নিদানকথাৰণ্ণনা
এৰং যথাৰুত্তেন ৰিৰিধেন নযেন পণামাদিকং পকরণারম্ভৰিধানং কত্ৰা ইদানি ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনৰসেনেৰ সুৰিভাৰিতং, সুৰিঞ্ঞাপিতঞ্চ হোতীতি পঠমং তাৰ ৰগ্গসুত্তৰসেন ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ দীঘাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘দীঘস্স আগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৰুত্তং, তস্মিং ৰচনে. ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো দীঘাগমো নাম ৰগ্গসুত্তৰসেন এৰং ৰেদিতব্বো, এৰং ৰিভাগোতি ৰা অত্থো. অথ ৰা তত্থাতি ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি যং ৰুত্তং, এতস্মিং ৰচনে. যো দীঘাগমো ৰুত্তো, সো দীঘাগমো নাম ৰগ্গসুত্তৰসেন. এৰং ৰিভজিতব্বো, এদিসোতি ৰা অত্থো. ‘‘দীঘস্সা’’তিআদিনা হি ৰুত্তং দূরৰচনং তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি ৰিয ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং আসন্নৰচনম্পি তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি অত্তনো বুদ্ধিযং পরম্মুখং ৰিয পরিৰত্তমানং হুত্ৰা পৰত্তনতো. এদিসেসু হি ঠানেসু অত্তনো বুদ্ধিযং সম্মুখং ৰা পরম্মুখং ৰা পরিৰত্তমানং যথা তথা ৰা পটিনিদ্দিসিতুং ৰট্টতি সদ্দমত্তপটিনিদ্দেসেন অত্থস্সাৰিরোধনতো. ৰগ্গসুত্তাদীনং নিব্বচনং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. তযো ৰগ্গা যস্সাতি তিৰগ্গো. চতুত্তিংস সুত্তানি এত্থ সঙ্গয্হন্তি, তেসং ৰা সঙ্গহো গণনা এত্থাতি চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো.
অত্তনো সংৰণ্ণনায পঠমসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘তস্স…পে… নিদানমাদী’’তি ৰুত্তং. আদিভাৰো হেত্থ সঙ্গীতিক্কমেনেৰ ৰেদিতব্বো. কস্মা পন চতূসু আগমেসু দীঘাগমো পঠমং সঙ্গীতো, তত্থ চ সীলক্খন্ধৰগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো, তস্মিঞ্চ ব্রহ্মজালসুত্তং, তত্থাপি নিদানন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচিপি ন পৰত্ততি সব্বত্থেৰ ৰচনক্কমমত্তং পটিচ্চ অনুযুঞ্জিতব্বতো. অপিচ সদ্ধাৰহগুণত্তা দীঘাগমোৰ পঠমং সঙ্গীতো. সদ্ধা হি কুসলধম্মানং বীজং. যথাহ ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.১৯৭; সু. নি. ৭৭). সদ্ধাৰহগুণতা চস্স হেট্ঠা দস্সিতাযেৰ. কিঞ্চ ভিয্যো – কতিপযসুত্তসঙ্গহতায চেৰ অপ্পপরিমাণতায চ উগ্গহণধারণাদিসুখতো পঠমং সঙ্গীতো. তথা হেস চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো, চতুসট্ঠিভাণৰারপরিমাণো চ. সীলকথাবাহুল্লতো পন সীলক্খন্ধৰগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো. সীলঞ্হি সাসনস্স আদি সীলপতিট্ঠানত্তা সব্বগুণানং. তেনেৰাহ ‘‘তস্মা তিহ ত্ৰং ভিক্খু আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.৪৬৯). সীলক্খন্ধকথাবাহুল্লতো হি সো ‘‘সীলক্খন্ধৰগ্গো’’তি ৰুত্তো. দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথাভাৰতো পন সুত্তন্তপিটকস্স নিরৰসেসদিট্ঠিৰিভজনং ব্রহ্মজালসুত্তং পঠমং নিক্খিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেপিটকে হি বুদ্ধৰচনে ব্রহ্মজালসদিসং দিট্ঠিগতানি নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা ৰিভত্তসুত্তং নত্থি. নিদানং পন পঠমসঙ্গীতিযং মহাকস্সপত্থেরেন পুট্ঠেন আযস্মতা আনন্দেন দেসকালাদিনিদস্সনত্থং পঠমং নিক্খিত্তন্তি. তেনাহ ‘‘ব্রহ্মজালস্সাপী’’তিআদি. তত্থ চ ‘‘আযস্মতা’’তিআদিনা দেসকং নিযমেতি, পঠমসঙ্গীতিকালেতি পন কালন্তি, অযমত্থো উপরি আৰি ভৰিস্সতি.