পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা
ইদানি ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতিকালে’’তি ৰচনপ্পসঙ্গেন তং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেন্তো, যস্সং ৰা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৰণ্ণনং কত্তুকামত্তা তং ৰিভাৰেন্তো তস্সা তন্তিযা আরুল়্হাযপি ইধ ৰচনে কারণং দস্সেতুং ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা’’তিআদিমাহ. এত্থ হি কিঞ্চাপি…পে… মারুল়্হাতি এতেন ননু সা সঙ্গীতিক্খন্ধকে তন্তিমারুল়্হা, কস্মা ইধ পুন ৰুত্তা, যদি চ ৰুত্তা অস্স নিরত্থকতা, গন্থগরুতা চ সিযাতি চোদনালেসং দস্সেতি. ‘‘নিদান…পে… ৰেদিতব্বা’’তি পন এতেন নিদানকোসল্লত্থভাৰতো যথাৰুত্তদোসতা ন সিযাতি ৰিসেসকারণদস্সনেন পরিহরতি. ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা’’তি এত্থ চ-সদ্দো ঈদিসেসু ঠানেসু ৰত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো. তেন হি পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানঞ্চ আদি, এসা চ পঠমমহাসঙ্গীতি নাম এৰং ৰেদিতব্বাতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি. উপঞ্ঞাসত্থো ৰা চ-সদ্দো, উপঞ্ঞাসোতি চ ৰাক্যারম্ভো ৰুচ্চতি. এসা হি গন্থকারানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৰত্ৰা পুন অপরং ৰত্তুমারভন্তানং চ-সদ্দপযোগো. যং পন ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘এত্থ চ-সদ্দো অতিরেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতী’’তি (ৰজির টী. বাহিরনিদানকথাৰণ্ণনা), তদযুত্তমেৰ. ন হেত্থ চ-সদ্দেন তদত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. যদি চেত্থ তদত্থদস্সনত্থমেৰ চ-কারো অধিপ্পেতো সিযা, এৰং সতি সো ন কত্তব্বোযেৰ পঠমসদ্দেনেৰ অঞ্ঞাসং দুতিযাদিসঙ্গীতীনম্পি অত্থিভাৰস্স দস্সিতত্তা. দুতিযাদিমুপাদায হি পঠমসদ্দপযোগো দীঘাদিমুপাদায রস্সাদিসদ্দপযোগো ৰিয. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা, পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, এতেন তং তং সিক্খাপদানং, তংতংসুত্তানঞ্চ আদিপরিযোসানেসু, অন্তরন্তরা চ সম্বন্ধৰসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকারকৰচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৰিসযত্তা, পূজিতত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি. কিঞ্চাপীতি অনুগ্গহত্থো, তেন পাল়িযম্পি সা সঙ্গীতিমারুল়্হাৰাতি অনুগ্গহং করোতি, এৰম্পি তত্থারুল়্হমত্তেন ইধ সোতূনং নিদানকোসল্লং ন হোতীতি পন-সদ্দেন অরুচিযত্থং দস্সেতি. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, তস্মিং কোসল্লং, তদত্থাযাতি অত্থো.
ইদানি তং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ধম্মচক্কপৰত্তনঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সত্তানং দস্সনানুত্তরিযসরণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৰিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৰতো কিরিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি (বু. ৰং. অট্ঠ. অব্ভন্তরনিদান ১; চরিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথা; উদান অট্ঠ. ১৮) পটিঞ্ঞায অনুলোমনতো ৰিনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতা কিরিযাৰ নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধকিচ্চং নামাতি তং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি…পে… ৰিনযনা’’তি ৰুত্তং. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পন পুব্বভাগে ভগৰতা ভাসিতং সুণন্তানম্পি ৰাসনাভাগিযমেৰ জাতং, ন সেক্খভাগিযং, ন নিব্বেধভাগিযং তপুস্সভল্লিকানং সরণদানং ৰিয. এসা হি ধম্মতা, তস্মা তমেৰ মরিযাদভাৰেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সদ্ধিন্দ্রিযাদি ধম্মোযেৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৰা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. ৰুত্তঞ্হি পটিসম্ভিদাযং –
‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০, ৪১).
তস্স পৰত্তনং তথা. পৰত্তনন্তি চ পৰত্তযমানং, পৰত্তিতন্তি পচ্চুপ্পন্নাতীতৰসেন দ্ৰিধা অত্থো. যং সন্ধায অট্ঠকথাসু ৰুত্তং ‘‘ধম্মচক্কপৰত্তনসুত্তন্তং দেসেন্তো ধম্মচক্কং পৰত্তেতি নাম, অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স মগ্গফলাধিগততো পট্ঠায পৰত্তিতং নামা’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০৮১-১০৮৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.৪০). ইধ পন পচ্চুপ্পন্নৰসেনেৰ অত্থো যুত্তো. যাৰাতি পরিচ্ছেদত্থে নিপাতো, সুভদ্দস্স নাম পরিব্বাজকস্স ৰিনযনং অন্তোপরিচ্ছেদং কত্ৰাতি অভিৰিধিৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তঞ্হি ভগৰা পরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নোযেৰ ৰিনেসীতি. কতং পরিনিট্ঠাপিতং বুদ্ধকিচ্চং যেনাতি তথা, তস্মিং. কতবুদ্ধকিচ্চে ভগৰতি লোকনাথে পরিনিব্বুতেতি সম্বন্ধো, এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কিচ্চস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৰং দীপেতি. ততোযেৰ হি ভগৰা পরিনিব্বুতোতি. ননু চ সাৰকেহি ৰিনীতাপি ৰিনেয্যা ভগৰতাযেৰ ৰিনীতা নাম. তথা হি সাৰকভাসিতং সুত্তং ‘‘বুদ্ধভাসিত’’ন্তি ৰুচ্চতি. সাৰকৰিনেয্যা চ ন তাৰ ৰিনীতা, তস্মা ‘‘কতবুদ্ধকিচ্চে’’তি ন ৰত্তব্বন্তি? নাযং দোসো তেসং ৰিনযনুপাযস্স সাৰকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৰাহ –
‘‘ন তাৰাহং পাপিম পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ মে ভিক্খূ ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা…পে… উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহ ধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮; উদা. ৫১).
‘‘কুসিনারায’’ন্তিআদিনা ভগৰতো পরিনিব্বুতদেসকালৰিসেসৰচনং ‘‘অপরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৰদস্সনত্থং, লোকে জাতসংৰদ্ধাদিভাৰদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৰস্স সুপাকটকরণত্থং মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে দারপরিগ্গহাদীনিপি করোন্তীতি. কুসিনারাযন্তি এৰং নামকে নগরে. তঞ্হি নগরং কুসহত্থং পুরিসং দস্সনট্ঠানে মাপিতত্তা ‘‘কুসিনার’’ন্তি ৰুচ্চতি, সমীপত্থে চেতং ভুম্মং. উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনেতি তস্স নগরস্স উপৰত্তনভূতে মল্লরাজূনং সালৰনে. তঞ্হি সালৰনং নগরং পৰিসিতুকামা উয্যানতো উপচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৰত্তনং. যথা হি অনুরাধপুরস্স দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং থূপারামো, এৰং তং উয্যানং কুসিনারায দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং হোতি. যথা চ থূপারামতো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্ততি, এৰং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্তা, তস্মা তং ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপরে পন ‘‘তং সালৰনমুপগন্ত্ৰা মিত্তসুহজ্জে অপলোকেত্ৰা নিৰত্তনতো উপৰত্তনন্তি পাকটং জাতং কিরা’’তি ৰদন্তি. যমকসালানমন্তরেতি যমকসালানং ৰেমজ্ঝে. তত্থ কির ভগৰতো পঞ্ঞত্তস্স পরিনিব্বানমঞ্চস্স সীসভাগে একা সালপন্তি হোতি, পাদভাগে একা. তত্রাপি একো তরুণসালো সীসভাগস্স আসন্নো হোতি, একো পাদভাগস্স. তস্মা ‘‘যমকসালানমন্তরে’’তি ৰুত্তং. অপিচ ‘‘যমকসালা নাম মূলক্খন্ধৰিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বেত্ৰা ঠিতসালা’’তিপি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. মা ইতি চন্দো ৰুচ্চতি তস্স গতিযা দিৰসস্স মিনিতব্বতো, তদা সব্বকলাপারিপূরিযা পুণ্ণো এৰ মাতি পুণ্ণমা. সদ্দৰিদূ পন ‘‘মো সিৰো চন্দিমা চেৰা’’তি ৰুত্তং সক্কতভাসানযং গহেত্ৰা ওকারন্তম্পি চন্দিমৰাচক ম-সদ্দমিচ্ছন্তি. ৰিসাখায যুত্তো পুণ্ণমা যত্থাতি ৰিসাখাপুণ্ণমো, সোযেৰ দিৰসো তথা, তস্মিং. পচ্চূসতি তিমিরং ৰিনাসেতীতি পচ্চূসো, পতি-পুব্বো উস-সদ্দো রুজাযন্তি হি নেরুত্তিকা, সোযেৰ সমযোতি রত্তিযা পচ্ছিমযামপরিযাপন্নো কালৰিসেসো ৰুচ্চতি, তস্মিং. ৰিসাখাপুণ্ণমদিৰসে ঈদিসে রত্তিযা পচ্ছিমসমযেতি ৰুত্তং হোতি.
উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা, কটত্তা চ রূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খারমারনিম্মথনে অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমারনিম্মথনে ওস্সট্ঠোন সেসিতো, তস্মা নত্থি এতিস্সা উপাদিসঙ্খাতো সেসো, উপাদিস্স ৰা সেসোতি কত্ৰা ‘‘অনুপাদিসেসা’’তি ৰুচ্চতি. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, নিব্বানঞ্চ তং সভাৰধারণতো ধাতু চাতি কত্ৰা. নিব্বুতিযা হি কারণপরিযাযেন অসঙ্খতধাতু তথা ৰুচ্চতি. ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. অনুপাদিসেসতাসঙ্খাতং ইমং পকারং ভূতস্স পত্তস্স পরিনিব্বুতস্স ভগৰতো লক্খণে নিব্বানধাতুসঙ্খাতে অত্থে ততিযাতি ৰুত্তং হোতি. ননু চ ‘‘অনুপাদিসেসাযা’’তি নিব্বানধাতুযাৰ ৰিসেসনং হোতি, ন পরিনিব্বুতস্স ভগৰতো, অথ কস্মা তং ভগৰা পত্তোতি ৰুত্তোতি? নিব্বানধাতুযা সহচরণতো. তংসহচরণেন হি ভগৰাপি অনুপাদিসেসভাৰং পত্তোতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা অনুপাদিসেসভাৰসঙ্খাতং ইমং পকারং পত্তায নিব্বানধাতুযা লক্খণে সঞ্জাননকিরিযায ততিযাতিপি ৰত্তুং যুজ্জতি. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি চ অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু হুত্ৰাতি অত্থো. ‘‘ঊনপঞ্চবন্ধনেন পত্তেনা’’তি (পারা. ৬১২). এত্থ হি ঊনপঞ্চবন্ধনপত্তো হুত্ৰাতি অত্থং ৰদন্তি. অপিচ নিব্বানধাতুযা অনুপাদিসেসায অনুপাদিসেসা হুত্ৰা ভূতাযাতিপি যুজ্জতি. ৰুত্তঞ্হি উদানট্ঠকথায নন্দসুত্তৰণ্ণনাযং ‘‘উপড্ঢুল্লিখিতেহি কেসেহীতি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং ৰিপ্পকতুল্লিখিতেহি কেসেহি উপলক্খিতাতি অত্থো’’তি (উদা. অট্ঠ. ২২) এসনযো ঈদিসেসু. ধাতুভাজনদিৰসেতি জেট্ঠমাসস্স সুক্কপক্খপঞ্চমীদিৰসং সন্ধায ৰুত্তং, তঞ্চ ন ‘‘সন্নিপতিতান’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনং, ‘‘উস্সাহং জনেসী’’তি এতস্স পন ৰিসেসনং ‘‘ধাতুভাজনদিৰসে ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি উস্সাহজননস্স কালৰসেন ভিন্নাধিকরণৰিসেসনভাৰতো. ধাতুভাজনদিৰসতো হি পুরিমতরদিৰসেসুপি ভিক্খূ সন্নিপতিতাতি. অথ ৰা ‘‘সন্নিপতিতান’’ন্তি ইদং কাযসামগ্গিৰসেন সন্নিপতনমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন সমাগমনমত্তেন. তস্মা ‘‘ধাতুভাজনদিৰসে’’তি ইদং ‘‘সন্নিপতিতান’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনং সম্ভৰতি, ইদঞ্চ ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি এত্থ ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি এতেনপি সম্বজ্ঝনীযং. সঙ্ঘস্স থেরো সঙ্ঘত্থেরো. সো পন সঙ্ঘো কিং পরিমাণোতি আহ ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. সঙ্ঘসদ্দেন হি অৰিঞ্ঞাযমানস্স পরিমাণস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থমেৰেতং পুন ৰুত্তং. সদ্দৰিদূ পন ৰদন্তি –
‘‘সমাসো চ তদ্ধিতো চ, ৰাক্যত্থেসু ৰিসেসকা;
পসিদ্ধিযন্তু সামঞ্ঞং, তেলং সুগতচীৰরং.
তস্মা নামমত্তভূতস্স সঙ্ঘত্থেরস্স ৰিসেসনত্থমেৰেতং পুন ৰুত্তন্তি, নিচ্চসাপেক্খতায চ এদিসেসু সমাসো যথা ‘‘দেৰদত্তস্স গরুকুল’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খতা চেত্থ সঙ্ঘসদ্দস্স ভিক্খুসতসহস্সসদ্দং সাপেক্খত্তেপি অঞ্ঞপদন্তরাভাৰেন ৰাক্যে ৰিয অপেক্খিতব্বত্থস্স গমকত্তা. ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি হি এতস্স সঙ্ঘসদ্দে অৰযৰীভাৰেন সম্বন্ধো, তস্সাপি সামিভাৰেন থেরসদ্দেতি. ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি চ গণপামোক্খভিক্খূযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তদা হি সন্নিপতিতা ভিক্খূ এত্তকাতি গণনপথমতিক্কন্তা. তথা হি ৰেল়ুৰগামে ৰেদনাৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায ‘‘নচিরেনেৰ ভগৰা পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি সুত্ৰা ততো ততো আগতেসু ভিক্খূসু একভিক্খুপি পক্কন্তো নাম নত্থি. যথাহু –
‘‘সত্তসতসহস্সানি, তেসু পামোক্খভিক্খৰো;
থেরো মহাকস্সপোৰ, সঙ্ঘত্থেরো তদা অহূ’’তি.
আযস্মা মহাকস্সপো অনুস্সরন্তো মঞ্ঞমানো চিন্তযন্তো হুত্ৰা উস্সাহং জনেসি, অনুস্সরন্তো মঞ্ঞমানো চিন্তযন্তো আযস্মা মহাকস্সপো উস্সাহং জনেসীতি ৰা সম্বন্ধো. মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো. অপিচ ‘‘মহাকস্সপো’’তি উরুৰেলকস্সপো নদীকস্সপো গযাকস্সপো কুমারকস্সপোতি ইমে খুদ্দানুখুদ্দকে থেরে উপাদায ৰুচ্চতি. কস্মা পনাযস্মা মহাকস্সপো উস্সাহং জনেসীতি অনুযোগে সতি তং কারণং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘সত্তাহপরিনিব্বুতে’’তিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং. সত্তাহং পরিনিব্বুতস্স অস্সাতি তথা যথা ‘‘অচিরপক্কন্তো, মাসজাতো’’তি, অন্তত্থঅঞ্ঞপদসমাসোযং, তস্মিং. ভগৰতো পরিনিব্বানদিৰসতো পট্ঠায সত্তাহে ৰীতিৰত্তেতি ৰুত্তং হোতি, এতস্স ‘‘ৰুত্তৰচন’’ন্তি পদেন সম্বন্ধো, তথা ‘‘সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেনা’’তি এতস্সপি. তত্থ সুভদ্দোতি তস্স নামমত্তং, ৰুড্ঢকালে পন পব্বজিতত্তা ‘‘ৰুড্ঢপব্বজিতেনা’’তি ৰুত্তং, এতেন সুভদ্দপরিব্বাজকাদীহি তং ৰিসেসং করোতি. ‘‘অলং আৰুসো’’তিআদিনা তেন ৰুত্তৰচনং নিদস্সেতি. সো হি সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি আযস্মতা মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপটিপন্নেসু পঞ্চমত্তেসু ভিক্খুসতেসু অৰীতরাগে ভিক্খূ অন্তরামগ্গে দিট্ঠআজীৰকস্স সন্তিকা ভগৰতো পরিনিব্বানং সুত্ৰা পত্তচীৰরানি ছড্ডেত্ৰা বাহা পগ্গয্হং নানপ্পকারং পরিদেৰন্তে দিস্ৰা এৰমাহ.
কস্মা পন সো এৰমাহাতি? ভগৰতি আঘাতেন. অযং কিরেসো খন্ধকে আগতে আতুমাৰত্থুস্মিং (মহাৰ. ৩০৩) নহাপিতপুব্বকো ৰুড্ঢপব্বজিতো ভগৰতি কুসিনারতো নিক্খমিত্ৰা অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং আতুমং গচ্ছন্তে ‘‘ভগৰা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰা ‘‘আগতকালেযাগুদানং করিস্সামী’’তি সামণেরভূমিযং ঠিতে দ্ৰে পুত্তে এতদৰোচ ‘‘ভগৰা কির তাতা আতুমং আগচ্ছতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি, গচ্ছথ তুম্হে তাতা, খুরভণ্ডং আদায নাল়িযা ৰা পসিব্বকেন ৰা অনুঘরকং আহিণ্ডথ, লোণম্পি তেলম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহরথ, ভগৰতো আগতস্স যাগুদানং করিস্সামী’’তি. তে তথা অকংসু. অথ ভগৰতি আতুমং আগন্ত্ৰা ভুসাগারকং পৰিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৰারং গন্ত্ৰা মনুস্সে আমন্তেত্ৰা ‘‘হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি হত্থকম্মং যাচিত্ৰা ‘‘কিং ভন্তে করোমা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকরণানি গাহাপেত্ৰা ৰিহারে উদ্ধনানি কারেত্ৰা একং কাল়কং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা তাদিসমেৰ পারুপিত্ৰা ‘‘ইদং করোথ, ইদং করোথা’’তি সব্বরত্তিং ৰিচারেন্তো সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোল়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম ভুঞ্জিত্ৰা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলরসাদি যং কিঞ্চি খাদনীযং নাম অত্থি, তং সব্বং পৰিসতি. কীল়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.
অথ ভগৰা কালস্সেৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায চরিতুং আতুমাভিমুখো পাযাসি. অথ তস্স আরোচেসুং ‘‘ভগৰা পিণ্ডায গামং পৰিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৰত্থপারুতেহেৰ তেহি কাল়ককাসাৰেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৰা ব্রহ্মা ৰিয দক্খিণং জাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে ভন্তে ভগৰা যাগু’’ন্তি আহ. ততো ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৪) আগতনযেন ভগৰা পুচ্ছিত্ৰা চ সুত্ৰা চ তং ৰুড্ঢপব্বজিতং ৰিগরহিত্ৰা তস্মিং ৰত্থুস্মিং অকপ্পিযসমাদানসিক্খাপদং, খুরভণ্ডপরিহরণসিক্খাপদঞ্চাতি দ্ৰে সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেত্ৰা ‘‘অনেককপ্পকোটিযো ভিক্খৰে ভোজনং পরিযেসন্তেহেৰ ৰীতিনামিতা, ইদং পন তুম্হাকং অকপ্পিযং, অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ইমং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনেকানি অত্তভাৰসহস্সানি অপাযেস্ৰেৰ নিব্বত্তিস্সন্তি, অপেথ মা গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা ভিক্খাচারাভিমুখো অগমাসি, একভিক্খুনাপি ন কিঞ্চি গহিতং. সুভদ্দো অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘অযং সব্বং জানামী’’তি আহিণ্ডতি, সচে ন গহেতুকামো পেসেত্ৰা আরোচেতব্বং অস্স, পক্কাহারো নাম সব্বচিরং তিট্ঠন্তো সত্তাহমত্তং তিট্ঠেয্য, ইদঞ্চ মম যাৰজীৰং পরিযত্তং অস্স, সব্বং তেন নাসিতং, অহিতকামো অযং ময্হ’’ন্তি ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা দসবলে ধরমানে কিঞ্চি ৰত্তুং নাসক্খি. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘অযং উচ্চা কুলা পব্বজিতো মহাপুরিসো, সচে কিঞ্চি ধরন্তস্স ৰক্খামি, মমংযেৰ সন্তজ্জেস্সতী’’তি.
স্ৰাযং অজ্জ মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং গচ্ছন্তো ‘‘পরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি সুত্ৰা লদ্ধস্সাসো ৰিয হট্ঠতুট্ঠো এৰমাহ. থেরো পন তং সুত্ৰা হদযে পহারং ৰিয, মত্থকে পতিতসুক্খাসনিং ৰিয (সুক্খাসনি ৰিয দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৩২) মঞ্ঞি, ধম্মসংৰেগো চস্স উপ্পজ্জি ‘‘সত্তাহমত্তপরিনিব্বুতো ভগৰা, অজ্জাপিস্স সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ধরতিযেৰ, দুক্খেন ভগৰতা আরাধিতসাসনে নাম এৰং লহুং মহন্তং পাপং কসটং কণ্টকো উপ্পন্নো, অলং খো পনেস পাপো ৰড্ঢমানো অঞ্ঞেপি এৰরূপে সহাযে লভিত্ৰা সাসনং ওসক্কাপেতু’’ন্তি.
ততো থেরো চিন্তেসি ‘‘সচে খো পনাহং ইমং মহল্লকং ইধেৰ পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা ছারিকায ওকিরাপেত্ৰা নীহরাপেস্সামি, মনুস্সা ‘সমণস্স গোতমস্স সরীরে ধরমানেযেৰ সাৰকা ৰিৰদন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সেস্সন্তি, অধিৰাসেমি তাৰ. ভগৰতা হি দেসিতধম্মো অসঙ্গহিতপুপ্ফরাসিসদিসো, তত্থ যথা ৰাতেন পহটপুপ্ফানি যতো ৰা ততো ৰা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ এৰরূপানং ৰসেন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ৰিনযে একং দ্ৰে সিক্খাপদানি নস্সিস্সন্তি, সুত্তে একো দ্ৰে পঞ্হাৰারা নস্সিস্সন্তি, অভিধম্মে একং দ্ৰে ভূমন্তরানি নস্সিস্সন্তি, এৰং অনুক্কমেন মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৰিস্সাম, তস্মা ধম্মৰিনযসঙ্গহং করিস্সামি, এৰং সতি দল়্হসুত্তেন সঙ্গহিতপুপ্ফানি ৰিয অযং ধম্মৰিনযো নিচ্চলো ভৰিস্সতি. এতদত্থঞ্হি ভগৰা ময্হং তীণি গাৰুতানি পচ্চুগ্গমনং অকাসি, তীহি ওৰাদেহি (সং. নি. ২.১৪৯, ১৫০, ১৫১) উপসম্পদং অকাসি, কাযতো চীৰরপরিৰত্তনং অকাসি, আকাসে পাণিং চালেত্ৰা চন্দোপমপটিপদং কথেন্তো মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা কথেসি, তিক্খত্তুং সকলসাসনরতনং পটিচ্ছাপেসি, মাদিসে ভিক্খুম্হি তিট্ঠমানে অযং পাপো সাসনে ৰড্ঢিং মা অলত্থ, যাৰ অধম্মো ন দিপ্পতি, ধম্মো ন পটিবাহিয্যতি, অৰিনযো ন দিপ্পতি, ৰিনযো ন পটিবাহিয্যতি, অধম্মৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, অৰিনযৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, তাৰ ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামি, ততো ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পহোনকং গহেত্ৰা কপ্পিযাকপ্পিযে কথেস্সন্তি, অথাযং পাপো সযমেৰ নিগ্গহং পাপুণিস্সতি, পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্খিস্সতি, সাসনং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীত্তঞ্চ ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা সো ‘‘এৰং নাম ময্হং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি কস্সচিপি অনারোচেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সমস্সাসেত্ৰা অথ পচ্ছা ধাতুভাজনদিৰসে ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে…পে… ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি.
তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৰচনং, ন যুত্তন্তি অত্থো. আৰুসোতি পরিদেৰন্তে ভিক্খূ আলপতি. মা সোচিত্থাতি চিত্তে উপ্পন্নবলৰসোকেন মা সোকমকত্থ. মা পরিদেৰিত্থাতি ৰাচায মা ৰিলাপমকত্থ. ‘‘পরিদেৰনং ৰিলাপো’’তি হি ৰুত্তং. অসোচনাদীনং কারণমাহ ‘‘সুমুত্তা’’তিআদিনা. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং, স্মাৰচনস্স ৰা নাব্যপ্পদেসো. ‘‘উপদ্দুতা’’তি পদে পন কত্তরি ততিযাৰসেন সম্বন্ধো. উভযাপেক্খঞ্হেতং পদং. উপদ্দুতা চ হোমাতি তংকালাপেক্খৰত্তমানৰচনং, ‘‘তদা’’তি সেসো. অতীতত্থে ৰা ৰত্তমানৰচনং, অহুম্হাতি অত্থো. অনুস্সরন্তো ধম্মসংৰেগৰসেনেৰ, ন পন কোধাদিৰসেন. ধম্মসভাৰচিন্তাৰসেন হি পৰত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৰেগো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সব্বসঙ্খতধম্মেসু, ওত্তপ্পাকারসণ্ঠিতং;
ঞাণমোহিতভারানং, ধম্মসংৰেগসঞ্ঞিত’’ন্তি. (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা);
অঞ্ঞং উস্সাহজননকারণং দস্সেতুং ‘‘ঈদিসস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঈদিসস্স চ সঙ্ঘসন্নিপাতস্সাতি সত্তসতসহস্সগণপামোক্খত্থেরপ্পমুখগণনপথাতিক্কন্তসঙ্ঘসন্নিপাতং সন্ধায ৰদতি. ‘‘ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতী’’তিআদিনাপি অঞ্ঞং কারণং দস্সেতি. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতু. খোতি অৰধারণে. পনাতি ৰচনালঙ্কারে, এতং ঠানং ৰিজ্জতেৰ, নো ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. কিং পন তন্তি আহ ‘‘যং পাপভিক্খূ’’তিআদি. যন্তি নিপাতমত্তং, কারণনিদ্দেসো ৰা, যেন ঠানেন অন্তরধাপেয্যুং, তদেতং ঠানং ৰিজ্জতিযেৰাতি. পাপেন লামকেন ইচ্ছাৰচরেন সমন্নাগতা ভিক্খূ পাপভিক্খূ. অতীতো সত্থা এত্থ, এতস্সাতি ৰা অতীতসত্থুকং যথা ‘‘বহুকত্তুকো’’তি. পধানং ৰচনং পাৰচনং. পা-সদ্দো চেত্থ নিপাতো ‘‘পা এৰ ৰুত্যস্সা’’তিআদীসু ৰিয. উপসগ্গপদং ৰা এতং, দীঘং কত্ৰা পন তথা ৰুত্তং যথা ‘‘পাৰদতী’’তিপি ৰদন্তি. পক্খন্তি অলজ্জিপক্খং. ‘‘যাৰ চা’’তিআদিনা সঙ্গীতিযা সাসনচিরট্ঠিতিকভাৰে কারণং, সাধকঞ্চ দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তি হি পদমজ্ঝাহরিত্ৰা ‘‘সঙ্গাযেয্য’’ন্তি পদেন সম্বন্ধনীযং.
তত্থ যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতীতি যত্তকং কালং ধম্মো চ ৰিনযো চ লজ্জিপুগ্গলেসু তিট্ঠতি. পরিনিব্বানমঞ্চকে নিপন্নেন ভগৰতা মহাপরিনিব্বানসুত্তে (দী. নি. ২.২১৬) ৰুত্তং সন্ধায ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. হি-সদ্দো আগমৰসেন দল়্হিজোতকো. দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি ধম্মোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চ. সুত্তাভিধম্মসঙ্গহিতস্স হি ধম্মস্স অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং ৰিনেয্যসন্তানে ঠপনং পঞ্ঞাপনং. ৰিনযোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চ. ৰিনযতন্তিসঙ্গহিতস্স হি অত্থস্স অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং অসঙ্করতো ঠপনং পঞ্ঞাপনং, তস্মা কম্মদ্ৰযম্পি কিরিযাদ্ৰযেন সম্বজ্ঝনং যুজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.
সোতি সো ধম্মো চ ৰিনযো চ. মমচ্চযেনাতি মম অচ্চযকালে. ‘‘ভুম্মত্থে করণনিদ্দেসো’’তি হি অক্খরচিন্তকা ৰদন্তি. হেত্ৰত্থে ৰা করণৰচনং, মম অচ্চযহেতু তুম্হাকং সত্থা নাম ভৰিস্সতীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হি মহাপরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনাযং ‘‘মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২১৬). লক্খণৰচনঞ্হেত্থ হেত্ৰত্থসাধকং যথা ‘‘নেত্তে উজুং গতে সতী’’তি (অ. নি. ৪.৭০; নেত্তি. ১০.৯০, ৯৩). ইদং ৰুত্তং হোতি – মযা ৰো ঠিতেনেৰ ‘‘ইদং লহুকং, ইদং গরুকং, ইদং সতেকিচ্ছং, ইদং অতেকিচ্ছং, ইদং লোকৰজ্জং, ইদং পণ্ণত্তিৰজ্জং, অযং আপত্তি পুগ্গলস্স সন্তিকে ৰুট্ঠাতি, অযং গণস্স, অযং সঙ্ঘস্স সন্তিকে ৰুট্ঠাতী’’তি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমনীযতাৰসেন ওতিণ্ণৰত্থুস্মিং সখন্ধকপরিৰারো উভতোৰিভঙ্গো মহাৰিনযো নাম দেসিতো, তং সকলম্পি ৰিনযপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি ‘‘ইদং ৰো কত্তব্বং, ইদং ৰো ন কত্তব্ব’’ন্তি কত্তব্বাকত্তব্বস্স ৰিভাগেন অনুসাসনতো. ঠিতেনেৰ চ মযা ‘‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি তেন তেন ৰিনেয্যানং অজ্ঝাসযানুরূপেন পকারেন ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে ৰিভজিত্ৰা ৰিভজিত্ৰা সুত্তন্তপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি সুত্তন্তপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি তংতংচরিযানুরূপং সম্মাপটিপত্তিযা অনুসাসনতো, ঠিতেনেৰ চ মযা ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা (দী. নি. অট্ঠ. ২.২১৬), দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, চত্তারি সচ্চানি, বাৰীসতিন্দ্রিযানি, নৰ হেতূ, চত্তারো আহারা, সত্ত ফস্সা, সত্ত ৰেদনা, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত চেতনা, সত্ত চিত্তানি. তত্রাপি এত্তকা ধম্মা কামাৰচরা, এত্তকা রূপাৰচরা, এত্তকা অরূপাৰচরা, এত্তকা পরিযাপন্না, এত্তকা অপরিযাপন্না, এত্তকা লোকিযা, এত্তকা লোকুত্তরা’’তি ইমে ধম্মে ৰিভজিত্ৰা ৰিভজিত্ৰা অভিধম্মপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি অভিধম্মপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি খন্ধাদিৰিভাগেন ঞাযমানং চতুসচ্চসম্বোধাৰহত্তা. ইতি সব্বম্পেতং অভিসম্বোধিতো যাৰ পরিনিব্বানা পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানি ভাসিতং লপিতং ‘‘তীণি পিটকানি, পঞ্চ নিকাযা, নৰঙ্গানি, চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি এৰং মহপ্পভেদং হোতি. ইমানি চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি তিট্ঠন্তি, অহং একোৰ পরিনিব্বাযিস্সামি, অহঞ্চ পনিদানি একোৰ ওৰদামি অনুসাসামি, মযি পরিনিব্বুতে ইমানি চতুরাসীতি বুদ্ধসহস্সানি তুম্হে ওৰদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তি ওৰাদানুসাসনকিচ্চস্স নিপ্ফাদনতোতি.
সাসনন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধম্পি সাসনং, নিপ্পরিযাযতো পন সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. অদ্ধানং গমিতুমলন্তি অদ্ধনিযং, অদ্ধানগামি অদ্ধানক্খমন্তি অত্থো. চিরং ঠিতি এতস্সাতি চিরট্ঠিতিকং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যেন পকারেন ইদং সাসনং অদ্ধনিযং, ততোযেৰ চ চিরট্ঠিতিকং ভৰেয্য, তেন পকারেন ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ যদি পনাহং সঙ্গাযেয্যং, সাধু ৰতাতি.
ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধেন অত্তনো কতং অনুগ্গহৰিসেসং সমনুস্সরিত্ৰা চিন্তনাকারম্পি দস্সেন্তো ‘‘যঞ্চাহং ভগৰতা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যঞ্চাহ’’ন্তি এতস্স ‘‘অনুগ্গহিতো, পসংসিতো’’তি এতেহি সম্বন্ধো. যন্তি যস্মা, কিরিযাপরামসনং ৰা এতং, তেন ‘‘অনুগ্গহিতো, পসংসিতো’’তি এত্থ অনুগ্গহণং, পসংসনঞ্চ পরামসতি. ‘‘ধারেস্সসী’’তিআদিকং পন ৰচনং ভগৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে মহাকস্সপত্থেরেন পঞ্ঞত্তসঙ্ঘাটিযং নিসিন্নো তং সঙ্ঘাটিং পদুমপুপ্ফৰণ্ণেন পাণিনা অন্তন্তেন পরামসন্তো আহ. ৰুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপত্থেরেনেৰ আনন্দত্থেরং আমন্তেত্ৰা কথেন্তেন –
‘‘অথ খো আৰুসো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম যেন অঞ্ঞতরং রুক্খমূলং তেনুপসঙ্কমি, অথ খ্ৰাহং আৰুসো পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং চতুগ্গুণং পঞ্ঞপেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচং ‘ইধ ভন্তে ভগৰা নিসীদতু, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’তি. নিসীদি খো আৰুসো ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে, নিসজ্জ খো মং আৰুসো ভগৰা এতদৰোচ ‘মুদুকা খো ত্যাযং কস্সপ পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটী’তি. পটিগ্গণ্হাতু মে ভন্তে ভগৰা পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং অনুকম্পং উপাদাযাতি. ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপ সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানীতি. ধারেস্সামহং ভন্তে ভগৰতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানীতি. সো খ্ৰাহং আৰুসো পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং ভগৰতো পাদাসিং, অহং পন ভগৰতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানি পটিপজ্জি’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪).
তত্থ মুদুকা খো ত্যাযন্তি মুদুকা খো তে অযং. কস্মা পন ভগৰা এৰমাহাতি? থেরেন সহ চীৰরং পরিৰত্তেতুকামতায. কস্মা পরিৰত্তেতুকামো জাতোতি? থেরং অত্তনো ঠানে ঠপেতুকামতায. কিং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা নত্থীতি? অত্থি, এৰং পনস্স অহোসি ‘‘ইমে ন চিরং ঠস্সন্তি, ‘কস্সপো পন ৰীসৰস্সসতাযুকো, সো মযি পরিনিব্বুতে সত্তপণ্ণিগুহাযং ৰসিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গহং কত্ৰা মম সাসনং পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণকালং পৰত্তনকং করিস্সতী’’তি অত্তনো নং ঠানে ঠপেসি, এৰং ভিক্খূ কস্সপস্স সুস্সুসিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি তস্মা এৰমাহ. থেরো পন যস্মা চীৰরস্স ৰা পত্তস্স ৰা ৰণ্ণে কথিতে ‘‘ইমং তুম্হে গণ্হথা’’তি ৰচনং চারিত্তমেৰ, তস্মা ‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে ভন্তে ভগৰা’’তি আহ.
ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপাতি কস্সপ ত্ৰং ইমানি পরিভোগজিণ্ণানি পংসুকূলানি পারুপিতুং সক্খিস্সসীতি ৰদতি. তঞ্চ খো ন কাযবলং সন্ধায, পটিপত্তিপূরণং পন সন্ধায এৰমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অহং ইমং চীৰরং পুণ্ণং নাম দাসিং পারুপিত্ৰা আমকসুসানে ছড্ডিতং সুসানং পৰিসিত্ৰা তুম্বমত্তেহি পাণকেহি সম্পরিকিণ্ণং তে পাণকে ৰিধুনিত্ৰা মহাঅরিযৰংসে ঠত্ৰা অগ্গহেসিং, তস্স মে ইমং চীৰরং গহিতদিৰসে দসসহস্সচক্কৰাল়ে মহাপথৰী মহাৰিরৰং ৰিরৰমানা কম্পিত্থ, আকাসং তটতটাযি, চক্কৰাল়ে দেৰতা সাধুকারং অদংসু, ইমং চীৰরং গণ্হন্তেন ভিক্খুনা জাতিপংসুকূলিকেন জাতিআরঞ্ঞিকেন জাতিএকাসনিকেন জাতিসপদানচারিকেন ভৰিতুং ৰট্টতি, ত্ৰং ইমস্স চীৰরস্স অনুচ্ছৰিকং কাতুং সক্খিস্সসীতি. থেরোপি অত্তনা পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধারেতি, সো তং অতক্কযিত্ৰা ‘‘অহমেতং পটিপত্তিং পূরেস্সামী’’তি উস্সাহেন সুগতচীৰরস্স অনুচ্ছৰিকং কাতুকামো ‘‘ধারেস্সামহং ভন্তে’’তি আহ. পটিপজ্জিন্তি পটিপন্নোসিং. এৰং পন চীৰরপরিৰত্তনং কত্ৰা থেরেন পারুপিতচীৰরং ভগৰা পারুপি, সত্থু চীৰরং থেরো. তস্মিং সমযে মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা উন্নদন্তী কম্পিত্থ.
সাণানি পংসুকূলানীতি মতকল়েৰরং পরিৰেঠেত্ৰা ছড্ডিতানি তুম্বমত্তে কিমী পপ্ফোটেত্ৰা গহিতানি সাণৰাকমযানি পংসুকূলচীৰরানি. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৰসনকিচ্চানি, পরিভোগজিণ্ণানীতি অত্থো. এত্থ চ কিঞ্চাপি একমেৰ তং চীৰরং, অনেকাৰযৰত্তা পন বহুৰচনং কতন্তি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. চীৰরে সাধারণপরিভোগেনাতি এত্থ অত্তনা সাধারণপরিভোগেনাতি অত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা, ৰিঞ্ঞাযমানত্থস্স চ সদ্দস্স পযোগে কামাচারত্তা ‘‘অত্তনা’’তি ন ৰুত্তং. ‘‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপ সাণানি পংসুকূলানী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) হি ৰুত্তত্তা ‘‘অত্তনাৰ সাধারণপরিভোগেনা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি, নাঞ্ঞেন. ন হি কেৰলং সদ্দতোযেৰ সব্বত্থ অত্থনিচ্ছযো, অত্থপকরণাদিনাপি যেভুয্যেন অত্থস্স নিযমিতত্তা. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পনেত্থ এৰং ৰুত্তং ‘‘চীৰরে সাধারণপরিভোগেনাতি এত্থ ‘অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’তি ইধ ৰুত্তং অত্তনা – সদ্দমানেত্ৰা ‘চীৰরে অত্তনা সাধারণপরিভোগেনা’তি যোজেতব্বং.
যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠম্পি চ তস্স তং;
অত্থতো হ্যসমানানং, আসন্নত্তমকারণন্তি.
অথ ৰা ভগৰতা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন ভগৰতা অনুগ্গহিতোতি যোজনীযং. একস্সাপি হি করণনিদ্দেসস্স সহাদিযোগকত্তুত্থজোতকত্তসম্ভৰতো’’তি. সমানং ধারণমেতস্সাতি সাধারণো, তাদিসো পরিভোগোতি সাধারণপরিভোগো, তেন. সাধারণপরিভোগেন চ সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতোতি সম্বন্ধো.
ইদানি –
‘‘অহং ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি, কস্সপোপি ভিক্খৰে যাৰদে আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১৫২) –
নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনত্থায ভগৰতা ৰুত্তং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫১) আগতং পাল়িমিমং পেয্যালমুখেন, আদিগ্গহণেন চ সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘অহং ভিক্খৰে’’তিআদি.
তত্থ যাৰদেতি যাৰদেৰ, যত্তকং কালং আকঙ্খামি, তত্তকং কালং ৰিহরামীতি অত্থো. ততোযেৰ হি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে, চূল়গণ্ঠিপদে চ ‘‘যাৰদেতি যাৰদেৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তি লিখিতং. সংযুত্তট্ঠকথাযম্পি ‘‘যাৰদে আকঙ্খামীতি যাৰদেৰ ইচ্ছামী’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ১.২.১৫২) অত্থো ৰুত্তো. তথা হি তত্থ লীনত্থপকাসনিযং আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘যাৰদেৰাতি ইমিনা সমানত্থং ‘যাৰদে’তি ইদং পদ’’ন্তি ৰুত্তং. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘যাৰদেৰা’’তি অযমেৰ পাঠো দিস্সতি. অপি চ যাৰদেতি যত্তকং সমাপত্তিৰিহারং ৰিহরিতুং আকঙ্খামি, তত্তকং সমাপত্তিৰিহারং ৰিহরামীতি সমাপত্তিট্ঠানে, যত্তকং অভিঞ্ঞাৰোহারং ৰোহরিতুং আকঙ্খামি, তত্তকং অভিঞ্ঞাৰোহারং ৰোহরামীতি অভিঞ্ঞাঠানে চ সহ পাঠসেসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. আচরিযধম্মপালত্থেরেনাপি তদেৰত্থং যথালাভনযেন দস্সেতুং ‘‘যত্তকে সমাপত্তিৰিহারে, অভিঞ্ঞাৰোহারে ৰা আকঙ্খন্তো ৰিহারামি চেৰ ৰোহরামি চ, তথা কস্সপোপীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘যাৰদেতি ‘যং পঠমজ্ঝানং আকঙ্খামি, তং পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহারামী’তিআদিনা সমাপত্তিট্ঠানে, ইদ্ধিৰিধাভিঞ্ঞাঠানে চ অজ্ঝাহরিতস্স ত-সদ্দস্স কম্মৰসেন ‘যং দিব্বসোতং আকঙ্খামি, তেন দিব্বসোতেন সদ্দে সুণামী’তিআদিনা সেসাভিঞ্ঞাঠানে করণৰসেন যোজনা ৰত্তব্বা’’তি ৰদন্তি. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি এত্থ এৰ-সদ্দো নিযমত্থো, উভযত্থ যোজেতব্বো. যমেত্থ ৰত্তব্বং, তদুপরি আৰি ভৰিস্সতি.
নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদেতি এত্থ নৰানুপুব্বৰিহারা নাম অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বত্তা এৰংসঞ্ঞিতা নিরোধসমাপত্তিযা সহ অট্ঠ সমাপত্তিযো. ছল়ভিঞ্ঞা নাম আসৰক্খযঞাণেন সহ পঞ্চাভিঞ্ঞাযো. কত্থচি পোত্থকে চেত্থ আদিসদ্দো দিস্সতি. সো অনধিপ্পেতো যথাৰুত্তায পাল়িযা গহেতব্বস্স অত্থস্স অনৰসেসত্তা. মনুস্সেসু, মনুস্সানং ৰা উত্তরিভূতানং, উত্তরীনং ৰা মনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৰ অরিযানঞ্চ ধম্মোতি উত্তরিমনুস্সধম্মো, মনুস্সধম্মা ৰা উত্তরীতি উত্তরিমনুস্সধম্মো. দস কুসলকম্মপথা চেত্থ ৰিনা ভাৰনামনসিকারেন পকতিযাৰ মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বতো, মনুস্সত্তভাৰাৰহনতো চ মনুস্সধম্মো নাম, ততো উত্তরি পন ঝানাদি উত্তরিমনুস্সধম্মোতি ৰেদিতব্বো. সমসমট্ঠপনেনাতি ‘‘অহং যত্তকং কালং, যত্তকে ৰা সমাপত্তিৰিহারে, যত্তকা অভিঞ্ঞাযো চ ৰল়ঞ্জেমি, তথা কস্সপোপী’’তি এৰং সমসমং কত্ৰা ঠপনেন. অনেকট্ঠানেসু ঠপনং, কস্সচিপি উত্তরিমনুস্সধম্মস্স অসেসভাৰেন একন্তসমট্ঠপনং ৰা সন্ধায ‘‘সমসমট্ঠপনেনা’’তি ৰুত্তং, ইদঞ্চ নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাভাৰসামঞ্ঞেন পসংসামত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰা ৰিয দেৰসিকং চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, যমকপাটিহারিযাদিৰসেন চ অভিঞ্ঞাযো ৰল়ঞ্জেতীতি. এত্থ চ উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি –
‘‘ওৰদ কস্সপ ভিক্খূ, করোহি কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং, অহং ৰা কস্সপ ভিক্খূ ওৰদেয্যং, ত্ৰং ৰা. অহং ৰা কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করেয্যং, ত্ৰং ৰা’’তি –
এৰম্পি অত্তনা সমসমট্ঠপনমকাসিযেৰাতি.
তথাতি রূপূপসংহারো যথা অনুগ্গহিতো, তথা পসংসিতোতি. আকাসে পাণিং চালেত্ৰাতি ভগৰতা অত্তনোযেৰ পাণিং আকাসে চালেত্ৰা কুলেসু অলগ্গচিত্ততায চেৰ করণভূতায পসংসিতোতি সম্বন্ধো. অলগ্গচিত্ততাযাতি ৰা আধারে ভুম্মং, আকাসে পাণিং চালেত্ৰা কুলূপকস্স ভিক্খুনো অলগ্গচিত্ততায কুলেসু অলগ্গনচিত্তেন ভৰিতুং যুত্ততায চেৰ মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা পসংসিতোতি অত্থো. যথাহ –
‘‘অথ খো ভগৰা আকাসে পাণিং চালেসি সেয্যথাপি ভিক্খৰে, অযং আকাসে পাণি ন সজ্জতি ন গয্হতি ন বজ্ঝতি, এৰমেৰ খো ভিক্খৰে যস্স কস্সচি ভিক্খুনো কুলানি উপসঙ্কমতো কুলেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন গয্হতি ন বজ্ঝতি ‘লভন্তু লাভকামা, পুঞ্ঞকামা করোন্তু পুঞ্ঞানী’তি. যথা সকেন লাভেন অত্তমনো হোতি সুমনো, এৰং পরেসং লাভেন অত্তমনো হোতি সুমনো. এৰরূপো খো ভিক্খৰে ভিক্খু অরহতি কুলানি উপসঙ্কমিতুং. কস্সপস্স ভিক্খৰে কুলানি উপসঙ্কমতো কুলেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন গয্হতি ন বজ্ঝতি ‘লভন্তু লাভকামা, পুঞ্ঞকামা করোন্তু পুঞ্ঞানী’তি. যথা সকেন লাভেন অত্তমনো হোতি সুমনো, এৰং পরেসং লাভেন অত্তমনো হোতি সুমনো’’তি (সং. নি. ২.১৪৬).
তত্থ আকাসে পাণিং চালেসীতি নীলে গগনন্তরে যমকৰিজ্জুকং সঞ্চালযমানো ৰিয হেট্ঠাভাগে, উপরিভাগে, উভতো চ পস্সেসু পাণিং সঞ্চালেসি, ইদঞ্চ পন তেপিটকে বুদ্ধৰচনে অসম্ভিন্নপদং নাম. অত্তমনোতি সকমনো, ন দোমনস্সেন পচ্ছিন্দিত্ৰা গহিতমনো. সুমনোতি তুট্ঠমনো, ইদানি যো হীনাধিমুত্তিকো মিচ্ছাপটিপন্নো এৰং ৰদেয্য ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ‘অলগ্গচিত্ততায আকাসে চালিতপাণূপমা কুলানি উপসঙ্কমথা’তি ৰদন্তো অট্ঠানে ঠপেতি, অসয্হভারং আরোপেতি, যং ন সক্কা কাতুং, তং কারেহী’’তি, তস্স ৰাদপথং পচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সক্কা চ খো এৰং কাতুং, অত্থি এৰরূপো ভিক্খূ’’তি আযস্মন্তং মহাকস্সপত্থেরমেৰ সক্খিং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কস্সপস্স ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ.
অঞ্ঞম্পি পসংসনমাহ ‘‘চন্দোপমপটিপদায চা’’তি, চন্দপটিভাগায পটিপদায চ করণভূতায পসংসিতো, তস্সং ৰা আধারভূতায মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা পসংসিতোতি অত্থো. যথাহ –
‘‘চন্দূপমা ভিক্খৰে কুলানি উপসঙ্কমথ অপকস্সেৰ কাযং, অপকস্স চিত্তং নিচ্চনৰকা কুলেসু অপ্পগব্ভা. সেয্যথাপি ভিক্খৰে পুরিসো জরুদপানং ৰা ওলোকেয্য পব্বতৰিসমং ৰা নদীৰিদুগ্গং ৰা অপকস্সেৰ কাযং, অপকস্স চিত্তং, এৰমেৰ খো ভিক্খৰে চন্দূপমা কুলানি উপসঙ্কমথ অপকস্সেৰ কাযং, অপকস্স চিত্তং নিচ্চনৰকা কুলেসু অপ্পগব্ভা. কস্সপো ভিক্খৰে চন্দূপমো কুলানি উপসঙ্কমতি অপকস্সেৰ কাযং, অপকস্স চিত্তং নিচ্চনৰকো কুলেসু অপ্পগব্ভো’’তি (সং. নি. ২.১৪৬).
তত্থ চন্দূপমাতি চন্দসদিসা হুত্ৰা. কিং পরিমণ্ডলতায সদিসাতি? নো, অপিচ খো যথা চন্দো গগনতলং পক্খন্দমানো ন কেনচি সদ্ধিং সন্থৰং ৰা সিনেহং ৰা আলযং ৰা নিকন্তিং ৰা পত্থনং ৰা পরিযুট্ঠানং ৰা করোতি, ন চ ন হোতি মহাজনস্স পিযো মনাপো, তুম্হেপি এৰং কেনচি সদ্ধিং সন্থৰাদীনং অকরণেন বহুজনস্স পিযা মনাপা চন্দূপমা হুত্ৰা খত্তিযকুলাদীনি চত্তারি কুলানি উপসঙ্কমথাতি অত্থো. অপিচ যথা চন্দো অন্ধকারং ৰিধমতি, আলোকং ফরতি, এৰং কিলেসন্ধকারৰিধমনেন, ঞাণালোকফরণেন চ চন্দূপমা হুত্ৰাতি এৰমাদীহিপি নযেহি অত্থো দট্ঠব্বো.
অপকস্সেৰ কাযং, অপকস্স চিত্তন্তি তেনেৰ সন্থৰাদীনমকরণেন কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ অপকস্সিত্ৰা, অকড্ঢিত্ৰা অপনেত্ৰাতি অত্থো. নিচ্চনৰকাতি নিচ্চং নৰিকাৰ, আগন্তুকসদিসা এৰ হুত্ৰাতি অত্থো. আগন্তুকো হি পটিপাটিযা সম্পত্তগেহং পৰিসিত্ৰা সচে নং ঘরসামিকা দিস্ৰা ‘‘অম্হাকং পুত্তভাতরোপি ৰিপ্পৰাসগতা এৰং ৰিচরিংসূ’’তি অনুকম্পমানা নিসীদাপেত্ৰা ভোজেন্তি, ভুত্তমত্তোযেৰ ‘‘তুম্হাকং ভাজনং গণ্হথা’’তি উট্ঠায পক্কমতি, ন তেহি সদ্ধিং সন্থৰং ৰা করোতি, কিচ্চকরণীযানি ৰা সংৰিদহতি, এৰং তুম্হেপি পটিপাটিযা সম্পত্তঘরং পৰিসিত্ৰা যং ইরিযাপথেসু পসন্না মনুস্সা দেন্তি, তং গহেত্ৰা পচ্ছিন্নসন্থৰা তেসং কিচ্চকরণীযে অব্যাৰটা হুত্ৰা নিক্খমথাতি দীপেতি. অপ্পগব্ভাতি ন পগব্ভা, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন, চতুট্ঠানেন ৰচীপাগব্ভিযেন, অনেকট্ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৰিরহিতা কুলানি উপসঙ্কমথাতি অত্থো.
জরুদপানন্তি জিণ্ণকূপং. পব্বতৰিসমন্তি পব্বতে ৰিসমং পপাতট্ঠানং. নদীৰিদুগ্গন্তি নদিযা ৰিদুগ্গং ছিন্নতটট্ঠানং. এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – জরুদপানাদযো ৰিয হি চত্তারি কুলানি, ওলোকনপুরিসো ৰিয ভিক্খু, যথা পন অনপকট্ঠকাযচিত্তো তানি ওলোকেন্তো পুরিসো তত্থ পততি, এৰং অরক্খিতেহি কাযাদীহি কুলানি উপসঙ্কমন্তো ভিক্খু কুলেসু বজ্ঝতি, ততো নানপ্পকারং সীলপাদভঞ্জনাদিকং অনত্থং পাপুণাতি. যথা পন অপকট্ঠকাযচিত্তো পুরিসো তত্থ ন পততি, এৰং রক্খিতেনেৰ কাযেন, রক্খিতায ৰাচায, রক্খিতেহি চিত্তেহি, সূপট্ঠিতায সতিযা অপকট্ঠকাযচিত্তো হুত্ৰা কুলানি উপসঙ্কমন্তো ভিক্খু কুলেসু ন বজ্ঝতি, অথস্স সীলসদ্ধাসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতানি পাদহত্থকুচ্ছিসীসানি ন ভঞ্জন্তি, রাগকণ্টকাদযো ন ৰিজ্ঝন্তি, সুখিতো যেনকামং অগতপুব্বং নিব্বানদিসং গচ্ছতি, এৰরূপো অযং মহাকস্সপোতি হীনাধিমুত্তিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স ৰাদপথপচ্ছিন্দনত্থং মহাকস্সপত্থেরং এৰ সক্খিং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কস্সপো ভিক্খৰে’’তিআদিমাহাতি. এৰম্পেত্থ অত্থমিচ্ছন্তিঅলগ্গচিত্ততাসঙ্খাতায চন্দোপমপটিপদায করণভূতায পসংসিতো, তস্সং ৰা আধারভূতায মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা পসংসিতোতি, এৰং সতি চেৰ-সদ্দো, চ-সদ্দো চ ন পযুজ্জিতব্বো দ্ৰিন্নং পদানং তুল্যাধিকরণত্তা, অযমেৰ অত্থো পাঠো চ যুত্ততরো ৰিয দিস্সতি পরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনাযং ‘‘আকাসে পাণিং চালেত্ৰা চন্দূপমং পটিপদং কথেন্তো মং কাযসক্খিং কত্ৰা কথেসী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩২) ৰুত্তত্তাতি.
তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি, অঞ্ঞত্র ধম্মৰিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. তত্থ তস্সাতি যং-সদ্দস্স কারণনিদস্সনে ‘‘তস্মা’’তি অজ্ঝাহরিত্ৰা তস্স মেতি অত্থো, কিরিযাপরামসনে পন তস্স অনুগ্গহণস্স, পসংসনস্স চাতি. পোত্থকেসুপি কত্থচি ‘‘তস্স মে’’তি পাঠো দিস্সতি, এৰং সতি কিরিযাপরামসনে ‘‘তস্সা’’তি অপরং পদমজ্ঝাহরিতব্বং. নত্থি ইণং যস্সাতি অণণো, তস্স ভাৰো আণণ্যং. ধম্মৰিনযসঙ্গাযনং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং কিং নাম তস্স ইণৰিরহিতত্তং ভৰিস্সতি, ন ভৰিস্সতি এৰাতি অত্থো. ‘‘ননু মং ভগৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং উপমাৰসেন ৰিভাৰেতি. সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেনাতি এত্থ কৰচো নাম উরচ্ছদো, যেন উরো ছাদীযতে, তস্স চ চীৰরনিদস্সনেন গহণং, ইস্সরিযস্স পন অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিদস্সনেনাতি দট্ঠব্বং. কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকন্তি কুলৰংসস্স কুলপৰেণিযা পতিট্ঠাপকং. ‘‘মে’’তি পদস্স নিচ্চসাপেক্খত্তা সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকোতি সমাসো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সত্তুসঙ্ঘনিম্মদ্দনেন অত্তনো কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপনত্থং সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেন কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং রাজা ৰিয ভগৰাপি মং দীঘদস্সী ‘‘সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৰিস্সতী’’তি মন্ত্ৰা সাসনপচ্চত্থিকগণনিম্মদ্দনেন সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপনত্থং চীৰরদানসমসমট্ঠপনসঙ্খাতেন ইমিনা অসাধারণানুগ্গহেন অনুগ্গহেসি ননু, ইমায চ উল়ারায পসংসায পসংসি ননূতি. ইতি চিন্তযন্তোতি এত্থ ইতিসদ্দেন ‘‘অন্তরধাপেয্যুং, সঙ্গাযেয্যং, কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতী’’তি ৰচনপুব্বঙ্গমং, ‘‘ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতী’’তিআদি ৰাক্যত্তযং নিদস্সেতি.
ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সঙ্গীতিক্খন্ধকপাল়িযা সাধেন্তো আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. তত্থ যথাহাতি কিং আহ, মযা ৰুত্তস্স অত্থস্স সাধকং কিং আহাতি ৰুত্তং হোতি. যথা ৰা যেন পকারেন মযা ৰুত্তং, তথা তেন পকারেন পাল়িযম্পি আহাতি অত্থো. যথা ৰা যং ৰচনং পাল়িযং আহ, তথা তেন ৰচনেন মযা ৰুত্তৰচনং সংসন্দতি চেৰ সমেতি চ যথা তং গঙ্গোদকেন যমুনোদকন্তিপি ৰত্তব্বো পাল়িযা সাধনত্থং উদাহরিতভাৰস্স পচ্চক্খতো ৰিঞ্ঞাযমানত্তা, ৰিঞ্ঞাযমানত্থস্স চ সদ্দস্স পযোগে কামাচারত্তা. অধিপ্পাযৰিভাৰনত্থা হি অত্থযোজনা. যথা ৰা যেন পকারেন ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি, তথা তেন পকারেন পাল়িযম্পি আহাতি অত্থো. এৰমীদিসেসু.
একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, একস্মিং সমযেতি অত্থো. পাৰাযাতি পাৰানগরতো, তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা ‘‘কুসিনারং গমিস্সামী’’তি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নোতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধানমগ্গোতি চ দীঘমগ্গো ৰুচ্চতি, দীঘপরিযাযো হেত্থ অদ্ধানসদ্দো. মহতাতি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. ‘‘পঞ্চমত্তেহী’’তিআদিনা সঙ্খ্যামহত্তং দস্সেতি, মত্তসদ্দো চ পমাণৰচনো ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৬) ৰিয. ‘‘ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহং জনেসী’’তি এতস্সত্থস্স সাধনত্থং আহতা ‘‘অথ খো’’তিআদিকা পাল়ি যথাৰুত্তমত্থং ন সাধেতি. ন হেত্থ উস্সাহজননপ্পকারো আগতোতি চোদনং পরিহরিতুমাহ ‘‘সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্ব’’ন্তি. এৰম্পেসা চোদনা তদৰত্থাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ততো পরং আহা’’তিআদি. অপিচ যথাৰুত্তত্থসাধিকা পাল়ি মহতরাতি গন্থগরুতাপরিহরণত্থং মজ্ঝে পেয্যালমুখেন আদিঅন্তমেৰ পাল়িং দস্সেন্তো ‘‘সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ. তেন হি ‘‘অথ খ্ৰাহং আৰুসো মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তপাল়িতো পট্ঠায ‘‘যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং করিস্সামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তপাল়িপরিযোসানং সুভদ্দকণ্ডং দস্সেতি.
‘‘ততো পর’’ন্তিআদিনা পন তদৰসেসং ‘‘হন্দ মযং আৰুসো’’তিআদিকং উস্সাহজননপ্পকারদস্সনপাল়িং. তস্মা ততো পরং আহাতি এত্থ সুভদ্দকণ্ডতো পরং উস্সাহজননপ্পকারদস্সনৰচনমাহাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. মহাগণ্ঠিপদেপি হি সোযেৰত্থো ৰুত্তো. আচরিযসারিপুত্তত্থেরেনাপি (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) তথেৰ অধিপ্পেতো. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন ‘‘ততো পরন্তি ততো ভিক্খূনং উস্সাহজননতো পরতো’’তি (দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তং, তদেতং ৰিচারেতব্বং হেট্ঠা উস্সাহজননপ্পকারস্স পাল়িযং অৰুত্তত্তা. অযমেৰ হি উস্সাহজননপ্পকারো যদিদং ‘‘হন্দ মযং আৰুসো ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুরে অধম্মো দিপ্পতী’’তিআদি. যদি পন সুভদ্দকণ্ডমেৰ উস্সাহজননহেতুভূতস্স সুভদ্দেন ৰুত্তৰচনস্স পকাসনত্তা উস্সাহজননন্তি ৰদেয্য, নত্থেৰেত্থ ৰিচারেতব্বতাতি. পুরে অধম্মো দিপ্পতীতি এত্থ অধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথপটিপক্খভূতো অধম্মো. ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহজননপ্পসঙ্গত্তা ৰা তদসঙ্গাযনহেতুকো দোসগণোপি সম্ভৰতি, ‘‘অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি ৰুত্তত্তা সীলৰিপত্তিআদিহেতুকো পাপিচ্ছতাদিদোসগণো অধম্মোতিপি ৰদন্তি. পুরে দিপ্পতীতি অপি নাম দিপ্পতি. সংসযত্থে হি পুরে-সদ্দো. অথ ৰা যাৰ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুরেতরমেৰাতি অত্থো. আসন্নে হি অনধিপ্পেতে অযং পুরে-সদ্দো. দিপ্পতীতি দিপ্পিস্সতি, পুরে-সদ্দযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৰত্তমানপযোগো যথা ‘‘পুরা ৰস্সতি দেৰো’’তি. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘অনাগতে সন্নিচ্ছযে, তথাতীতে চিরতনে;
কালদ্ৰযেপি কৰীহি, পুরেসদ্দো পযুজ্জতে’’তি. (ৰজির. টী. বাহিরনিদানকথাৰণ্ণনা);
‘‘পুরেযাৰপুরাযোগে, নিচ্চং ৰা করহি কদা;
লচ্ছাযমপি কিং ৰুত্তে, ৰত্তমানা ভৰিস্সতী’’তি চ.
কেচি পনেত্থ এৰং ৰণ্ণযন্তি – পুরেতি পচ্ছা অনাগতে, যথা অদ্ধানং গচ্ছন্তস্স গন্তব্বমগ্গো ‘‘পুরে’’তি ৰুচ্চতি, তথা ইধাপি মগ্গগমননযেন অনাগতকালো ‘‘পুরে’’তি ৰুচ্চতীতি. এৰং সতি তংকালাপেক্খায চেত্থ ৰত্তমানপযোগো সম্ভৰতি. ধম্মো পটিবাহিয্যতীতি এত্থাপি পুরে-সদ্দেন যোজেত্ৰা ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো, তথা ধম্মোপি অধম্মৰিপরীতৰসেন, ইতো পরম্পি এসেৰ নযো. অৰিনযোতি পহানৰিনযসংৰরৰিনযানং পটিপক্খভূতো অৰিনযো. ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তীতি এৰং ইতি-সদ্দেন পাঠো, সো ‘‘ততো পরং আহা’’তি এত্থ আহ-সদ্দেন সম্বজ্ঝিতব্বো.
তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. উচ্চিননে উয্যোজেন্তা হি মহাকস্সপত্থেরং এৰমাহংসু ‘‘ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি, সঙ্গীতিযা অনুরূপে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা উপধারেত্ৰা গণ্হাতূতি অত্থো. ‘‘সকল…পে… পরিগ্গহেসী’’তি এতেন সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰপরিযন্তানং যথাৰুত্তপুগ্গলানং সতিপি আগমাধিগমসম্ভৰে সহ পটিসম্ভিদাহি পন তেৰিজ্জাদিগুণযুত্তানং আগমাধিগমসম্পত্তিযা উক্কংসগতত্তা সঙ্গীতিযা বহূপকারতং দস্সেতি. সকলং সুত্তগেয্যাদিকং নৰঙ্গং এত্থ, এতস্সাতি ৰা সকলনৰঙ্গং, সত্থু ভগৰতো সাসনং সত্থুসাসনং সাসীযতি এতেনাতি কত্ৰা, তদেৰ সত্থুসাসনন্তি সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনং. নৰ ৰা সুত্তগেয্যাদীনি অঙ্গানি এত্থ, এতস্সাতি ৰা নৰঙ্গং, তমেৰ সত্থুসাসনং, তঞ্চ সকলমেৰ, ন একদেসন্তি তথা. অত্থকামেন পরিযাপুণিতব্বা সিক্খিতব্বা, দিট্ঠধম্মিকাদিপুরিসত্থং ৰা নিপ্ফাদেতুং পরিযত্তা সমত্থাতি পরিযত্তি, তীণি পিটকানি, সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনসঙ্খাতা পরিযত্তি, তং ধারেন্তীতি তথা, তাদিসেতি অত্থো. পুথুজ্জন…পে… সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰভিক্খূতি এত্থ –
‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৬১; অ. নি. অট্ঠ. ১.৫১; চূল়নি. অট্ঠ. ৮৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১৩০); –
ৰুত্তেসু কল্যাণপুথুজ্জনাৰ অধিপ্পেতা সদ্দন্তরসন্নিধানেনপি অত্থৰিসেসস্স ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা. সমথভাৰনাসিনেহাভাৰেন সুক্খা লূখা অসিনিদ্ধা ৰিপস্সনা এতেসন্তি সুক্খৰিপস্সকা, তেযেৰ খীণাসৰাতি তথা. ‘‘ভিক্খূ’’তি পন সব্বত্থ যোজেতব্বং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘যঞ্চত্থৰতো সদ্দেকসেসতো ৰাপি সুয্যতে;
তং সম্বজ্ঝতে পচ্চেকং, যথালাভং কদাচিপী’’তি.
তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরেতি এত্থ তিণ্ণং পিটকানং সমাহারো তিপিটকং, তংসঙ্খাতং নৰঙ্গাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নং সব্বং পরিযত্তিপ্পভেদং ধারেন্তীতি তথা, তাদিসে. অনু অনু তং সমঙ্গিনং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অনুভাৰো, সোযেৰ আনুভাৰো, পভাৰো, মহন্তো আনুভাৰো যেসং তে মহানুভাৰা. ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে’’তি ভগৰতা ৰুত্তৰচনমুপাদায পৰত্তত্তা ‘‘এতদগ্গ’’ন্তি পদং অনুকরণজনামং নাম যথা ‘‘যেৰাপনক’’ন্তি, তব্বসেন ৰুত্তট্ঠানন্তরমিধ এতদগ্গং, তমারোপিতেতি অত্থো. এতদগ্গং এসো ভিক্খু অগ্গোতি ৰা আরোপিতেপি ৰট্টতি. তদনারোপিতাপি অৰসেসগুণসম্পন্নত্তা উচ্চিনিতা তত্থ সন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং. তিস্সো ৰিজ্জা তেৰিজ্জা, তা আদি যেসং ছল়ভিঞ্ঞাদীনন্তি তেৰিজ্জাদযো, তে ভেদা অনেকপ্পকারা যেসন্তি তেৰিজ্জাদিভেদা. অথ ৰা তিস্সো ৰিজ্জা অস্স খীণাসৰস্সাতি তেৰিজ্জো, সো আদি যেসং ছল়ভিঞ্ঞাদীনন্তি তেৰিজ্জাদযো, তেযেৰ ভেদা যেসন্তি তেৰিজ্জাদিভেদা. তেৰিজ্জছল়ভিঞ্ঞাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নে খীণাসৰভিক্খূযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. যে সন্ধায ৰুত্তন্তি যে ভিক্খূ সন্ধায ইদং ‘‘অথ খো’’তিআদিৰচনং সঙ্গীতিক্খন্ধকে ৰুত্তং. ইমিনা কিঞ্চাপি পাল়িযং অৰিসেসতোৰ ৰুত্তং, তথাপি ৰিসেসেন যথাৰুত্তখীণাসৰভিক্খূযেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি পাল়িযা সংসন্দনং করোতি.
ননু চ সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরা খীণাসৰা অনেকসতা, অনেকসহস্সা চ, কস্মা থেরো একেনূনমকাসীতি চোদনং উদ্ধরিত্ৰা ৰিসেসকারণদস্সনেন তং পরিহরিতুং ‘‘কিস্স পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কিস্সাতি কস্মা. পক্খন্তরজোতকো পন-সদ্দো. ওকাসকরণত্থন্তি ওকাসকরণনিমিত্তং ওকাসকরণহেতু. অত্থ-সদ্দো হি ‘‘ছণত্থঞ্চ নগরতো নিক্খমিত্ৰা মিস্সকপব্বতং অভিরুহতূ’’তিআদীসু ৰিয কারণৰচনো, ‘‘কিস্স হেতূ’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৮) ৰিয চ হেত্ৰত্থে পচ্চত্তৰচনং. তথা হি ৰণ্ণযন্তি ‘‘ছণত্থন্তি ছণনিমিত্তং ছণহেতূতি অত্থো’’তি. এৰঞ্চ সতি পুচ্ছাসভাগতাৰিস্সজ্জনায হোতি, এস নযো ঈদিসেসু.
কস্মা পনস্স ওকাসমকাসীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. হি-সদ্দো কারণত্থে. ‘‘সো হাযস্মা’’তিআদিনা ‘‘সহাপি ৰিনাপি ন সক্কা’’তি ৰুত্তৰচনে পচ্চেকং কারণং দস্সেতি. কেচি পন ‘‘তমত্থং ৰিৰরতী’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং ‘‘তস্মা’’তি কারণৰচনদস্সনতো. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা হি কারণদস্সনট্ঠানে কারণজোতকোযেৰ হি-সদ্দো. সঞ্ঞাণমত্তজোতকা সাখাভঙ্গোপমা হি নিপাতাতি, এৰমীদিসেসু. সিক্খতীতি সেক্খো, সিক্খনং ৰা সিক্খা, সাযেৰ তস্স সীলন্তি সেক্খো. সো হি অপরিযোসিতসিক্খত্তা, তদধিমুত্তত্তা চ একন্তেন সিক্খনসীলো, ন অসেক্খো ৰিয পরিনিট্ঠিতসিক্খো তত্থ পটিপ্পস্সদ্ধুস্সাহো, নাপি ৰিস্সট্ঠসিক্খো পচুরজনো ৰিয তত্থ অনধিমুত্তো, কিতৰসেন ৰিয চ তদ্ধিতৰসেনিধ তপ্পকতিযত্থো গয্হতি যথা ‘‘কারুণিকো’’তি. অথ ৰা অরিযায জাতিযা তীসুপি সিক্খাসু জাতো, তত্থ ৰা ভৰোতি সেক্খো. অপিচ ইক্খতি এতাযাতি ইক্খা, মগ্গফলসম্মাদিট্ঠি, সহ ইক্খাযাতি সেক্খো. উপরিমগ্গত্তযকিচ্চস্স অপরিযোসিতত্তা সহ করণীযেনাতি সকরণীযো. অস্সাতি অনেন, ‘‘অপ্পচ্চক্খং নামা’’তি এতেন সম্বন্ধো. অস্সাতি ৰা ‘‘নত্থী’’তি এত্থ কিরিযাপটিগ্গহকৰচনং. পগুণপ্পৰত্তিভাৰতো অপ্পচ্চক্খং নাম নত্থি. ৰিনযট্ঠকথাযং পন ‘‘অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তং, তং’’ দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো’’তি ৰুত্তম্পি ভগৰতো সন্তিকে পটিগ্গহিতমেৰ নামাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তথা হি সাৰকভাসিতম্পি সুত্তং ‘‘বুদ্ধভাসিত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি.
‘‘যথাহা’’তিআদিনা আযস্মতা আনন্দেন ৰুত্তগাথমেৰ সাধকভাৰেন দস্সেতি. অযঞ্হি গাথা গোপকমোগ্গল্লানেন নাম ব্রাহ্মণেন ‘‘বুদ্ধসাসনে ত্ৰং বহুস্সুতোতি পাকটো, কিত্তকা ধম্মা তে সত্থারা ভাসিতা, তযা চ ধারিতা’’তি পুচ্ছিতেন তস্স পটিৰচনং দেন্তেন আযস্মতা আনন্দেনেৰ গোপকমোগ্গল্লানসুত্তে, অত্তনো গুণদস্সনৰসেন ৰা থেরগাথাযম্পি ভাসিতা. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – বুদ্ধতো সত্থু সন্তিকা দ্ৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি অহং গণ্হিং অধিগণ্হিং, দ্ৰে ধম্মক্খন্ধসহস্সানি ভিক্খুতো ধম্মসেনাপতিআদীনং ভিক্খূনং সন্তিকা গণ্হিং. যে ধম্মা মে জিৰ্হাগ্গে, হদযে ৰা পৰত্তিনো পগুণা ৰাচুগ্গতা, তে ধম্মা তদুভযং সম্পিণ্ডেত্ৰা চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি. কেচি পন ‘‘যেমেতি এত্থ ‘যে ইমে’তি পদচ্ছেদং কত্ৰা যে ইমে ধম্মা বুদ্ধস্স, ভিক্খূনঞ্চ পৰত্তিনো পৰত্তিতা, তেসু ধম্মেসু বুদ্ধতো দ্ৰাসীতি সহস্সানি অহং গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো গণ্হিং, এৰং চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি সম্বন্ধং ৰদন্তি, অযঞ্চ সম্বন্ধো ‘‘এত্তকাযেৰ ধম্মক্খন্ধা’’তি সন্নিট্ঠানস্স অৰিঞ্ঞাযমানত্তা কেচিৰাদো নাম কতো.
‘‘সহাপি ন সক্কা’’তি ৰত্তব্বহেতুতো ‘‘ৰিনাপি ন সক্কা’’তি ৰত্তব্বহেতুযেৰ বলৰতরো সঙ্গীতিযা বহুকারত্তা. তস্মা তত্থ চোদনং দস্সেত্ৰা পরিহরিতুং ‘‘যদি এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যদি এৰন্তি এৰং ৰিনা যদি ন সক্কা, তথা সতীতি অত্থো. সেক্খোপি সমানোতি সেক্খপুগ্গলো সমানোপি. মান-সদ্দো হেত্থ লক্খণে. বহুকারত্তাতি বহূপকারত্তা. উপকারৰচনো হি কার-সদ্দো ‘‘অপ্পকম্পি কতং কারং, পুঞ্ঞং হোতি মহপ্ফল’’ন্তিআদীসু ৰিয. অস্সাতি ভৰেয্য. অথ-সদ্দো পুচ্ছাযং. পঞ্হে ‘‘অথ ত্ৰং কেন ৰণ্ণেনা’’তি হি পযোগমুদাহরন্তি. ‘‘এৰং সন্তে’’তি পন অত্থো ৰত্তব্বো. পরূপৰাদৰিৰজ্জনতোতি যথাৰুত্তকারণং অজানন্তানং পরেসং আরোপিতউপৰাদতো ৰিৰজ্জিতুকামত্তা. তং ৰিৰরতি ‘‘থেরো হী’’তিআদিনা. অতিৰিয ৰিস্সত্থোতি অতিরেকং ৰিস্সাসিকো. কেন ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তথা হী’’তিআদি. দল়্হীকরণং ৰা এতং ৰচনং. ‘‘ৰুত্তঞ্হি, তথা হি ইচ্চেতে দল়্হীকরণত্থে’’তি হি ৰদন্তি সদ্দৰিদূ. নন্তি আনন্দত্থেরং. ‘‘ওৰদতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. আনন্দত্থেরস্স যেভুয্যেন নৰকায পরিসায ৰিব্ভমনে মহাকস্সপত্থেরো ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) আহ. তথা হি পরিনিব্বুতে ভগৰতি মহাকস্সপত্থেরো ভগৰতো পরিনিব্বানে সন্নিপতিতস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং পঞ্চসতে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা ‘‘রাজগহে আৰুসো ৰস্সং ৰসন্তা ধম্মৰিনযং সঙ্গাযিস্সাম, তুম্হে পুরে ৰস্সূপনাযিকায অত্তনো অত্তনো পলিবোধং পচ্ছিন্দিত্ৰা রাজগহে সন্নিপতথা’’তি ৰত্ৰা অত্তনা রাজগহং গতো.
আনন্দত্থেরোপি ভগৰতো পত্তচীৰরমাদায মহাজনং সঞ্ঞাপেন্তো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ততো নিক্খম্ম রাজগহং গচ্ছন্তো দক্খিণাগিরিস্মিং চারিকং চরি. তস্মিং সমযে আনন্দত্থেরস্স তিংসমত্তা সদ্ধিৰিহারিকা যেভুয্যেন কুমারকা একৰস্সিকদুৰস্সিকভিক্খূ চেৰ অনুপসম্পন্না চ ৰিব্ভমিংসু. কস্মা পনেতে পব্বজিতা, কস্মা চ ৰিব্ভমিংসূতি? তেসং কির মাতাপিতরো চিন্তেসুং ‘‘আনন্দত্থেরো সত্থুৰিস্সাসিকো অট্ঠ ৰরে যাচিত্ৰা উপট্ঠহতি, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং সত্থারং গহেত্ৰা গন্তুং সক্কোতি, অম্হাকং দারকে এতস্স সন্তিকে পব্বজেয্যাম, এৰং সো সত্থারং গহেত্ৰা আগমিস্সতি, তস্মিং আগতে মযং মহাসক্কারং কাতুং লভিস্সামা’’তি. ইমিনা তাৰ কারণেন নেসং ঞাতকা তে পব্বাজেসুং, সত্থরি পন পরিনিব্বুতে তেসং সা পত্থনা উপচ্ছিন্না, অথ নে একদিৰসেনেৰ উপ্পব্বাজেসুং. অথ আনন্দত্থেরং দক্খিণাগিরিস্মিং চারিকং চরিত্ৰা রাজগহমাগতং দিস্ৰা মহাকস্সপত্থেরো এৰমাহাতি. ৰুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে –
‘‘অথ কিঞ্চরহি ত্ৰং আৰুসো আনন্দ ইমেহি নৰেহি ভিক্খূহি ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগরিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চারিকং চরসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চরসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসি, ওলুজ্জতি খো তে আৰুসো আনন্দ পরিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযা, ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি.
অপি মে ভন্তে কস্সপ সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ চ পন মযং অজ্জাপি আযস্মতো মহাকস্সপস্স কুমারকৰাদা ন মুচ্চামাতি. তথা হি পন ত্ৰং আৰুসো আনন্দ ইমেহি নৰেহি ভিক্খূহি ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগরিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চারিকং চরসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চরসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসি, ওলুজ্জতি খো তে আৰুসো আনন্দ পরিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযা, ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪).
তত্থ সস্সঘাতং মঞ্ঞে চরসীতি সস্সং ঘাতেন্তো ৰিয আহিণ্ডসি. কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসীতি কুলানি উপঘাতেন্তো ৰিয আহিণ্ডসি. ওলুজ্জতীতি পলুজ্জতি ভিজ্জতি. পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযাতি আৰুসো আনন্দ এতে তুয্হং পাযেন যেভুয্যেন নৰকা একৰস্সিকদুৰস্সিকদহরা চেৰ সামণেরা চ পলুজ্জন্তি. ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমারকো অত্তনো পমাণং ন ৰত জানাতীতি থেরং তজ্জেন্তো আহ. কুমারকৰাদা ন মুচ্চামাতি কুমারকৰাদতো ন মুচ্চাম. তথা হি পন ত্ৰন্তি ইদমস্স এৰং ৰত্তব্বতায কারণদস্সনত্থং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা ত্ৰং ইমেহি নৰেহি ইন্দ্রিযসংৰরৰিরহিতেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি সদ্ধিং ৰিচরসি, তস্মা কুমারকেহি সদ্ধিং ৰিচরন্তো ‘‘কুমারকো’’তি ৰত্তব্বতং অরহসীতি.
ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি এত্থ ৰা-সদ্দো পদপূরণে. ৰা-সদ্দো হি উপমানসমুচ্চযসংসযৰিস্সগ্গৰিকপ্পপদপূরণাদীসু বহূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘পণ্ডিতো ৰাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানে দিস্সতি, সদিসভাৰেতি অত্থো. ‘‘তং ৰাপি ধীরা মুনি ৰেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২১৩) সমুচ্চযে. ‘‘কে ৰা ইমে কস্স ৰা’’তিআদীসু (পারা. ২৯৬) সংসযে. ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১৮১) ৰৰস্সগ্গে. ‘‘যে হি কেচি ভিক্খৰে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা’’তিআদীসুপি (ম. নি. ১.১৭০; সং. নি. ২.১৩) ৰিকপ্পে. ‘‘ন ৰাহং পণ্ণং ভুঞ্জামি, ন হেতং ময্হ ভোজন’’ন্তিআদীসু পদপূরণে. ইধাপি পদপূরণে দট্ঠব্বো. তেনেৰ চ আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰা-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারং করোন্তেন ৰুত্তং ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তিআদীসু পদপূরণে’’তি. সংযুত্তট্ঠকথাযম্পি ইদমেৰ ৰুত্তং ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমারকো অত্তনো পমাণং ন ৰত জানাসীতি থেরং তজ্জেন্তো আহা’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.১৫৪). এত্থাপি ‘‘ৰতা’’তি ৰচনসিলিট্ঠতায ৰুত্তং. ‘‘ন ৰায’’ন্তি এতস্স ৰা ‘‘ন ৰে অয’’ন্তি পদচ্ছেদং কত্ৰা ৰে-সদ্দস্সত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ৰতা’’তি ৰুত্তং. তথা হি ৰে-সদ্দস্স একংসত্থভাৰে তদেৰ পাল়িং পযোগং কত্ৰা উদাহরন্তি নেরুত্তিকা. ৰজিরবুদ্ধিত্থেরো পন এৰং ৰদতি ‘‘ন ৰাযন্তি এত্থ চ ৰাতি ৰিভাসা, অঞ্ঞাসিপি ন অঞ্ঞাসিপী’’তি, (ৰজির. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) তং তস্স মতিমত্তং সংযুত্তট্ঠকথায তথা অৰুত্তত্তা. ইদমেকং পরূপৰাদসম্ভৰকারণং ‘‘তত্থ কেচী’’তিআদিনা সম্বজ্ঝিতব্বং.
অঞ্ঞম্পি কারণমাহ ‘‘সক্যকুলপ্পসুতো চাযস্মা’’তি. সাকিযকুলে জাতো, সাকিযকুলভাৰেন ৰা পাকটো চ আযস্মা আনন্দো. তত্থ…পে… উপৰদেয্যুন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞম্পি কারণং ৰদতি ‘‘তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো’’তি. ভাতাতি চেত্থ কনিট্ঠভাতা চূল়পিতুপুত্তভাৰেন, ন পন ৰযসা সহজাতভাৰতো.
‘‘সুদ্ধোদনো ধোতোদনো, সক্কসুক্কামিতোদনা;
অমিতা পালিতা চাতি, ইমে পঞ্চ ইমা দুৰে’’তি.
ৰুত্তেসু হি সব্বকনিট্ঠস্স অমিতোদনসক্কস্স পুত্তো আযস্মা আনন্দো. ৰুত্তঞ্হি মনোরথপূরণিযং –
‘‘কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানো অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে নিব্বত্তি, অথস্স সব্বে ঞাতকে আনন্দিতে পমোদিতে করোন্তো জাতোতি ‘আনন্দো’ত্ৰেৰ নামমকংসূ’’তি.
তথাযেৰ ৰুত্তং পপঞ্চসূদনিযম্পি –
‘‘অঞ্ঞে পন ৰদন্তি – নাযস্মা আনন্দো ভগৰতা সহজাতো, ৰযসা চ চূল়পিতুপুত্ততায চ ভগৰতো কনিট্ঠভাতাযেৰ. তথা হি মনোরথপূরণিযং একনিপাতৰণ্ণনাযং সহজাতগণনে সো ন ৰুতো’’তি.
যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং ৰিস্সত্থাদিভাৰে সতি. অতিৰিস্সত্থসক্যকুলপ্পসুততথাগতভাতুভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰেনভাৰলক্খণে হি কত্থচি হেত্ৰত্থো সম্পজ্জতি. তথা হি আচরিযধম্মপালত্থেরেন নেত্তিট্ঠকথাযং ‘‘গুন্নঞ্চে তরমানান’’ন্তি গাথাৰণ্ণনাযং ৰুত্তং –
‘‘সব্বা তা জিম্হং গচ্ছন্তীতি সব্বা তা গাৰিযো কুটিলমেৰ গচ্ছন্তি, কস্মা? নেত্তে জিম্হগতে সতি নেত্তে কুটিলং গতে সতি, নেত্তস্স কুটিলং গতত্তাতি অত্থো’’তি.
উদানট্ঠকথাযম্পি ‘‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি সুত্তপদৰণ্ণনাযং ‘‘হেতুঅত্থতা ভুম্মৰচনস্স কারণস্স ভাৰেন তদৰিনাভাৰী ফলস্স ভাৰো লক্খীযতীতি ৰেদিতব্বা’’তি (উদা. অট্ঠ. ১.১). তত্থাতি ৰা নিমিত্তভূতে ৰিস্সত্থাদিম্হীতি অত্থো, তস্মিং উচ্চিননেতিপি ৰদন্তি. ছন্দাগমনং ৰিযাতি এত্থ ছন্দা আগমনং ৰিযাতি পদচ্ছেদো. ছন্দাতি চ হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং, ছন্দেন আগমনং পৰত্তনং ৰিযাতি অত্থো, ছন্দেন অকত্তব্বকরণমিৰাতি ৰুত্তং হোতি, ছন্দং ৰা আগচ্ছতি সম্পযোগৰসেনাতি ছন্দাগমনং, তথা পৰত্তো অপাযগমনীযো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. অথ ৰা অননুরূপং গমনং অগমনং. ছন্দেন অগমনং ছন্দাগমনং, ছন্দেন সিনেহেন অননুরূপং গমনং পৰত্তনং ৰিয অকত্তব্বকরণং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. অসেক্খভূতা পটিসম্ভিদা, তংপত্তাতি তথা, অসেক্খা চ তে পটিসম্ভিদাপ্পত্তা চাতি ৰা তথা, তাদিসে. সেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তন্তি এত্থাপি এস নযো. পরিৰজ্জেন্তোতি হেত্ৰত্থে অন্তসদ্দো, পরিৰজ্জনহেতূতি অত্থো. অনুমতিযাতি অনুঞ্ঞায, যাচনাযাতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো’’তি ইদং অসেক্খানংযেৰ উচ্চিনিতত্তা ৰুত্তং, ন সেক্খানং অগতিগমনসম্ভৰেন. পঠমমগ্গেনেৰ হি চত্তারি অগতিগমনানি পহীযন্তি, তস্মা কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি থেরো আযস্মন্তং আনন্দং উচ্চিনতূতি সম্বন্ধো. ন পন কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি অভব্বো অগতিং গন্তুন্তি. ‘‘অভব্বো’’তিআদিনা পন ধম্মসঙ্গীতিযা তস্স অরহভাৰং দস্সেন্তো ৰিজ্জমানগুণে কথেতি, তেন সঙ্গীতিযা ধম্মৰিনযৰিনিচ্ছযে সম্পত্তে ছন্দাদিৰসেন অঞ্ঞথা অকথেত্ৰা যথাভূতমেৰ কথেস্সতীতি দস্সেতি. ন গন্তব্বা, অননুরূপা ৰা গতীতি অগতি, তং. পরিযত্তোতি অধিগতো উগ্গহিতো.
‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা সন্নিট্ঠানগণনং দস্সেতি. উচ্চিনিতেনাতি উচ্চিনিত্ৰা গহিতেন. অপিচ এৰং…পে… উচ্চিনীতি নিগমনং, ‘‘তেনাযস্মতা’’তিআদি পন সন্নিট্ঠানগণনদস্সনন্তিপি ৰদন্তি.
এৰং সঙ্গাযকৰিচিননপ্পকারং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞম্পি সঙ্গাযনত্থং দেসৰিচিননাদিপ্পকারং দস্সেন্তো ‘‘অথ খো’’তিআদিমাহ. তত্থ এতদহোসীতি এতং পরিৰিতক্কনং অহোসি. নু-সদ্দেন হি পরিৰিতক্কনং দস্সেতি. রাজগহন্তি ‘‘রাজগহসামন্তং গহেত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰদন্তি. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গুন্নং চরণট্ঠানং, সো ৰিযাতি গোচরো, ভিক্খূনং চরণট্ঠানং, মহন্তো সো অস্স, এত্থাতি ৰা মহাগোচরং. অট্ঠারসন্নং মহাৰিহারানম্পি অত্থিতায পহূতসেনাসনং.
থাৰরকম্মন্তি চিরট্ঠাযিকম্মং. ৰিসভাগপুগ্গলো সুভদ্দসদিসো. উক্কোটেয্যাতি নিৰারেয্য. ইতি-সদ্দো ইদমত্থে, ইমিনা মনসিকারেন হেতুভূতেন এতদহোসীতি অত্থো. গরুভাৰজননত্থং ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সঙ্ঘং সাৰেসি, ন অপলোকনঞত্তিকম্মমত্তেনাতি অধিপ্পাযো.
কদা পনাযং কতাতি আহ ‘‘অযং পনা’’তিআদি. এৰং কতভাৰো চ ইমায গণনায ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিনা. অথাতি অনন্তরত্থে নিপাতো, পরিনিব্বানন্তরমেৰাতি অত্থো. সত্তাহন্তি হি পরিনিব্বানদিৰসম্পি সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰুত্তং. অস্সাতি ভগৰতো, ‘‘সরীর’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কিত্তেত্ৰা অনিচ্চতাপটিসঞ্ঞুত্তানি গীতানি গাযিত্ৰা পূজাৰসেন কীল়নতো সুন্দরং কীল়নদিৰসা সাধুকীল়নদিৰসা নাম, সপরহিতসাধনট্ঠেন ৰা সাধূতি ৰুত্তানং সপ্পুরিসানং সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কিত্তেত্ৰা কীল়নদিৰসাতিপি যুজ্জতি. ইমস্মিঞ্চ পুরিমসত্তাহে একদেসেনেৰ সাধুকীল়নমকংসু. ৰিসেসতো পন ধাতুপূজাদিৰসেসুযেৰ. তথা হি ৰুত্তং মহাপরিনিব্বানসুত্তট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩৫) –
‘‘ইতো পুরিমেসু হি দ্ৰীসু সত্তাহেসু তে ভিক্খূ সঙ্ঘস্স ঠাননিসজ্জোকাসং করোন্তা খাদনীযং ভোজনীযং সংৰিদহন্তা সাধুকীল়িকায ওকাসং ন লভিংসু, ততো নেসং অহোসি ‘ইমং সত্তাহং সাধুকীল়িতং কীল়িস্সাম, ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং অম্হাকং পমত্তভাৰং ঞত্ৰা কোচিদেৰ আগন্ত্ৰা ধাতুযো গণ্হেয্য, তস্মা আরক্খং ঠপেত্ৰা কীল়িস্সামা’তি, তেন তে এৰমকংসূ’’তি.
তথাপি তে ধাতুপূজাযপি কতত্তা ধাতুপূজাদিৰসা নাম. ইমেযেৰ ৰিসেসেন ভগৰতি কত্তব্বস্স অঞ্ঞস্স অভাৰতো একদেসেন কতম্পি সাধুকীল়নং উপাদায ‘‘সাধুকীল়নদিৰসা’’তি পাকটা জাতাতি আহ ‘‘এৰং সত্তাহং সাধুকীল়নদিৰসা নাম অহেসু’’ন্তি.
চিতকাযাতি ৰীসসতরতনুচ্চায চন্দনদারুচিতকায, পধানকিচ্চৰসেনেৰ চ সত্তাহং চিতকাযং অগ্গিনা ঝাযীতি ৰুত্তং. ন হি অচ্চন্তসংযোগৰসেন নিরন্তরং সত্তাহমেৰ অগ্গিনা ঝাযি তত্থ পচ্ছিমদিৰসেযেৰ ঝাযিতত্তা, তস্মা সত্তাহস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. পুরিমপচ্ছিমানঞ্হি দ্ৰিন্নং সত্তাহানমন্তরে সত্তাহে যত্থ কত্থচিপি দিৰসে ঝাযমানে সতি ‘‘সত্তাহে ঝাযী’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি. যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন চত্তারো মল্লপামোক্খা সীসং ন্হাতা অহতানি ৰত্থানি নিৰত্থা ‘মযং ভগৰতো চিতকং আল়িম্পেস্সামা’তি ন সক্কোন্তি আল়িম্পেতু’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.২৩৩).
সত্তিপঞ্জরং কত্ৰাতি সত্তিখগ্গাদিহত্থেহি পুরিসেহি মল্লরাজূনং ভগৰতো ধাতুআরক্খকরণং উপলক্খণৰসেনাহ. সত্তিহত্থা পুরিসা হি সত্তিযো যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি, তাহি সমন্ততো রক্খাপনৰসেন পঞ্জরপটিভাগত্তা সত্তিপঞ্জরং. সন্ধাগারং নাম রাজূনং একা মহাসালা. উয্যোগকালাদীসু হি রাজানো তত্থ ঠত্ৰা ‘‘এত্তকা পুরতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছতো, এত্তকা উভোহি পস্সেহি, এত্তকা হত্থীসু অভিরুহন্তু, এত্তকা অস্সেসু, এত্তকা রথেসূ’’তি এৰং সন্ধিং করোন্তি মরিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং ‘‘সন্ধাগার’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপিচ উয্যোগট্ঠানতো আগন্ত্ৰাপি যাৰ গেহেসু অল্লগোমযপরিভণ্ডাদীনি করোন্তি, তাৰ দ্ৰে তীণি দিৰসানি রাজানো তত্থ সন্থম্ভন্তি ৰিস্সমন্তি পরিস্সযং ৰিনোদেন্তীতিপি সন্ধাগারং, রাজূনং ৰা সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তিপি সন্ধাগারং হ-কারস্স ধ-কারং, অনুসরাগমঞ্চ কত্ৰা, যস্মা ৰা রাজানো তত্থ সন্নিপতিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৰট্টতি, ইমস্মিং কালে ৰপিতু’’ন্তি এৰমাদিনা নযেন ঘরাৰাসকিচ্চানি সম্মন্তযন্তি, তস্মা ছিন্নৰিচ্ছিন্নং ঘরাৰাসং তত্থ সন্ধারেন্তীতিপি সন্ধাগারং. ৰিসাখপুণ্ণমিতো পট্ঠায যাৰ ৰিসাখমাসস্স অমাৰাসী, তাৰ সোল়স দিৰসা সীহল়ৰোহারৰসেন গহিতত্তা, জেট্ঠমূলমাসস্স সুক্কপক্খে চ পঞ্চ দিৰসাতি আহ ‘‘ইতি একৰীসতি দিৰসা গতা’’তি. তত্থ চরিমদিৰসেযেৰ ধাতুযো ভাজযিংসু, তস্মিংযেৰ চ দিৰসে অযং কম্মৰাচা কতা. তেন ৰুত্তং ‘‘জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমিয’’ন্তিআদি. তত্থ জেট্ঠনক্খত্তং ৰা মূলনক্খত্তং ৰা তস্স মাসস্স পুণ্ণমিযং চন্দেন যুত্তং, তস্মা সো মাসো ‘‘জেট্ঠমূলমাসো’’তি ৰুচ্চতি. অনাচারন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং অনাচারং.
যদি এৰং কস্মা ৰিনযট্ঠকথাযং, (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) মঙ্গলসুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (খু. পা. অট্ঠ. মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনা) ‘‘সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসু, সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৰসেসু ৰীতিৰত্তেসূ’’তি ৰুত্তন্তি? সত্তসু ধাতুপূজাদিৰসেসু গহিতেসু তদৰিনাভাৰতো মজ্ঝে চিতকায ঝাযনসত্তাহম্পি গহিতমেৰাতি কত্ৰা ৰিসুং ন ৰুত্তং ৰিয দিস্সতি. যদি এৰং কস্মা ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৰুত্তন্তি? নাযং দোসো. অপ্পকঞ্হি ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতি, তস্মা অপ্পকেন অধিকোপি সমুদাযো অনধিকো ৰিয হোতীতি কত্ৰা অড্ঢমাসতো অধিকেপি পঞ্চদিৰসে ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো’’তি ৰুত্তং দ্ৰাসীতিখন্ধকৰত্তানং কত্থচি ‘‘অসীতি খন্ধকৰত্তানী’’তি ৰচনং ৰিয, তথা অপ্পকেন ঊনোপি সমুদাযো অনূনো ৰিয হোতীতি কত্ৰা দিযড্ঢমাসতো ঊনেপি পঞ্চদিৰসে ‘‘দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি ৰুত্তং সতিপট্ঠানৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৰিভ. ৩৫৬) ছমাসতো ঊনেপি অড্ঢমাসে ‘‘ছমাসং সজ্ঝাযো কাতব্বো’’তি ৰচনং ৰিয, অঞ্ঞথা অট্ঠকথানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো সিযা. অপিচ দীঘভাণকানং মতেন তিণ্ণং সত্তাহানং ৰসেন ‘‘একৰীসতি দিৰসা গতা’’তি ইধ ৰুত্তং. ৰিনযসুত্তনিপাতখুদ্দকপাঠট্ঠকথাসু পন খুদ্দকভাণকানং মতেন একমেৰ ঝাযনদিৰসং কত্ৰা তদৰসেসানং দ্ৰিন্নং সত্তাহানং ৰসেন ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৰুত্তং. পঠমবুদ্ধৰচনাদীসু ৰিয তং তং ভাণকানং মতেন অট্ঠকথাসুপি ৰচনভেদো হোতীতি গহেতব্বং. এৰম্পেত্থ ৰদন্তি – পরিনিব্বানদিৰসতো পট্ঠায আদিম্হি চত্তারো সাধুকীল়নদিৰসাযেৰ, ততো পরং তযো সাধুকীল়নদিৰসা চেৰ চিতকঝাযনদিৰসা চ, ততো পরং একো চিতকঝাযনদিৰসোযেৰ, ততো পরং তযো চিতকঝাযনদিৰসা চেৰ ধাতুপূজাদিৰসা চ, ততো পরং চত্তারো ধাতুপূজাদিৰসাযেৰ, ইতি তং তং কিচ্চানুরূপগণনৰসেন তীণি সত্তাহানি পরিপূরেন্তি, অগহিতগ্গহণেন পন অড্ঢমাসোৰ হোতি. ‘‘একৰীসতি দিৰসা গতা’’তি ইধ ৰুত্তৰচনঞ্চ তং তং কিচ্চানুরূপগণনেনেৰ. এৰঞ্হি চতূসুপি অট্ঠকথাসু ৰুত্তৰচনং সমেতীতি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেন পন ৰুত্তং ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তোতি এত্থ একো দিৰসো নট্ঠো, সো পাটিপদদিৰসো, কোলাহলদিৰসো নাম সো, তস্মা ইধ ন গহিতো’’তি, (ৰজির. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) তং ন সুন্দরং পরিনিব্বানসুত্তন্তপাল়িযং (দী. নি. ২.২২৭) পাটিপদদিৰসতোযেৰ পট্ঠায সত্তাহস্স ৰুত্তত্তা, অট্ঠকথাযঞ্চ পরিনিব্বানদিৰসেন সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গণিতত্তা. তথা হি পরিনিব্বানদিৰসেন সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গণনেনেৰ জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমী একৰীসতিমো দিৰসো হোতি.
চত্তালীস দিৰসাতি জেট্ঠমূলসুক্কপক্খছট্ঠদিৰসতো যাৰ আসল়্হী পুণ্ণমী, তাৰ গণেত্ৰা ৰুত্তং. এত্থন্তরেতি চত্তালীসদিৰসব্ভন্তরে. রোগো এৰ রোগপলিবোধো. আচরিযুপজ্ঝাযেসু কত্তব্বকিচ্চমেৰ আচরিযুপজ্ঝাযপলিবোধো, তথা মাতাপিতুপলিবোধো. যথাধিপ্পেতং অত্থং, কম্মং ৰা পরিবুন্ধেতি উপরোধেতি পৰত্তিতুং ন দেতীতি পলিবোধো র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা. তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৰা তং করণীযং করোতূতি সঙ্গাহকেন ছিন্দিতব্বং তং সব্বং পলিবোধং ছিন্দিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গাযনসঙ্খাতং তদেৰ করণীযং করোতু.
অঞ্ঞেপি মহাথেরাতি অনুরুদ্ধত্থেরাদযো. সোকসল্লসমপ্পিতন্তি সোকসঙ্খাতেন সল্লেন অনুপৰিট্ঠং পটিৰিদ্ধং. অসমুচ্ছিন্নঅৰিজ্জাতণ্হানুসযত্তা অৰিজ্জাতণ্হাভিসঙ্খাতেন কম্মুনা ভৰযোনিগতিট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং অত্তভাৰং জনেতি অভিনিব্বত্তেতীতি জনো. কিলেসে জনেতি, অজনি, জনিস্সতীতি ৰা জনো, মহন্তো জনো তথা, তং. আগতাগতন্তি আগতমাগতং যথা ‘‘একেকো’’তি. এত্থ সিযা – ‘‘থেরো অত্তনো পঞ্চসতায পরিসায পরিৰুত্তো রাজগহং গতো, অঞ্ঞেপি মহাথেরা অত্তনো অত্তনো পরিৰারে গহেত্ৰা সোকসল্লসমপ্পিতং মহাজনং অস্সাসেতুকামা তং তং দিসং পক্কন্তা’’তি ইধ ৰুত্তৰচনং সমন্তপাসাদিকায ‘‘মহাকস্সপত্থেরো ‘রাজগহং আৰুসো গচ্ছামা’তি উপড্ঢং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো, অনুরুদ্ধত্থেরোপি উপড্ঢং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো’’তি (পারা. অট্ঠ. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তৰচনঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধং হোতি. ইধ হি মহাকস্সপত্থেরাদযো অত্তনো অত্তনো পরিৰারভিক্খূহিযেৰ সদ্ধিং তং তং দিসং গতাতি অত্থো আপজ্জতি, তত্থ পন মহাকস্সপত্থেরঅনুরুদ্ধত্থেরাযেৰ পচ্চেকমুপড্ঢসঙ্ঘেন সদ্ধিং একেকং মগ্গং গতাতি? ৰুচ্চতে – তদুভযম্পি হি ৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতি অত্থতো সংসন্দনত্তা. ইধ হি নিরৰসেসেন থেরানং পচ্চেকগমনৰচনমেৰ তত্থ নযৰসেন দস্সেতি, ইধ অত্তনো অত্তনো পরিসায গমনৰচনঞ্চ তত্থ উপড্ঢসঙ্ঘেন সদ্ধিং গমনৰচনেন. উপড্ঢসঙ্ঘোতি হি সকসকপরিসাভূতো ভিক্খুগণো গয্হতি উপড্ঢসদ্দস্স অসমেপি ভাগে পৰত্তত্তা. যদি হি সন্নিপতিতে সঙ্ঘে উপড্ঢসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি অত্থং গণ্হেয্য, তদা সঙ্ঘস্স গণনপথমতীতত্তা ন যুজ্জতেৰ, যদি চ সঙ্গাযনত্থং উচ্চিনিতানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং মজ্ঝে উপড্ঢসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি অত্থং গণ্হেয্য, এৰম্পি তেসং গণপামোক্খানংযেৰ উচ্চিনিতত্তা ন যুজ্জতেৰ. পচ্চেকগণিনো হেতে. ৰুত্তঞ্হি ‘‘সত্তসতসহস্সানি, তেসু পামোক্খভিক্খৰো’’তি, ইতি অত্থতো সংসন্দনত্তা তদেতং উভযম্পি ৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিরুজ্ঝতীতি. তংতংভাণকানং মতেনেৰং ৰুত্তন্তিপি ৰদন্তি.
‘‘অপরিনিব্বুতস্স ভগৰতো’’তিআদিনা যোজেতব্বং. পত্তচীৰরমাদাযাতি এত্থ চতুমহারাজদত্তিযসেলমযপত্তং, সুগতচীৰরঞ্চ গণ্হিত্ৰাতি অত্থো. সোযেৰ হি পত্তো ভগৰতা সদা পরিভুত্তো. ৰুত্তঞ্হি সমচিত্তপটিপদাসুত্তট্ঠকথাযং ‘‘ৰস্সংৰুত্থানুসারেন অতিরেকৰীসতিৰস্সকালেপি তস্সেৰ পরিভুত্তভাৰং দীপেতুকামেন পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা সুনিৰত্থনিৰাসনো সুগতচীৰরং পারুপিত্ৰা সেলমযপত্তমাদায ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসিত্ৰা পিণ্ডায চরন্তো’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ২.৩৭) গন্ধমালাদযো নেসং হত্থেতি গন্ধমালাদিহত্থা.
তত্রাতি তিস্সং সাৰত্থিযং. সুদন্তি নিপাতমত্তং. অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তাযাতি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭) অনিচ্চসভাৰপটিসঞ্ঞুত্তায. ধম্মেন যুত্তা, ধম্মস্স ৰা পতিরূপাতি ধম্মী, তাদিসায. সঞ্ঞাপেত্ৰাতি সুট্ঠু জানাপেত্ৰা, সমস্সাসেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰসিতগন্ধকুটিন্তি নিচ্চসাপেক্খত্তা সমাসো. পরিভোগচেতিযভাৰতো ‘‘গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰন্দিত্ৰা’’তি চ ‘‘ৰিৰরিত্ৰা’’তি এত্থ পুব্বকালকিরিযা. তথা হি আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘গন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰাতি পরিভোগচেতিযভাৰতো গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা গন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরীতি ৰেদিতব্ব’’ন্তি (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) মিলাতা মালা, সাযেৰ কচৰরং, মিলাতং ৰা মালাসঙ্খাতং কচৰরং তথা. অতিহরিত্ৰাতি পঠমং ঠপিতট্ঠানমভিমুখং হরিত্ৰা. যথাঠানে ঠপেত্ৰাতি পঠমং ঠপিতট্ঠানং অনতিক্কমিত্ৰা যথাঠিতট্ঠানেযেৰ ঠপেত্ৰা. ভগৰতো ঠিতকালে করণীযং ৰত্তং সব্বমকাসীতি সেনাসনে কত্তব্বৰত্তং সন্ধায ৰুত্তং. কুরুমানো চাতি তং সব্বং ৰত্তং করোন্তো চ. লক্খণে হি অযং মান-সদ্দো. ন্হানকোট্ঠকস্স সম্মজ্জনঞ্চ তস্মিং উদকস্স উপট্ঠাপনঞ্চ, তানি আদীনি যেসং ধম্মদেসনাওৰাদাদীনন্তি তথা, তেসং কালেসূতি অত্থো. সীহস্স মিগরাজস্স সেয্যা সীহসেয্যা, তদ্ধিতৰসেন, সদিসৰোহারেন ৰা ভগৰতো সেয্যাপি ‘‘সীহসেয্যা’’তি ৰুচ্চতি. তেজুস্সদইরিযাপথত্তা উত্তমসেয্যা ৰা, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো’’তি, (দী. নি. ২.১৯৮) তং. কপ্পনকালো করণকালো ননূতি যোজেতব্বং.
‘‘যথা ত’’ন্তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং উপমায আৰি করোতি. তত্থ যথা অঞ্ঞোপি ভগৰতো…পে… পতিট্ঠিতপেমো চেৰ অখীণাসৰো চ অনেকেসু…পে… উপকারসঞ্জনিতচিত্তমদ্দৰো চ অকাসি, এৰং আযস্মাপি আনন্দো ভগৰতো গুণ…পে… মদ্দৰো চ হুত্ৰা অকাসীতি যোজনা. ন্তি নিপাতমত্তং. অপিচ এতেন তথাকরণহেতুং দস্সেতি, যথা অঞ্ঞেপি যথাৰুত্তসভাৰা অকংসু, তথা আযস্মাপি আনন্দো ভগৰতো…পে… পতিট্ঠিতপেমত্তা চেৰ অখীণাসৰত্তা চ অনেকেসু…পে… উপকারসঞ্জনিতচিত্তমদ্দৰত্তা চাতি হেতুঅত্থস্স লব্ভমানত্তা. হেতুগব্ভানি হি এতানি পদানি তদত্থস্সেৰ তথাকরণহেতুভাৰতো. ধনপালদমন (চূল়ৰ. ৩৪২), সুৰণ্ণকক্কট (জা. ১.৫.৯৪), চূল়হংস (জা. ১.১৫.১৩৩) -মহাহংসজাতকাদীহি (জা. ২.২১.৮৯) চেত্থ ৰিভাৰেতব্বো. গুণানং গণো, সোযেৰ অমতনিপ্ফাদকরসসদিসতায অমতরসো. তং জাননপকতিতাযাতি পতিট্ঠিতপদে হেতু. উপকার…পে… মদ্দৰোতি উপকারপুব্বভাৰেন সম্মাজনিতচিত্তমুদুকো. এৰম্পি সো ইমিনা কারণেন অধিৰাসেসীতি দস্সেন্তো ‘‘তমেন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তমেনন্তি তং আযস্মন্তং আনন্দং. এত-সদ্দো হি পদালঙ্কারমত্তং. অযঞ্হি সদ্দপকতি, যদিদং দ্ৰীসু সব্বনামেসু পুব্বপদস্সেৰ অত্থপদতা. সংৰেজেসীতি ‘‘ননু ভগৰতা পটিকচ্চেৰ অক্খাতং ‘সব্বেহেৰ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’তিআদিনা (দী. নি. ২.১৮৩; সং. নি. ৫.৩৭৯; অ. নি. ১০.৪৮) সংৰেগং জনেসী’’তি (দী. নি. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘ভন্তে…পে… অস্সাসেস্সথাতি পঠমং ৰত্ৰা’’তি সহ পাঠসেসেন যোজনা অস্স. যথারুততো পন আদ্যত্থেন ইতি-সদ্দেন ‘‘এৰমাদিনা সংৰেজেসী’’তি যোজনাপি যুজ্জতেৰ. যেন কেনচি হি ৰচনেন সংৰেগং জনেসি, তং সব্বম্পি সংৰেজনস্স করণং সম্ভৰতীতি. সন্থম্ভিত্ৰাতি পরিদেৰনাদিৰিরহেন অত্তানং পটিবন্ধেত্ৰা পতিট্ঠাপেত্ৰা. উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতপিত্তসেম্হাদিদোসং. পিত্তসেম্হৰাতৰসেন হি তিস্সো ধাতুযো ইধ ভেসজ্জকরণযোগ্যতায অধিপ্পেতা, যা ‘‘দোসা, মলা’’তি চ লোকে ৰুচ্চন্তি, পথৰী আপো তেজো ৰাযো আকাসোতি চ ভেদেন পচ্চেকং পঞ্চৰিধা. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ৰাযুপিত্তকফা দোসা, ধাতৰো চ মলা তথা;
তত্থাপি পঞ্চধাখ্যাতা, পচ্চেকং দেহধারণা.
সরীরদূসনা দোসা, মলীনকরণা মলা;
ধারণা ধাতৰো তে তু, ইত্থমন্ৰত্থসঞ্ঞকা’’তি.
সমস্সাসেতুন্তি সন্তপ্পেতুং. দেৰতায সংৰেজিতদিৰসতো, জেতৰনৰিহারং পৰিট্ঠদিৰসতো ৰা দুতিযদিৰসে. ৰিরিচ্চতি এতেনাতি ৰিরেচনং, ওসধপরিভাৰিতং খীরমেৰ ৰিরেচনং তথা. যং সন্ধাযাতি যং ভেসজ্জপানং সন্ধায. অঙ্গপচ্চঙ্গেন সোভতীতি সুভো, মনুনো অপচ্চং মানৰো, ন-কারস্স পন ণ-কারে কতে মাণৰো. মনূতি হি পঠমকপ্পিককালে মনুস্সানং মাতাপিতুট্ঠানে ঠিতো পুরিসো, যো সাসনে ‘‘মহাসম্মতরাজা’’তি ৰুত্তো. সো হি সকললোকস্স হিতং মনভি জানাতীতি মনূতি ৰুচ্চতি. এৰম্পেত্থ ৰদন্তি ‘‘দন্তজ ন-কারসহিতো মানৰসদ্দো সব্বসত্তসাধারণৰচনো, মুদ্ধজ ণ-কারসহিতো পন মাণৰসদ্দো কুচ্ছিতমূল়্হাপচ্চৰচনো’’তি. চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তট্ঠকথাযম্পি (ম. নি. অট্ঠ. ৪.২৮৯) হি মুদ্ধজ ণ-কারসহিতস্সেৰ মাণৰসদ্দস্স অত্থো ৰণ্ণিতো. তট্টীকাযম্পি ‘‘যং অপচ্চং কুচ্ছিতং মূল়্হং ৰা, তত্থ লোকে মাণৰৰোহারো, যেভুয্যেন চ সত্তা দহরকালে মূল়্হধাতুকা হোন্তীতি তস্সেৰত্থো পকাসিতো’’তি ৰদন্তি আচরিযা. অঞ্ঞত্থ চ ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরো যুৰা মাণৰো, ইধ পন তব্বোহারেন মহল্লকোপি. ৰুত্তঞ্হি চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনাযং ‘‘মাণৰোতি পন তং তরুণকালে ৰোহরিংসু, সো মহল্লককালেপি তেনেৰ ৰোহারেন ৰোহরীযতী’’তি, (ম. নি. অট্ঠ. ৪.২৮৯) সুভনামকেন লদ্ধমাণৰৰোহারেনাতি অত্থো. সো পন ‘‘সত্থা পরিনিব্বুতো, আনন্দত্থেরো কিরস্স পত্তচীৰরমাদায আগতো, মহাজনো তং দস্সনায উপসঙ্কমতী’’তি সুত্ৰা ‘‘ৰিহারং খো পন গন্ত্ৰা মহাজনমজ্ঝে ন সক্কা সুখেন পটিসন্থারং ৰা কাতুং, ধম্মকথং ৰা সোতুং, গেহমাগতংযেৰ নং দিস্ৰা সুখেন পটিসন্থারং করিস্সামি, একা চ মে কঙ্খা অত্থি, তম্পি নং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা একং মাণৰকং পেসেসি, তং সন্ধাযাহ ‘‘পহিতং মাণৰক’’ন্তি খুদ্দকে চেত্থ কপচ্চযো. এতদৰোচাতি এতং ‘‘অকালো’’তিআদিকং ৰচনং আনন্দত্থেরো অৰোচ.
অকালোতি অজ্জ গন্তুং অযুত্তকালো. কস্মাতি চে ‘‘অত্থি মে’’তিআদিমাহ. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হেত্থ মত্তাসদ্দো ‘‘মত্তা সুখপরিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৰিয. পীতাতি পিৰিতা. স্ৰেপীতি এত্থ ‘‘অপি-সদ্দো অপেক্খো মন্তা নুঞ্ঞাযা’’তি (ৰজির. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰজিরবুদ্ধিত্থেরেন ৰুত্তং. অযং পন তস্সাধিপ্পাযো – ‘‘অপ্পেৰ নামা’’তি সংসযমত্তে ৰুত্তে অনুঞ্ঞাতভাৰো ন সিদ্ধো, তস্মা তং সাধনত্থং ‘‘অপী’’তি ৰুত্তং, তেন ইমমত্থং দীপেতি ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰে মযং উপসঙ্কমেয্যাম, উপসঙ্কমিতুং পটিবলা সমানা উপসঙ্কমিস্সাম চা’’তি.
দুতিযদিৰসেতি খীরৰিরেচনপীতদিৰসতো দুতিযদিৰসে. চেতকত্থেরেনাতি চেতিযরট্ঠে জাতত্তা চেতকোতি এৰং লদ্ধনামেন থেরেন. পচ্ছাসমণেনাতি পচ্ছানুগতেন সমণেন. সহত্থে চেতং করণৰচনং. সুভেন মাণৰেন পুট্ঠোতি ‘‘যেসু ধম্মেসু ভৰং গোতমো ইমং লোকং পতিট্ঠপেসি, তে তস্স অচ্চযেন নট্ঠা নু খো, ধরন্তি নু খো, সচে ধরন্তি, ভৰং (নত্থি দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৪৮) আনন্দো জানিস্সতি, হন্দ নং পুচ্ছামী’’তি এৰং চিন্তেত্ৰা ‘‘যেসং সো ভৰং গোতমো ধম্মানং ৰণ্ণৰাদী অহোসি, যত্থ চ ইমং জনতং সমাদপেসি নিৰেসেসি পতিট্ঠাপেসি, কতমেসানং খো ভো আনন্দ ধম্মানং সো ভৰং গোতমো ৰণ্ণৰাদী অহোসী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৮) পুট্ঠো, অথস্স থেরো তীণি পিটকানি সীলক্খন্ধাদীহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং খো মাণৰ খন্ধানং সো ভগৰা ৰণ্ণৰাদী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৯) ইধ সীলক্খন্ধৰগ্গে দসমং সুত্তমভাসি, তং সন্ধাযাহ ‘‘ইমস্মিং…পে… মভাসী’’তি.
খণ্ডন্তি ছিন্নং. ফুল্লন্তি ভিন্নং, সেৰালাহিছত্তকাদিৰিকস্সনং ৰা, তেসং পটিসঙ্খরণং সম্মা পাকতিককরণং, অভিনৰপটিকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. উপকট্ঠাযাতি আসন্নায. ৰস্সং উপনেন্তি উপগচ্ছন্তি এত্থাতি ৰস্সূপনাযিকা, ৰস্সূপগতকালো, তায. সঙ্গীতিপাল়িযং (চূল়ৰ. ৪৪০) সামঞ্ঞেন ৰুত্তম্পি ৰচনং এৰং গতেযেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি সংসন্দেতুং সাধেতুং ৰা আহ ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদি.
রাজগহং পরিৰারেত্ৰাতি বহিনগরে ঠিতভাৰেন ৰুত্তং. ছড্ডিতপতিতউক্লাপাতি ছড্ডিতা চ পতিতা চ উক্লাপা চ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভগৰতো পরিনিব্বানট্ঠানং গচ্ছন্তেহি ভিক্খূহি ছড্ডিতা ৰিস্সট্ঠা, ততোযেৰ চ উপচিকাদীহি খাদিতত্তা ইতো চিতো চ পতিতা, সম্মজ্জনাভাৰেন আকিণ্ণকচৰরত্তা উক্লাপা চাতি. তদেৰত্থং ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদিনা ৰিভাৰেতি. অৰকুথি পূতিভাৰমগমাসীতি উক্লাপো থ-কারস্স ল-কারং কত্ৰা, উজ্ঝিট্ঠো ৰা কলাপোসমূহোতি উক্লাপো, ৰণ্ণসঙ্গমনৰসেনেৰং ৰুত্তং যথা ‘‘উপক্লেসো, স্নেহো’’ – ইচ্চাদি, তেন যুত্তাতি তথা. পরিচ্ছেদৰসেন ৰেণীযন্তি দিস্সন্তীতি পরিৰেণা. কুরুমানাতি কত্তুকামা. সেনাসনৰত্তানং পঞ্ঞত্তত্তা, সেনাসনক্খন্ধকে চ সেনাসনপটিবদ্ধানং বহূনম্পি ৰচনানং ৰুত্তত্তা সেনাসনপটিসঙ্খরণম্পি তস্স পূজাযেৰ নামাতি আহ ‘‘ভগৰতো ৰচনপূজনত্থ’’ন্তি. পঠমং মাসন্তি ৰস্সানস্স পঠমং মাসং. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. ‘‘তিত্থিযৰাদপরিমোচনত্থঞ্চা’’তি ৰুত্তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘তিত্থিযা হী’’তিআদি ৰুত্তং.
যন্তি কতিকৰত্তকরণং. এদিসেসু হি ঠানেসু যং-সদ্দো তং-সদ্দানপেক্খো তেনেৰ অত্থস্স পরিপুণ্ণত্তা. যং ৰা কতিকৰত্তং সন্ধায ‘‘অথ খো’’তিআদি ৰুত্তং, তদেৰ মযাপি ৰুত্তন্তি অত্থো. এস নযো ঈদিসেসু ভগৰতা…পে… ৰণ্ণিতন্তি সেনাসনৰত্তং পঞ্ঞপেন্তেন সেনাসনক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৩০৮) চ সেনাসনপটিবদ্ধৰচনং কথেন্তেন ৰণ্ণিতং. সঙ্গাযিস্সামাতি এত্থ ইতি-সদ্দস্স ‘‘ৰুত্তং অহোসী’’তি চ উভযত্থ সম্বন্ধো, একস্স ৰা ইতি-সদ্দস্স লোপো.
দুতিযদিৰসেতি এৰং চিন্তিতদিৰসতো দুতিযদিৰসে, সো চ খো ৰস্সূপনাযিকদিৰসতো দুতিযদিৰসোৰ. থেরা হি আসল়্হিপুণ্ণমিতো পাটিপদদিৰসেযেৰ সন্নিপতিত্ৰা ৰস্সমুপগন্ত্ৰা এৰং চিন্তেসুন্তি. রাজদ্ৰারেতি রাজগেহদ্ৰারে. হত্থকম্মন্তি হত্থকিরিযং, হত্থকম্মস্স করণন্তি ৰুত্তং হোতি. পটিৰেদেসুন্তি জানাপেসুং. ৰিসট্ঠাতি নিরাসঙ্কচিত্তা. আণাযেৰ অপ্পটিহতৰুত্তিযা পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি আণাচক্কং. তথা ধম্মোযেৰ চক্কন্তি ধম্মচক্কং, তং পনিধ দেসনাঞাণপটিৰেধঞাণৰসেন দুৰিধম্পি যুজ্জতি তদুভযেনেৰ সঙ্গীতিযা পৰত্তনতো. ‘‘ধম্মচক্কন্তি চেতং দেসনাঞাণস্সাপি নামং, পটিৰেধঞাণস্সাপী’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮) হি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. সন্নিসজ্জট্ঠানন্তি সন্নিপতিত্ৰা নিসীদনট্ঠানং. সত্ত পণ্ণানি যস্সাতি সত্তপণ্ণী, যো ‘‘ছত্তপণ্ণো, ৰিসমচ্ছদো’’ তিপি ৰুচ্চতি, তস্স জাতগুহদ্ৰারেতি অত্থো.
ৰিস্সকম্মুনাতি সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স কম্মাকম্মৰিধাযকং দেৰপুত্তং সন্ধাযাহ. সুৰিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানন্তি এত্থ সুৰিভত্তপদস্স দ্ৰন্দতো পুব্বে সুয্যমানত্তা সব্বেহি দ্ৰন্দপদেহি সম্বন্ধো, তথা ‘‘নানাৰিধ…পে… ৰিচিত্ত’’ন্তিআদীসুপি. রাজভৰনৰিভূতিন্তি রাজভৰনসম্পত্তিং, রাজভৰনসোভং ৰা. অৰহসন্তমিৰাতি অৰহাসং কুরুমানং ৰিয. সিরিযাতি সোভাসঙ্খাতায লক্খিযা. নিকেতনমিৰাতি ৰসনট্ঠানমিৰ, ‘‘জলন্তমিৰা’’তিপি পাঠো. একস্মিংযেৰ পানীযতিত্থে নিপতন্তা পক্খিনো ৰিয সব্বেসম্পি জনানং চক্খূনি মণ্ডপেযেৰ নিপতন্তীতি ৰুত্তং ‘‘একনিপাত…পে… ৰিহঙ্গান’’ন্তি. নযনৰিহঙ্গানন্তি নযনসঙ্খাতৰিহঙ্গানং. লোকরামণেয্যকমিৰ সম্পিণ্ডিতন্তি যদি লোকে ৰিজ্জমানং রামণেয্যকং সব্বমেৰ আনেত্ৰা একত্থ সম্পিণ্ডিতং সিযা, তং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি, যং যং ৰা লোকে রমিতুমরহতি, তং সব্বং সম্পিণ্ডিতমিৰাতিপি অত্থো. দট্ঠব্বসারমণ্ডন্তি ফেগ্গুরহিতং সারং ৰিয, কসটৰিনিমুত্তং পসন্নং ৰিয চ দট্ঠুমরহরূপেসু সারভূতং, পসন্নভূতঞ্চ. অপিচ দট্ঠব্বো দস্সনীযো সারভূতো ৰিসিট্ঠতরো মণ্ডো মণ্ডনং অলঙ্কারো এতস্সাতি দট্ঠব্বসারমণ্ডো, তং. মণ্ডং সূরিযরস্মিং পাতি নিৰারেতি, সব্বেসং ৰা জনানং মণ্ডং পসন্নং পাতি রক্খতি, মণ্ডনমলঙ্কারং ৰা পাতি পিৰতি অলঙ্করিতুং যুত্তভাৰেনাতি মণ্ডপো, তং.
কুসুমদামানি চ তানি ওলম্বকানি চেতি কুসুমদামোলম্বকানি. ৰিসেসনস্স চেত্থ পরনিপাতো যথা ‘‘অগ্যাহিতো’’তি. ৰিৰিধানিযেৰ কুসুমদামোলম্বকানি তথা, তানি ৰিনিগ্গলন্তং ৰিসেসেন ৰমেন্তং নিক্খামেন্তমিৰ চারু সোভনং ৰিতানং এত্থাতি তথা. কুট্টেন গহিতো সমং কতোতি কুট্টিমো, কোট্টিমো ৰা, তাদিসোযেৰ মণীতি মণিকোট্টিমো, নানারতনেহি ৰিচিত্তো মণিকোট্টিমো, তস্স তলং তথা. অথ ৰা মণিযো কোট্টেত্ৰা কততলত্তা মণিকোট্টেন নিপ্ফত্তন্তি মণিকোট্টিমং, তমেৰ তলং, নানারতনৰিচিত্তং মণিকোট্টিমতলং তথা. তমিৰ চ নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্তং সুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মন্তি সম্বন্ধো. পুপ্ফপূজা পুপ্ফূপহারো. এত্থ হি নানারতনৰিচিত্তগ্গহণং নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্ততাযনিদস্সনং, মণিকোট্টিমতলগ্গহণং সুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মতাযাতি দট্ঠব্বং. নন্তি মণ্ডপং. ব্রহ্মৰিমানসদিসন্তি ভাৰনপুংসকং, যথা ব্রহ্মৰিমানং সোভতি, তথা অলঙ্করিত্ৰাতি অত্থো. ৰিসেসেন মানেতব্বন্তি ৰিমানং. সদ্দৰিদূ পন ‘‘ৰিহে আকাসে মাযন্তি গচ্ছন্তি দেৰা যেনাতি ৰিমান’’ন্তি ৰদন্তি. ৰিসেসেন ৰা সুচরিতকম্মুনা মীযতি নিম্মীযতীতি ৰিমানং, ৰীতি ৰা সকুণো ৰুচ্চতি, তং সণ্ঠানেন মীযতি নিম্মীযতীতি ৰিমানন্তিআদিনাপি ৰত্তব্বো. ৰিমানট্ঠকথাযং পন ‘‘একযোজনদ্ৰিযোজনাদিভাৰেন পমাণৰিসেসযুত্ততায, সোভাতিসযযোগেন চ ৰিসেসতো মাননীযতায ৰিমান’’ন্তি (ৰি. ৰ. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) ৰুত্তং. নত্থি অগ্ঘমেতেসন্তি অনগ্ঘানি, অপরিমাণগ্ঘানি অগ্ঘিতুমসক্কুণেয্যানীতি ৰুত্তং হোতি. পতিরূপং, পচ্চেকং ৰা অত্থরিতব্বানীতি পচ্চত্থরণানি, তেসং সতানি তথা. উত্তরাভিমুখন্তি উত্তরদিসাভিমুখং. ধম্মোপি সত্থাযেৰ সত্থুকিচ্চনিপ্ফাদনতোতি ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো আসনারহং ধম্মাসনং পঞ্ঞপেত্ৰা’’তি. যথাহ ‘‘যো খো…পে… মমচ্চযেন সত্থা’’তিআদি, (দী. নি. ২.২১৬) তথাগতপ্পৰেদিতধম্মদেসকস্স ৰা সত্থুকিচ্চাৰহত্তা তথারূপে আসনে নিসীদিতুমরহতীতি দস্সেতুম্পি এৰং ৰুত্তং. আসনারহন্তি নিসীদনারহং. ধম্মাসনন্তি ধম্মদেসকাসনং, ধম্মং ৰা কথেতুং যুত্তাসনং. দন্তখচিতন্তি দন্তেহি খচিতং, হত্থিদন্তেহি কতন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দন্তো নাম হত্থিদন্তো ৰুচ্চতী’’তি হি ৰুত্তং. এত্থাতি এতস্মিং ধম্মাসনে. মম কিচ্চন্তি মম কম্মং, মযা ৰা করণীযং.
ইদানি আযস্মতো আনন্দস্স অসেক্খভূমিসমাপজ্জনং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিঞ্চ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্মিঞ্চ পন দিৰসএতি তথা রঞ্ঞা আরোচাপিতদিৰসে, সাৰণমাসস্সকাল়পক্খচতুত্থদিৰসেতি ৰুত্তং হোতি. অনত্থজননতো ৰিসসঙ্কাসতায কিলেসো ৰিসং, তস্স খীণাসৰভাৰতো অঞ্ঞথাভাৰসঙ্খাতা সত্তি গন্ধো. তথা হি সো ভগৰতো পরিনিব্বানাদীসু ৰিলাপাদিমকাসি. অপিচ ৰিসজননকপুপ্ফাদিগন্ধপটিভাগতায নানাৰিধদুক্খহেতুকিরিযাজননকো কিলেসোৰ ‘‘ৰিসগন্ধো’’তি ৰুচ্চতি. তথা হি সো ‘‘ৰিসং হরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা’’তিআদিনা (মহানি. ৩) ৰুত্তোতি. অপিচ ৰিসগন্ধোনাম ৰিরূপো মংসাদিগন্ধো, তংসদিসতায পন কিলেসো. ‘‘ৰিস্সসদ্দো হি ৰিরূপে’’তি (ধ. স. টী. ৬২৪) অভিধম্মটীকাযংৰুত্তং. অদ্ধাতি একংসতো. সংৰেগন্তি ধম্মসংৰেগং. ‘‘ওহিতভারান’’ন্তি হি যেভুয্যেন, পধানেন চ ৰুত্তং. এদিসেসু পন ঠানেসু তদঞ্ঞেসম্পি ধম্মসংৰেগোযেৰ অধিপ্পেতো. তথা হি ‘‘সংৰেগো নাম সহোত্তপ্পং ঞাণং, সো তস্সা ভগৰতো দস্সনে উপ্পজ্জী’’তি (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৮৩৮) রজ্জুমালাৰিমানৰণ্ণনাযংৰুত্তং, সা চ তদা অৰিঞ্ঞাতসাসনা অনাগতফলাতি. ইতরথা হি চিত্তুত্রাসৰসেন দোসোযেৰ সংৰেগোতি আপজ্জতি, এৰঞ্চ সতি সো তস্স অসেক্খভূমিসমাপজ্জনস্স একংসকারণং ন সিযা. এৰমভূতো চ সো ইধ ন ৰত্তব্বোযেৰাতি অলমতিপপঞ্চেন. তেনাতি তস্মা স্ৰে সঙ্ঘসন্নিপাতস্স ৰত্তমানত্তা, সেক্খসকরণীযত্তা ৰা. তে ন যুত্তন্তি তৰ ন যুত্তং, তযা ৰা সন্নিপাতং গন্তুং ন পতিরূপং.
মেতন্তি মম এতং গমনং. য্ৰাহন্তি যো অহং, যন্তি ৰা কিরিযাপরামসনং, তেন ‘‘গচ্ছেয্য’’ন্তি এত্থ গমনকিরিযং পরামসতি, কিরিযাপরামসনস্স চ যং তং-সদ্দস্স অযং পকতি, যদিদং নপুংসকলিঙ্গেন, একৰচনেন চ যোগ্যতা তথাযেৰ তত্থ তত্থ দস্সনতো. কিরিযায হি সভাৰতো নপুংসকত্তমেকত্তঞ্চ ইচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ. আৰজ্জেসীতি উপনামেসি. মুত্তাতি মুচ্চিতা. অপ্পত্তঞ্চাতি অগতঞ্চ, বিম্বোহনে ন তাৰ ঠপিতন্তি ৰুত্তং হোতি. এতস্মিং অন্তরেতি এত্থন্তরে, ইমিনা পদদ্ৰযেন দস্সিতকালানং ৰেমজ্ঝক্খণে, তথাদস্সিতকালদ্ৰযস্স ৰা ৰিৰরেতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘কারণে চেৰ চিত্তে চ, খণস্মিং ৰিৰরেপি চ;
ৰেমজ্ঝাদীসু অত্থেসু ‘অন্তরা’তি রৰো গতো’’তি.
হি ৰুত্তং. অনুপাদাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৰা, যেহি ৰা কিলেসেহি মুচ্চতি, তেসং লেসমত্তম্পি অগ্গহেত্ৰা. আসৰেহীতি ভৰতো আ ভৰগ্গং, ধম্মতো চ আ গোত্রভুং সৰনতো পৰত্তনতো আসৰসঞ্ঞিতেহি কিলেসেহি. উপলক্খণৰচনমত্তঞ্চেতং. তদেকট্ঠতায হি সব্বেহিপি কিলেসেহি সব্বেহিপি পাপধম্মেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতিযেৰ. চিত্তং ৰিমুচ্চীতি চিত্তং অরহত্তমগ্গক্খণে আসৰেহি ৰিমুচ্চমানং হুত্ৰা অরহত্তফলক্খণে ৰিমুচ্চি. তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিনা. চঙ্কমেনাতি চঙ্কমনকিরিযায. ৰিসেসন্তি অত্তনা লদ্ধমগ্গফলতো ৰিসেসমগ্গফলং. ৰিৰট্টূপনিস্সযভূতং কতং উপচিতং পুঞ্ঞং যেনাতি কতপুঞ্ঞো, অরহত্তাধিগমায কতাধিকারোতি অত্থো. পধানমনুযুঞ্জাতি ৰীরিযমনুযুঞ্জাহি, অরহত্তসমাপত্তিযা অনুযোগং করোহীতি ৰুত্তং হোতি. হোহিসীতি ভৰিস্সসি. কথাদোসোতি কথায দোসো ৰিতথভাৰো. অচ্চারদ্ধন্তি অতিৰিয আরদ্ধং. উদ্ধচ্চাযাতি উদ্ধতভাৰায. হন্দাতি ৰোস্সগ্গৰচনং. তেন হি অধুনাযেৰ যোজেমি, ন পনাহং পপঞ্চং করোমীতি ৰোস্সগ্গং করোতি. ৰীরিযসমতং যোজেমীতি চঙ্কমনৰীরিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৰসেন সমাধিনা সমতাপাদনেন ৰীরিযস্স সমতং সমভাৰং যোজেমি, ৰীরিযেন ৰা সমথসঙ্খাতং সমাধিং যোজেমীতিপি অত্থো. দ্ৰিধাপি হি পাঠো দিস্সতি. ৰিস্সমিস্সামীতি অস্সসিস্সামি. ইদানি তস্স ৰিসেসতো পসংসনারহভাৰং দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাতি চতুইরিযাপথৰিরহিততাকারণেন. ‘‘অনিপন্নো’’তিআদীনি পচ্চুপ্পন্নৰচনানেৰ. পরিনিব্বুতোপি সো আকাসেযেৰ পরিনিব্বাযি. তস্মা থেরস্স কিলেসপরিনিব্বানং, খন্ধপরিনিব্বানঞ্চ ৰিসেসেন পসংসারহং অচ্ছরিযব্ভুতমেৰাতি.
দুতিযদিৰসেতি থেরেন অরহত্তপত্তদিৰসতো দুতিযদিৰসে. পঞ্চমিযন্তি তিথীপেক্খায ৰুত্তং, ‘‘দুতিযদিৰসে’’তি ইমিনা তুল্যাধিকরণং. ভিন্নলিঙ্গম্পি হি তুল্যত্থপদং দিস্সতি যথা ‘‘গুণো পমাণং, ৰীসতি চিত্তানি’’ ইচ্চাদি. কাল়পক্খস্সাতি সাৰণমাসকাল়পক্খস্স. পঠমঞ্হি মাসং খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খরণমকংসু, পঠমমাসভাৰো চ মজ্ঝিমপ্পদেসৰোহারেন. তত্থ হি পুরিমপুণ্ণমিতো যাৰ অপরা পুণ্ণমী, তাৰ একো মাসোতি ৰোহরন্তি. ততো তীণি দিৰসানি রাজা মণ্ডপমকাসি, ততো দুতিযদিৰসে থেরো অরহত্তং সচ্ছাকাসি, ততিযদিৰসে পন সন্নিপতিত্ৰা থেরা সঙ্গীতিমকংসু, তস্মা আসল়্হিমাসকাল়পক্খপাটিপদতো যাৰ সাৰণমাসকাল়পক্খপঞ্চমী, তাৰ পঞ্চদিৰসাধিকো একমাসো হোতি. সমানোতি উপ্পজ্জমানো. হট্ঠতুট্ঠচিত্তোতি অতিৰিয সোমনস্সচিত্তো, পামোজ্জেন ৰা হট্ঠচিত্তো পীতিযা তুট্ঠচিত্তো. একংসন্তি একস্মিং অংসে, ৰামংসেতি অত্থো. তথা হি ৰঙ্গীসসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তং –
‘‘একংসং চীৰরন্তি এত্থ পুন সণ্ঠাপনৰসেন এৰং ৰুত্তং, একংসন্তি চ ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতস্সেতং অধিৰচনং. যতো যথা ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতং হোতি, তথা চীৰরং কত্ৰাতি এৰমস্সত্থো ৰেদিতব্বো’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ২.৩৪৫).
বন্ধ…পে… ৰিযাতি ৰণ্টতো পৰুত্তসুপরিপক্কতালফলমিৰ. পণ্ডু…পে… ৰিযাতি সিতপীতপভাযুত্তপণ্ডুরোমজকম্বলে ঠপিতো জাতিমা মণি ৰিয, জাতিৰচনেন চেত্থ কুত্তিমং নিৰত্তেতি. সমুগ্গতপুণ্ণচন্দো ৰিযাতি জুণ্হপক্খপন্নরসুপোসথে সমুগ্গতো সোল়সকলাপরিপুণ্ণো চন্দো ৰিয. বালা…পে… ৰিযাতি তরুণসূরিযপভাসম্ফস্সেন ফুল্লিতসুৰণ্ণৰণ্ণপরাগগব্ভং সতপত্তপদ্ধং ৰিয. ‘‘পিঞ্জরসদ্দো হি হেমৰণ্ণপরিযাযো’’তি (সারত্থ. টী. ১.২২) সারত্থদীপনিযং ৰুত্তো. পরিযোদাতেনাতি পভস্সরেন. সপ্পভেনাতি ৰণ্ণপ্পভায, সীলপ্পভায চ সমন্নাগতেন. সস্সিরিকেনাতি সরীরসোভগ্গাদিসঙ্খাতায সিরিযা অতিৰিয সিরিমতা. মুখৰরেনাতি যথাৰুত্তসোভাসমলঙ্কতত্তা উত্তমমুখেন. কামং ‘‘অহমস্মি অরহত্তং পত্তো’’তি নারোচেসি, তথারূপায পন উত্তমলীল়ায গমনতো পস্সন্তা সব্বেপি তমত্থং জানন্তি, তস্মা আরোচেন্তো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং আরোচযমানো ৰিয অগমাসী’’তি.
কিমত্থং পনাযং এৰমারোচযমানো ৰিয অগমাসীতি? ৰুচ্চতে – সো হি ‘‘অত্তুপনাযিকং অকত্ৰা অঞ্ঞব্যাকরণং ভগৰতা সংৰণ্ণিত’’ন্তি মনসি করিত্ৰা ‘‘সেক্খতায ধম্মৰিনযসঙ্গীতিযা গহেতুমযুত্তম্পি বহুস্সুতত্তা গণ্হিস্সামা’’তি নিসিন্নানং থেরানং অরহত্তপ্পত্তিৰিজাননেন সোমনস্সুপ্পাদনত্থং, ‘‘অপ্পমত্তো হোহী’’তি ভগৰতা দিন্নওৰাদস্স চ সফলতাদীপনত্থং এৰমারোচযমানো ৰিয অগমাসীতি. আযস্মতোমহাকস্সপস্স এতদহোসি সমসমট্ঠপনাদিনা যথাৰুত্তকারণেন সত্থুকপ্পত্তা. ধরেয্যাতি ৰিজ্জমানো ভৰেয্য. ‘‘সোভতি ৰত তে আৰুসো আনন্দ অরহত্তসমধিগমতা’’তিআদিনা সাধুকারমদাসি. অযমিধ দীঘভাণকানং ৰাদো. খুদ্দকভাণকেসু চ সুত্তনিপাতখুদ্দকপাঠভাণকানং ৰাদোতিপি যুজ্জতি তদট্ঠকথাসুপি তথা ৰুত্তত্তা.
মজ্ঝিমং নিকাযং ভণন্তি সীলেনাতি মজ্ঝিমভাণকা, তপ্পগুণা আচরিযা. যথাৰুড্ঢন্তি ৰুড্ঢপটিপাটিং, তদনতিক্কমিত্ৰা ৰা. তত্থাতি তস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে. আনন্দস্স এতমাসনন্তি সম্বন্ধো. তস্মিং সমযেতি তস্মিং এৰংকথনসমযে. থেরো চিন্তেসি ‘‘কুহিং গতো’’তি পুচ্ছন্তানং অত্তানং দস্সেন্তে অতিৰিয পাকটভাৰেন ভৰিস্সমানত্তা, অযম্পি মজ্ঝিমভাণকেস্ৰেৰ একচ্চানং ৰাদো, তস্মা ইতিপি একে ৰদন্তীতি সম্বন্ধো. আকাসেন আগন্ত্ৰা অত্তনো আসনেযেৰ অত্তানং দস্সেসীতিপি তেসমেৰ একচ্চে ৰদন্তি. পুল্লিঙ্গৰিসযে হি ‘‘একে’’তি ৰুত্তে সব্বত্থ ‘‘একচ্চে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো. তীসুপি চেত্থ ৰাদেসু তেসং তেসং ভাণকানং তেন তেনাকারেন আগতমত্তং ঠপেত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং ৰচনে অঞ্ঞং ৰিসেসকারণং নত্থি. সত্তমাসং কতায হি ধম্মৰিনযসঙ্গীতিযা কদাচি পকতিযাৰ, কদাচি পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা, কদাচি আকাসেন আগতত্তা তং তদাগমনমুপাদায তথা তথা ৰদন্তি. অপিচ সঙ্গীতিযা আদিদিৰসেযেৰ পঠমং পকতিযা আগন্ত্ৰা ততো পরং আকাসমব্ভুগ্গন্ত্ৰা পরিসং পত্তকালে ততো ওতরিত্ৰা ভিক্খুপন্তিং অপীল়েন্তো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা আসনে অত্তানং দস্সেসীতিপি ৰদন্তি. যথা ৰা তথা ৰা আগচ্ছতু, আগমনাকারমত্তং ন পমাণং, আগন্ত্ৰা গতকালে আযস্মতো মহাকস্সপস্স সাধুকারদানমেৰ পমাণং সত্থারা দাতব্বসাধুকারদানেনেৰ অরহত্তপ্পত্তিযা অঞ্ঞেসম্পি ঞাপিতত্তা, ভগৰতি ধরমানে পটিগ্গহেতব্বায চ পসংসায থেরস্স পটিগ্গহিতত্তা. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথা ৰা’’তিআদিমাহ. সব্বত্থাপীতি সব্বেসুপি তীসু ৰাদেসু.
ভিক্খূ আমন্তেসীতি ভিক্খূ আলপীতি অযমেত্থ অত্থো, অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি দিস্সতি যথা ‘‘আমন্তযামি ৰো ভিক্খৰে, (দী. নি. ২.২১৮) পটিৰেদযামি ৰো ভিক্খৰে’’তি (অ. নি. ৭.৭২) পক্কোসনেপি দিস্সতি যথা ‘‘এহি ত্ৰং ভিক্খু মম ৰচনেন সারিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১) আলপনেপি দিস্সতি যথা ‘‘তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘ভিক্খৰো’তি’’ (সং. নি. ১.২৪৯), ইধাপি আলপনেতি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তং. আলপনমত্তস্স পন অভাৰতো ‘‘কিং পঠমং সঙ্গাযামা’’তিআদিনা ৰুত্তেন ৰিঞ্ঞাপিযমানত্থন্তরেন চ সহচরণতো ঞাপনেৰ ৰট্টতি, তস্মা আমন্তেসীতি পটিৰেদেসি ৰিঞ্ঞাপেসীতি অত্থো ৰত্তব্বো. ‘‘তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘ভিক্খৰো’তি, ‘ভদ্দন্তে’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৯) হি আলপনমত্তমেৰ দিস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাপিযমানত্থন্তরং, তং পন ‘‘ভূতপুব্বং ভিক্খৰে’’তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৯) পচ্চেকমেৰ আরদ্ধং. তস্মা তাদিসেস্ৰেৰ আলপনে ৰট্টতীতি নো তক্কো. সদ্দৰিদূ পন ৰদন্তি ‘‘আমন্তযিত্ৰা দেৰিন্দো, ৰিস্সকম্মং মহিদ্ধিক’ন্তিআদীসু (চরিযা. ১০৭) ৰিয মন্তসদ্দো গুত্তভাসনে. তস্মা ‘আমন্তেসী’তি এতস্স সম্মন্তযীতি অত্থো’’তি. ‘‘আৰুসো’’তিআদি আমন্তনাকারদীপনং. ধম্মং ৰা ৰিনযং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনে, তেন ‘‘কিমেকং তেসু পঠমং সঙ্গাযামা’’তি দস্সেতি. কস্মা আযূতি আহ ‘‘ৰিনযে ঠিতে’’তিআদি. ‘‘যস্মা, তস্মা’’তি চ অজ্ঝাহরিত্ৰা যোজেতব্বং. তস্মাতি তায আযুসরিক্খতায. ধুরন্তি জেট্ঠকং. নো নপ্পহোতীতি পহোতিযেৰ. দ্ৰিপটিসেধো হি সহ অতিসযেন পকত্যত্থদীপকো.
এতদগ্গন্তি এসো অগ্গো. লিঙ্গৰিপল্লাসেন হি অযং নিদ্দেসো. যদিদন্তি চ যো অযং, যদিদং খন্ধপঞ্চকন্তি ৰা যোজেতব্বং. এৰঞ্হি সতি ‘‘এতদগ্গ’’ন্তি যথারুতলিঙ্গমেৰ. ‘‘যদিদ’’ন্তি পদস্স চ অযং সভাৰো, যা তস্স তস্স অত্থস্স ৰত্তব্বস্স লিঙ্গানুরূপেন ‘‘যো অয’’ন্তি ৰা ‘‘যা অয’’ন্তি ৰা ‘‘যং ইদ’’ন্তি ৰা যোজেতব্বতা তথাযেৰস্স তত্থ তত্থ দস্সিতত্তা. ভিক্খূনং ৰিনযধরানন্তি নিদ্ধারণছট্ঠীনিদ্দেসো.
অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নীতি সযমেৰ অত্তানং সম্মতং অকাসি. ‘‘অত্তনা’’তি হি ইদং ততিযাৰিসেসনং ভৰতি, তঞ্চ পরেহি সম্মন্ননং নিৰত্তেতি, ‘‘অত্তনা’’তি ৰা অযং ৰিভত্যন্তপতিরূপকো অব্যযসদ্দো. কেচি পন ‘‘লিঙ্গত্থে ততিযা অভিহিতকত্তুভাৰতো’’তি ৰদন্তি. তদযুত্তমেৰ ‘‘থেরো’’তি কত্তুনো ৰিজ্জমানত্তা. ৰিস্সজ্জনত্থায অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নীতি যোজেতব্বং. পুচ্ছধাতুস্স দ্ৰিকম্মিকত্তা ‘‘উপালিং ৰিনয’’ন্তি কম্মদ্ৰযং ৰুত্তং.
বীজনিং গহেত্ৰাতি এত্থ বীজনীগহণং ধম্মকথিকানং ধম্মতাতি ৰেদিতব্বং. তায হি ধম্মকথিকানং পরিসায হত্থকুক্কুচ্চমুখৰিকারাদি পটিচ্ছাদীযতি. ভগৰা চ ধম্মকথিকানং ধম্মতাদস্সনত্থমেৰ ৰিচিত্রবীজনিং গণ্হাতি. অঞ্ঞথা হি সব্বস্সপি লোকস্স অলঙ্কারভূতং পরমুক্কংসগতসিক্খাসংযমানং বুদ্ধানং মুখচন্দমণ্ডলং পটিচ্ছাদেতব্বং ন সিযা. ‘‘পঠমং আৰুসো উপালি পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তস্স সঙ্গীতিযা পুরিমকালে পঠমভাৰো ন যুত্তোতি? নো ন যুত্তো ভগৰতা পঞ্ঞত্তানুক্কমেন, পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমেন চ পঠমভাৰস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৰতো ধরমানকালে ঠিতানুক্কমেনেৰ সঙ্গীতানি, ৰিসেসতো ৰিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. কিস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি, মেথুনধম্মেতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং. ‘‘কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা দস্সিতেন সহ তদৰসিট্ঠম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ৰত্থুম্পি পুচ্ছী’’তিআদি ৰুত্তং.
সঙ্গীতিকারকৰচনসম্মিস্সং ৰা নু খো, সুদ্ধং ৰা বুদ্ধৰচনন্তি আসঙ্কাপরিহরণত্থং, যথাসঙ্গীতস্সেৰ পমাণভাৰং দস্সনত্থঞ্চ পুচ্ছং সমুদ্ধরিত্ৰা ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘কিং পনেত্থা’’তিআদিমাহ. এত্থ পঠমপারাজিকেতি এতিস্সং তথাসঙ্গীতায পঠমপারাজিকপাল়িযং. তেনেৰাহ ‘‘ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিরত্থকং ৰদন্তী’’তি. অপনেতব্বন্তি অতিরেকভাৰেন নিরত্থকতায, ৰিতথভাৰেন ৰা অযুত্ততায ছড্ডেতব্বৰচনং. পক্খিপিতব্বন্তি অসম্পুণ্ণতায উপনেতব্বৰচনং. কস্মাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সাৰকানং পন দেৰতানং ৰা ভাসিতেতি ভগৰতো পুচ্ছাথোমনাদিৰসেন ভাসিতং সন্ধাযাহ. সব্বত্থাপীতি ভগৰতো সাৰকানং দেৰতানঞ্চ ভাসিতেপি. তং পন পক্খিপনং সম্বন্ধৰচনমত্তস্সেৰ, ন সভাৰাযুত্তিযা অত্থস্সাতি দস্সেতি ‘‘কিং পন ত’’ন্তিআদিনা সম্বন্ধৰচনমত্তন্তি পুব্বাপরসম্বন্ধৰচনমেৰ. ইদং পঠমপারাজিকন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা ঠপেসুং ইমিনাৰ ৰাচনামগ্গেন উগ্গহণধারণাদিকিচ্চনিপ্ফাদনত্থং, তদত্থমেৰ চ গণসজ্ঝাযমকংসু ‘‘তেন…পে… ৰিহরতী’’তি. সজ্ঝাযারম্ভকালেযেৰ পথৰী অকম্পিত্থাতি ৰদন্তি, তদিদং পন পথৰীকম্পনং থেরানং ধম্মসজ্ঝাযানুভাৰেনাতি ঞাপেতুং ‘‘সাধুকারং দদমানা ৰিযা’’তি ৰুত্তং. উদকপরিযন্তন্তি পথৰীসন্ধারকউদকপরিযন্তং. তস্মিঞ্হি চলিতেযেৰ সাপি চলতি, এতেন চ পদেসপথৰীকম্পনং নিৰত্তেতি.
কিঞ্চাপি পাল়িযং গণনা নত্থি, সঙ্গীতিমারোপিতানি পন এত্তকানেৰাতি দীপেতুং ‘‘পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানী’’তি ৰুত্তং ‘‘পুরিমনযেনেৰা’’তি এতেন সাধুকারং দদমানা ৰিযাতি অত্থমাহ. ন কেৰলং সিক্খাপদকণ্ডৰিভঙ্গনিযমেনেৰ, অথ খো পমাণনিযমেনাপীতি দস্সেতুং ‘‘চতুসট্ঠিভাণৰারা’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ ভাণৰারোতি –
‘‘অট্ঠক্খরা একপদং, একগাথা চতুপ্পদং;
গাথা চেকা মতো গন্থো, গন্থো বাত্তিংসতক্খরো.
বাত্তিংসক্খরগন্থানং, পঞ্ঞাসদ্ৰিসতং পন;
ভাণৰারো মতো একো, স্ৰট্ঠক্খরসহস্সকো’’তি.
এৰং অট্ঠক্খরসহস্সপরিমাণো পাঠো ৰুচ্চতি. ভণিতব্বো ৰারো যস্সাতি হি ভাণৰারো, একেন সজ্ঝাযনমগ্গেন কথেতব্বৰারোতি অত্থো. খন্ধকন্তি মহাৰগ্গচূল়ৰগ্গং. খন্ধানং সমূহতো, পকাসনতো ৰা খন্ধকোতি হি ৰুচ্চতি, খন্ধাতি চেত্থ পব্বজ্জূপসম্পদাদিৰিনযকম্মসঙ্খাতা, চারিত্তৰারিত্তসিক্খাপদসঙ্খাতা চ পঞ্ঞত্তিযো অধিপ্পেতা. পব্বজ্জাদীনি হি ভগৰতা পঞ্ঞত্তত্তা পঞ্ঞত্তিযোতি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞত্তিযঞ্চ খন্ধসদ্দো দিস্সতি ‘‘দারুক্খন্ধো, (অ. নি. ৬.৪১) অগ্গিক্খন্ধো (অ. নি. ৭.৭২), উদকক্খন্ধো’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৪৫; ৬.৩৭) ৰিয. অপিচ ভাগরাসট্ঠতাপি যুজ্জতিযেৰ তাসং পঞ্ঞত্তীনং ভাগতো, রাসিতো চ ৰিভত্তত্তা, তং পন ৰিনযপিটকং ভাণকেহি রক্খিতং গোপিতং সঙ্গহারুল়্হনযেনেৰ চিরকালং অনস্সমানং হুত্ৰা পতিট্ঠহিস্সতীতি আযস্মন্তং উপালিত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘আৰুসো ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৰাচেহী’’তি.
ধম্মং সঙ্গাযিতুকামোতি সুত্তন্তাভিধম্মসঙ্গীতিং কত্তুকামো ‘‘ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২১৬) ৰিয পারিসেসনযেন ধম্মসদ্দস্স সুত্তন্তাভিধম্মেস্ৰেৰ পৰত্তনতো. অযমত্থো উপরি আৰি ভৰিস্সতি.
সঙ্ঘং ঞাপেসীতি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কতরং আৰুসো পিটকন্তি ৰিনযাৰসেসেসু দ্ৰীসু পিটকেসু কতরং পিটকং. ৰিনযাভিধম্মানম্পি খুদ্দকসঙ্গীতিপরিযাপন্নত্তা তমন্তরেন ৰুত্তং ‘‘সুত্তন্তপিটকে চতস্সো সঙ্গীতিযো’’তি. সঙ্গীতিযোতি চ সঙ্গাযনকালে দীঘাদিৰসেন ৰিসুং ৰিসুং নিযমেত্ৰা সঙ্গয্হমানত্তা নিকাযাৰ ৰুচ্চন্তি. তেনাহ ‘‘দীঘসঙ্গীতি’’ন্তিআদি. সুত্তানেৰ সম্পিণ্ডেত্ৰা ৰগ্গকরণৰসেন তযো ৰগ্গা, নাঞ্ঞানীতি দস্সেতুং ‘‘চতুত্তিংস সুত্তানি তযো ৰগ্গা’’তি ৰুত্তং. তস্মা চতুত্তিসং সুত্তানি তযো ৰগ্গা হোন্তি, সুত্তানি ৰা চতুত্তিংস, তেসং ৰগ্গকরণৰসেন তযো ৰগ্গা, তেসু তীসু ৰগ্গেসূতি যোজেতব্বং. ‘‘ব্রহ্মজালসুত্তং নাম অত্থি, তং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি ৰুত্তে কস্মাতি চোদনাসম্ভৰতো ‘‘তিৰিধসীলালঙ্কত’’ন্তিআদিমাহ. হেতুগব্ভানি হি এতানি. চূল়মজ্ঝিমমহাসীলৰসেন তিৰিধস্সাপি সীলস্স পকাসনত্তা তেন অলঙ্কতং ৰিভূসিতং তথা নানাৰিধে মিচ্ছাজীৰভূতে কুহনলপনাদযো ৰিদ্ধংসেতীতি নানাৰিধমিচ্ছাজীৰকুহনলপনাদিৰিদ্ধংসনং. তত্থ কুহনাতি কুহাযনা, পচ্চযপটিসেৰনসামন্তজপ্পনইরিযাপথসন্নিস্সিতসঙ্খাতেন তিৰিধেন ৰত্থুনা ৰিম্হাপনাতি অত্থো. লপনাতি ৰিহারং আগতে মনুস্সে দিস্ৰা ‘‘কিমত্থায ভোন্তো আগতা, কিং ভিক্খূ নিমন্তেতুং. যদি এৰং গচ্ছথ, অহং পচ্ছতো ভিক্খূ গহেত্ৰা আগচ্ছামী’’তি এৰমাদিনা ভাসনা. আদিসদ্দেন পুপ্ফদানাদযো, নেমিত্তিকতাদযো চ সঙ্গণ্হাতি. অপিচেত্থ মিচ্ছাজীৰসদ্দেন কুহনলপনাহি সেসং অনেসনং গণ্হাতি. আদিসদ্দেন পন তদৰসেসং মহিচ্ছতাদিকং দুস্সিল্যন্তি দট্ঠব্বং. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো এৰ পলিৰেঠনট্ঠেন জালসরিক্খতায জালং, তস্স ৰিনিৰেঠনং অপলিৰেঠকরণং তথা.
অন্তরা চ ভন্তে রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দন্তি এত্থ অন্তরাসদ্দো ৰিৰরে ‘‘অপিচাযং ভিক্খৰে তপোদাদ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পারা. ২৩১) ৰিয. তস্মা রাজগহস্স চ নাল়ন্দস্স চ ৰিৰরেতি অত্থো দট্ঠব্বো. অন্তরাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. ঈদিসেসু ঠানেসু অক্খরচিন্তকা ‘‘অন্তরা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৰং একমেৰ অন্তরাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি. অযোজিযমানে হি উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনস্স পসঙ্গে অন্তরাসদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা. তত্থ রঞ্ঞো কীল়নত্থং পটিভানচিত্তৰিচিত্রঅগারমকংসু, তং ‘‘রাজাগারক’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং. অম্বলট্ঠিকাতি রঞ্ঞো উয্যানং. তস্স কির দ্ৰারসমীপে তরুণো অম্বরুক্খো অত্থি, তং ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’তি ৰদন্তি, তস্স সমীপে পৰত্তত্তা উয্যানম্পি ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’ ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতং যথা ‘‘ৰরুণনগর’’ন্তি, তস্মা অম্বলট্ঠিকাযং নাম উয্যানে রাজাগারকেতি অত্থো. অৰিঞ্ঞাযমানস্স হি ৰিঞ্ঞাপনত্থং এতং আধারদ্ৰযং ৰুত্তং রাজাগারমেতস্সাতি ৰা রাজাগারকং, উয্যানং, রাজাগারৰতি অম্বলট্ঠিকাযং নাম উয্যানেতি অত্থো. ভিন্নলিঙ্গম্পি হি ৰিসেসনপদমত্থী’’তি কেচি ৰদন্তি, এৰং সতি রাজাগারং আধারো ন সিযা. ‘‘রাজাগারকেতি এৰংনামকে উয্যানে অভিরমনারহং কির রাজাগারম্পি. তত্থ, যস্স ৰসেনেতং এৰং নামং লভতী’’তি (ৰজির. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰজিরবুদ্ধিত্থেরো. এৰং সতি ‘‘অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি আসন্নতরুণম্বরুক্খেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘রাজাগারকে’’তি উয্যানমেৰ নামৰসেন ৰুত্তন্তি অত্থো আপজ্জতি, তথা চ ৰুত্তদোসোৰ সিযা. সুপ্পিযঞ্চ পরিব্বাজকন্তি সুপ্পিযং নাম সঞ্চযস্স অন্তেৰাসিং ছন্নপরিব্বাজকঞ্চ. ব্রহ্মদত্তঞ্চ মাণৰন্তি এত্থ তরুণো ‘‘মাণৰো’’তি ৰুত্তো ‘‘অম্বট্ঠো মাণৰো, অঙ্গকো মাণৰো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৯, ২১১) ৰিয, তস্মা ব্রহ্মদত্তং নাম তরুণপুরিসঞ্চ আরব্ভাতি অত্থো. ৰণ্ণাৰণ্ণেতি পসংসায চেৰ গরহায চ. অথ ৰা গুণো ৰণ্ণো, অগুণো অৰণ্ণো, তেসং ভাসনং উত্তরপদলোপেন তথা ৰুত্তং যথা ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি.
‘‘ততো পর’’ন্তিআদিম্হি অযং ৰচনক্কমো – সামঞ্ঞফলং পনাৰুসো আনন্দ কত্থ ভাসিতন্তি? রাজগহে ভন্তে জীৰকম্বৰনেতি. কেন সদ্ধিন্তি? অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন সদ্ধিন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছীতি. এত্থ হি ‘‘কং আরব্ভা’’তি অৰত্ৰা ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি ৰত্তব্বং. কস্মাতি চে? ন ভগৰতা এৰ এতং সুত্তং ভাসিতং, রঞ্ঞাপি ‘‘যথা নু খো ইমানি পুথুসিপ্পাযতনানী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৬৩) কিঞ্চি কিঞ্চি ৰুত্তমত্থি, তস্মা এৰমেৰ ৰত্তব্বন্তি. ইমিনাৰ নযেন সব্বত্থ ‘‘কং আরব্ভা’’তি ৰা ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি ৰা যথারহং ৰত্ৰা সঙ্গীতিমকাসীতি দট্ঠব্বং. তন্তিন্তি সুত্তৰগ্গসমুদাযৰসেন ৰৰত্থিতং পাল়িং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘তিৰগ্গসঙ্গহং চতুত্তিংসসুত্তপটিমণ্ডিত’’ন্তি ৰচনং উপপন্নং হোতি. পরিহরথাতি উগ্গহণৰাচনাদিৰসেন ধারেথ. ততো অনন্তরং সঙ্গাযিত্ৰাতি সম্বন্ধো.
‘‘ধম্মসঙ্গহো চা’’তিআদিনা সমাসো. এৰং সংৰণ্ণিতং পোরাণকেহীতি অত্থো. এতেন ‘‘মহাধম্মহদযেন, মহাধাতুকথায ৰা সদ্ধিং সত্তপ্পকরণং অভিধম্মপিটকং নামা’’তি ৰুত্তং ৰিতণ্ডৰাদিমতং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘কথাৰত্থুনাৰ সদ্ধি’’ন্তি ৰুত্তং সমানৰাদিমতং দস্সেতি. সণ্হঞাণস্স, সণ্হঞাণৰন্তানং ৰা ৰিসযভাৰতো সুখুমঞাণগোচরং.
চূল়নিদ্দেসমহানিদ্দেসৰসেন দুৰিধোপি নিদ্দেসো. জাতকাদিকে খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নে, যেভুয্যেন চ ধম্মনিদ্দেসভূতে তাদিসে অভিধম্মপিটকেৰ সঙ্গণ্হিতুং যুত্তং, ন পন দীঘনিকাযাদিপ্পকারে সুত্তন্তপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে ৰিনযপিটকেতি দীঘভাণকা জাতকাদীনং অভিধম্মপিটকে সঙ্গহং ৰদন্তি. চরিযাপিটকবুদ্ধৰংসানঞ্চেত্থ অগ্গহণং জাতকগতিকত্তা, নেত্তিপেটকোপদেসাদীনঞ্চ নিদ্দেসপটিসম্ভিদামগ্গগতিকত্তা. মজ্ঝিমভাণকা পন অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন দেসিতানং জাতকাদীনং যথানুলোমদেসনাভাৰতো তাদিসে সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহো যুত্তো, ন পন সভাৰধম্মনিদ্দেসভূতে যথাধম্মসাসনে অভিধম্মপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে যথাপরাধসাসনে ৰিনযপিটকেতি জাতকাদীনং সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নতং ৰদন্তি. যুত্তমেত্থ ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
এৰং নিমিত্তপযোজনকালদেসকারককরণপ্পকারেহি পঠমং সঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ ৰৰত্থাপিতেসু ধম্মৰিনযেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং একৰিধাদিভেদং দস্সেতুং ‘‘এৰমেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এৰ’’ন্তি ইমিনা এতসদ্দেন পরামসিতব্বং যথাৰুত্তসঙ্গীতিপ্পকারং নিদস্সেতি. ‘‘যঞ্হী’’তিআদি ৰিত্থারো. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি অনাৰরণঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং. এত্থন্তরেতি অভিসম্বুজ্ঝনস্স, পরিনিব্বাযনস্স চ ৰিৰরে. তদেতং পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানীতি কালৰসেন নিযমেতি. পচ্চৰেক্খন্তেন ৰাতি উদানাদিৰসেন পৰত্তধম্মং সন্ধাযাহ. যং ৰচনং ৰুত্তং, সব্বং তন্তি সম্বন্ধো. কিং পনেতন্তি আহ ‘‘ৰিমুত্তিরসমেৰা’’তি, ন তদঞ্ঞরসন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিমুচ্চিত্থাতি ৰিমুত্তি, রসিতব্বং অস্সাদেতব্বন্তি রসং, ৰিমুত্তিসঙ্খাতং রসমেতস্সাতি ৰিমুত্তিরসং, অরহত্তফলস্সাদন্তি অত্থো. অযং আচরিযসারিপুত্তত্থেরস্স মতি (সারত্থ. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা). আচরিযধম্মপালত্থেরো পন তং কেচিৰাদং কত্ৰা ইমমত্থমাহ ‘‘ৰিমুচ্চতি ৰিমুচ্চিত্থাতি ৰিমুত্তি, যথারহং মগ্গো ফলঞ্চ. রসন্তি গুণো, সম্পত্তিকিচ্চং ৰা, ৰুত্তনযেন সমাসো. ৰিমুত্তানিসংসং, ৰিমুত্তিসম্পত্তিকং ৰা মগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৰিমুত্তিকিচ্চং ৰা কিলেসানমচ্চন্তৰিমুত্তিসম্পাদনতোতি অত্থো’’তি (দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা). অঙ্গুত্তরট্ঠকথাযং পন ‘‘অত্থরসস্সাদীসু অত্থরসো নাম চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, ধম্মরসো নাম চত্তারো মগ্গা, ৰিমুত্তিরসো নাম অমতনিব্বান’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৩৫) ৰুত্তং.
কিঞ্চাপি অৰিসেসেন সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং কিলেসৰিনযনেন ৰিনযো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযপতনাদিতো ধারণেন ধম্মো চ হোতি, তথাপি ইধাধিপ্পেতেযেৰ ধম্মৰিনযে ৰত্তিচ্ছাৰসেন সরূপতো নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থ ৰিনযপিটক’’ন্তিআদিমাহ. অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মো খন্ধাদিৰসেন সভাৰধম্মদেসনাবাহুল্লতো. অথ ৰা যদিপি ৰিনযো চ ধম্মোযেৰ পরিযত্তিযাদিভাৰতো, তথাপি ৰিনযসদ্দসন্নিধানে ভিন্নাধিকরণভাৰেন পযুত্তো ধম্মসদ্দো ৰিনযতন্তি ৰিপরীতং তন্তিমেৰ দীপেতি যথা ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা, গোবলীবদ্দ’’ন্তি. পযোগৰসেন তং দস্সেন্তেন ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি ৰুত্তং. যেন ৰিনয…পে… ধম্মো, তেনেৰ তেসং তথাভাৰং সঙ্গীতিক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৩৪৭) আহাতি অত্থো.
‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি অযং গাথা ভগৰতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অরহত্তপ্পত্তিং পচ্চৰেক্খন্তেন একূনৰীসতিমস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স অনন্তরং ভাসিতা, তস্মা ‘‘পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি ৰুত্তা. ইদং কির সব্ববুদ্ধেহি অৰিজহিতং উদানং. অযমস্স সঙ্খেপত্থো – অহং ইমস্স অত্তভাৰসঙ্খাতস্স গেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসারং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং সংসারৰট্টং অনিব্বিসং অনিব্বিসন্তো তং ঞাণং অৰিন্দন্তো অলভন্তোযেৰ সন্ধাৰিস্সং সংসরিং. যস্মা জরাব্যাধিমরণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৰত্ততি, তস্মা তং গৰেসন্তো সন্ধাৰিস্সন্তি অত্থো. ইদানি ভো অত্তভাৰসঙ্খাতস্স গেহস্স কারক তণ্হাৰড্ঢকি ত্ৰং মযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন ইমং অত্তভাৰসঙ্খাতং মম গেহং ন কাহসি ন করিস্সসি. তৰ সব্বা অৰসেসকিলেস ফাসুকা মযা ভগ্গা ভঞ্জিতা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৰসঙ্খাতস্স গেহস্স কূটং অৰিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলং ৰিসঙ্খতং ৰিদ্ধংসিতং. ইদানি মম চিত্তং ৰিসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতং অনুপৰিট্ঠং. অহঞ্চ তণ্হানং খয সঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং, অরহত্তফলং ৰা অজ্ঝগা অধিগতো পত্তোস্মীতি. গণ্ঠিপদেসু পন ৰিসঙ্খারগতং চিত্তমেৰ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং, অরহত্তফলং ৰা অজ্ঝগা অধিগতন্তি অত্থো ৰুত্তো.
‘‘সন্ধাৰিস্স’’ন্তি এত্থ চ ‘‘গাথাযমতীতত্থে ইমিস্স’’ন্তি নেরুত্তিকা. ‘‘তংকালৰচনিচ্ছাযমতীতেপি ভৰিস্সন্তী’’তি কেচি. পুনপ্পুনন্তি অভিণ্হত্থে নিপাতো. পাতব্বা রক্খিতব্বাতি ফাসু প-কারস্স ফ-কারং কত্ৰা, ফুসিতব্বাতি ৰা ফাসু, সাযেৰ ফাসুকা. অজ্ঝগাতি চ ‘‘অজ্জতনিযমাত্তমিং ৰা অং ৰা’’তি ৰদন্তি. যদি পন চিত্তমেৰ কত্তা, তদা পরোক্খাযেৰ. অন্তোজপ্পনৰসেন কির ভগৰা ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি গাথাদ্ৰযমাহ, তস্মা এসা মনসা পৰত্তিতধম্মানমাদি. ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা’’তি অযং পন ৰাচায পৰত্তিতধম্মানন্তি ৰদন্তি.
কেচীতি খন্ধকভাণকা. পঠমং ৰুত্তো পন ধম্মপদভাণকানং ৰাদো. যদা…পে… ধম্মাতি এত্থ নিদস্সনত্থো, আদ্যত্থো চ ইতি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. নিদস্সনেন হি মরিযাদৰচনেন ৰিনা পদত্থৰিপল্লাসকারিনাৰ অত্থো পরিপুণ্ণো ন হোতি. তত্থ আদ্যত্থমেৰ ইতি-সদ্দং গহেত্ৰা ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, ‘‘তেন আতাপিনো…পে… সহেতুধম্ম’ন্তিআদিগাথাত্তযং সঙ্গণ্হাতী’’তি (সারত্থ. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন ৰুত্তং. খন্ধকেতি মহাৰগ্গে. উদানগাথন্তি জাতিযা একৰচনং, তত্থাপি ৰা পঠমগাথমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
এত্থ চ খন্ধকভাণকা এৰং ৰদন্তি ‘‘ধম্মপদভাণকানং গাথা মনসাৰ দেসিতত্তা তদা মহতো জনস্স উপকারায নাহোসি, অম্হাকং পন গাথা ৰচীভেদং কত্ৰা দেসিতত্তা তদা সুণন্তানং দেৰব্রহ্মানং উপকারায অহোসি, তস্মা ইদমেৰ পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি. ধম্মপদভাণকা পন ‘‘দেসনায জনস্স উপকারানুপকারভাৰো পঠমভাৰে লক্খণং ন হোতি, ভগৰতা মনসা পঠমং দেসিতত্তা ইদমেৰ পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি ৰদন্তি. তস্মা উভযম্পি উভযথা যুজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. ননু চ যদি ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি গাথা মনসাৰ দেসিতা, অথ কস্মা ধম্মপদট্ঠকথাযং ‘‘অনেকজাতিসংসার’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নো উদানৰসেন উদানেত্ৰা অপরভাগে আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো কথেসী’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৫২ উদানৰত্থু) ৰুত্তন্তি? অত্থৰসেন তথাযেৰ গহেতব্বত্তা. তত্থাপি হি মনসা উদানেত্ৰাতি অত্থোযেৰ গহেতব্বো. দেসনা ৰিয হি উদানম্পি মনসা উদানং, ৰচসা উদানন্তি দ্ৰিধা ৰিঞ্ঞাযতি. যদি চাযং ৰচসা উদানং সিযা, উদানপাল়িযমারুল়্হা ভৰেয্য, তস্মা উদানপাল়িযমনারুল়্হভাৰোযেৰ ৰচসা অনুদানেত্ৰা মনসা উদানভাৰে কারণন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘পাটিপদদিৰসে’’তি ইদং ‘‘সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্সা’’তি এতেন ন সম্বজ্ঝিতব্বং, ‘‘পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না’’তি এতেন পন সম্বজ্ঝিতব্বং. ৰিসাখপুণ্ণমাযমেৰ হি ভগৰা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতং পত্তো. লোকিযসমযে পন এৰম্পি সম্বজ্ঝনং ভৰতি, তথাপি নেস সাসনসমযোতি ন গহেতব্বং. সোমনস্সমেৰ সোমনস্সমযং যথা ‘‘দানমযং, সীলময’’ন্তি, (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০; নেত্তি. ৩৪) তংসম্পযুত্তঞাণেনাতি অত্থো. সোমনস্সেন ৰা সহজাতাদিসত্তিযা পকতং, তাদিসেন ঞাণেনাতিপি ৰট্টতি.
হন্দাতি চোদনত্থে নিপাতো. ইঙ্ঘ সম্পাদেথাতি হি চোদেতি. আমন্তযামীতি পটিৰেদযামি, বোধেমীতি অত্থো. ৰোতি পন ‘‘আমন্তযামী’’তি এতস্স কম্মপদং. ‘‘আমন্তনত্থে দুতিযাযেৰ, ন চতুত্থী’’তি হি ৰত্ৰা তমেৰুদাহরন্তি অক্খরচিন্তকা. ৰযধম্মাতি অনিচ্চলক্খণমুখেন সঙ্খারানং দুক্খানত্তলক্খণম্পি ৰিভাৰেতি ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ২.১৫, ৪৫, ৭৬, ৭৭; ২.৩.১, ৪; পটি. ম. ২.১০) ৰচনতো. লক্খণত্তযৰিভাৰননযেনেৰ চ তদারম্মণং ৰিপস্সনং দস্সেন্তো সব্বতিত্থিযানং অৰিসযভূতং বুদ্ধাৰেণিকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানং অৰিপরীতং নিব্বানগামিনিপটিপদং পকাসেতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেতি ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি, তায চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানায অৰিপরীতনিব্বানগামিনিপটিপদায অপ্পমাদেন সম্পাদেথাতি অত্থো. অপিচ ‘‘ৰযধম্মা সঙ্খারা’’তি এতেন সঙ্খেপেন সংৰেজেত্ৰা ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি সঙ্খেপেনেৰ নিরৰসেসং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. অপ্পমাদপদঞ্হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং কেৰলপরিপুণ্ণং সাসনং পরিযাদিযিত্ৰা তিট্ঠতি, সিক্খত্তযসঙ্গহিতায কেৰলপরিপুণ্ণায সাসনসঙ্খাতায সম্মাপটিপত্তিযা অপ্পমাদেন সম্পাদেথাতি অত্থো. উভিন্নমন্তরেতি দ্ৰিন্নং ৰচনানমন্তরাল়ে ৰেমজ্ঝে. এত্থ হি কালৰতা কালোপি নিদস্সিতো তদৰিনাভাৰিত্তাতি ৰেদিতব্বো.
সুত্তন্তপিটকন্তি এত্থ সুত্তমেৰ সুত্তন্তং যথা ‘‘কম্মন্তং, ৰনন্ত’’ন্তি. সঙ্গীতঞ্চ অসঙ্গীতঞ্চাতি সব্বসরূপমাহ. ‘‘অসঙ্গীতন্তি চ সঙ্গীতিক্খন্ধককথাৰত্থুপ্পকরণাদি. কেচি পন ‘সুভসুত্তং (দী. নি. ১.৪৪৪) পঠমসঙ্গীতিযমসঙ্গীত’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. পঠমসঙ্গীতিতো পুরেতরমেৰ হি আযস্মতা আনন্দত্থেরেন জেতৰনে ৰিহরন্তেন সুভস্স মাণৰস্স ভাসিত’’ন্তি (দী. নি. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. সুভসুত্তং পন ‘‘এৰং মে সুত্তং একং সমযং আযস্মা আনন্দো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে অচিরপরিনিব্বুতে ভগৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৪) আগতং. তত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিৰচনং পঠমসঙ্গীতিযং আযস্মতা আনন্দত্থেরেনেৰ ৰত্তুং যুত্তরূপং ন হোতি. ন হি আনন্দত্থেরো সযমেৰ সুভসুত্তং দেসেত্ৰা ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদীনি ৰদতি. এৰং পন ৰত্তব্বং সিযা ‘‘একমিদাহং ভন্তে সমযং সাৰত্থিযং ৰিহরামি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তিআদি. তস্মা দুতিযততিযসঙ্গীতিকারকেহি ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিনা সুভসুত্তং সঙ্গীতিমারোপিতং ৰিয দিস্সতি. অথাচরিযধম্মপালত্থেরস্স এৰমধিপ্পাযো সিযা ‘‘আনন্দত্থেরেনেৰ ৰুত্তম্পি সুভসুত্তং পঠমসঙ্গীতিমারোপেত্ৰা তন্তিং ঠপেতুকামেহি মহাকস্সপত্থেরাদীহি অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেনেৰ ‘এৰং মে সুত’ন্তিআদিনা তন্তি ঠপিতা’’তি. এৰং সতি যুজ্জেয্য. অথ ৰা আযস্মা আনন্দো সুভসুত্তং সযং দেসেন্তোপি সামঞ্ঞফলাদীসু ভগৰতা দেসিতনযেনেৰ দেসেসীতি ভগৰতো সম্মুখা লদ্ধনযে ঠত্ৰা দেসিতত্তা ভগৰতা দেসিতং ধম্মং অত্তনি অদহন্তো ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিমাহাতি এৰমধিপ্পাযেপি সতি যুজ্জতেৰ. ‘‘অনুসঙ্গীতঞ্চা’’তিপি পাঠো. দুতিযততিযসঙ্গীতীসু পুন সঙ্গীতঞ্চাতি অত্থৰসেন নিন্নানাকরণমেৰ. সমোধানেত্ৰা ৰিনযপিটকং নাম ৰেদিতব্বং, সুত্ত…পে… অভিধম্মপিটকং নাম ৰেদিতব্বন্তি যোজনা.
ভিক্খুভিক্খুনীপাতিমোক্খৰসেন উভযানি পাতিমোক্খানি. ভিক্খুভিক্খুনীৰিভঙ্গৰসেন দ্ৰে ৰিভঙ্গা. মহাৰগ্গচূল়ৰগ্গেসু আগতা দ্ৰাৰীসতি খন্ধকা. পচ্চেকং সোল়সহি ৰারেহি উপলক্খিতত্তা সোল়স পরিৰারাতি ৰুত্তং. পরিৰারপাল়িযঞ্হি মহাৰিভঙ্গে সোল়স ৰারা, ভিক্খুনীৰিভঙ্গে সোল়স ৰারা চাতি বাত্তিংস ৰারা আগতা. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘পরিৰারা’’তি এত্তকমেৰ দিস্সতি, বহূসু পন পোত্থকেসু ৰিনযট্ঠকথাযং, অভিধম্মট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘সোল়স পরিৰারা’’তি এৰমেৰ দিস্সমানত্তা অযম্পি পাঠো ন সক্কা পটিবাহিতুন্তি তস্সেৰত্থো ৰুত্তো. ‘‘ইতী’’তি যথাৰুত্তং বুদ্ধৰচনং নিদস্সেত্ৰা ‘‘ইদ’’ন্তি তং পরামসতি. ইতি-সদ্দো ৰা ইদমত্থে, ইদন্তি ৰচনসিলিট্ঠতামত্তং, ইতি ইদন্তি ৰা পরিযাযদ্ৰযং ইদমত্থেযেৰ ৰত্ততি ‘‘ইদানেতরহি ৰিজ্জতী’’তিআদীসু ৰিয. এস নযো ঈদিসেসু. ব্রহ্মজালাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি সঙ্গয্হন্তি এত্থ, এতেন ৰা, তেসং ৰা সঙ্গহো গণনা এতস্সাতি ব্রহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো. এৰমিতরেসুপি. হেট্ঠা ৰুত্তেসু দীঘভাণকমজ্ঝিমভাণকানং ৰাদেসু মজ্ঝিমভাণকানঞ্ঞেৰ ৰাদস্স যুত্ততরত্তা খুদ্দকপাঠাদযোপি সুত্তন্তপিটকেযেৰ সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘খুদ্দক…পে… সুত্তন্তপিটকং নামা’’তি আহ. তত্থ ‘‘সুণাথ ভাৰিতত্তানং, গাথা অত্থূপনাযিকাতি (থেরগা. নিদানগাথা) ৰুত্তত্তা ‘‘থেরগাথা থেরীগাথা’’তি চ পাঠো যুত্তো.
এৰং সরূপতো পিটকত্তযং নিযমেত্ৰা ইদানি নিব্বচনং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু তিব্বিধেসু পিটকেসু. ৰিৰিধৰিসেসনযত্তাতি ৰিৰিধনযত্তা, ৰিসেসনযত্তা চ. ৰিনযনতোতি ৰিনযনভাৰতো, ভাৰপ্পধাননিদ্দেসোযং, ভাৰলোপো ৰা, ইতরথা দব্বমেৰ পধানং সিযা, তথা চ সতি ৰিনযনতাগুণসমঙ্গিনা ৰিনযদব্বেনেৰ হেতুভূতেন ৰিনযোতি অক্খাতো, ন পন ৰিনযনতাগুণেনাতি অনধিপ্পেতত্থপ্পসঙ্গো ভৰেয্য. অযং নযো এদিসেসু. ৰিনীযতে ৰা ৰিনযনং, ততোতি অত্থো. অযং ৰিনযোতি অত্থপঞ্ঞত্তিভূতো সঞ্ঞীসঙ্খাতো অযং তন্তি ৰিনযো. ৰিনযোতি অক্খাতোতি সদ্দপঞ্ঞত্তিভূতো সঞ্ঞাসঙ্খাতো ৰিনযো নামাতি কথিতো. অত্থপঞ্ঞত্তিযা হি নামপঞ্ঞত্তিৰিভাৰনং নিব্বচনন্তি.
ইদানি ইমিস্সা গাথায অত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ৰিৰিধা হী’’তিআদি. ‘‘ৰিৰিধা এত্থ নযা, তস্মা ৰিৰিধনযত্তা ৰিনযোতি অক্খাতো’’তিআদিনা যোজেতব্বং. ৰিৰিধত্তং সরূপতো দস্সেতি ‘‘পঞ্চৰিধা’’তিআদিনা, তথা ৰিসেসত্তম্পি ‘‘দল়্হীকম্মা’’তিআদিনা. লোকৰজ্জেসু সিক্খাপদেসু দল়্হীকম্মপযোজনা, পণ্ণত্তিৰজ্জেসু সিথিলকরণপযোজনা. সঞ্ঞমৰেলং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তো আচারো অজ্ঝাচারো, ৰীতিক্কমো, কাযে, ৰাচায চ পৰত্তো সো, তস্স নিসেধনং তথা, তেন তথানিসেধনমেৰ পরিযাযেন কাযৰাচাৰিনযনং নামাতি দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তি ৰত্ৰা তস্সানেকধা পরামসনমাহ ‘‘ৰিৰিধনযত্তা’’তিআদি. যথাৰুত্তা চ গাথা ঈদিসস্স নিব্বচনস্স পকাসনত্থং ৰুত্তাতি দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাতি ৰিৰিধনযত্তাদিহেতুনা করণভূতেনাতি ৰদন্তি. অপিচ ‘‘ৰিৰিধা হী’’তিআদিৰাক্যস্স যথাৰুত্তস্স গুণং দস্সেন্তো ‘‘তেনা’’তিআদিমাহাতিপি সম্বন্ধং ৰদন্তি. এৰং সতি তেনাতি ৰিৰিধনযত্তাদিনা হেতুভূতেনাতি অত্থো. অথ ৰা যথাৰুত্তৰচনমেৰ সন্ধায পোরাণেহি অযং গাথা ৰুত্তাতি সংসন্দেতুং ‘‘তেনা’’তিআদি ৰুত্তন্তিপি ৰদন্তি, দুতিযনযে ৰিয ‘‘তেনা’’তি পদস্স অত্থো. এতন্তি গাথাৰচনং. এতস্সাতি ৰিনযসদ্দস্স, ‘‘ৰচনত্থা’’তি পদেন সম্বন্ধো. ‘‘ৰচনস্স অত্থো’’তি হি সম্বন্ধে ৰুত্তেপি তস্স ৰচনসামঞ্ঞতো ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘এতস্সা’’তি পুন ৰুত্তং. নেরুত্তিকা পন সমাসতদ্ধিতেসু সিদ্ধেসু সামঞ্ঞত্তা, নামসদ্দত্তা চ এদিসেসু সদ্দন্তরেন ৰিসেসিতভাৰং ইচ্ছন্তি.