৭. পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

৪০১-৪০৩. তে পচ্চযেতি তে হেতুআদিকে পচ্চযে. পটিপাটিযাতি এত্থ পচ্চযপটিপাটিযা কুসলাদিপদপটিপাটিযা ৰাতি আসঙ্কাযং উভযৰসেনপি অত্থো যুজ্জতীতি দস্সেন্তো পঠমং তাৰ সন্ধাযাহ ‘‘যথাক্কমেনা’’তিআদি. তস্সত্থো – ‘‘হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন দেসনাক্কমেন যায পটিপাটিযা পটিচ্চৰারে পচ্চযা আগতা, তদনুরূপং তে দস্সেতুন্তি. দুতিযং পন দস্সেতুং ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. সা পনাযং পদপটিপাটি যস্মা ন কুসলপদদস্সনমত্তেন দস্সিতা হোতি, তস্মা তং একদেসেন সকলং নযতো দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলো কুসলস্সাতি…পে… হোতী’’তি. তেনাতি নিদস্সনমত্তেন ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তি পদেন. সব্বো পভেদোতি যং তত্থ তত্থ পচ্চযে ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিকো যত্তকো পভেদো ৰিস্সজ্জনং লভতি, সো সব্বো পভেদোতি অত্থো. তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি তে হেতুআদিপচ্চযে কুসলাদিপদপটিপাটিযা দস্সেতুং.

৪০৪. ফলৰিসেসং আকঙ্খন্তা পটিগ্গাহকতো ৰিয দাযকতোপি যথা দক্খিণা ৰিসুজ্ঝতি, এৰং দানং দেন্তীতি আহ ‘‘ৰিসুদ্ধং কত্ৰা’’তি. তেসন্তি ৰত্তব্বতারহন্তি ইমিনা ৰোদানস্স সকদাগামিআদীনং আৰেণিকতং দস্সেতি. কামং অগ্গমগ্গপুরেচারিকম্পি ৰোদানমেৰ, অসেক্খো পন হুত্ৰা তং পচ্চৰেক্খতীতি ন তং ইধ গহিতং. তন্তি ৰোদানং. গোত্রভুচিত্তন্তি অট্ঠমকস্স উপ্পজ্জনকালে ‘‘গোত্রভূ’’তি ৰত্তব্বতারহং চিত্তং. গোত্রভুসদিসন্তি ৰা সোতাপন্নাদিগোত্রাভিভাৰীতি ৰা গোত্রভুচিত্তন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৰৰত্থপেতি, ‘‘তেভূমককুসলমেৰা’’তি এত্থ ৰিয ন পচ্চযধম্মন্তি অত্থো. দেসনন্তরত্তাতি ‘‘কুসলচিত্তসমঙ্গিস্সা’’তিআদিনা পুগ্গলামসনদেসনতো অঞ্ঞত্তা, অঞ্ঞথা গহিতং পুন ন গণ্হেয্যাতি অধিপ্পাযো.

৪০৫. রাগরহিতস্স ৰিয সোমনস্সরহিতস্স চ রাগস্স ন আরম্মণে অস্সাদনৰসেন পৰত্তি অজ্ঝুপেক্খনতোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সাদনং…পে… কিচ্চ’’ন্তি. সহসাকারপ্পৰত্তায উপ্পিলাৰিতসভাৰায পীতিযা আহিতৰিসেসায তণ্হায তং তণ্হাভিনন্দনন্তি ৰুচ্চতীতি তং সন্ধাযাহ ‘‘পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চ’’ন্তি. যথা চ যথাৰুত্তকিচ্চৰিসেসায পীতিযা আহিতৰিসেসা তণ্হা তণ্হাভিনন্দনা, এৰং দিট্ঠাভিনন্দনা ৰেদিতব্বা. যস্মা পন সা অত্থতো পচ্চযৰিসেসৰিসিট্ঠা দিট্ঠিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৰা’’তি. এত্থ পনাতি ‘‘অভিনন্দতী’’তি পদস্স তণ্হাদিট্ঠিৰসেন ৰুত্তেসু এতেসু পন দ্ৰীসু অত্থেসু. অভিনন্দন্তস্সাতি ইদং দিট্ঠাভিনন্দনংযেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পচ্ছিমত্থমেৰ গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. অভিনন্দন্তস্সাতি পন অৰিসেসতো ৰুত্তত্তা তণ্হাৰসেন দিট্ঠিৰসেন অভিনন্দন্তস্সাতি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অভিনন্দনা…পে… ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ইদমিধ ৰচনমনোকাসং. কস্মা? দিট্ঠিরহিতেপি সন্তানে অভিনন্দনস্স ৰুত্তত্তা. তণ্হাৰসেন নন্দতীতি তণ্হাভিনন্দনৰসেনেৰ ৰুত্তো অত্থো পুরিমো অত্থো. দ্ৰীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদেসূতি দিট্ঠিরহিতানি সোমনস্সসহগতচিত্তানি সন্ধাযাহ. যথাৰুত্তেনাতি ‘‘সরাগস্স সোমনস্সস্সা’’তিআদিনা ৰুত্তেন সোমনস্সেন অস্সাদেন্তস্স, রাগেন চ তেসুযেৰ যথাৰুত্তেসু দ্ৰীসু চিত্তেসু অস্সাদেন্তস্স, চতূসুপি সোমনস্সসহগতচিত্তেসু সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স, চতূসুপি দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতিপি সক্কা যোজেতু’’ন্তি. যথা দিট্ঠূপনিস্সযতো দিট্ঠাভিনন্দনা সম্ভৰতি, এৰং তণ্হূপনিস্সযতো তণ্হাভিনন্দনাপি সম্ভৰতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অভিনন্দতি রাগো উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনতো সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স রাগুপ্পত্তিপি ৰত্তব্বা, ন ৰা ৰত্তব্বা তণ্হাভিনন্দনায এৰ রাগুপ্পত্তিযা ৰুত্তত্তা.

৪০৬. ‘‘তদারম্মণতাযা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তদারম্মণতা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰিভত্তিলোপো হেত্থ কতো’’তি. তদারম্মণতাতি এত্থ তা-সদ্দাভিধেয্যো অত্থো ভাৰো নাম, সো পন তদারম্মণসদ্দাভিধেয্যতো অঞ্ঞো নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভাৰৰন্ততো ৰা অঞ্ঞো ভাৰো নাম নত্থী’’তি. এতেন সকত্থে অযং তা-সদ্দোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ৰিপাকো তদারম্মণভাৰভূতোতি অত্থো’’তি. এতস্মিঞ্চত্থে ‘‘তদারম্মণতা’’তি পচ্চত্তেকৰচনং দট্ঠব্বং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন…পে… ন ৰুত্তন্তি যদিপি কামাৰচরৰিপাকানম্পি কম্মং আরম্মণং লব্ভতি, তং পন ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাকানং ৰিয ন একন্তেন ইমস্স ৰিপাকচিত্তস্স ইদং কম্মং আরম্মণন্তি ৰৰত্থিতং কামাৰচরৰিপাকচিত্তানং বহুভেদত্তা, তস্মা তং লব্ভমানম্পি ন ৰুত্তন্তি অত্থো. যদি এৰং কিং তং লব্ভমানম্পি ন দস্সিতমেৰাতি আসঙ্কাযং আহ ‘‘তদারম্মণেন পনা’’তিআদি. অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আরম্মণভাৰো দস্সিতো, অঞ্ঞথা ‘‘পটিলোমতো ৰা একন্তরিকৰসেন ৰা’’তি ৰচনং নিরত্থকং সিযাতি অধিপ্পাযো. ভৰেয্যাতি অনাসন্নাপি সমাপত্তি আরম্মণং ভৰেয্য, ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি অত্থো. তেনেৰ হি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং. এৰং সতীতি যদি আৰজ্জনায এৰ আরম্মণভাৰেন কুসলানং খন্ধানং অব্যাকতারম্মণতা অধিপ্পেতা, এৰং সন্তে. ৰত্তব্বং সিযাতি ‘‘ইদ্ধিৰিধঞাণস্সা’’তি চ পাল়িযং ৰত্তব্বং সিযা তস্সাপি আৰজ্জনায আরম্মণভাৰতো. তং ন ৰুত্তন্তি তং অব্যাকতং ইদ্ধিৰিধঞাণং ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্সা’’তি ন ৰুত্তং. হোন্তীতি আরম্মণং হোন্তি. তানীতি চেতোপরিযঞাণাদীনি. যায কাযচীতি চেতোপরিযঞাণাদীনং অঞ্ঞেসঞ্চ কুসলানং আরম্মণকরণৰসেন আৰজ্জন্তিযা.

৪০৭-৪০৯. আদীনৰদস্সনেন সভাৰতো চ অনিট্ঠতামত্তৰসেন চ দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ৰেদিতব্বাতি যোজেতব্বং. আঘাতৰত্থুআদিভেদেন অক্খন্তিভেদা ৰেদিতব্বা.

৪১০. সব্বস্সাতি পকরণপরিচ্ছিন্নে গয্হমানে সব্বস্স অব্যাকতস্স, অত্থন্তরৰসেন পন গয্হমানে সব্বস্স ঞেয্যস্সাতি অত্থো. অসক্কুণেয্যত্তাতি ইদং ৰত্তব্বস্স অনন্তাপরিমেয্যতায ৰুত্তং, ন অঞ্ঞাণপটিঘাততো.

৪১৭. ৰোদানসঙ্খাতং ৰুট্ঠানং অপুব্বতো ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৰুট্ঠানং ভৰঙ্গমেৰা’’তি. তঞ্হি যথালদ্ধস্স ৰিসেসস্স ৰোদাপনং পগুণভাৰাপাদনং অপুব্বং নাম ন হোতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. অৰজ্জেতব্বত্তা ৰত্তব্বং নত্থীতি কুসলভাৰেন সমানত্তা ৰজ্জেতব্বতায অভাৰতো ৰিভজিত্ৰা ৰত্তব্বং নত্থি, তস্মা যদেত্থ ৰিসেসনং লব্ভতি, তং দস্সেন্তো ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং…পে… সমাপত্তিযা’’তি আহ. চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰুত্তমেৰাতি পট্ঠানে পন ‘‘কুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা ‘‘কিরিযানন্তরং তদারম্মণভাৰে’’তি যং ৰত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ.

তা উভোপীতি যা ‘‘কুসলৰিপাকাহেতুকসোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা চা’’তি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো ৰুত্তা, তা উভোপি সোমনস্সসহগতমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰুত্তা. কস্মা? দসন্নং কামাৰচরভৰঙ্গানং অত্তনো তদারম্মণকালে সন্তীরণকালে চ ৰোট্ঠব্বনস্স অনন্তরপচ্চযভাৰতো. উপেক্খাসহগতা পন যথাৰুত্তানং দসন্নং ৰিপাকানং মনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো তদারম্মণাদিকালে ৰোট্ঠব্বনকিরিযস্স সন্তীরণকালে মনোধাতুকিরিযস্স ভৰঙ্গকালেতি যোজেতব্বং.

৪২৩. পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি জানিত্ৰা. দল়্হং ন গহেতব্বন্তি দল়্হগ্গাহং ন গহেতব্বং. বলৰতো…পে… ৰিপচ্চনতোতি এতেন বলৰতা দুব্বলতা চ অপ্পমাণং, কতোকাসতা পমাণন্তি দস্সেতি. কতোকাসতা চ অৰসেসপচ্চযসমৰাযে ৰিপাকাভিমুখতাতি দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চীতি চ বলৰং দুব্বলং ৰাতি অত্থো. ৰিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি সক্কা ৰত্তুং. সতি হি কম্মউপনিস্সযপচ্চযানং অৰিনাভাৰে ৰিপাকত্তিকে উপনিস্সযপচ্চযে গহিতে কম্মপচ্চযো ৰিসুং ন উদ্ধরিতব্বো সিযা, ৰেদনাত্তিকে চ উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে কম্মপচ্চযেন সদ্ধিং অট্ঠাতি ন ৰত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. পচ্চযদ্ৰযস্স পন লব্ভমানতপ্পরায দেসনায উপনিস্সযে গহিতেপি কম্মপচ্চযো উদ্ধরিতব্বোযেৰাতি সক্কা ৰত্তুং. লব্ভমানস্স হি উদ্ধরণং ঞাযাগতং, তথা উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতেপি কম্মপচ্চযো ৰত্তব্বোৰ উপনিস্সযস্স অনেকভেদত্তা, ৰিপাকং জনেন্তং কম্মং ৰিপাকস্স উপনিস্সযো ন হোতীতি ন ৰত্তব্বমেৰাতি ৰেদিতব্বং.

পরস্স পৰত্তং ওমানন্তি পরসন্তানে অত্তানং উদ্দিস্স পৰত্তং অৰমানং. তেসূতি যো অনেন পুব্বে হতো, তস্স ঞাতিমিত্তেসু. মাতুঘাতনত্থং পৰত্তিততায পুরিমচেতনায মাতুঘাতকম্মেন সদিসতা, যথা চ আণত্তিযং পহারেপি এসেৰ নযো. তেন ৰুত্তং ‘‘এস নযো দ্ৰীহি পকারেহীতি এত্থাপী’’তি.

ৰট্টনিস্সিতো দানাদিৰসেন সদ্ধং উপ্পাদেন্তো রাগং উপনিস্সায দানাদিৰসেন সদ্ধং উপ্পাদেতি নাম, ন ৰিৰট্টনিস্সিতো অৰিসেসেন ৰুত্তত্তাতি আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰদতী’’তি. এতেসন্তি কাযিকসুখদুক্খানং. একতোপীতি ইদং যদিপি একস্মিং সন্তানে সুখদুক্খানং একস্মিং খণে উপ্পত্তি নত্থি, পচ্চযসমাযোগো পন তেসং একজ্ঝম্পি হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.

৪২৫. পুরিমৰারেসু ৰিযাতি পটিচ্চৰারাদীসু পুরিমেসু ৰিয. ইমস্মিন্তি পঞ্হাৰারে. পচ্চযেন উপ্পত্তি ৰুচ্চতীতি হেতুআদিনা তেন তেন পচ্চযেন তংতংপচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি ন ৰুচ্চতি. তেসং তেসং ধম্মানন্তি হেতুআদীনং তেসং তেসং পচ্চযধম্মানং. তংতংপচ্চযভাৰোতি হেতুআদীনং তংতংপচ্চযভাৰো ৰুচ্চতি. তেনেৰ পুরিমেসু ছসু ৰারেসু ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তত্থ তত্থ উপ্পাদগ্গহণং কতং, ইধ পন ‘‘কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা পচ্চযভাৰো গহিতো. তেনাতি উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযভাৰেন. ইধাতি পঞ্হাৰারে.

৪২৭. পতিট্ঠাভূতস্সাতি নিস্সযভূতস্স. কম্মপচ্চযোতি সহজাতকম্মপচ্চযো. দুকমূলকদুকাৰসানাতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্সা’’তি এৰং দুকমূলকদুকাৰসানা কত্ৰা ৰুত্তপঞ্হা. তত্থাতি পচ্চযৰারে. কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মাতি কুসলাব্যাকতপ্পভেদা পচ্চযুপ্পন্না ধম্মা. যতো ততো ৰাতি পচ্চযধম্মনিযমং অকত্ৰা যতো ততো ৰা কুসলাব্যাকতৰসেন উভযপচ্চযতো উপ্পত্তিমত্তমেৰ তত্থ পচ্চযৰারে অধিপ্পেতং, উভযস্স যথাৰুত্তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স উভিন্নং যথাৰুত্তানংযেৰ পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰো ন অধিপ্পেতো উপ্পাদপধানত্তা তস্সা দেসনাযাতি অধিপ্পাযো. নিস্সযাদিভূতাতি নিস্সযঅত্থিঅৰিগতভূতা পচ্চযধম্মা ন লব্ভন্তি, তস্মা কুসলো চ…পে… ন ৰুত্তন্তি যোজনা.

পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা

৪৩৯. এত্থাতি অব্যাকতমূলকে. যদি এৰন্তি যদি কুসলাকুসলমূলেহি অলব্ভমানম্পি লব্ভতি, এৰং সন্তে. গণনমত্তসামঞ্ঞতো, ন পচ্চযসামঞ্ঞতোতি অধিপ্পাযো.

৪৪০. নিদস্সনৰসেন দট্ঠব্বো যেভুয্যেন ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযানঞ্চ হেতুপচ্চযস্স ৰিসভাগত্তা. ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযা চ ৰিসভাগাতি ৰিসেসনেন যো তত্থ সভাগভাৰো, তং নিৰত্তেতি. তথা ভাৰাভাৰতোতি তস্মিং হেতুপচ্চযাকারে সতি ভাৰতো, হেতুধম্মানং হেতুপচ্চযভাৰে সতি সহজাতাদিপচ্চযভাৰতোতি অত্থো. অধিপতিপচ্চযাদীনন্তি অধিপতিন্দ্রিযমগ্গপচ্চযানং. ৰিসভাগতা হেতুপচ্চযস্স. কুসলাদিহেতূনন্তি কুসলাকুসলকিরিযাব্যাকতহেতূনং. হেতুপচ্চযভাৰেতি হেতুপচ্চযত্তে হেতুভাৰেন উপকারকত্তে. ৰিপাকপচ্চযভাৰাভাৰতোতি ৰিপাকপচ্চযভাৰস্স অভাৰতো. ন হি ৰিপাকানং ৰিপাকপচ্চযতা অত্থি. ৰিপাকহেতূনং ইতরহেতূহি হেতুপচ্চযতায অত্থি সভাগতাতি আহ ‘‘হেতুৰজ্জান’’ন্তি. ৰিপাকানং ৰিসভাগতায ভৰিতব্বং, ন হি ৰিপাকধম্মধম্মনেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মানং ৰিপাকেহি সভাগতা অত্থি রাসন্তরভাৰতোতি অধিপ্পাযো. উভযপচ্চযসহিতেতি হেতুৰিপাকপচ্চযসহিতে. হেতুপচ্চযভাৰে ৰিপাকম্হীতি হেতুপচ্চযভাৰেন ৰত্তমানে ৰিপাকধম্মে. ৰিপাকপচ্চযত্তাভাৰাভাৰতোতি ৰিপাকপচ্চযভাৰাভাৰস্স অভাৰতো. ন হি ৰিপাকো ৰিপাকস্স ৰিপাকপচ্চযো ন হোতি, তস্মা নত্থি হেতুৰিপাকপচ্চযানং ৰিসভাগতাতি অধিপ্পাযো.

ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং উদাহরণেন সমত্থেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. হেতুসহজাতপচ্চযসহিতেতি হেতুপচ্চযসহজাতপচ্চযসহিতে, উভযপচ্চযযুত্তেতি অত্থো. হেতূনন্তি ইদং ‘‘সহজাতপচ্চযত্তাভাৰো’’তি ইমিনাপি সম্বন্ধিতব্বং. হেতূনঞ্হি হেতুপচ্চযসহিতে রাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৰো ৰিয সহজাতপচ্চযভাৰোপি অত্থীতি. তত্থ হেতুৰজ্জানং সহজাতধম্মানং হেতুধম্মস্স চ ন সভাগতা ৰুচ্চতি সহজাতপচ্চযেন সভাগভাৰতো. এৰমিধাপীতি যথা হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৰুত্তপ্পকারেন নত্থি ৰিসভাগতা, এৰমিধাপি হেতুৰিপাকপচ্চযেসু নত্থি ৰিসভাগতাতি অত্থো. এস নযো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি য্ৰাযং নযো হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৰিসভাগতাভাৰো ৰুত্তো, এস নযো হেতুসহিতে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি অত্থো. তত্থাপি হি ‘‘হেতুৰিপ্পযুত্তপচ্চযসহিতে রাসিম্হী’’তিআদি সক্কা যোজেতুন্তি. পচ্চুপ্পন্নো এৰ পচ্চযুপ্পন্নো, পচ্চযো পন অতীতোপি অনাগতোপি কালৰিনিমুত্তোপি হোতীতি পচ্চুপ্পন্নক্খণে হেতুপচ্চযভাৰে সহজাতাদিপচ্চযভাৰং সন্ধায তথাভাৰাভাৰৰসেন সভাগতায ৰুচ্চমানায নানাক্খণিকানং কুসলাদীনং হেতূনং ৰিপাকানঞ্চ ৰসেন ৰিসভাগতা তস্সেৰ হেতুস্স ন ৰত্তব্বাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা.

অগ্গহিতৰিসেসতো সামঞ্ঞতো ৰিসেসো ন সুৰিঞ্ঞেয্যো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘কুসলা ৰীমংসাধিপতীতি এৰং ৰত্তব্ব’’ন্তি.

৪৪১-৪৪৩. ‘‘ইতরানি দ্ৰে লভতী’’তি এৰং ৰত্তুং ন সক্কা, হেতাধিপতিদুকেহি দস্সিতানি যানি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি চত্তারি ৰিস্সজ্জনানি, তেসু হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযেসু সম্পযুত্তপচ্চযে পৰিট্ঠে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি দ্ৰে লভতি. যং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সচে তেহি সদ্ধিং…পে… তানেৰ দ্ৰে লভতী’’তি, তেহি পন ইতরানি নাম ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইমানি দ্ৰেপি সিযুং. ন হি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতরানি দ্ৰে লভতীতি পুরিমপাঠো’’তিআদি. ইতরানি দ্ৰেতি ৰা অঞ্ঞানি দ্ৰে, যানি সম্পযুত্তপচ্চযৰসেন দ্ৰে ৰিস্সজ্জনানি, ৰিপ্পযুত্তপৰেসে পন ততো অঞ্ঞানি অঞ্ঞথাভূতানি দ্ৰে ৰিস্সজ্জনানি. যানি সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৰে লভতীতি পঠন্তী’’তি. তেসূতি ঊনতরগণনাহেতূসু ৰিপাকঅঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু.

অনামট্ঠৰিপাকানীতি অগ্গহিতৰিপাকপচ্চযানি, ঘটনং অপেক্খিত্ৰা অযং নপুংসকনিদ্দেসো. ন ৰিপাকহেতুরহিতানি সাধারণৰসেন ৰুত্তত্তা. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সামঞ্ঞতো নৰন্নম্পি হেতূনং ৰসেন ৰুত্তানী’’তি, ‘‘ৰিপাকহেতুপি লব্ভতী’’তি চ.

তত্থাতি পঞ্চমঘটনতো পট্ঠায পঞ্চসু ঘটনেসু. তেন ৰিপাকেন সহ, সমং ৰা উট্ঠানং এতস্সাতি সমুট্ঠানন্তি অযম্পি অত্থো সম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তারূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৰ সঙ্গণ্হাতী’’তি. এসেৰ নযোতি ইমিনা কটত্তারূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৰ সঙ্গণ্হাতীতি ইমমেৰত্থং অতিদিসতি.

এৰম্পীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তপ্পকারেপীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেসু পন…পে… ৰুত্তনযেনপী’’তি. যো যো পচ্চযোতি যো যো হেতুআদিপচ্চযো মূলভাৰেন ঠিতো পরেসং পচ্চযানং. তপ্পচ্চযধম্মানন্তি তেহি হেতুআদিপচ্চযেহি পচ্চযভূতানং হেতুআদিধম্মানং. নিরৰসেসঊনঊনতরঊনতমলাভক্কমেনাতি তে ধম্মা যেসু ৰিস্সজ্জনেসু যথারহং নিরৰসেসা লব্ভন্তি, যেসু ঊনা ঊনতরা ঊনতমা চ লব্ভন্তি, তেন কমেন ঘটনাৰচনতো পচ্চযুপ্পন্নাপি যথাক্কমং নিরৰসেসাদিক্কমেনেৰ লব্ভন্তি. তেনাহ ‘‘নিরৰসেসলাভে চ…পে… ৰেদিতব্বো’’তি.

হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.

৪৪৫. পঞ্চমে একন্তি সনিস্সযতো অব্যাকতমূলং অকুসলন্তি ইদং সন্ধাযাহ ‘‘ৰত্থুৰসেন সনিস্সযং ৰক্খতী’’তি. ন ইদন্তি ইদং চতুত্থং ঘটনং লব্ভমানস্সপি ৰত্থুস্স ৰসেন ঘটনং ন হোতি তস্স ৰক্খমানত্তা, তস্মা ‘‘আরম্মণৰসেনেৰা’’তি একংসো গহিতোতি অত্থযোজনা.

৪৪৬. সহজাতপুরেজাতা একো নিস্সযপচ্চযোতি ইমিনা সতিপি পচ্চযধম্মভেদে পচ্চযভাৰভেদো নত্থীতি দস্সেতি, তথা ‘‘অত্থিপচ্চযো’’তি ইমিনাপি. অৰিগতপচ্চযোপেত্থ অত্থিপচ্চযেনেৰ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থিঅৰিগতপচ্চযো’’তি পাঠো. সহজাতারম্মণাধিপতি পন ন কেৰলং পচ্চযধম্মপ্পভেদোৰ, অথ খো পচ্চযভাৰভেদোপি অত্থেৰাতি আহ ‘‘এৰং…পে… অভাৰতো’’তি. ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘নিস্সযভাৰো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সহজাতপুরেজাতনিস্সযাদীনন্তি সহজাতনিস্সযপুরেজাতনিস্সযাদীনং. আদি-সদ্দেন সহজাতপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতভাৰে সঙ্গণ্হাতি. ন পনেৰন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘সহজাতো হী’’তিআদিমাহ. ভিন্নসভাৰাতি সমানেপি অধিপতিসদ্দৰচনীযভাৰে পচ্চযভাৰৰিসিট্ঠেন সভাৰেন ভিন্নসভাৰা, ন হেতুপচ্চযাদযো ৰিয সভাৰমত্তেন. তেনেৰাতি ভিন্নসভাৰত্তা এৰ. অঞ্ঞথা ‘‘কুসলো কুসলস্স সহজাতৰসেন, অব্যাকতো আরম্মণৰসেন অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতী’’তি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৰা ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্হাৰারৰিভঙ্গে…পে… ন ৰুত্ত’’ন্তি.

৪৪৭-৪৫২. সাধারণৰসেনাতি অধিপতিন্দ্রিযভাৰসামঞ্ঞেন. তথা চেৰ ছ ঘটনানি যোজেত্ৰা দস্সেতি ‘‘অধিপতী’’তিআদিনা. দ্ৰে পচ্চযধম্মাতি ৰীরিযৰীমংসানং ৰসেন দ্ৰে পচ্চযধম্মা, একোযেৰ চিত্তাধিপতিৰসেন. সমগ্গকানি পুব্বে ৰত্তব্বানি সিযুং অধিপতিপটিপাটিযাতি অধিপ্পাযো. পঠমঞ্হি ৰীরিযাধিপতি পচ্ছা চিত্তাধিপতীতি. তেসং আহারমগ্গপচ্চযানং পচ্ছা ৰুত্তানি সমগ্গকানি. সদিসত্তাতি ইদং পরতো ‘‘হেতুৰসেন ৰুত্তঘটনেহি সদিসত্তা’’তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তং.

৪৫৭-৪৬০. দুমূলকন্তি কুসলাব্যাকতমূলকং. তং কুসলমূলকেসু কস্মা ৰুত্তন্তি চোদনাযং আহ ‘‘অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৰদস্সনৰসেনা’’তি. এত্থাতি অনুলোমগণনে. যথাৰুত্তেসূতি ‘‘সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতমূলকেসূ’’তি এৰং ৰুত্তেসু সহজাতাদিমূলকেসু. অত্থিঅৰিগতমূলকৰজ্জেসূতি অত্থিঅৰিগতমূলকানি ঠপেত্ৰা অৰসেসেসু আহারেন আহারপচ্চযেন ঘটনানি ন যোজিতানীতি সম্বন্ধো. অধিপতিন্দ্রিযেহি চ নিস্সযাদিৰজ্জেসু সহজাতাদীসু ঘটনানি ন যোজিতানীতি যোজনা. তেসূতি হেতুকম্মঝানমগ্গেসু আহারে অধিপতিন্দ্রিযেসু চ তংতংঘটনৰসেন যথাৰুত্তেসু যোজিযমানেসু. তেনাতি হেতুআদিঅরূপধম্মানংযেৰ লব্ভনতো. তেহি ঘটনানীতি হেতুআদীহি যোজিযমানানি ঘটনানি. রূপমিস্সকত্তাভাৰেনাতি ইদং ৰুত্তসদিসতায কারণৰচনং. কস্মা পনেত্থ অত্থিঅৰিগতমূলকানি নিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানি তেহি ৰজ্জিতানীতি আহ ‘‘অত্থিঅৰিগতেহি পনা’’তিআদি. নিস্সযাদীহি যোজিযমানানি অধিপতিন্দ্রিযানি রূপমিস্সকানি হোন্তীতি ন ৰুত্তানীতি সম্বন্ধো. যদি এৰং কস্মা অত্থিঅৰিগতমূলকেসু আহারেন, নিস্সযাদিমূলকেসু চ অধিপতিন্দ্রিযেহি যোজনা কতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অধিপতাহারিন্দ্রিযমূলকেসূ’’তিআদি.

৪৭৩-৪৭৭. এদিসেসু ঠানেসু খন্ধ-সদ্দো অরূপেস্ৰেৰ নিরুল়্হোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ন পৰত্তে ৰিয খন্ধাযেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহেতব্বা’’তি. কটত্তারূপম্পি পন লব্ভতীতি ইমিনা ‘‘একক্খণিককম্মৰসেন ৰুত্তানী’’তি ৰচনং পটিক্খিপতি. যমত্থং সন্ধায ‘‘কস্মা ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, তং পাকটতরং করোন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিং ৰত্ৰা পুন তং উদাহরণেন ৰিভাৰেতুং ‘‘যথাচা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণনিস্সযপচ্চযভাৰেনাতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন নিস্সযপচ্চযভাৰেন চ. কম্মস্স চ পচ্চযভাৰো পাকটোযেৰাতি আহ ‘‘কম্মম্পি আরম্মণপচ্চযভাৰেন ৰত্তব্ব’’ন্তি. দ্ৰিন্নং পচ্চযভাৰানন্তি কম্মারম্মণপচ্চযভাৰানং. অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতোতি ইমিনা দ্ৰিন্নং পচ্চযভাৰানং ভিন্নত্তা পৰত্তিআকারস্স একক্খণে একস্মিং পচ্চযধম্মে অযুজ্জমানতং দস্সেতি. যথাদস্সিতস্স নিদস্সিতব্বেন অসমানতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্হি…পে… যুত্তং ৰত্তু’’ন্তি আহ. কম্মং পনাতিআদিনা কম্মারম্মণপচ্চযানং পৰত্তিআকারস্স ভিন্নত্তা একজ্ঝং হুত্ৰা অপ্পৰত্তিমেৰ ৰিভাৰেতি. যতো তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিক্খেপকা ৰুত্তা, কস্মা পন তংযেৰ ৰত্থু আরম্মণপচ্চযো হোতি নিস্সযপচ্চযো চ, ন তংযেৰ কম্মং আরম্মণপচ্চযো চ কম্মপচ্চযো চাতি? ন চোদেতব্বমেতং, ধম্মসভাৰো এসোতি দস্সেন্তো ‘‘এস চ সভাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰত্তমানানন্তি পচ্চুপ্পন্নানং. যন্তি ইদং ‘‘ৰত্তব্বতা’’তি ইমিনা সম্বন্ধিযমানং ‘‘যা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰিপরিণামেতব্বং. যথাতিআদিনা তমেৰত্থং উদাহরণদস্সনেন ৰিভাৰেতি.

৪৭৮-৪৮৩. যং ৰিঞ্ঞাণং অধিপতিপচ্চযো ন হোতি, তং অনামট্ঠাধিপতিভাৰং দট্ঠব্বং. ৰত্থুস্স ৰসেনাতি হাপেতব্বস্স ৰত্থুস্স ৰসেন.

৪৮৪-৪৯৫. অরূপিন্দ্রিযানি রূপানং পচ্চযত্তেন লব্ভন্তীতি যোজনা. যদিপি এৰং ৰুত্তং রূপিন্দ্রিযানং অরূপানং পচ্চযত্তঞ্চ লব্ভতীতি আহ ‘‘চক্খাদীনি চ পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তী’’তি. তংসমানগতিকাতি ৰীরিযেন সমানগতিকা মগ্গপচ্চযতায.

৫১১-৫১৪. ৰিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ইদং পৰত্তিৰসেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পটিসন্ধিযং পন ‘খন্ধা কটত্তারূপানং ৰত্থু চ খন্ধান’ন্তি ইদম্পি লব্ভতী’’তি. তস্স দস্সনৰসেনাতি তস্স ৰত্থুস্স দস্সনৰসেন, ন অনৰসেসতো পচ্চযধম্মস্স দস্সনৰসেন. তেনাহ ‘‘খন্ধা চ ৰত্থুস্সাতি ইদম্পি পন লব্ভতেৰা’’তি. ন ৰজ্জেতব্বানীতি তেসম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন যোজেতব্বত্তা.

৫১৫-৫১৮. অরূপৰত্থারম্মণমহাভূতইন্দ্রিযাহারানং পচ্চযধম্মানন্তি অত্থো. ‘‘আহারিন্দ্রিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৰত্তব্বং. কস্মা? ন হি ইন্দ্রিযাহারানং ৰসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তি, ইন্দ্রিযাহারানং পন ৰসেন ইন্দ্রিযাহারপচ্চযাৰ লব্ভন্তি. ‘‘সহজাতং পুরেজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিয’’ন্তি হি উদ্দিসিত্ৰা অত্থিপচ্চযো ৰিভত্তোতি. কেচি পনেত্থ ‘‘আহারগ্গহণেন কবল়ীকারো আহারোৰ গহিতো, ইন্দ্রিযগ্গহণেন চ রূপজীৰিতিন্দ্রিযমেৰ, সেসাহারিন্দ্রিযানি সহজাতাদীস্ৰেৰ অন্তোগধানি কতানি. যানি তদন্তোগধানি, তে সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘অরূপৰত্থারম্মণমহাভূতইন্দ্রিযাহারানং ৰসেনা’তি এত্থ ইন্দ্রিযাহারগ্গহণং কতন্তি ‘সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি.

তত্থ অরূপানং সহজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযপচ্চযভাৰো যথারহং ৰেদিতব্বো. ৰত্থু সহজাতং পুরেজাতঞ্চ, আরম্মণং পুরেজাতমেৰ, অভিঞ্ঞাঞাণস্স পন কদাচি সহজাতম্পি আরম্মণপচ্চযো হোতিযেৰ. সহজাতগ্গহণেন পনেত্থ সহজাতপচ্চযভূতোৰ গয্হতি, সো চ একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তোৰাতি যো ধম্মো সহজাতো হুত্ৰা আরম্মণং হোতি, ন সো ইধ অধিপ্পেতো. যদি সহজাতোপি আরম্মণং হোতি, কস্মা পাল়িযং তথা ন ৰিভত্তন্তি? এককলাপপরিযাপন্নস্স একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তস্স ভিন্নকলাপপরিযাপন্নতো সঙ্করমোচনত্থং. অপিচ অপ্পচুরভাৰতো অপাকটভাৰতো চ তং ন গহিতং. ততোতি নৰমতোতি অত্থো, ন দসমতোতি অধিপ্পাযো. ন হি একাদসমে অধিপতি অত্থীতি. তথা চুদ্দসমেতি এত্থ তথা-সদ্দেন ৰত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৰত্থূনিপি গহিতানীতি ইমমত্থং উপসংহরতি. তদেৰাতি আরম্মণমেৰ.

৫১৯. সহজাতানি ৰিযাতি সহজাতপচ্চযসহিতানি ৰিয ঘটনানি. সহজাতেনাতি সহজাতপচ্চযেন. তানীতি ‘‘পকিণ্ণকঘটনানী’’তি ৰুত্তঘটনানি. যানি হি সহজাতপচ্চযেন ন যোজিতানি, তানেত্থ পকিণ্ণকঘটনানীতি ৰুত্তানি. পুরেজাত…পে… ৰসেনাতি এত্থ অযং যোজনা – পুরেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স আহারস্স ইন্দ্রিযস্স চ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সামঞ্ঞৰসেন, তেসংযেৰ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৰসেন চাতি ৰুত্তং হোতি. যথা পুরেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স চ সহজাতেন অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৰত্তা, ততো এৰ আহারিন্দ্রিযানম্পি তেন অসামঞ্ঞং, এৰং পুরেজাতাদীনং চতুন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৰত্তা. এৰং অসামঞ্ঞৰসেন অসমানতাৰসেন যথাৰুত্তানি ঘটনানি ৰিপ্পকিণ্ণানি. যথা পন সহজাতপচ্চযধম্মা অরূপক্খন্ধাদযো তেনেৰ সহজাতপচ্চযতাসঙ্খাতেন মিথূনং সমানভাৰেন অঞ্ঞেহি অসংকিণ্ণা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোন্তীতি অসামঞ্ঞৰসেন তেসং পৰত্তি, এৰং পুরেজাতাদিপচ্চযধম্মাপীতি তেসং সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ যথাৰুত্তস্স সামঞ্ঞস্স অসামঞ্ঞস্স চ ৰসেন তানি ঘটনানি ৰিপ্পকিণ্ণানীতি পকিণ্ণকানি ৰুত্তানি. এৰং সন্তে সহজাতানম্পি ঘটনানং পকিণ্ণকভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, তেসং সহজাততায এৰ অৰিপ্পকিণ্ণভাৰসিদ্ধিতো. তেন ৰুত্তং ‘‘সহজাতং অগ্গহেত্ৰা ৰুত্তানি পকিণ্ণকানি নামা’’তি.

তানীতি পকিণ্ণকঘটনানি. কুসলৰিপাকাতি কুসলা চ ৰিপাকা চ, যে অভিন্নলক্খণা হুত্ৰা কুসলসভাৰা ৰিপাকসভাৰা চাতি অত্থো. এৰংসভাৰঞ্চ একং অঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰাতি আহ ‘‘ইদং…পে… লব্ভতী’’তি. ননু চ সদ্ধিন্দ্রিযাদিৰসেনপি অযমত্থো লব্ভতীতি? তেসং কিরিযসভাৰতাপি অত্থেৰাতি. দুক্খন্তি চেতসিকদুক্খং. তেনাহ ‘‘অকুসলমেৰা’’তি. ৰিপাকস্স দুক্খস্সাতি যোজনা. তেন ৰুত্তং ‘‘অঝানঙ্গত্তা’’তি. অকুসলৰিপাককিরিযাতি ৰিচিকিচ্ছাচিত্তপঞ্চৰিঞ্ঞাণকিরিযামনোধাতূসু পৰত্তনতো অকুসলৰিপাককিরিযাৰ হোতি চিত্তট্ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অকুসলৰিপাকাতি এৰমত্থে গয্হমানে দুক্খস্স চিত্তট্ঠিতিযা চ ৰসেন যথা ঝানেসু, এৰং অঞ্ঞেসং ৰসেন অঞ্ঞেসু চ ন লব্ভতি, তস্মা অকুসলস্স ৰিপাকাতি এৰমত্থে গয্হমানে দুক্খিন্দ্রিযস্স ৰসেন ইন্দ্রিযেসু লব্ভতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অকুসলস্স…পে… লব্ভেয্যা’’তি. ইমস্মিং কুসলত্তিকে ৰিপাকো ৰিপাকাব্যাকতমিচ্চেৰ গয্হতি, ন অকুসলাদিপদেহি ৰিসেসেত্ৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কুসলৰিপাকা…পে… নত্থী’’তি আহ.

পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযুদ্ধারৰণ্ণনা

৫২৭. নহেতুপচ্চযেনাতি এত্থ ন-কারো অঞ্ঞত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেনা’’তি আহ. অগ্গহিতগ্গহণেনাহি সহজাতাদিসঙ্গহৰসেন অগ্গহিতানং গহণেন. অট্ঠ হোন্তীতি ইমিস্সা পাল়িযা আগতা আরম্মণাদযো অট্ঠ পচ্চযা হোন্তি. তেসূতি অট্ঠসু পচ্চযেসু. তীহীতি আরম্মণসহজাতউপনিস্সযপচ্চযেহি. দ্ৰীহীতি আরম্মণপচ্চযউপনিস্সযপচ্চযেহি. তস্মিং তস্মিং পচ্চযেতি তস্মিং তস্মিং হেতুআদিকে পচ্চযে. ততো হেতুআদিপচ্চযতো. যথাযোগং যোজেতব্বাতি যস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে যে পচ্চযা অনুলোমতো যোজনং লভন্তি, তে যোজেতব্বাতি অত্থো.

দ্ৰিন্নন্তি অনন্তরূপনিস্সযস্স পকতূপনিস্সযস্সাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং. ৰত্থুপুরেজাতস্স ৰসেন পুরেজাতং আরম্মণপুরেজাতস্স আরম্মণেন সঙ্গহিতত্তা. অঞ্ঞিস্সা চেতনাযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰেনেৰ পৰত্তায চেতনায. অরূপাহারা অপরিচ্চত্তসহজাতভাৰা এৰ আহারপচ্চযো হোন্তি, রূপাহারো ঠিতিপ্পত্তোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সহজাততো অঞ্ঞস্স কবল়ীকারাহারস্স ৰসেন আহারো’’তি. সহজাততো অঞ্ঞস্সাতি চ ইদং অরূপাহারনিৰত্তনত্থং ৰুত্তং, ন কবল়ীকারাহারৰিসেসনিৰত্তনত্থং তাদিসস্সেৰ তস্স অভাৰতো. ন হি রূপাহারো সহজাতপচ্চযো হোতি, নাপি পুরেজাতপচ্চযো হোতি. যথা সহজাতানং সহজাতপচ্চযো ন হোতি, এৰং পুরেজাতানং পচ্ছাজাতপচ্চযো ন হোতি, পচ্ছাজাতানঞ্চ পুরেজাতপচ্চযো ন হোতি. কস্মা? তাদিসস্স পচ্চযলক্খণস্স অভাৰতো. যেসঞ্হি যো জনকো, ন তেহি তস্স সহজাততা অত্থি, নাপি পুরেজাততা পুরেজাতপচ্চযলক্খণযুত্তা, পচ্ছাজাতপচ্চযতায পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি রূপধম্মত্তা. উপত্থম্ভকত্তেপি এসেৰ নযো, তস্মা সহজাতাদিৰিধুরো এৰ তস্স পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. তেনেৰ হি ‘‘সহজাতং পুরেজাতং পচ্ছাজাতং আহারং ইন্দ্রিয’’ন্তি এত্থ রূপজীৰিতিন্দ্রিযং ৰিয রূপাহারো ৰিসুং গহিতো. তথা চাহ ‘‘রূপাহারো…পে… আহারপচ্চযোৰ হোতী’’তি. সহজাততো পুরেজাততো চ অঞ্ঞস্স রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্সাতি এত্থ রূপাহারে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

এৰঞ্চ কত্ৰাতি পুরিমপুরিমেহি অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৰসেন পচ্ছিমপচ্ছিমানং গহিতত্তা তথা রূপাহারস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স চ ৰসেন ইধ আহারিন্দ্রিযপচ্চযানং গহিতত্তাতি অত্থো, অঞ্ঞথা ‘‘আহারপচ্চযেন পচ্চযো, ইন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘আরম্মণ…পে… ইচ্চেৰ ৰুত্ত’’ন্তি. তদঞ্ঞাভাৰাতি ততো আরম্মণাদিপচ্চযতো অঞ্ঞস্স ইধাধিপ্পেতকম্মাদিপচ্চযস্স কুসলে অভাৰা. তস্মাতি যস্মা আরম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৰিন্নং ৰসেন উপনিস্সযো ৰুত্তো, তস্মা ‘‘আরম্মণাধিপতি আরম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ৰত্তব্বং, ন আরম্মণূপনিস্সযেতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং কস্মা পরিত্তত্তিকপঞ্হাৰারপচ্চনীযে আরম্মণং ন ৰুত্তং. উপনিস্সযেন হি অসঙ্গহিতত্তে তং ৰত্তব্বমেৰ সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ পুরিমেহি অসঙ্গহিতৰসেন ৰুত্তানন্তি পুরিমেহি পচ্চযেহি অসঙ্গহিতৰসেন ৰুত্তানং পচ্ছিমানং পচ্চযানং. সঙ্গহিতৰিৰজ্জনাভাৰতোতি অত্তনা সমানলক্খণতায সঙ্গহিতস্স পচ্চযস্স ৰিৰজ্জনাভাৰতো, ৰিৰজ্জনে কারণং নত্থীতি অত্থো. উপনিস্সযতো অঞ্ঞারম্মণাভাৰতোতি অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স আরম্মণং হোন্তো আরম্মণূপনিস্সযোৰ হোতি আরম্মণাধিপতিভাৰতোতি অত্থো. যথা আরম্মণে গহিতে আরম্মণূপনিস্সযো গহিতোৰ হোতি বলৰারম্মণভাৰতো, এৰং আরম্মণূপনিস্সযে গহিতে আরম্মণং গহিতমেৰ হোতি তংসভাৰত্তাতি তত্থ তং ৰিসুং ন উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ন পন আরম্মণূপনিস্সযস্স আরম্মণে অসঙ্গহিতত্তা’’তি.

পচ্ছাজাতআহারানন্তি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নতো পুরেজাতকাযতো পচ্ছাজাতানং অরূপাহারানং. তে হি অত্তনা সহজাতঅরূপধম্মানং তংসমুট্ঠানরূপধম্মানম্পি সহজাতঅত্থিপচ্চযা হোন্তি, পুরেজাতানং পন ৰত্থূনং পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো. পচ্ছাজাতিন্দ্রিযানন্তি পচ্ছাজাতানং অরূপিন্দ্রিযানং. সেসং আহারে ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. যস্মা এতে আহারিন্দ্রিযা যস্মিং খণে পুরেজাতঅত্থিপচ্চযং লভন্তি, তস্মিংযেৰ খণে তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং সহজাতঅত্থিপচ্চযো পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সহাপি অত্থিঅৰিগতপচ্চযভাৰো হোতী’’তি. তিণ্ণন্তি সহজাতাদীনং তিণ্ণং. ছহি ভেদেহীতি ৰিসুং গহিতেহি সহজাতাদীহি পঞ্চহি যথারহং একজ্ঝং গহিতভেদেন চাতি ছহি অত্থিপচ্চযভেদেহি. একেকং সঙ্গহেত্ৰাতি অত্থিপচ্চযলক্খণং অৰিগতপচ্চযলক্খণঞ্চ ৰিসুং ৰিসুং ছহি ভেদেহি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং.

অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতোতি ৰত্তব্বং চক্খাদীনং জীৰিতিন্দ্রিযস্স চ অধিপ্পেতত্তা, সপরসন্তানিকানঞ্চ ইন্দ্রিযানং অনধিপ্পেতত্তা. নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং পুরেজাতভূতানন্তি অধিপ্পাযো. তেসঞ্হি পুরেজাতে সঙ্গহো. তদেকদেসস্সাতি আরম্মণেকদেসস্স, আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযানন্তি অত্থো. তেসন্তি নিস্সযাদীনং. উপনিস্সযাদীসূতি উপনিস্সযপুরেজাতপচ্চযাদীসু. তং পন পুরেজাতভূতং আরম্মণং. তত্থাতি উপনিস্সযপচ্চযসঙ্গহে. যথাৰুত্তনযো চেত্থ একন্তেন গহেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অথ পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

এৰ-সদ্দো আনেত্ৰা যোজেতব্বো, অঞ্ঞথা তেসু পঞ্হেসু একসভাৰতোৰ পচ্চযস্স আগমনং ৰুত্তং সিযা. তেনাতি ‘‘একোৰা’’তি অৰধারণেন অগ্গহিতেন. তেসূতি সহজাতপুরেজাতপচ্চযেসু. উক্কট্ঠৰসেনাতি ‘‘একো দ্ৰে’’তিআদিনা ৰুত্তউক্কংসৰসেন. তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৰাতি তে হেতুআদিপচ্চযে সহজাতাদিপচ্চযেহি সঙ্গহেত্ৰা. দস্সিতপচ্চযপরিচ্ছেদোতি সোল়সাদিভেদেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতপচ্চযপরিচ্ছেদো.

পভেদপরিহানীসূতি সহজাতপচ্চযাদীহি সঙ্গহিতপচ্চযপ্পভেদে তংতংপচ্চযপটিক্খেপে পঞ্হাপরিহানিযঞ্চাতি অত্থো. নহেতুপচ্চযাতি ইমিনা হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞে পচ্চযা গহিতাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘নহেতুপচ্চযাতি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰাতি সব্বপচ্চনীযসাধারণলক্খণৰসেন ৰুত্তত্তা এৰ ন ৰত্তব্বং সিযা, ন হি হেতুপচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি সক্কা ৰত্তুং. ৰীসতি পচ্চযাতি হেতুপচ্চযেন সদ্ধিং ৰীসতি পচ্চযা. পরিহানীযং ৰিত্থারকথং দস্সেন্তোতি যোজনা.

৫২৮. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি সহজাতপচ্চযাদীহি তেহি তেহি সঙ্গাহকভূতেহি পচ্চযেহি. তে তে পচ্চযাতি সঙ্গহেতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাদযো হেতুপচ্চযাদযো ৰা তে তে পচ্চযা. অঞ্ঞেসং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন তেসং সব্বেসং সম্ভৰন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তত্থ দ্ৰেযেৰাতি আরম্মণাধিপতিং অপনেত্ৰা আহ. অব্যাকতস্সপীতি পি-সদ্দেন ন কেৰলং কুসলস্সেৰ, অথ খো অব্যাকতস্সপীতি কুসলং সম্পিণ্ডেতি.

৫৩০. তেন সদ্ধিন্তি ৰত্থুনা সদ্ধিং. সুদ্ধানন্তি কেৰলানং ৰত্থুনা ৰিনা চ গহিতানং কুসলক্খন্ধানং. যদিপি ৰত্থুনা সদ্ধিং সহজাতট্ঠো নত্থি, নিস্সযাদিভাৰো পন অত্থেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ৰত্থুনা পনা’’তিআদিমাহ.

সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতআহারিন্দ্রিযানং অত্থিপচ্চযেন সঙ্গহেতব্বত্তা সহজাতাদীহি সঙ্গহেতব্বানং তংসঙ্গহো সুকরোতি দস্সেতুং উপনিস্সযেন সঙ্গহেতব্বানং সঙ্গহো ৰুত্তনযো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৰা’’তি. কম্মং পন সহজাতূপনিস্সযেহি অসঙ্গহেতব্বতাপি অত্থীতি সরূপতো গহিতং, অঞ্ঞথা ‘‘তীসু পচ্চযেসূ’’তি ৰত্তব্বং সিযা. মিস্সকামিস্সকস্সাতি সহজাতপুরেজাতাদিভাৰেহি মিস্সকস্স তথা অমিস্সকস্স চ. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাতি অত্থিপচ্চযৰিভাগসঙ্গাহকানং সহজাতাদীনং গহণেন. সব্বপচ্চযানং…পে… হোতীতি ইমিনা ‘‘ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধারে’’তিআদিনা ৰুত্তোপি পচ্চযসঙ্গহো ইধ অত্থতো দস্সিতোযেৰাতি ইমমত্থং দস্সেতি.

নিস্সযো কস্মা ন ৰুত্তো? সহজাতনিস্সযো পুরেজাতনিস্সযোতি হি সক্কা ৰিভজিতুন্তি অধিপ্পাযো. ৰিপ্পযুত্তো ৰা কস্মা ন ৰুত্তো? পুরেজাতৰিপ্পযুত্তো পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তোতি ৰিভজিতুং সক্কাতি অত্থো. যং মিস্সকামিস্সকভাৰং মনসি কত্ৰা ‘‘অৰত্তব্বত্তা’’তি ৰুত্তং, তং দস্সেন্তো ‘‘নিস্সযো তাৰা’’তিআদিমাহ. ৰিসেসিতব্বো ‘‘ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অৰিসেসেন পাল়িযং ৰুত্তত্তা. সো ৰিযাতি অত্থিপচ্চযো ৰিয, নিস্সযপচ্চযো ৰিয ৰা অত্থিপচ্চযৰিসেসাভাৰেন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন ৰত্তব্বোৰ. দ্ৰিন্নং পচ্চযানং ৰিয পভেদসব্ভাৰতোতি দস্সেন্তো ‘‘সহজাতপুরেজাতানঞ্চা’’তিআদিমাহ. তথাতিআদিনা ৰুত্তমত্থং পাল়িযা সমত্থেতুং ‘‘ৰক্খতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মগ্গফলধম্মানং মগ্গফলতংসমুট্ঠানরূপৰসেন সহজাতঅত্থিপচ্চযো তেসংযেৰ পুরেজাতচতুসন্ততিরূপৰসেন পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো ৰুত্তো, ন পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযভাৰো ৰক্খতীতি যোজনা. সোতি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো.

হেতুআদীনং সহজাতন্তোগধত্তা হেতুআদযো তব্বিসেসা হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৰিসেসেতব্বো’’তি. সোতি সহজাতপচ্চযো. ৰিরুদ্ধপচ্চযেহীতি সহজাতপুরেজাতস্স সহজাতাদিভাৰেন ৰিরুদ্ধেহি পচ্চযেহি. তেনাহ ‘‘উপ্পত্তিকালৰিরুদ্ধেহি পচ্চযেহী’’তি.

পচ্চনীযুদ্ধারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযগণনৰণ্ণনা

নহেতুমূলকৰণ্ণনা

৫৩২. অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আরম্মণপচ্চযোতি আরম্মণআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযে ৰদতি. তে চ যস্মা আরম্মণসভাৰা এৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরিহাযতিযেৰা’’তি. পন্নরসসূতি দুতিযে সহজাতপচ্চযে ‘‘হেতুপচ্চযো’’তিআদিনা ৰুত্তেসু পন্নরসসু. একাদসন্নং ৰসেনাতি সহজাতপচ্চযো, সহজাততাৰিসিট্ঠা অধিপতিনিস্সযকম্মাহারিন্দ্রিযত্থিঅৰিগতহেতুঝানমগ্গা চাতি ইমেসং একাদসন্নং ৰসেন. সহজাতে অন্তোগধা হেতুআদযো. তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতে পটিক্খিত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে. অনন্তোগধা সহজাতে, কে পন তেতি আহ ‘‘আরম্মণাধিপতিপুরেজাতনিস্সযাদযো’’তি. আরম্মণাদিআকারেনাতি আরম্মণপুরেজাতনিস্সযনানাক্খণিককম্মাদিআকারেন.

তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতপচ্চযে পটিক্খিত্তে. ইমে ৰারাতি সহজাতং পুরেজাতন্তি ৰিস্সজ্জিতৰারা. এতে নিস্সযাদযোতি সহজাততাৰিসিট্ঠে নিস্সযাদিকে ৰদতি, ন ইতরে. তেনাহ ‘‘যস্মা চ…পে… পটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা’’তি.

নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৰাতি এতেন ‘‘ঠপেত্ৰা সহজাতপচ্চয’’ন্তি এত্থ অন্তোগধনিস্সযাদিভাৰোযেৰ সহজাতপচ্চযো গহিতোতি দস্সেতি. নিস্সযাদীতি আদি-সদ্দেন হেতুআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৰসেন পৰত্তিসব্ভাৰতোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৰসেন সহজাতাদীহি পৰত্তিসব্ভাৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে ‘‘কুসলো কুসলাব্যাকতস্সা’’তি ৰারো পরিহাযতি. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানন্তি ইদং সামঞ্ঞৰচনম্পি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতা’’তি ৰচনতো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযলাভীনংযেৰ গহণং সিযাতি আসঙ্কং নিৰত্তেতুং ‘‘কুসলো চ কুসলস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. সমুদাযভূতোতি চতুক্খন্ধসমুদাযভূতো. একদেসভূতেহীতি তস্সেৰ একদেসভূতেহি. ‘‘কুসলো পনা’’তিআদি ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন…পে… পরিহাযতী’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৰচনস্স সমাধানৰচনং.

রূপক্খন্ধেকদেসোৰ হোন্তি রূপাহাররূপিন্দ্রিযৰসেন, ‘‘একন্তেন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মেহী’’তি ৰুত্তধম্মা ‘‘তে’’তি পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘তেতি তে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা’’তি.

৫৩৩. পচ্চনীযগণনং দস্সেতুন্তি ৰুত্তেপি ননু পচ্চযগণনমেৰ দস্সিতং হোতীতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি তং নিৰত্তেন্তো আহ ‘‘পচ্চনীযৰারগণনা হি দস্সিতা’’তি. বলৰকম্মং ৰিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি, ইতরং কম্মপচ্চযো এৰাতি আহ ‘‘ৰিপাকস্সপি পন…পে… কম্মপচ্চযো হোতী’’তি.

নহেতুমূলকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৩৪. পরিচ্ছিন্নগণনানীতি ইদং ন গণনাপেক্খং, অথ খো ৰিস্সজ্জনাপেক্খন্তি আহ ‘‘পরিচ্ছিন্নগণনানি ৰিস্সজ্জনানী’’তি. পচ্চনীযতো ঠিতোপি হেতু নযানং মূলভাৰেনেৰ ঠিতোতি আহ ‘‘হেতুমূলকে’’তি, অট্ঠকথাযং পন ‘‘নহেতুমূলক’’মিচ্চেৰ ৰুত্তং.

৫৩৮. মূলং সঙ্খিপিত্ৰাতি সত্তমূলকং অট্ঠমূলকং নৰমূলকঞ্চ সঙ্খিপিত্ৰা. দ্ৰীসূতি ‘‘তীণী’’তি ৰুত্তেসু তীসু ৰিস্সজ্জনেসু পুরিমেসু দ্ৰীসু ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমেসু. তেনাহ ‘‘ৰিপাকো পচ্চযুপ্পন্নো হোতী’’তি. ততিযেতি ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমস্মিং. তেসমুট্ঠানিককাযোতি উতুচিত্তাহারানং ৰসেন তেসমুট্ঠানিককাযো.

৫৪৫. এতং দ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তং, যথা অরূপং অরূপস্স, এৰং রূপম্পি রূপস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতীতি. রূপাব্যাকতো অরূপাব্যাকতস্সাতি ইদং ৰত্থুখন্ধে সন্ধায ৰুত্তং. অরূপাব্যাকতো রূপাব্যাকতস্সাতি ইদং পন চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চাতি তেসং একন্তিকো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… হোতিযেৰা’’তি. সহজাতাহারিন্দ্রিযৰসেনাতি সহজাতঅরূপাহারিন্দ্রিযৰসেন.

৫৪৬. একমূলকেকাৰসানা অনন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন লব্ভন্তীতি ইদং যথারহৰসেন ৰুত্তন্তি তং যথারহং পটিক্খেপাপটিক্খেপৰসেনপি দস্সেতব্বন্তি ‘‘অত্থিপচ্চযে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পুরিমেসূতি নারম্মণাদীসু. নৰাতি একমূলকাৰসানা নৰ. দ্ৰেযেৰাতি ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমে দ্ৰেযেৰ.

পচ্চনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা

৫৫০. ইমেহেৰাতি ‘‘কুসলো কুসলস্স, অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমেহি এৰ সমানা হোন্তি কুসলাদিতাসামঞ্ঞেন. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থাভাৰতো পন ন অনুরূপা’’তি. ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিনা সতিপি উদ্দেসতো সামঞ্ঞে যেভুয্যেন সিযা ৰিভঙ্গে ৰিসেসোতি আহ ‘‘যথাযোগং নিদ্দেসতো চা’’তি.

৫৫১. হেতুনামন্তি হেতু চ তং নামঞ্চাতি হেতুনামং. পচ্চযন্তি তমেৰ পচ্চযভূতং সন্ধাযাতি যোজনা.

৫৫২. দ্ৰিন্নম্পি অধিপতীনন্তি সহজাতারম্মণাধিপতীনং ৰসেন, তং ‘‘কুসলং কুসলস্স সহজাততো চেৰ আরম্মণতো চা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. নারম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স ৰসেন ৰুত্তং, ন সহজাতে সত্তাতি আরম্মণাধিপতিস্স ৰসেন ৰুত্তন্তি যোজনা. এৰন্তি যথা অধিপতিম্হি ৰুত্তং, এৰং সব্বত্থ সব্বপচ্চযেসু. ‘‘তস্মিং তস্মিং…পে… উদ্ধরিতব্বা’’তি ৰত্ৰা তস্স গণনুদ্ধারস্স সুকরতং উপাযঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘অনুলোমে…পে… ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি আহ.

অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা

৬৩১. পরিহাপনগণনাযাতি পরিহাপেতব্বগণনায সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং ঊনতমভাৰস্সপি সম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নহেতুনারম্মণদুকস্সা’’তিআদি. তত্থ সদ্ধিং যোজিযমানেন ঊনতরগণনেন অধিপতিপচ্চযেন পরিহীনাপীতি যোজনা. সদ্ধিং পরিহীনাপীতি ৰা ইমস্মিং পক্খে ‘‘অধিপতিপচ্চযেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং. এতন্তি লক্খণং.

অট্ঠানন্তি অনুলোমতো অট্ঠানং অতিট্ঠনং. তিট্ঠন্তীতি অনুলোমতোতি যোজনা. তেসন্তি হেতুআদীনং. ইতরেসূতি যাদিসা অধিপ্পেতা, তে দস্সেতুং ‘‘অধিপতী’’তিআদি ৰুত্তং. ইমানি দ্ৰেতি ‘‘কুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্স, অকুসলাঅব্যাকতা অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি চ দ্ৰে.

নহেতুমূলকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬৩৬. হেতুযা ৰুত্তেহি তীহীতি হেতুপচ্চযা ৰুত্তেহি তীহি ৰিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং. ৰারসামঞ্ঞমেৰ ৰদতি, ন অত্থসামঞ্ঞন্তি অধিপ্পাযো. তথা কম্মে তীণীতি হেতুযা ৰুত্তানেৰাতি চাতি ‘‘কম্মে তীণী’’তি এত্থ ‘‘হেতুযা ৰুত্তানেৰা’’তি ইমস্মিং অত্থৰচনেপি তথা ৰারসামঞ্ঞমেৰ সন্ধায ৰদতীতি অত্থো.

৬৪৪. একেকমেৰাতি একেকমেৰ ৰিস্সজ্জনং.

৬৫০. সকট্ঠানেতি অত্তনা ঠিতট্ঠানে. ততো পরেতরাতি ততো অগ্গহিতপচ্চযতো পরেতরা পচ্চনীযতো. নাহারে…পে… লাভো হোতীতি আহারপচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ইন্দ্রিযপচ্চযং, অনুলোমতো ইন্দ্রিযপচ্চযে চ পচ্চনীযতো ঠিতে আহারপচ্চযং অনুলোমতো যোজেত্ৰা যথা পঞ্হো লব্ভতীতি অত্থো. তেসূতি আহারিন্দ্রিযেসু. দ্ৰিধা ভিন্নানি পচ্চনীযতো অনুলোমতো চ যোজেতব্বভাৰেন.

পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলত্তিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.