হিতুকামত্তাতি অত্থম্পি ৰদন্তি কেচি.

তীরদস্সীসকুণূপমাৰণ্ণনা

৪৯৭. পদেসেনাতি একদেসেন, উপাদিন্নকেন সত্তসন্তানপরিযাপন্নেনাতি অত্থো. অনুপাদিন্নকেপীতি অনিন্দ্রিযবদ্ধেপি. নিপ্পদেসতোতি অনৰসেসতো. তস্মাতি তথা পুচ্ছিতত্তা, পুচ্ছায অযুত্তভাৰতোতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছামূল়্হস্সাতি পুচ্ছিতুমজাননতো পুচ্ছায সম্মূল়্হস্স. ৰিতথপঞ্হো হি ‘‘পুচ্ছামূল়্হো’’তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘মগ্গমূল়্হো’’তি. পুচ্ছায দোসং দস্সেত্ৰাতি তেন কতপুচ্ছায পুচ্ছিতাকারে দোসং ৰিভাৰেত্ৰা. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনন্তি তথা সিক্খাপিতায অৰিতথপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং. যস্মা ৰিস্সজ্জনং নাম পুচ্ছানুরূপং, পুচ্ছাসভাগেন ৰিস্সজ্জেতব্বতো, ন চ তথাগতা ৰিরজ্ঝিত্ৰা কতপুচ্ছানুরূপং ৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ ৰিস্সজ্জেন্তি, অত্থসভাগতায চ ৰিস্সজ্জনস্স পুচ্ছকা তদত্থং অনৰবুজ্ঝন্তা সম্মুয্হন্তি, তস্মা পুচ্ছং সিক্খাপেত্ৰা অৰিতথপুচ্ছায ৰিস্সজ্জনং বুদ্ধানমাচিণ্ণন্তি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. দুৰিঞ্ঞাপযোতি যথাৰুত্তকারণেন দুৰিঞ্ঞাপেতব্বো.

৪৯৮. ন পতিট্ঠাতীতি পচ্চযং কত্ৰা ন পতিট্ঠহতি. ‘‘কত্থা’’তি ইদং নিমিত্তে ভুম্মন্তি আহ ‘‘কিং আগম্মা’’তি. অপ্পতিট্ঠাতি অপ্পচ্চযা, সব্বেন সব্বং সমুচ্ছিন্নকারণাতি অত্থো. উপাদিন্নংযেৰাতি ইন্দ্রিযবদ্ধমেৰ. যস্মা একদিসাভিমুখং সন্তানৰসেন বহুধা সণ্ঠিতে রূপপ্পবন্ধে দীঘসঞ্ঞা, তমুপাদায ততো অপ্পকং সণ্ঠিতে রস্সসঞ্ঞা, তদুভযঞ্চ ৰিসেসতো রূপগ্গহণমুখেন গয্হতি, তস্মা ‘‘সণ্ঠানৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অপ্পপরিমাণে রূপসঙ্ঘাতে অণুসঞ্ঞা, তদুপাদায ততো মহতি থূলসঞ্ঞা, ইদম্পি দ্ৰযং ৰিসেসতো রূপগ্গহণমুখেন গয্হতীতি আহ ‘‘ইমিনাপী’’তিআদি. ‘‘পি-সদ্দেন চেত্থ ‘সণ্ঠানৰসেন উপাদারূপং ৰুত্ত’’ন্তি এত্থাপি ৰণ্ণমত্তমেৰ কথিতন্তি ইমমত্থং সমুচ্চিনাতী’’তি ৰদন্তি. ৰণ্ণসদ্দো হেত্থ রূপাযতনপরিযাযোৰ. সুভন্তি সুন্দরং, ইট্ঠন্তি অত্থো. অসুভন্তি অসুন্দরং, অনিট্ঠন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পনেৰং কথিত’’ন্তি. দীঘং রস্সং অণুং থূলং সুভাসুভন্তি তীসুপি ঠানেসু রূপাযতনমুখেন উপাদারূপস্সেৰ গহণং ভূতরূপানং ৰিসুং গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘কত্থ আপো চ পথৰী, তেজো ৰাযো ন গাধতী’’তি হি ভূতরূপানি ৰিসুং গয্হন্তি. নামন্তি ৰেদনাদিক্খন্ধচতুক্কং. তঞ্হি আরম্মণাভিমুখং নমনতো, নামকরণতো চ ‘‘নাম’’ন্তি ৰুচ্চতি. হেট্ঠা ‘‘দীঘং রস্স’’ন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰ ইধ রুপ্পনট্ঠেন রূপসঞ্ঞায গহিতন্তি দস্সেতি ‘‘দীঘাদিভেদ’’ন্তি ইমিনা. আদিসদ্দেন আপাদীনঞ্চ সঙ্গহো. যস্মা ৰা দীঘাদিসমঞ্ঞা ন রূপাযতনৰত্থুকাৰ, অথ খো ভূতরূপৰত্থুকাপি. তথা হি সণ্ঠানং ফুসনমুখেনপি গয্হতি, তস্মা দীঘরস্সাদিগ্গহণেন ভূতরূপম্পি গয্হতেৰাতি ইমমত্থং ৰিঞ্ঞাপেতুং ‘‘দীঘাদিভেদং রূপ’’ মিচ্চেৰ ৰুত্তং. কিং আগম্মাতি কিং অধিগন্ত্ৰা কিস্স অধিগমনহেতু. ‘‘উপরুজ্ঝতী’’তি ইদং অনুপ্পাদনিরোধং সন্ধায ৰুত্তং, ন খণনিরোধন্তি আহ ‘‘অসেসমেতং নপ্পৰত্ততী’’তি.

৪৯৯. তত্র ৰেয্যাকরণং ভৰতীতি অনুসন্ধিৰচনমত্তং চুণ্ণিযপাঠং ৰত্ৰা ৰেয্যাকরণৰচনভূতং ৰিঞ্ঞাণন্তিআদিং সিলোকমাহাতি অধিপ্পাযো. ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি ৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞাতব্বং, সব্বঞাণুত্তমেন অরিযমগ্গঞাণেন পচ্চক্খতো জানিতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্সেতং নাম’’ন্তি. নিদস্সীযতেতি নিদস্সনং, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং, ন নিদস্সনং অনিদস্সনং, অচক্খুৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থং ৰদন্তি. নিদস্সনং ৰা উপমা, তদেতস্স নত্থীতি অনিদস্সনং. ন হি নিব্বানস্স নিচ্চস্স একভূতস্স অচ্চন্তপণীতসভাৰস্স সদিসং নিদস্সনং কুতোচি লব্ভতীতি. যং অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰেতি, তং সঙ্খতং উদযৰযন্তেহি সঅন্তং, অসঙ্খতস্স পন নিব্বানস্স নিচ্চস্স তে উভোপি অন্তা ন সন্তি, ততো এৰ নৰভাৰাপগমসঙ্খাতা জরতাপি তস্স নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদন্তো ৰা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদন্তোতি উপ্পাদাৰত্থা. ৰযন্তোতি ভঙ্গাৰত্থা. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তোতি জরতা ৰুত্তা. অৰসেসগ্গহণেন ঠিতাৰত্থা অনুঞ্ঞাতা হোতি. তিত্থস্সাতি পানতিত্থস্স. তত্থ নিব্বচনং দস্সেতি ‘‘তঞ্হী’’তিআদিনা. পপন্তীতি পকারেন পিৰন্তি. তথা হি আচরিযেন ৰুত্তং ‘‘পপন্তি এত্থাতি পপন্তি ৰুত্তং. এত্থ হি পপন্তি পানতিত্থ’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.৪৯৯) নিরুত্তিনযেন, যথারুতলক্খণেন ৰা প-কারস্স ভ-কারো কতো.সব্বতোতি সব্বকম্মট্ঠানমুখতো. তেনাহ ‘‘অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু যেন যেন মুখেনা’’তি. অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – পকারেন ভাসনং জোতনং পভা, সব্বতো পভা অস্সাতি সব্বতোপভং, কেনচি অনুপক্কিলিট্ঠতায সমন্ততো পভস্সরং ৰিসুদ্ধন্তি অত্থো. এত্থ নিব্বানেতি নিমিত্তে ভুম্মং দস্সেতি ‘‘ইদং নিব্বানং আগম্মা’’তি ইমিনা. যেন নিব্বানমধিগতং, তং সন্ততিপরিযাপন্নানংযেৰ ইধ অনুপ্পাদনিরোধো অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘উপাদিন্নকধম্মজাতং নিরুজ্ঝতি, অপ্পৰত্তং হোতী’’তি.

তত্থাতি যদেতং ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেনা’’তি পদং ৰুত্তং, তস্মিং. ৰিঞ্ঞাণং উদ্ধরতি তস্স ৰিভজ্জিতব্বত্তা. চরিমকৰিঞ্ঞাণন্তি অরহতো চুতিচিত্তসঙ্খাতং পরিনিব্বানচিত্তং. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণন্তি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারচিত্তং. এত্থেতং উপরুজ্ঝতীতি এতস্মিং নিব্বানে এতং নামরূপং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিরুজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘ৰিজ্ঝাত…পে… ভাৰং যাতী’’তি. ৰিজ্ঝাতদীপসিখা ৰিযাতি নিব্বুতদীপসিখা ৰিয. ‘‘অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্সাপী’’তিআদিনা সউপাদিসেসনিব্বানধাতুমুখেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুমেৰ ৰদতি নামরূপস্স অনৰসেসতো উপরুজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুপ্পাদৰসেন উপরুজ্ঝতী’’তি. সোতাপত্তিমগ্গঞাণেনাতি কত্তরি, করণে ৰা করণৰচনং, নিরোধেনাতি পন হেতুম্হি. এত্থাতি নিব্বানে. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰ.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা কেৰট্টসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

কেৰট্টসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.