পট্ঠানপকরণ-অনুটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

কামগুণাদীহীতি কামগুণঝানাভিঞ্ঞাচিত্তিস্সরিযাদীহি. লল়ন্তীতি লল়িতানুভৰনৰসেন রমন্তি. তেসূতি কামগুণাদীসু. ৰিহরন্তীতি ইরিযাপথপরিৰত্তনাদিনা ৰত্তন্তি. পচ্চত্থিকেতি বাহিরব্ভন্তরভেদে অমিত্তে. ইস্সরিযং তত্থ তত্থ আধিপতেয্যং. ঠানং সেট্ঠিসেনাপতিযুৰরাজাদিট্ঠানন্তরং. আদি-সদ্দেন পরিৰারপরিচ্ছেদাদি সঙ্গয্হতি. পুঞ্ঞযোগানুভাৰপ্পত্তাযাতি দানমযাদিপুঞ্ঞানুভাৰাধিগতায সমথৰিপস্সনাভাৰনাসঙ্খাতযোগানুভাৰাধিগতায চ. জুতিযাতি সরীরপ্পভায চেৰ ঞাণপ্পভায চ. এত্থ চ দেৰ-সদ্দো যথা কীল়াৰিজিগিসাৰোহারজুতিগতিঅত্থো, এৰং সত্তিঅভিত্থৰকমনত্থোপি হোতি ধাতুসদ্দানং অনেকত্থভাৰতোতি ‘‘যদিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

ইদ্ধিৰিধাদিতামত্তেন ভগৰতো অভিঞ্ঞাদীনং সাৰকেহি সাধারণতাৰচনং, সভাৰতো পন সব্বেপি বুদ্ধগুণা অনঞ্ঞসাধারণাযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘নিরতিসযায অভিঞ্ঞাকীল়ায, উত্তমেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহী’’তি আহ. চিত্তিস্সরিযসত্তধনাদীনং দানসঙ্খাতেন সম্মাপটিপত্তিঅৰেচ্চপ্পসাদসক্কারানং গহণসঙ্খাতেনাতি যোজনা. গহণঞ্চেত্থ তেসু উপলব্ভমানসম্মাপটিপত্তিঅৰেচ্চপ্পসাদানং তেহি উপনীযমানসক্কারস্স চ অভিনন্দনং অনুমোদনং সম্পটিচ্ছনঞ্চ ৰেদিতব্বং. ধম্মসভাৰানুরূপানুসাসনীৰচনেনেৰ চ পন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা ৰীতিক্কমধম্মানুরূপা অনুসাসনীতি কত্ৰা. ঞাণগতি ঞাণেন গন্তব্বস্স ঞেয্যস্স অৰবোধো. সমন্নাগতত্তাতি ইদং ‘‘অভিঞ্ঞাকীল়াযা’’তিআদীসু পচ্চেকং যোজেতব্বং, তথা সদেৰকেন লোকেনাতি ইদং ‘‘গমনীযতো’’তিআদীসু. তে দেৰেতি সম্মুতিদেৰাদিকে দেৰে. তেহি গুণেহীতি অভিঞ্ঞাদিগুণেহি. পূজনীযতরো দেৰোতি ইদং পূজনীযপরিযাযো অযং অতি-সদ্দোতি কত্ৰা ৰুত্তং. অতিরেকতরোতি অধিকতরো. উপপত্তিদেৰানন্তি ইদং তব্বহুলতায ৰুত্তং. ৰিসুদ্ধিদেৰাপি হি তত্থ ৰিজ্জন্তেৰ, তেসুপি ৰা লব্ভমানং উপপত্তিদেৰভাৰমত্তমেৰ গহেত্ৰা তথা ৰুত্তং. পটিপক্খানং দুস্সীল্যমুট্ঠস্সচ্চৰিক্খেপানং, সীলৰিপত্তিঅভিজ্ঝাদোমনস্সঅৰসিট্ঠনীৰরণানং ৰা.

ইসীনং সত্তমো, ইসীসু সত্তমোতি দুৰিধম্পি অত্থং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘চতুসচ্চাৰবোধগতিযা…পে… ৰুত্তো’’তি আহ. সপরসন্তানেসু সীলাদিগুণানং এসনট্ঠেন ৰা ইসযো, বুদ্ধাদযো অরিযা. ইসি চ সো সত্তমো চাতি ইসিসত্তমোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘নামরূপনিরোধ’’ন্তি এত্থ যং নামরূপং নিরোধেতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘যতো ৰিঞ্ঞাণং পচ্চুদাৰত্ততী’’তি আহ. ৰট্টপরিযাপন্নঞ্হি নামরূপং নিরোধেতব্বং. তস্মিঞ্হি নিরোধিতে সব্বসো নামরূপং নিরোধিতমেৰ হোতি. যথাহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অনমতগ্গে সংসারে যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ রূপঞ্চ, এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি…পে… অরহতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তস্স চরিমৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন পঞ্ঞা চ সতি চ নামঞ্চ রূপঞ্চ, এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬). অতিগম্ভীরনযমণ্ডিতদেসনং সাতিসযং পচ্চযাকারস্স ৰিভাৰনতো. সভাৰতো চ পচ্চযাকারো গম্ভীরো. যথাহ ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো’’তিআদি (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭, ৮), ‘‘গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰভাসো’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০) চ আদি. তস্স চাযং অনন্তনযপট্ঠানদেসনা অতিগম্ভীরাৰ.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা

সমাননেতি সমাননযনে, সমাহরণে, সমানকরণে ৰা অট্ঠকথাধিপ্পাযং. তত্থ ‘‘দ্ৰে অনুলোমানি ধম্মানুলোমঞ্চ পচ্চযানুলোমঞ্চা’’তিআদিনা পরতো ৰণ্ণযিস্সন্তি.

পট্ঠাননামত্থোতি ‘‘পট্ঠান’’ন্তি ইমস্স নামস্স অত্থো, তং পন যস্মা অৰযৰদ্ৰারেন সমুদাযে নিরুল়্হং, তস্মা যথা অৰযৰেসু পতিট্ঠিতং, তমেৰ তাৰ দস্সেতুং ‘‘তিকপট্ঠানাদীনং তিকপট্ঠানাদিনামত্থো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা অৰযৰানমেৰ পট্ঠাননামত্থো নিদ্ধারেতব্বো তংসমুদাযমত্তত্তা পকরণস্স. ন হি সমুদাযো নাম কোচি অত্থো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘পট্ঠানং…পে… নামত্থো’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ইমস্স পকরণস্স…পে… সমোধানতা চেত্থ ৰত্তব্বা’’তি. ৰচনসমুদাযত্থৰিজাননেন ৰিদিতপট্ঠানসামঞ্ঞত্থস্স ৰিত্থারতো পট্ঠানকথা ৰুচ্চমানা সুখগ্গহণা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰঞ্হি…পে… হোতী’’তি. তত্থাতি তাসু নামত্থযথাৰুত্তসমোধানতাসু. সব্বসাধারণস্সাতি সব্বেসং অৰযৰভূতানং তিকপট্ঠানাদীনং সমুদাযস্স চ সাধারণস্স. অত্থতো আপন্নং নানাৰিধভাৰন্তি পকারগ্গহণেনেৰ পকারানং অনেকৰিধতা চ গহিতাৰ হোন্তীতি ৰুত্তং. পকারেহি ঠানন্তি হি পট্ঠানং, নানাৰিধো পচ্চযো, তং এত্থ ৰিভজনৰসেন অত্থীতি পট্ঠানং, পকরণং, তদৰযৰো চ. এতস্মিঞ্চ অত্থনযে সদ্দতোপি নানাৰিধভাৰসিদ্ধি দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ নানপ্পকারা পচ্চযতা, নানপ্পকারানং পচ্চযতা চ নানপ্পকারপচ্চযতাতি উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসনযেন ৰা একজ্ঝং গহিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘একস্সপি…পে… ৰেদিতব্বা’’তি আহ. অনেকধম্মভাৰতোতি অনেকে ধম্মা এতস্সাতি অনেকধম্মো, তব্ভাৰতোতি যোজেতব্বং. নানপ্পকারপচ্চযতাতি নানপ্পকারপচ্চযভাৰো, যো অট্ঠকথাযং ‘‘নানপ্পকারপচ্চযট্ঠো’’তি ৰুত্তো.

কামং ধম্মসঙ্গহাদীসুপি অত্থেৰ পচ্চযধম্মৰিভাগো, সো পন তত্থ পচ্চযভাৰো ন তথা তপ্পরভাৰেন ৰিভত্তো যথা পট্ঠানেতি দস্সেন্তো ‘‘এতেন…পে… দস্সেতী’’তি আহ. সাতিসযৰিভাগতং ইমস্স পকরণস্স তথা তদৰযৰানং.

সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স যথাৰুত্তগমনং যদধিকরণং, তং দস্সেতুং ‘‘এত্থাতি ৰচনসেসো’’তি. গমনদেসভাৰতোতি পৰত্তিট্ঠানভাৰতো. অঞ্ঞেহি গতিমন্তেহীতি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণাদীহি. তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স.

তিৰিধেন পরিচ্ছেদেন দেসিতেসু ধম্মেসু তিকৰোহারোতি আহ ‘‘তিকানন্তি তিকৰসেন ৰুত্তধম্মান’’ন্তি. তীণি পরিমাণানি এতেসন্তি হি তিকা. সমন্তাতি সমন্ততো সব্বভাগতোতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘অনুলোমাদীহি সব্বপ্পকারেহিপী’’তি. গতানীতি পৰত্তানি. সমন্তচতুৰীসতিপট্ঠানানীতি সমন্ততো অনুলোমাদিসব্বভাগতো সমোধানৰসেন চতুৰীসতি পট্ঠানানি. অনুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতোতি অনুলোমাদিচতুকোট্ঠাসতো. তিকাদিছছভাৰন্তি তিকাদিদুকদুকপরিযোসানেহি ছছভাৰং. তেনাতি যথাৰুত্তদস্সনেন. ধম্মানুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতোতি পচ্চনীকাদিদুকাদিসহজাতৰারাদিপচ্চযপচ্চনীযাদিআরম্মণমূলাদীনং গহণং দট্ঠব্বং. যথাৰুত্ততো অঞ্ঞস্স পকারস্স অসম্ভৰতো ‘‘অনূনেহি নযেহি পৰত্তানীতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. তানি পন যথাৰুত্তানি সমন্তপট্ঠানানি. অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা অট্ঠকথাৰচনেন অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেনেৰাহ…পে… ৰসেনা’’তি.

হেতুনোতি হেতুসভাৰস্স ধম্মস্স. সতিপি হেতুসভাৰস্স আরম্মণপচ্চযাদিভাৰে সৰিসেসে তাৰ পচ্চযে দস্সেন্তেন ‘‘অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চা’’তি ৰুত্তং. ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযো’’তি ৰুত্তে ধম্মস্স হেতুসভাৰতা নিদ্ধারিতা, ন পচ্চযৰিসেসোতি তস্স অধিপতিপচ্চযাদিভাৰো ন নিৰারিতোতি আহ ‘‘এতেনপি সো এৰ দোসো আপজ্জতী’’তি. তেনাতি হেতুভাৰগ্গহণেন. ইধাতি ‘‘হেতুপচ্চযো’’তি এত্থ. ধম্মগ্গহণন্তি অলোভাদিধম্মগ্গহণং. সত্তিৰিসেসো অত্তনো বলং সত্তিকারণভাৰো, যো রসোতিপি ৰুচ্চতি, স্ৰাযং অনঞ্ঞসাধারণতায ধম্মতো অনঞ্ঞোপি পচ্চযন্তরসমৰাযেযেৰ লব্ভমানত্তা অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা ৰুত্তো. তস্সাতি হেতুভাৰসঙ্খাতস্স সামত্থিযস্স. হেতু হুত্ৰাতি এত্থাপি হেতুভাৰৰাচকো হেতুসদ্দো, ন হেতুসভাৰধম্মৰাচকোতি আহ ‘‘হেতু হুত্ৰা পচ্চযোতি চ ৰুত্ত’’ন্তি.

এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা সমত্থেতি. যদি এৰং অট্ঠকথাযং ধম্মস্সেৰ পচ্চযতাৰচনং কথন্তি আহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. তেনেৰ চেত্থ অম্হেহিপি ‘‘ধম্মতো অনঞ্ঞোপি অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা’’তি চ ৰুত্তং. যদি অট্ঠকথাযং ‘‘যো হি ধম্মো, মূলট্ঠেন উপকারকো ধম্মো’’তি চ আদীসু ধম্মেন ধম্মসত্তিৰিভাৰনং কতং, অথ কস্মা ইধ হেতুভাৰেন পচ্চযোতি ধম্মসত্তিযেৰ ৰিভাৰিতাতি চোদনং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইধাপি ৰা…পে… দস্সেতী’’তি. ধম্মসত্তিৰিভাৰনং পনেত্থ ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. অত্থো এতস্স অত্থীতি অত্থো, অত্থাভিধাযিৰচনন্তি ৰুত্তং ‘‘এতীতি এতস্স অত্থো ৰত্ততী’’তি, তস্মা অত্থোতি অত্থৰচনন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধারণৰচন’’ন্তি. তঞ্চাতি হি ‘‘ৰত্ততী’’তি ৰচনং পচ্চামট্ঠং. অথ ৰা এতীতি এতস্স অত্থোতি ‘‘এতী’’তি এতস্স পদস্স অত্থো ‘‘ৰত্ততী’’তি এত্থ ৰত্তনকিরিযা. তঞ্চাতি তঞ্চ ৰত্তনং. এতস্মিং পনত্থে সাধারণৰচনন্তি এত্থ ৰচন-সদ্দো অত্থপরিযাযো ৰেদিতব্বো ‘‘ৰুচ্চতী’’তি কত্ৰা. যদগ্গেন উপ্পত্তিযা পচ্চযো, তদগ্গেন ঠিতিযাপি পচ্চযোতি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ৰুত্তং ‘‘কোচি হি…পে… হেতুআদযো’’তি. এত্থ চ যথা উপ্পজ্জনারহানং উপ্পত্তিযা পচ্চযে সতিযেৰ উপ্পাদো, নাসতি, এৰং তিট্ঠন্তানম্পি ঠিতিপচ্চযৰসেনেৰ ঠানং যথা জীৰিতিন্দ্রিযৰসেন সহজাতধম্মানন্তি দট্ঠব্বং. যে পন অরূপধম্মানং ঠিতিং পটিক্খিপন্তি, যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.

যথা অধিকরণসাধনো পতিট্ঠত্থো হেতু-সদ্দো, এৰং করণসাধনো পৰত্তিঅত্থোপি যুজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘হিনোতী’’তিআদিমাহ. ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৰচনতো হেতূনং কম্মনিদানভাৰো ৰেদিতব্বো.

এতেনাতি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেনেৰ কুসলভাৰসিদ্ধিৰচনেন. একে আচরিযা. সভাৰতোৰাতি এতেন যথা অঞ্ঞেসং রূপগতং ওভাসেন্তস্স পদীপস্স রূপগতোভাসকেন অঞ্ঞেন পযোজনং নত্থি সযং ওভাসনসভাৰত্তা, এৰং অঞ্ঞেসং কুসলাদিভাৰসাধকানং হেতূনং অঞ্ঞেন কুসলাদিভাৰসাধকেন পযোজনং নত্থি সযমেৰ কুসলাদিসভাৰত্তাতি দস্সেতি. ন সভাৰসিদ্ধো অলোভাদীনং কুসলাদিভাৰো উভযসভাৰত্তা তংসম্পযুত্তফস্সাদীনং ৰিযাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিনা. সা পন অঞ্ঞপটিবদ্ধা কুসলাদিতা.

ন কোচি ধম্মো ন হোতীতি রূপাদিভেদেন ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু কোচিপি ধম্মো আরম্মণপচ্চযো ন ন হোতি, স্ৰাযং আরম্মণপচ্চযভাৰো হেট্ঠা ধাতুৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং ৰুত্তোযেৰ.

পুরিমাভিসঙ্খারূপনিস্সযন্তি ‘‘ছন্দৰতো’’তিআদিনা ৰুত্তাকারেন পুরিমসিদ্ধং চিত্তাভিসঙ্খারকসঙ্খাতং উপনিস্সযং. চিত্তেতি চিত্তসীসেনাযং নিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ন হি চিত্তমেৰ তথাভিসঙ্খরীযতি, অথ খো তংসম্পযুত্তধম্মাপি. সাধযমানাতি ৰসে ৰত্তযমানা. ৰসৰত্তনঞ্চেত্থ তদাকারানুৰিধানং. ছন্দাদীসু হি হীনেসু মজ্ঝিমেসু পণীতেসু তংতংসম্পযুত্তাপি তথা তথা পৰত্তন্তি. তেনাহ ‘‘হীনাদিভাৰেন তদনুৰত্তনতো’’তি. তেনাতি অত্তনো ৰসে ৰত্তাপনেন, তেসং ৰা ৰসে ৰত্তনেন. তেহি ছন্দাদযো. অধিপতিপচ্চযা হোন্তি অত্তাধীনানং পতিভাৰেন পৰত্তনতো. গরুকাতব্বং আরম্মণং মহগ্গতধম্মলোভনীযধম্মাদি.

তদনন্তরুপ্পাদনিযমোতি তস্স তস্সেৰ চিত্তস্স অনন্তরং উপ্পজ্জমানতং. তংতংসহকারীপচ্চযৰিসিট্ঠস্সাতি তেন তেন আরম্মণাদিনা সহকারীকারণেন তদুপ্পাদনসমত্থতাসঙ্খাতং ৰিসেসং পত্তস্স. তাযযেৰাতি যা ৰেখাদানে পুপ্ফনসমত্থতা ৰেখাপগমে লদ্ধোকাসা, তাযমেৰ.

উপসগ্গৰসেনপি অত্থৰিসেসো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সদ্দত্থমত্ততো নানাকরণ’’ন্তি. ৰচনীযত্থতোতি ভাৰত্থতো. ভাৰত্থোপি হি ৰচনগ্গহণানুসারেন ৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ৰচনীযো’’তি ৰুচ্চতি. নিরোধুপ্পাদন্তরাভাৰতোতি পুরিমনিরোধস্স পচ্ছিমুপ্পাদস্স চ ব্যৰধাযকাভাৰতো. নিরন্তরুপ্পাদনসমত্থতাতি এতেন নিরোধানং নিরোধসমকালুপ্পাদৰাদং নিৰারেতি. সতি হি সমকালত্তে ব্যৰধানাসঙ্কা এৰ ন সিযা সণ্ঠানাভাৰতো. ইদমিতো হেট্ঠা উদ্ধং তিরিযন্তি ৰিভাগাভাৰা অত্তনা একত্তমিৰ উপনেত্ৰাতি যোজনা. সণ্ঠানাভাৰেন হি অপ্পটিঘভাৰূপলক্খণেন ৰিভাগাভাৰং, তেন একত্তমিৰূপনযনং সুট্ঠু অনন্তরভাৰং সাধেতি, সহাৰট্ঠানাভাৰেন পন অনন্তরমেৰ উপ্পাদনং.

ৰিভাগতো ঞাণেন আকরীযতীতি আকারো, ধম্মানং পৰত্তিভেদো. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং নিরোধুপ্পাদানন্তরতাযাতি যোজনা. পুরিমচুতীতি অসঞ্ঞসত্তুপ্পত্তিতো পুরিমচুতি. যদি কালন্তরতা নত্থি, কথমিদং ‘‘সত্তাহং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা পঞ্চ কপ্পসতানি অতিক্কমিত্ৰা’’তি ৰচনন্তি আহ ‘‘ন হি তেসং…পে… ৰুচ্চেয্যা’’তি. ননু তেসং অন্তরা রূপসন্তানো পৰত্ততেৰাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ…পে… অঞ্ঞসন্তানত্তা’’তি. যদি এৰং তেসং অঞ্ঞভিন্নসন্তানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারেনপি ভৰিতব্বন্তি চোদনায ৰুত্তং ‘‘রূপারূপ…পে… হোন্তী’’তি. তেনেতং দস্সেতি – যদিপি রূপারূপধম্মা একস্মিং পুগ্গলে ৰত্তমানা ৰিসেসতো অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারকভাৰেন ৰত্তন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পন ৰিসদিসসভাৰতায ৰিসুংযেৰ সন্তানভাৰেন পৰত্তনতো ব্যৰধাযকা ন হোন্তি সন্ততিৰসেন মিথু অপরিযাপন্নত্তা, যতো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপ্পযুত্তা, ৰিসংসট্ঠা’’তি চ ৰুত্তন্তি. উপকারকো চ নাম অচ্চন্তং ভিন্নসন্তানানম্পি হোতিযেৰাতি ন তাৰতা সন্তানাভেদোতি ভিয্যোপি নেসং ব্যৰধাযকতাভাৰো ৰেদিতব্বো. যথা সমানজাতিকানং চিত্তুপ্পাদানং নিরন্তরতা সুট্ঠু অনন্তরভাৰেন পাকটা, ন তথা অসমানজাতিকানন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘জৰনানন্তরস্স জৰনস্স ৰিয ভৰঙ্গানন্তরস্স ভৰঙ্গস্স ৰিযা’’তি ৰুত্তং.

পচ্চযভাৰো চেত্থাতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিরেকো. সো যেন ৰিসেসেনেত্থ উপ্পাদক্খণং, তং ৰিসেসং জোতেতি. অনন্তরপচ্চযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সমনন্তরপচ্চযং সঙ্গণ্হাতি. পুরেপচ্ছাভাৰা, তদুপাদিকা ৰা উপ্পাদনিরোধা পুব্বন্তাপরন্তপরিচ্ছেদো, তেন গহিতানং খণত্তযপরিযাপন্নানন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৰচনং অলভন্তান’’ন্তি. উপ্পাদক্খণসমঙ্গী হি ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুচ্চতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জমানং, নো চ উপ্পন্নং, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং নো চ উপ্পজ্জমান’’ন্তি (যম. ২.চিত্তযমক.৮১). সোতি অনন্তরাদিপচ্চযভাৰো. অপরিচ্ছেদন্তি কালৰসেন পরিচ্ছেদরহিতং. যতোতি পুব্বন্তাপরন্তৰসেন পরিচ্ছেদাভাৰতো. তেনেৰাতি কালৰসেন পরিচ্ছিজ্জ এৰ ধম্মানং গহণতো.

উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰেন পাকটেনাতি ইদং তস্স নিদস্সনভাৰনিদস্সনং. সিদ্ধঞ্হি নিদস্সনং. পচ্চযুপ্পন্নানন্তি পচ্চযনিব্বত্তানং, অত্তনো ফলভূতানন্তি অধিপ্পাযো. সহজাতভাৰেনাতি সহ উপ্পন্নভাৰেন. অত্তনা সহুপ্পন্নধম্মানঞ্হি সহুপ্পন্নভাৰেন উপকারকতা সহজাতপচ্চযতা. তেন ঠিতিক্খণেপি নেসং উপকারকতা ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হি ‘‘পকাসস্স পদীপো ৰিযা’’তি নিদস্সনম্পি সুট্ঠু যুজ্জতি. পদীপো হি পকাসস্স ঠিতিযাপি পচ্চযোতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞতাৰসেনেৰাতি ইমিনা সহজাতাদিভাৰেন অত্তনো উপকারকস্স উপকারকতামত্তং ন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, অথ খো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰৰসেনাতি লক্খণসঙ্করাভাৰং দস্সেতি, ন সহজাতাদিপচ্চযেহি ৰিনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্স পৰত্তি. তেনেৰাহ ‘‘ন সহজাততাদিৰসেনা’’তি. যদিপি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সহজাতাদিপচ্চযেহি ৰিনা ন হোতি, সহজাতাদিপচ্চযা পন তেন ৰিনাপি হোন্তীতি সহজাততাদিৰিধুরেনেৰ পকারেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্স পৰত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘সহজাতাদি…পে… ন হোতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘ন চ পুরেজাত…পে… হোন্তী’’তি আহ. সহজাততাদীতি চ আদি-সদ্দেন নিস্সযঅত্থিঅৰিগতাদীনং গহণং ৰেদিতব্বং.

পথৰীধাতুযং পতিট্ঠায এৰ সেসধাতুযো উপাদারূপানি ৰিয যথাসককিচ্চং করোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘অধিট্ঠানাকারেন পথৰীধাতু সেসধাতূন’’ন্তি. এত্থ অধিট্ঠানাকারেনাতি আধারাকারেন. আধারাকারো চেত্থ নেসং সাতিসযং তদধীনৰুত্তিতায ৰেদিতব্বো, যতো ভূতানি অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা চক্খাদীনম্পি অধিট্ঠানাকারেন উপকারকতা সুট্ঠু যুজ্জতি. ন হি যথাৰুত্তং তদধীনৰুত্তিযা ৰিসেসং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো চক্খাদীসু অদেসকানং অরূপধম্মানং অধিট্ঠানাকারো সম্ভৰতি. যদিপি যং যং ধম্মং পটিচ্চ যে যে ধম্মা পৰত্তন্তি, তেসং সব্বেসং তদধীনৰুত্তিভাৰো, যেন পন পচ্চযভাৰৰিসেসেন চক্খাদীনং পটুমন্দভাৰেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো তদনুৰিধানাকারেনেৰ পৰত্তন্তি, স্ৰাযমিদং তেসং তদধীনৰুত্তিযা সিদ্ধো ৰিসেসোতি ৰুত্তো. এৰঞ্হি পচ্চযভাৰসামঞ্ঞে সতিপি আরম্মণপচ্চযতো নিস্সযপচ্চযস্স ৰিসেসো সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো. স্ৰাযং ধাতুৰিভঙ্গে ৰিভাৰিতোযেৰ. খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনন্তি ‘‘উপকারকা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.

যং কিঞ্চি কারণং নিস্সযোতি ৰদতি, ন ৰুত্তলক্খণূপপন্নমেৰ. এতেন পচ্চযট্ঠো ইধ নিস্সযট্ঠোতি দস্সেতি. তত্থাতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. তেন ৰুত্তং ‘‘নিদ্ধারেতী’’তি.

সুট্ঠুকততং দীপেতি, কস্স? ‘‘অত্তনো’’তি ৰুত্তস্স পকতসদ্দেন ৰিসেসিযমানস্স পচ্চযস্স. কেন কতন্তি? অত্তনো কারণেহীতি সিদ্ধোৰাযমত্থো. তথাতি ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৰেন. অথ ৰা তথাতি নিপ্ফাদনৰসেন উপসেৰনৰসেন চ. তত্থ নিপ্ফাদনং হেতুপচ্চযসমোধানেন ফলস্স নিব্বত্তনং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি অনামসিত্ৰা উপসেৰনমেৰ ৰিভাৰেন্তো ‘‘উপসেৰিতো ৰা’’তি আহ. তত্থ অল্লীযাপনং পরিভোগৰসেন ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘উপভোগূপসেৰন’’ন্তি. ৰিজাননাদিৰসেনাতি ৰিজাননসঞ্জাননানুভৰনাদিৰসেন. তেনাতি যথাৰুত্তউপসেৰিতস্স পকতভাৰেন. অনাগতানম্পি…পে… ৰুত্তা হোতি, পগেৰ অতীতানং পচ্চুপ্পন্নানঞ্চাতি অধিপ্পাযো. পচ্চুপ্পন্নস্সপি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতু ভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেন্তী’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পকতূপনিস্সযভাৰে লব্ভতীতি.

যথা যে ধম্মা যেসং ধম্মানং পচ্ছাজাতপচ্চযা হোন্তি, তে তেসং একংসেন ৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযাপি হোন্তি, তথা যে ধম্মা যেসং ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযা হোন্তি, তে তেসং নিস্সযারম্মণপচ্চযাপি হোন্তীতি উভযেসু উভযেসং পচ্চযাকারানং লক্খণতো সঙ্করাভাৰং দস্সেতুং ‘‘ৰিপ্পযুত্তাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা, নিস্সযারম্মণাকারাদীহি ৰিসিট্ঠা’’তি চ ৰুত্তং. যথা হি পচ্ছাজাতপুরেজাতাকারা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠা, এৰং পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তাকারাদযো পুরেজাতনিস্সযাকারাদযো চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিভত্তসভাৰা এৰাতি.

মনোসঞ্চেতনাহারৰসেন পৰত্তমানেহীতি ইমিনা চেতনায সম্পযুত্তধম্মানম্পি তদনুগুণং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেসু পৰত্তিমাহ. তেনেৰাতি চেতনাহারৰসেন উপকারকত্তা এৰ.

পযোগেন করণীযস্সাতি এতেন ভিন্নজাতি যং তাদিসং পযোগেন কাতুং ন সক্কা, তং নিৰত্তেতি. অনেকৰারং পৰত্তিযা আসেৰনট্ঠস্স পাকটভাৰোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং করণ’’ন্তি. একস্স পন পচ্চযধম্মস্স একৰারমেৰ পৰত্তি. অত্তসদিসস্সাতি অরূপধম্মসারম্মণতাসুক্ককণ্হাদিভাৰেহি অত্তনা সদিসস্স. ইদং পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসনং, ‘‘অত্তসদিসসভাৰতাপাদন’’ন্তি ইদং পন পচ্চযভাৰৰিসেসনং, তঞ্চ ভিন্নজাতিযতাদিমেৰ ৰিসদিসসভাৰতং নিৰত্তেতি, ন ভূমন্তরতাদি. ন হি পরিত্তা ধম্মা মহগ্গতঅপ্পমাণানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযা ন হোন্তীতি. ৰাসনং ৰাসং গাহাপনং, ইধ পন ৰাসনং ৰিয ৰাসনং, ভাৰনন্তি অত্থো. গন্থাদীসূতি গন্থসিপ্পাদীসু. ৰিসযে চেতং ভুম্মং, ন নিদ্ধারণে. তেন গন্থসিপ্পাদিৰিসযা পুরিমসিদ্ধা অজ্ঝযনাদিকিরিযা ‘‘গন্থাদীসু পুরিমা পুরিমা’’তি ৰুত্তা, সা পন আসেৰনাকারা ইধ উদাহরণভাৰেন অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুরিমা পুরিমা আসেৰনা ৰিযাতি অধিপ্পাযো’’তি. নিদ্ধারণে এৰ ৰা এতং ভুম্মং. গন্থাদিৰিসযা হি আসেৰনা গন্থাদীতি ৰুত্তা যথা রূপৰিসযজ্ঝানং রূপন্তি ৰুত্তং ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮).

অত্তনো ৰিয সম্পযুত্তধম্মানম্পি কিচ্চসাধিকা চেতনা চিত্তস্স ব্যাপারভাৰেন লক্খীযতীতি আহ ‘‘চিত্তপযোগো চেতনা’’তি. তাযাতি তায চেতনায. উপ্পন্নকিরিযতাৰিসিট্ঠেতি চিত্তপযোগসঙ্খাতায চেতনাকিরিযায উপ্পত্তিযা ৰিসিট্ঠে ৰিসেসং আপন্নে. যস্মিঞ্হি সন্তানে কুসলাকুসলচেতনা উপ্পজ্জতি, তত্থ যথাবলং তাদিসং ৰিসেসাধানং কত্ৰা নিরুজ্ঝতি, যতো তত্থেৰ অৰসেসপচ্চযসমৰাযে তস্সা ফলভূতানি ৰিপাককটত্তারূপানি নিব্বত্তিস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সেসপচ্চয…পে… ন অঞ্ঞথা’’তি. তেসন্তি ৰিপাককটত্তারূপানং. তেনাতি চিত্তকিরিযভাৰেন. কিং ৰত্তব্বন্তি অসহজাতানম্পি ভাৰীনং উপকারিকা চেতনা সহজাতানং উপকারিকাতি ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি অত্থো.

নিরুস্সাহসন্তভাৰেনাতি উস্সাহনং উস্সাহো, নত্থি এতস্স উস্সাহোতি নিরুস্সাহো, সো এৰ সন্তভাৰোতি নিরুস্সাহসন্তভাৰো, তেন. উস্সাহোতি চ কিরিযমযচিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তিআকারো ৰেদিতব্বো, যো ব্যাপারোতি চ ৰুচ্চতি, ন ৰীরিযুস্সাহো. স্ৰাযং যথা অসমুগ্ঘাতিতানুসযানং কিরিযমযচিত্তুপ্পাদেসু সাতিসযো লব্ভতি, ন তথা নিরনুসযানং. ততো এৰ তে সন্তসভাৰা ৰিপাকুপ্পাদনব্যাপাররহিতাৰ হোন্তি, কিরিযমযচিত্তুপ্পাদতায পন সউস্সাহা এৰাতি ততোপি ৰিসেসনত্থং ‘‘নিরুস্সাহসন্তভাৰেনা’’তি ৰুত্তং. এতেনাতি নিরুস্সাহসন্তভাৰগ্গহণেন. সারম্মণাদিভাৰেনাতি সারম্মণঅরূপধম্মচিত্তচেতসিকফস্সাদিভাৰেন. ৰিসদিসৰিপাকভাৰং দস্সেতি যথাৰুত্তউস্সাহমত্তরহিতসন্তভাৰস্স ৰিপক্কভাৰমাপন্নেসু অরূপধম্মেসু এৰ লব্ভনতো. সোতি ৰিপাকভাৰো. ৰিপাকানং পযোগেন অসাধেতব্বতাযাতি ‘‘ছন্দৰতো কিং নামন সিজ্ঝতী’’তিআদিনা চিত্তাভিসঙ্খারপযোগেন যথা কুসলাকুসলা নিপ্ফাদীযন্তি, এৰং ৰিপাকানং পযোগেন অনিপ্ফাদেতব্বত্তা. পযোগেনাতি কম্মফলুপ্পত্তিমূলহেতুভূতেন পুরিমপযোগেন. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তী’’তিআদি. অঞ্ঞথাতি পযোগেন ৰিনা. সেসপচ্চযেসূতি কম্মস্স ৰিপাকুপ্পাদনে সহকারীকারণেসু. কম্মস্স কটত্তাযেৰ পযোগে সতি অসতিপীতি ৰুত্তমেৰত্থং অৰধারণেন দস্সেন্তো ৰিপাকানং নিরুস্সাহতং পাকটং করোতি. ন কিলেসৰূপসমসন্তভাৰো যথা তং সন্তানেসু ঝানসমাপত্তীসূতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ ৰিপাকানং সন্তভাৰো নানুমানিকো, অথ খো পচ্চক্খসিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘সন্তভাৰতোযেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ অভিনিপাতগ্গহণেন কিচ্চতো পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি. তপ্পচ্চযৰতন্তি ৰিপাকপচ্চযৰন্তানং, ৰিপাকপচ্চযেন উপকত্তব্বানন্তি অত্থো. অৰিপাকানং রূপধম্মানং. ৰিপাকানুকুলং পৰত্তিন্তি সন্তসভাৰং পচ্চযভাৰমাহ.

যথাসকং পচ্চযেহি নিব্বত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং অনুবলপ্পদানং উপত্থম্ভকত্তং, তযিদং আহারেসু ন নিযতং ততো অঞ্ঞথাপি পৰত্তনতো. তথা সতি তদেৰ তত্থ কস্মা গহিতন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘সতিপি…পে… উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. তেন পধানাপ্পধানেসু পধানেন নিদ্দেসো ঞাযগতোতি দস্সেতি. কামঞ্চেত্থ ‘‘রূপারূপানং উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তং, সামঞ্ঞজোতনা পন ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি যথারহং পচ্চযভাৰো নিদ্ধারেতব্বো. স্ৰাযং তেসং উপত্থম্ভকত্তস্স পধানভাৰৰিভাৰনেনেৰ আৰি ভৰতীতি তমেৰ দস্সেন্তো ‘‘উপত্থম্ভকত্তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণানি অত্তনা সহজাতধম্মানং সহুপ্পাদনভাৰেন পচ্চযা হোন্তীতি আহ ‘‘সতিপি জনকত্তে অরূপীনং আহারান’’ন্তি. উপত্থম্ভকত্তং হোতি উপ্পাদতো পরম্পি নেসং পচ্চযভাৰতো. অসতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভিযমানস্স রূপস্স অঞ্ঞেহি যথাসকং পচ্চযেহি জনিতত্তা. তেনাহ ‘‘চতুসমুট্ঠানিকরূপূপত্থম্ভকরূপাহারস্সা’’তি. যদগ্গেন রূপারূপাহারা অত্তনো ফলস্স উপ্পত্তিযা পচ্চযা হোন্তি, তদগ্গেন ঠিতিযাপি পচ্চযা হোন্তিযেৰাতি উপত্থম্ভকত্তং জনকত্তং ন ব্যভিচরতি, তস্মা অনুপত্থম্ভকস্স আহারস্স কুতো জনকতা. তেনাহ ‘‘অসতি পন…পে… নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধান’’ন্তি. যস্মা জনকো অজনকোপি হুত্ৰা আহারো উপত্থম্ভকো হোতি, অনুপত্থম্ভকো পন হুত্ৰা জনকো ন হোতিযেৰ, তস্মাস্স উপত্থম্ভকত্তং পধানন্তি অত্থো. ইদানি জনকত্তম্পি আহারানং উপত্থম্ভনৰসেনেৰ হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘জনযমানোপি হী’’তিআদিমাহ. অৰিচ্ছেদৰসেনাতি সন্ততিযা ঘট্টনৰসেন.

যদি অধিপতিযট্ঠো ইন্দ্রিযপচ্চযতা, এৰং সন্তে অধিপতিপচ্চযতো ইন্দ্রিযপচ্চযস্স কিং নানাকরণন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা তং তেসং নানাকরণং দস্সেন্তো ‘‘ন অধিপতিপচ্চযধম্মানং ৰিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰত্তিনিৰারকেতি অত্তনো অধিপতিপচ্চযপৰত্তিযা নিৰারকে অঞ্ঞে অধিপতিপচ্চযধম্মে. অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনেনাতি পুরিমাভিসঙ্খারসিদ্ধেন ধোরেয্যভাৰেন অভিভুয্য পৰত্তিযা. গরুভাৰোতি জেট্ঠকভাৰো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যেন জেট্ঠকভাৰেন ছন্দাদযো অত্তনো পৰত্তিৰিবন্ধকে তুল্যযোগীধম্মে তদঞ্ঞধম্মে ৰিয অভিভুয্য পৰত্তন্তি, ন সো ইন্দ্রিযপচ্চযতায অধিপতিযট্ঠোতি অধিপ্পেতোতি. অথ কো চরহীতি আহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. দস্সনাদিকিচ্চেসু নিমিত্তভূতেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি চক্খাদীহি পচ্চযেহি চক্খাদীনং অনুৰত্তনীযতাতি সম্বন্ধো. জীৰনে অনুপালনে জীৰন্তেহি সহজাতধম্মেহি জীৰিতস্স, সুখিতাদীহি সুখিতদুক্খিতসোমনস্সিতদোমনস্সিতুপেক্খিতেহি সহজাতধম্মেহি সুখাদীনং অনুৰত্তনীযতাতি যোজনা. তংতংকিচ্চেসূতি ৰুত্তমেৰ দস্সনাদিকিচ্চং পচ্চামসতি. চক্খাদযো পচ্চযা এতেসন্তি চক্খাদিপচ্চযা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো. তেহি চক্খাদিপচ্চযেহি. চক্খাদীনন্তি চক্খাদিজীৰিতসুখাদিসদ্ধাদীনং.

তেসু কিচ্চেসূতি দস্সনাদিকিচ্চেসু. চক্খাদীনং ইস্সরিযং অধিপতিযট্ঠো, সা ইন্দ্রিযপচ্চযতাতি অত্থো. তপ্পচ্চযানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং তদনুৰত্তনেন তেসং চক্খাদীনং অনুৰত্তনেন. তত্থ দস্সনাদিকিচ্চে. পৰত্তীতি চ ইদং তস্স অধিপতিযট্ঠস্স পাকটকরণং. অনুৰত্তকেন হি অনুৰত্তনীযো অধিপতিযট্ঠো পাকটো হোতি. যথা চক্খাদীনং কিচ্চৰসেন অধিপতিযট্ঠো, ন এৰং ভাৰদ্ৰযস্স. তস্স পন তাদিসেন কারণতামত্তেনাতি দস্সেন্তো ‘‘ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং পনা’’তিআদিমাহ. পচ্চযেহীতি কম্মাদিপচ্চযেহি. ততোতি ইত্থাদিগ্গহণপচ্চযভাৰতো. তংসহিতসন্তানেতি ইত্থিন্দ্রিযাদিসহিতসন্তানে. ‘‘সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযানিপি চক্খাদিগ্গহণেন গহিতানী’’তি ইদং ইন্দ্রিযপচ্চযমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, পচ্ছাজাতাদীহি পন তানি রূপধম্মানম্পি পচ্চযা হোন্তিযেৰ.

লক্খণারম্মণূপনিজ্ঝানভূতানন্তি অনিচ্চতাদিলক্খণস্স পথৰীকসিণাদিআরম্মণস্স চ উপনিজ্ঝানৰসেন পৰত্তানং. ৰিতক্কাদীনন্তি ৰিতক্কৰিচারপীতিৰেদনাচিত্তেকগ্গতানং. উপগন্ত্ৰা নিজ্ঝানন্তি উপনিকচ্চ নিজ্ঝানজ্ঝানারম্মণস্স ঝানচক্খুনা ব্যত্ততরং ওলোকনং অত্থতো চিন্তনমেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পেক্খনং চিন্তনঞ্চা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘ৰিতক্কনাদিৰসেনা’’তি. ৰিতক্কাদীনংযেৰ সাধারণো, যেন তেযেৰ ‘‘ঝানঙ্গানী’’তি ৰুচ্চন্তি. সুখদুক্খৰেদনাদ্ৰযন্তি সামঞ্ঞৰচনম্পি উপনিজ্ঝাযনট্ঠস্স অধিকতত্তা অনুপনিজ্ঝানসভাৰমেৰ তং বোধেতীতি আহ ‘‘সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযদ্ৰয’’ন্তি. তঞ্হি ইধাধিপ্পেতব্বং, ন সোমনস্সদোমনস্সিন্দ্রিযং. তেন ৰুত্তং ‘‘অধিপ্পাযো’’তি. অঝানঙ্গা উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা পঞ্চৰিঞ্ঞাণসহগতা দট্ঠব্বা ৰিতক্কপচ্ছিমকত্তা ঝানঙ্গানং. যদি এৰন্তি ঝানঙ্গৰচনেনেৰ অঝানঙ্গানং নিৰত্তনং কতং, এৰং সন্তে. একন্তেন ন উপেক্খায ৰিয অনেকন্তেন. অনেকন্তিকঞ্হি উপেক্খায অঝানঙ্গত্তং. যদি একন্তেন অঝানঙ্গং সুখদুক্খিন্দ্রিযং, অথ কথং পসঙ্গোতি আহ ‘‘ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. অথ ৰা যদি একন্তেন অঝানঙ্গতং ৰেদনাদ্ৰযং, কথং ঝানঙ্গৰোহারোতি আহ ‘‘ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. সতিপি…পে… দস্সনত্থং ‘‘ঠপেত্ৰা সুখদুক্খিন্দ্রিযদ্ৰয’’ন্তি ৰুত্তন্তি যোজনা. যদি এৰং যথাৰুত্তৰেদনাদ্ৰযেন সদ্ধিং তাদিসা উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা কস্মা ন ঠপিতাতি আহ ‘‘উপেক্খা…পে… অত্থী’’তি, পঞ্চৰিঞ্ঞাণসহগতানং ঝানপচ্চযভাৰো পন নত্থি, ন ইতরেসন্তি অধিপ্পাযো. গহণং কতং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানন্তি আনেত্ৰা যোজনা.

যতো ততো ৰাতি দুগ্গতিতো ৰা সুগতিতো ৰা সংকিলেসতো ৰা ৰোদানতো ৰা নিয্যানট্ঠো, স্ৰাযং যথাক্কমং সম্মা মিচ্ছা ৰা হোতীতি আহ ‘‘সম্মা ৰা মিচ্ছা ৰাতি অত্থো’’তি. অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি এত্থ অহেতুকচিত্তেসু এৰ ন লব্ভন্তীতি এৰমৰধারণং গহেতব্বং, ন অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি এৰাতি. তস্মা পুরিমস্মিঞ্হি অৰধারণে অহেতুকচিত্তেসু অলাভো নিযতোতি সো পতিযোগীসু নিৰত্তিতো হোতি. তেনাহ ‘‘সহেতুকচিত্তেসু অলাভাভাৰদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি. দুতিযে পন অহেতুকচিত্তানি অলাভে নিযতানীতি তেসু অনৰসেসতো অলাভেন ভৰিতব্বং. তথা সতি যো কেসুচি অহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযো লব্ভতি, সোপি নিৰারিতো সিযা. তেন ৰুত্তং ‘‘ন অহেতুকচিত্তেসূ’’তিআদি. তত্থ লাভাভাৰদস্সনত্থন্তি লাভাভাৰস্সেৰ দস্সনত্থং ন ৰুত্তন্তি অত্থো. তেন একচ্চালাভো অপটিক্খিত্তো হোতি. তেনেৰাহ ‘‘কত্থচি কস্সচি লাভো ন নিৰারিতো’’তি. এৰং অত্থে গয্হমানেতি এৰং ৰুত্তনযেন পঠমপদাৰধারণৰসেন অত্থে ৰিঞ্ঞাযমানে. এত্তকমেৰ ৰিঞ্ঞাযেয্যাতি অহেতুকচিত্তেসু কেসুচি চিত্তেসু ঝানমগ্গপচ্চযেসু কস্সচি পচ্চযস্স লাভো ন নিৰারিতোতি এত্তকমেৰ ৰিঞ্ঞাযেয্য অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা. কিং পনেত্থ উপরি কাতব্বন্তি আহ ‘‘ন সৰিতক্ক…পে… কত’’ন্তি. যদিপি ন কতং, অত্থতো পন তং কতমেৰাতি ৰেদিতব্বং.

অহেতুকচিত্তেসু ৰা লাভাভাৰদস্সনত্থেতিআদি পচ্ছিমপদাৰধারণৰসেন অত্থদস্সনং. তস্মাতি যস্মা অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি এৰাতি এৰং নিযমে করিযমানে যথাৰুত্তো অত্থো সম্ভৰতি, তস্মা. অযঞ্চ অত্থো পাঠন্তরেনপি সংসন্দতীতি দস্সেতুং ‘‘যেন অলাভেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তং অলাভন্তি তং ধম্মসঙ্গণিযং পকাসিতং অলাভং. এসাতি এস ইধ পট্ঠানৰণ্ণনাযং ‘‘অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তী’’তি অলাভো ৰুত্তো. কীদিসো পন অলাভোতি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সহেতুকেসূতি সহেতুকচিত্তেসু. সঙ্কড্ঢিত্ৰাতি অৰিসটে কত্ৰা. একত্তগতভাৰকরণন্তি একভাৰাপাদনং. ইমস্মিং পন পকরণে ঝানপচ্চযো ৰুত্তোৰ যথালাভপচ্চযাকারৰিভাৰনে দেসনায তপ্পরভাৰতো.

সমন্তি অৰিসমং, সম্মা, সহ ৰা. পকারেহীতি একৰত্থুকতাদিপ্পকারেহি. যুত্ততাযাতি সংসট্ঠতায. সা পন সংসট্ঠতা যস্মা সভাৰতো অনেকেসম্পি সতং একত্তগমনং ৰিয হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘একীভাৰোপগমনেন ৰিয উপকারকতা’’তি. এৰং উপকারকতা চ তেসং বহূনং সহচ্চ একত্তকারিতায নিদস্সেতব্বা.

যুত্তানম্পি সতন্তি ৰুত্তপ্পকারেন সংসট্ঠতায অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তানম্পি সমানানং. অযঞ্চ যুত্ততা ন সম্পযুত্তপচ্চযতায ৰিয পচ্চযধম্মেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু চ ৰেদিতব্বা, কেৰলং তত্থ অরূপসভাৰত্তা উভযং সমধুরং, ইধ রূপারূপসভাৰত্তা ৰিধুরন্তি অযং ৰিসেসো. ৰিপ্পযুত্তভাৰেনাতি ৰিসংসট্ঠভাৰেন. তেন ৰুত্তং ‘‘নানত্তূপগমেনা’’তি. ইদঞ্হেত্থ ৰিপ্পযুত্ততায ৰিসেসনং যা নানত্তূপগমনসঙ্খাতা ৰিপ্পযুত্ততা, ন সা ‘‘ঞাণৰিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয অভাৰমত্তন্তি, অযঞ্চ উপকারকতা ৰিনা সংসগ্গেন সহাৰট্ঠাযিতায কিচ্চকারিতাদীহি নিদস্সেতব্বা. ন হীতিআদি ‘‘যুত্তান’’ন্তি ৰুত্তস্স অত্থস্স সমত্থনং ‘‘তাদিসে যোগে সতিযেৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তস্সত্থো – যথা ‘‘ৰত্থু খন্ধানং, সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং, পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুরেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) ৰত্থুসহজাতপচ্ছাজাতৰসেন যুত্তানং অত্থি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা, ন এৰং অযুত্তানং ৰত্থুসহজাত…পে… অত্থীতি. যদি এৰং রূপানং রূপেহি কস্মা ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো ন ৰুত্তোতি আহ ‘‘রূপানং পনা’’তিআদি. ৰিপ্পযোগোযেৰ নত্থি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৰতো. সম্পযুজ্জমানানঞ্হি অরূপানং রূপেহি, রূপানঞ্চ তেহি সিযা সম্পযোগাসঙ্কা, সম্পযোগলক্খণং পন নত্থীতি তেসং ৰিপ্পযোগো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি.

অত্থি মে পাপকম্মং কতন্তি কতভাৰৰিসিট্ঠা অত্থিতা ৰুচ্চমানা কিরিযায সিদ্ধভাৰমেৰ দীপেতি, ন সিজ্ঝমানতন্তি আহ ‘‘নিব্বত্ততালক্খণং অত্থিভাৰ’’ন্তি. অত্থতো পন কম্মস্স অনিব্বত্তফলতায এৰমেত্থ অত্থিতা ৰেদিতব্বা. অত্থি পুগ্গলোতি পনেত্থ তস্সা পঞ্ঞত্তিযা গহেতব্বতা, তদুপাদানস্স ৰা পবন্ধাৰিচ্ছেদো লব্ভতেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উপলব্ভমানতালক্খণং অত্থিভাৰ’’ন্তি. পচ্চযধম্মস্স যদিপি উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা লব্ভমানতা অত্থিভাৰো, তথাপি তস্স যথা উপ্পাদক্খণতো ঠিতিক্খণে সাতিসযো ব্যাপারো, এৰং পচ্চযুপ্পন্নেপীতি ৰুত্তং ‘‘সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকপ্পট্ঠানা অত্থিভাৰেন উপকারকতা’’তি. ৰত্থারম্মণসহজাতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন পুরেজাতপচ্ছাজাতাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অত্থিভাৰেনেৰ ন নিস্সযাদিভাৰেনাতি ‘‘সাধারণ’’ন্তি ৰুত্তং উপকারকত্তং ৰিভাৰেতি.

ফস্সাদীনং অনেকেসং সহভাৰো নত্থীতি ইদং ন একচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নে সন্ধায, অথ খো নানাচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে সতি দুতিযো ন হোতী’’তি আহ. স্ৰাযমত্থো ‘‘সহভাৰো নত্থী’’তি সহভাৰপটিক্খেপেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি. এত্তাৰতা পন অনৰবুজ্ঝন্তানং ৰসেন ৰিৰরিত্ৰা ৰুত্তো. তেনাতি অনেকেসং ফস্সাদীনং সহভাৰাভাৰেন. যদি নত্থিতামত্তেন উপকারকতা নত্থিপচ্চযতা, অনানন্তরাতীতৰসেনপি সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. তানীতি পুরিমতরচিত্তানি. দদমানং ৰিযাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু ওকাসং দেতিযেৰ. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পৰত্তিওকাসদানেন উপকারকতা’’তি? সচ্চমেতং, এৰমজ্ঝাসযা ৰিয পচ্চযধম্মা অভাৰং গচ্ছন্তীতি দস্সনত্থং ৰিয-সদ্দগ্গহণং.

নত্থিতাৰিগমানং সতিপি পচ্চযস্স ধম্মস্স অনুপলদ্ধিতাসামঞ্ঞে নত্থিৰিগতপচ্চযেসু লব্ভমানং ৰিসেসমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. অভাৰমত্তেনাতি হুত্ৰা অভাৰমত্তেন. তেনেত্থ নিরোধানন্তরং পচ্চযধম্মস্স উপকারকত্তং আহ, যথা তং ‘‘ওকাসদান’’ন্তি ৰুত্তং. সভাৰৰিগমেনাতি এতেন নিরোধতো পরম্পি যতো ‘‘ৰিগততা নিরোধপ্পত্ততা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযধম্মে যাসং নত্থিতাৰিগততানং ৰসেন নত্থিৰিগতপচ্চযা ৰুত্তা, তাসং ৰিসেসে দস্সিতে নত্থিৰিগতপচ্চযানং ৰিসেসো দস্সিতো হোতীতি ‘‘নত্থিতা চ নিরোধানন্তরসুঞ্ঞতা ৰিগততা নিরোধপ্পত্ততা’’তি ৰুত্তং, তত্থ নিরোধানন্তরা ন নিরোধসমকালাতি অধিপ্পাযো. তথাতি ইমিনা যথা পচ্চযধম্মাৰিসেসেপি নত্থিৰিগতপচ্চযভাৰৰিসেসো নিদ্ধারিতো, তথা অত্থিঅৰিগতপচ্চযভাৰৰিসেসোতি ইমমত্থং উপসংহরতি. যথা হি নিরোধানন্তরনিরোধপ্পত্তীহি নত্থিৰিগততানং ভেদো লক্খিতো, এৰং পচ্চযধম্মস্স ধরমানতানিরোধানুপগমেহি অত্থিঅৰিগততানন্তি. কথং পনাযং ধম্মাৰিসেসে পচ্চযভাৰৰিসেসো দুৰিঞ্ঞেয্যরূপেন ঠিতো সম্মা ৰিভাৰিস্সতীতি আহ ‘‘ধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তদভিসমযায তেসং পচ্চযৰিসেসানং অধিগমত্থং.

চতূসু খন্ধেসু একস্সপি অসঙ্গহিতত্তাভাৰতো অনন্তরাদীহীতি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজনা. অঞ্ঞন্তি সুখুমরূপং. ন হি তং পুরেজাতপচ্চযো হোতি. ননু চ রূপরূপম্পি পুরেজাতপচ্চযভাৰেন কুসলত্তিকে নাগতন্তি আহ ‘‘রূপরূপং পনা’’তিআদি. অঞ্ঞত্থ আগতমেৰাতি যদিপি কুসলত্তিকে নাগতং, সনিদস্সনত্তিকাদীসু পন আগতত্তা ন সক্কা রূপরূপস্স পুরেজাতপচ্চযতং পটিক্খিপিতুন্তি অত্থো.

পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসো

১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, ন হেতুপচ্চযধম্মোতি অত্থো. সোতি হেতুভাৰেন পচ্চযো. এত্থ চ পঠমৰিকপ্পে যো হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো ৰুত্তো, যো চ দুতিযৰিকপ্পে হেতুভাৰেন পচ্চযো ৰুত্তো, সো যস্মা অত্থতো যথাৰুত্তস্স পচ্চযধম্মস্স যথাৰুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযভাৰোযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভযথাপি হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতী’’তি. যথা চেত্থ, এৰং ‘‘আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযভাৰো, আরম্মণভাৰেন ৰা পচ্চযো আরম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা আরম্মণপচ্চযাদীসু অত্থো নেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘এস নযো সেসপচ্চযেসুপী’’তি আহ. ধম্মসভাৰো এৰ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম অত্থীতি. উপকারকং ধম্মন্তি পচ্চযধম্মং আহ. উপকারকতন্তি পচ্চযতং.

পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠোতি পচ্চত্তৰসেন নিদ্দিট্ঠো, পঠমায ৰিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠোতি অত্থো. তেনাতি পচ্চযধম্মনিদ্দেসভূতেন পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন পঠমেন হেতুসদ্দেন. এতস্সাতি হেতুসদ্দাভিধেয্যমত্থমাহ. সো হি ছব্বিধো নৰৰিধো দ্ৰাদসৰিধোতি অনেকভেদেন ভিন্নোপি হেতুভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা একৰচনেন ৰুত্তো. দুতিযো হেতুসদ্দোতি আনেত্ৰা যোজনা. হেতুনা সম্পযুত্তানন্তি অধিকতত্তা ৰুত্তং ‘‘হেতু সম্পযুত্তানং পচ্চযো হোন্তো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৰ পচ্চযো হোতি, ন ৰিপ্পযুত্তান’’ন্তি এৰং পদমেতং. ন হি সব্বেন সব্বং হেতুৰিপ্পযুত্তধম্মানং হেতুপচ্চযো ন হোতীতি. সম্পযুত্তসদ্দস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা ‘‘সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা’’তি ৰুত্তং. সম্পযুত্তোতি হি ৰুত্তে কেন সম্পযুত্তোতি একন্ততো সম্বন্ধিঅন্তরং অপেক্খিতব্বং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞস্স…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. নাযং একন্তোতি য্ৰাযং ‘‘দুতিযে হেতুসদ্দে অৰিজ্জমানে’’তিআদিনা ৰুত্তো অত্থো, অযমেকন্তো ন হোতি, অঞ্ঞাপেক্খোপি সদ্দো অঞ্ঞস্স ৰিসেসনং হোতীতি ইদং ন সব্বত্থেৰ সম্ভৰতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো’’তি ইমিনা পঠমস্স হেতুসদ্দস্স সম্পযুত্তসদ্দানপেক্খতং আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘হেহুপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থেৰ ব্যাৰটো’’তি. অৰিসিট্ঠাতি ন ৰিসেসিতা. এৰন্তি যথা হেতুসদ্দেন অঞ্ঞত্থ ব্যাৰটেন সম্পযুত্তা ন ৰিসেসিযন্তি কিচ্চন্তরপসুতত্তা, এৰং সম্পযুত্তসদ্দেন হেতুসদ্দৰিসেসনরহিতেন তদত্থমত্তব্যাৰটত্তা অৰিসেসতো সম্পযুত্তানং গহণং সিযা. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্পযুত্তসদ্দেনা’’তিআদি. আহারিন্দ্রিযাসম্পযুত্তস্স অভাৰতোতি আহারেহি ইন্দ্রিযেহি চ নসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অভাৰতো. ন হি ফস্সচেতনাৰিঞ্ঞাণৰেদনাজীৰিতৰিরহিতো চিত্তুপ্পাদো অত্থি. তেনাহ ‘‘ৰজ্জেতব্বা…পে… তং ন কত’’ন্তি. ৰজ্জেতব্বং হেতুৰিপ্পযুত্তং.

এৰম্পীতি দুতিযেন হেতুসদ্দেন গয্হমানেপি নাপজ্জতি. যদিপি হেতৰো বহৰো, সামঞ্ঞনিদ্দেসো চাযং, তথাপি সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসনিদ্দিট্ঠত্তাতি অধিপ্পাযো. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চত্ত…পে… ৰুত্তত্তা’’তি. ৰিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৰে সিদ্ধেপীতি ইমিনা যং ৰুত্তং ‘‘নাযমেকন্তো’’তি, তমেৰ উল্লিঙ্গেতি. ন পন হেতূনন্তি ইদং হেতুস্স পচ্চযভাৰেন গহিতত্তা পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহণং ন যুজ্জেয্যাতি আসঙ্কমানং সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘এৰম্পি গহণং সিযা’’তি. সোতি দুতিযো হেতুসদ্দো. অপরে পন ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতূনঞ্চ সম্পযুত্তকানঞ্চাতি সমাসং ৰিকপ্পেন্তি. পতিট্ঠামত্তাদিভাৰেন নিরপেক্খাতি হেতুঝানমগ্গধম্মা পতিট্ঠানউপনিজ্ঝাননিয্যানমত্তেন অঞ্ঞধম্মনিরপেক্খা হেতুঝানমগ্গপচ্চযকিচ্চং করোন্তি. সাপেক্খা এৰাতি অঞ্ঞসাপেক্খা এৰ. আহরিতব্বইসিতব্বা আহারিন্দ্রিযপচ্চযেহি উপকত্তব্বধম্মা. তস্মাতি যস্মা যেহি সাপেক্খা, তে অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পচ্চযভাৰেনেৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তিট্ঠন্তি, তস্মা. তেনাহ ‘‘তে ৰিনাপি…পে… ন কত’’ন্তি. পরিচ্ছিন্দন্তি ৰিসেসেন্তি. তন্তি দুতিযং আহারিন্দ্রিযগ্গহণং. তত্থাতি আহারিন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসে. ন কেৰলঞ্চ তত্থেৰ, ইধ চ হেতুপচ্চযনিদ্দেসে দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং পুন ৰিসেসনকিচ্চং নত্থি, কস্মা? পচ্চযভূতেনেৰ হেতুনা সম্পযুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ হেতূনং অৰিচ্ছিন্নত্তা.

পুরিমৰচনাপেক্খো ৰুত্তস্সেৰ নিদ্দেসোতি তং-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰমাহ. পাকটীভূতে এৰ অত্থে পৰত্ততি, পাকটীভাৰো চ অঞ্ঞানপেক্খেন সদ্দেন পকাসিতত্তা ৰেদিতব্বো. অনপেক্খনীযো অত্থন্তরব্যাৰটত্তা. অঞ্ঞোতি হেতুসদ্দতো অঞ্ঞো. নিদ্দিসিতব্বপকাসকো ৰুত্তো নত্থি, যো তং-সদ্দেন পটিনিদ্দেসং লভেয্য.

যদি এৰং ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ কথন্তি আহ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানন্তি ইমিনা পনা’’তিআদি. তত্থ পন-সদ্দো সতিপি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং নিদ্দেসভাৰে হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে লব্ভমানানং নিদ্দিসিতব্বানং পাকটীকরণসঙ্খাতং হেতুসদ্দতো ৰিসেসং জোতেতি. ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমস্স সমাসপদস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তমাহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৰচনেনা’’তি. তেন চ যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একদেসোৰ ৰুচ্চতি ধম্মানং ৰিসেসনভাৰতোতি আহ ‘‘অসমত্তেনা’’তি. ৰিসেসনং নাম ৰিসেসিতব্বাপেক্খন্তি আহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৰচনন্তরাপেক্খেনা’’তি. ৰুত্ততায ৰিনা পটিনিদ্দেসতা নত্থীতি ‘‘পুব্বে ৰুত্তেনা’’তি ৰুত্তং.

তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বন্তি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতং কিং পনাতি পুচ্ছতি. তে হেতূ চেৰ…পে… হেতুসম্পযুত্তকা চ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞথাতি ‘‘যেহি হেতূহী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারতো অঞ্ঞথা অঞ্ঞেন পকারেন. তং অঞ্ঞং পকারং দস্সেন্তো ‘‘তে হেতূ…পে… সম্বন্ধে সতী’’তি আহ. ইধাতি অনন্তরং ৰুত্তসম্বন্ধনং ভুম্মনিদ্দেসেন পরামসতি. তেনেৰাতি পঠমেনেৰ হেতুসদ্দেন. তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বাতি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা যথা পাকটা, এৰং পুব্বে ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৰুত্তচোদনাযম্পি এৰমেৰ তেনেৰ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা ভৰিতুং অরহন্তি. তথা চ সতি নিদ্দিসিতব্বস্স…পে… ন যুজ্জেয্য. দুৰিধম্পি ৰা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৰাতি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ কতং দ্ৰিপ্পকারহেতুগ্গহণং অৰিচারেত্ৰা ‘‘তংসম্পযুত্তকানন্তি অৰত্ৰা’’তিআদিনা তং-সদ্দৰচনীযতং চোদেতি, ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা’’তিআদিনা পরিহরতি চ. হেতূ হি পচ্চযাতি ইদং অযং হেতুপচ্চযকথাতি কত্ৰা ৰুত্তং.

তং ন ৰুত্তন্তি চিত্তসমুট্ঠানৰচনং ন ৰুত্তং. তস্সাতি সহজাতপচ্চযস্স. কটত্তারূপস্স পচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো ভৰেয্য, ৰুত্তোৰ সো ‘‘ৰিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স কটত্তা চ রূপান’’ন্তিআদিনা, তস্মা চিত্তচেতসিকানং কটত্তারূপপচ্চযভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. তত্থাতি সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চিত্তসমুট্ঠানরূপানি এৰ নিদ্দিট্ঠানি. ইধাপীতি ইমস্মিং হেতুপচ্চযনিদ্দেসেপি. এৰং ভৰিতব্বন্তি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি নিদ্দেসেন ভৰিতব্বং. যদি এৰং কস্মা তথা ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানানন্তি পনা’’তিআদি. ৰিসেসিতং হোতি সব্বচিত্তচেতসিকাসমুট্ঠানভাৰেন. ৰচনেনাতি যথাদস্সিতেন সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰচনেন. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৰো এৰ হি তত্থ পচ্চযনিদ্দেসে ৰুত্তো, ন চিত্তচেতসিকানং সমুট্ঠানভাৰোতি অধিপ্পাযো.

হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি যদগ্গেন তানি চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তীনি, তদগ্গেন তংসম্পযুত্তধম্মপটিবদ্ধৰুত্তীনিপি হোন্তীতি. আরম্মণমেতং হোতীতি যদেতং কুসলাকুসলচেতনাৰসেন মনোদ্ৰারে চেতনং সেসদ্ৰারেসু কাযৰচীপযোগৰসেন সঙ্কপ্পনং, যঞ্চ কামরাগাদীনং সন্তানে অনুসযনং, এতং আরম্মণং এসো পচ্চযো কম্মৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পতিট্ঠানায. পতিট্ঠিতেতি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপতিট্ঠাপত্তে কম্মৰিঞ্ঞাণে ৰিরুল়্হেতি ততো এৰ কম্মৰিঞ্ঞাণতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণবীজে ৰিরুল়্হে ৰিরুহন্তেতি অত্থো. অথ ৰা পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স হোতীতি কিলেসাভিসঙ্খারসঙ্খাতে কম্মৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পৰত্তিযা আরম্মণে পচ্চযে পটিসিদ্ধে আযতিপটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিৰসেন পতিট্ঠিতে পতিট্ঠহন্তে ৰিরুল়্হে বীজভাৰেন ৰিরুহন্তে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিনামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৰুত্তা’’তি.

পুরিমতরসিদ্ধাযাতি খেত্তভাৰনিব্বত্তিযা পুরেতরমেৰ সিদ্ধায পথৰিযা. অত্তলাভোযেৰ চেত্থ পতিট্ঠানং, ন পটিলদ্ধত্তভাৰানং অৰট্ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ.

সেসরূপানন্তি পটিসন্ধিক্খণে পথৰীধাতুআদীনং সেসরূপানং, পৰত্তে পন তিসন্ততিরূপানম্পি. সহভৰনমত্তং ৰা দস্সেতি. সহভাৰেনপি হি অত্থি কাচি ৰিসেসমত্তা. কত্থচি কত্থচীতি পকতিকালভৰৰিসেসাদিকে. ততিযপকতিযঞ্হি পঠমকপ্পিককালে চ ভাৰকলাপো নত্থি, রূপভৰে কাযকলাপোপি. আদি-সদ্দেন তত্থেৰ ঘানজিৰ্হাকলাপা, কামভৰে চ অন্ধাদীনং চক্খাদিকলাপা সঙ্গয্হন্তি. কত্থচি অভাৰাভাৰতোতি নামরূপোকাসে কত্থচিপি অভাৰাভাৰতো.

তেসন্তি পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং. ন হি হেতু পৰত্তিযং কটত্তারূপস্স পচ্চযো হোতি, উতুআহারজানং পন সম্ভৰোযেৰ নত্থি. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চযভাৰপ্পসঙ্গোযেৰ নত্থী’’তি. ন পন লব্ভতি পচ্চযপচ্চনীযে তাদিসস্স ৰারস্স অনুদ্ধটত্তা. ইদন্তি ‘‘পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতো’’তি ইদং ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি অদেসনায পরিহারৰচনং, ঈদিসী পন চোদনা অনোকাসা এৰাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যো হি ধম্মো যথা ভগৰতা দেসিতো, সো তথেৰ গহেতব্বোতি.

হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২. উপ্পজ্জনক্খণেযেৰাতি এত্থ উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা উদ্ধং পজ্জনং গমনং পৰত্তনং উপ্পজ্জনং, তস্স খণো, তস্মিং উপ্পজ্জনক্খণেতি এৰং ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি সতি উপ্পজ্জনসদ্দেন উপ্পন্নসদ্দেন ৰিয সব্বে পৰত্তমানভাৰা সঙ্গহিতা হোন্তি, ন উপ্পাদমত্তং. তেনাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্তমানক্খণেযেৰ রূপাদীনং আরম্মণপচ্চযত্তেন. অনালম্বিযমানানন্তি সব্বেন সব্বং নালম্বিযমানানন্তি অত্থো. অঞ্ঞথা হি যথাৰুত্তানং রূপাদীনং যদা আরম্মণপচ্চযত্তাভাৰো, তদা অনালম্বিযমানতাৰাতি. সব্বরূপানীতি সব্বানি রূপাযতনানি, যত্তকানি তানি আপাথগতানি যোগ্যদেসে ঠিতানি, তানি সব্বানীতি অত্থো. সহ ন হোন্তীতি একজ্ঝং আরম্মণং ন হোন্তি. সতিপি হি অনেকেসং একজ্ঝং আপাথগমনে যত্থ যত্থ পুব্বাভোগো, তং তংযেৰ আরম্মণং হোতি, ন সব্বং. নীলাদিসঙ্ঘাতৰসেন চেতং ৰুত্তং, ন পচ্চেকং নীলাদিরূপাযতনমত্তৰসেন. সমুদিতানিযেৰ হি রূপাযতনানি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, ন ৰিসুং ৰিসুন্তি ধাতুৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং দস্সিতোযং নযো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘তে তে ৰিসুং ৰিসুং আরম্মণপচ্চযো হোন্তী’’তিপি ৰুত্তং, তম্পি যথাৰুত্তমেৰত্থং সন্ধায ৰুত্তং. অঞ্ঞথা রূপাযতনং মনিন্দ্রিযগোচরং নাম ন সিযা. সদ্দাদীসুপি এসেৰ নযো. তেনেৰাহ ‘‘তথা সদ্দাদযোপী’’তি. ‘‘সহ ন হোন্তী’’তি ৰুত্তমত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেতুং ‘‘যং যন্তি হি ৰচনং রূপাদীনি ভিন্দতী’’তি আহ.

‘‘যে এতে’’তিআদিকো পুরিমো অত্থো, ‘‘ন একতো হোন্তী’’তিআদিকো পন পচ্ছিমো, ‘‘সব্বারম্মণতাদিৰসেন ৰা ইধাপি অত্থো গহেতব্বো’’তি কস্মা ৰুত্তং. ন হি ‘‘যং যং ৰা পনারব্ভা’’তি ইমিস্সা পাল়িযা ৰিয ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি ইমস্স পাঠস্স পুরতো মনোৰিঞ্ঞাণস্স সব্বারম্মণতা নাগতা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘সব্বে ধম্মা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ন হি অনন্তরমেৰ পাল়িযং সরূপতো আগতমত্থং গহেত্ৰা পদন্তরং সংৰণ্ণেতব্বং. তত্থ হি ‘‘রূপারম্মণং ৰা’’তিআদিনা নিযমৰসেন ছ আরম্মণানি ৰত্ৰা ‘‘যং যং ৰা পনারব্ভা’’তি ৰচনং সব্বারম্মণতাদিদস্সনন্তি যুত্তমেৰেতন্তি, ইধ পন সব্বারম্মণতং ৰত্ৰা পুন ‘‘যং যং ধম্মং আরব্ভা’’তি ৰুচ্চমানং সব্বারম্মণতাদস্সনন্তি কথমিদং যুজ্জেয্য? কমাভাৰোপি ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি অৰিসেসৰচনেনেৰ সিদ্ধো আরম্মণানুপুব্বিযাৰ অগ্গহিতত্তা. ন হি মনোধাতুযা ৰিয মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ইধ আরম্মণানি অনুপুব্বতো গহিতানি, তত্থ ৰিয ৰা এতেনেৰ নিযমাভাৰোপি সংৰণ্ণিতোতি ৰেদিতব্বো. তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো গহেতব্বো.

পৰত্তন্তি পৰত্তনং. নদিযা সন্দনং পব্বতস্স ঠানন্তি হি ৰুত্তা অৰিরতমৰিচ্ছেদনাযং তথাপৰত্তিকিরিযাৰ. তেনাহ ‘‘অৰিরতং অৰিচ্ছিন্নং সন্দন্তী’’তি. এৰন্তি যথা ‘‘সন্দন্তী’’তি ৰত্তমানৰচনং ৰুত্তং, এৰং ‘‘যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি সব্বসঙ্গহৰসেন উপ্পজ্জনস্স গহিতত্তা আরম্মণপৰগ্গতো ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰত্তমানৰচনং ৰুত্তন্তি অত্থো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বকালসঙ্গহৰসেনা’’তিআদি. তথা চ ৰুত্তং ‘‘অতীতানাগত…পে… অধিপ্পাযো’’তি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানন্তি অত্থো. সমুদাযৰসেনাতি চিত্তেন রাসীকরণৰসেন. অধিপ্পাযোতি ইমিনা ৰত্তমানুপচারেন ৰিনাৰ ‘‘যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি এত্থ ৰত্তমানত্থং সক্কা যোজেতুন্তি ইমমত্থং উল্লিঙ্গেতি. তেনাহ ‘‘ইমে পনা’’তিআদি. যদিপি পচ্চযধম্মা কেচি অতীতা অনাগতাপি হোন্তি, পচ্চযুপ্পন্নধম্মো পন পচ্চুপ্পন্নো এৰাতি আহ ‘‘অতীতানাগতানং ন হোন্তী’’তি. উপ্পাদে ৰা হি পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযেন ভৰিতব্বং ঠিতিযং ৰাতি. তস্মাতি যস্মা অতীতানাগতা পরমত্থতো নত্থি, তস্মা. তেসূতি পচ্চযুপ্পন্নেসু. তংতংপচ্চযাতি তং তং রূপাদিআরম্মণং পচ্চযো এতেসন্তি তংতংপচ্চযা. অযমত্থো দস্সিতো হোতি সমানসভাৰত্তা. ন হি অত্থাভেদেন সভাৰভেদো অত্থি. ন পন তংতংপচ্চযৰন্ততা দস্সিতা হোতি অতীতানাগতেসু নিপ্পরিযাযেন তদভাৰতো. যস্মা পচ্চযৰন্তো পচ্চযুপ্পন্নাযেৰ, তে চ পচ্চুপ্পন্নাযেৰাতি.

যং যং ধম্মং তে তে ধম্মাতি যংনিমিত্তাযংৰচনভেদো, তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আরদ্ধং. রূপারূপধম্মা হি কলাপতো পৰত্তমানাপি চিত্তচেতসিকানং কদাচি ৰিসুং ৰিসুং আরম্মণং হোন্তি, কদাচি একজ্ঝং, ন এত্থ নিযমো অত্থি, পুরিমাভোগোযেৰ পন তথাগহণে কারণং. তযিমং দীপেতুং ভগৰতা যংৰচনভেদো কতোতি চ সক্কা ৰত্তুং, যস্মা পন এককলাপপরিযাপন্নানম্পি ধম্মানং একজ্ঝং গহণে ন সমুদাযো গয্হতি তদাভোগাভাৰতো, অথ খো সমুদিতা ধম্মা এৰাতি সহগ্গহণম্পি ৰিসুংগহণগতিকং, তস্মা ৰিসুংগহণসব্ভাৰদীপনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৰত্ৰা সতিপি ৰিসুংগহণে তে সব্বে একজ্ঝং আরম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘চত্তারো হি খন্ধা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰেদনাদীসূতি ৰেদনাদীসু চতূসু খন্ধেসু অভিন্দিত্ৰা গহণৰসেন, ভিন্দিত্ৰা পন গহণৰসেন ফস্সাদীসু. যো চ রূপাদিকোতি ইদং ৰিঞ্ঞাণন্তরস্স সাধারণারম্মণৰসেন ৰুত্তং, যে চ অনেকে ফস্সাদযোতি ইদং অসাধারণারম্মণৰসেন. তে সব্বেতি তে সাধারণাসাধারণপ্পভেদে সব্বেপি আরম্মণধম্মে. একেকমেৰ আরব্ভ উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. রূপারম্মণধম্মা চ অনেকে নীলাদিভেদতো. তথাতি অনেকে. তেন ভেরিসদ্দাদিকে, মূলগন্ধাদিকে, মূলরসাদিকে, কথিনসম্ফস্সাদিকে, ৰেদনাদিকে চ সঙ্গণ্হাতি. অনেকেতি হি ইমিনা অনেককলাপগতানংযেৰ ৰণ্ণাদীনং ইন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণারম্মণভাৰমাহ. সামঞ্ঞতো হি ৰুত্তং যথারহং ভিন্দিত্ৰা নিদস্সিতব্বং হোতীতি.

কুসলৰিপাকস্সাতি কুসলস্স ৰিপাকস্স চ. ন হি নিব্বানং পুব্বে নিৰুত্থন্তি ইদং ‘‘দিট্ঠনিব্বানোযেৰা’’তিআদিনা ৰক্খমানমেৰ অত্থং হদযে ঠপেত্ৰা ৰুত্তং. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন হি নিব্বানৰিভাৰনং অদিট্ঠসচ্চস্স ৰা সিযা দিট্ঠসচ্চস্সপি ৰা. তত্থ অদিট্ঠসচ্চেন তাৰ তং ৰিভাৰেতুমেৰ ন সক্কা অপ্পটিৰিদ্ধত্তা, ইতরস্স পন পগেৰ ৰিভূতমেৰাতি তং তেন ৰিভাৰিতং নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ‘‘ন চ তং ৰুত্ত’’ন্তি ইমিনা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানারম্মণকরণাভাৰং আগমতো দস্সেত্ৰা ‘‘ন হি নিব্বান’’ন্তিআদিনা যুত্তিতো দস্সেতি. তত্থ ‘‘ন পুব্বে নিৰুত্থং অসঙ্খতত্তা’’তি কস্মা ৰুত্তং? গোচরাসেৰনায আসেৰিতস্সপি নিৰুত্থন্তি ইচ্ছিতত্তা. দিট্ঠসচ্চোযেৰ হি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানং ৰিভাৰেতি, ন অদিট্ঠসচ্চো. তং পন ঞাণং খন্ধে ৰিয খন্ধপটিবদ্ধেপি ৰিভাৰেতীতি নিব্বানারম্মণখন্ধৰিভাৰনে নিব্বানম্পি ৰিভাৰেতীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. এতেন পযোজনাভাৰচোদনা পটিক্খিত্তাতি দট্ঠব্বা. এৰং অনাগতংসঞাণেপি যোজেতব্বন্তি যথা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানারম্মণতা দস্সিতা, এৰং অনাগতংসঞাণেপি যথারহং যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘খন্ধপটিবদ্ধৰিভাৰনকালে’’তিআদিনা যোজনা ৰেদিতব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘যথারহ’’ন্তি. কস্সচি অভিঞ্ঞাপ্পত্তস্সপি রূপাৰচরস্স, পগেৰ ইতরস্স.

আরম্মণপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩. ধুরসহচরিযতো ধোরেয্যো ‘‘ধুর’’ন্তি ৰুত্তোতি আহ ‘‘ধুরন্তি ধুরগ্গাহ’’ন্তি. ছন্দস্স পুব্বঙ্গমতাসিদ্ধং পাসংসভাৰং উপাদায অট্ঠকথাযং ‘‘জেট্ঠক’’ন্তি ৰুত্তন্তি তমেৰত্থং দীপেন্তো ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি আহ. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা আযূহিত’’ন্তি. পুরিমছন্দস্সাতি ‘‘ছন্দাধিপতী’’তি পুরিমস্মিং পদে নিদ্দেসৰসেন ৰুত্তস্স ছন্দসদ্দস্স সমানরূপেন সদিসাকারেন. তদনন্তরং নিদ্দিট্ঠেনাতি তস্স পুরিমস্স ছন্দসদ্দস্স অনন্তরং নিদ্দেসৰসেন ৰুত্তেন. ততো এৰ চ তংসমানত্থতায চ তংসম্বন্ধেন ‘‘ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ ছন্দসদ্দেনেৰ অধিপতিসদ্দরহিতেনাতি অত্থো. পচ্চযভূতস্সাতি অধিপতিপচ্চযভূতস্স. সম্পযুত্তকৰিসেসনভাৰোতি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং সো এৰ অধিপতিপচ্চযতাসঙ্খাতো ৰিসেসনভাৰো. এস নযোতি ইমিনা ‘‘ৰীরিযাধিপতি ৰীরিযসম্পযুত্তকানন্তিআদীসু পুরিমৰীরিযস্স সমানরূপেনা’’তিআদিনা ৰত্তব্বং অত্থৰচনং অতিদিসতি.

কুসলাব্যাকতানং পৰত্তিন্তি কুসলাব্যাকতানং অধিপতীনং পৰত্তনাকারং. অলদ্ধং আরম্মণং লদ্ধব্বং লব্ভনীযং, লদ্ধুং ৰা সক্কুণেয্যং, দুতিযে পন অত্থে লাভমরহতীতি লদ্ধব্বং. অৰঞ্ঞাতন্তি পগেৰ অনৰঞ্ঞাতন্তি অত্থো.

অপ্পনাপ্পত্তা কুসলকিরিযধম্মা মহাবলা সাধিপতিকা এৰ হোন্তি, তথা মিচ্ছত্তনিযতাপীতি আহ ‘‘অপ্পনাসদিসা…পে… নুপ্পজ্জন্তী’’তি. অপ্পনাসদিসাতি অপ্পনাপ্পত্তসদিসা. কম্মকিলেসাৰরণভূতা চ তেতি তে মিচ্ছত্তনিযতধম্মা কম্মাৰরণভূতা, যে আনন্তরিযপ্পকারা কিলেসাৰরণভূতা, যে নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা, সম্পযুত্তচেতনায পনেত্থ কিলেসাৰরণপক্খিকতা দট্ঠব্বা আনন্তরিযচেতনাসম্পযুত্তস্স পটিঘস্স কম্মাৰরণপক্খিকতা ৰিয. পচ্চক্খগতি অনন্তরতায ৰিনা ভাৰিনীতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চক্খসগ্গানং কামাৰচরদেৰানম্পী’’তি. তেন তেসু আনন্তরিযা ৰিয অসম্ভাৰিনো অহেতুকাভিনিৰেসাদযোপীতি দস্সেতি.

তিৰিধোপি কিরিযারম্মণাধিপতীতি এত্থ অযং কিরিযারম্মণাধিপতীতি অজ্ঝত্তারম্মণো অধিপ্পেতো, উদাহু বহিদ্ধারম্মণোতি উভযথাপি ন সম্ভৰো এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘কামাৰচরাদিভেদতো পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পরসন্তানগতানং সারম্মণধম্মানং অধিপতিপচ্চযতা নত্থীতি সম্বন্ধো. অভাৰতোতি অৰচনতো. অৰচনঞ্হি নাম যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে অভাৰো এৰাতি এতেনেৰ অনুদ্ধটতাপি অৰুত্ততো ৰেদিতব্বা. অজ্ঝত্তারম্মণবহিদ্ধারম্মণদ্ৰযৰিনিমুত্তস্স সারম্মণধম্মস্স অভাৰতো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰত্তব্বে তমেৰ ৰিঞ্ঞাযমানতং সম্ভাৰেন্তো ‘‘নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযমানেপী’’তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধা খন্ধে’’তিআদি. রূপে এৰ ভৰিতুং অরহতি এদিসেসু ঠানেসু অরূপে অসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. অসম্ভৰতো চ যথাৰুত্তপাল়িঅনুসারতোতি ৰেদিতব্বন্তি. ‘‘ৰিচারিত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘অতীতারম্মণে অনাগতে খন্ধে গরুং কত্ৰা অস্সাদেতী’’তিআদিৰচনতো অরূপেপি এদিসেসু ঠানেসু খন্ধসদ্দো পৰত্ততেৰ. আৰজ্জনকিরিযসব্ভাৰতো পনাতি ইদং যথাদস্সিতপাল়িযা ৰিরোধপরিহরণাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, অৰচনং পন কত্থচি ৰিনেয্যজ্ঝাসযেন, কত্থচি নযদস্সনেন হোতীতি কুতো ৰিরোধাৰসরো.

অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৪. যথাৰুত্তা নিরোধানন্তরসুঞ্ঞতা নিরোধপ্পত্ততা ওকাসদানৰিসেসো, অত্তনো অনুরূপচিত্তুপ্পাদনসমত্থতা চিত্তনিযমহেতুতা, তত্থ অনন্তরুপ্পাদনসমত্থতা চ সণ্ঠানাভাৰতো সুট্ঠুতরং নিরন্তরুপ্পাদনসমত্থতা চ চিত্তনিযমহেতুৰিসেসো দট্ঠব্বো. ধাতুৰসেনাতি ৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন. এত্তকা এৰ হি ধাতুযো ভিন্নসভাৰা অনন্তরপচ্চযতায নিযমেত্ৰা ৰত্তব্বা, অভিন্নসভাৰা পন ৰিসেসাভাৰতো পুরিমতামত্তংযেৰ ৰিসেসং পুরক্খত্ৰা ৰত্তব্বাতি তা কুসলাদিভেদেন তথা ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘কুসলাদিৰসেন চা’’তি. যা পন মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন অনন্তরপচ্চযতা ৰত্তব্বা, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুচ্চমানো সম্মোহো সিযা, পুরে মনোধাতুযা অনন্তরপচ্চযভাৰেন ৰুত্তা, ইদানি মনোৰিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিসেসা ন ৰিঞ্ঞাযেয্য, মনোধাতুযা পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিধাতূনং অনন্তরপচ্চযভাৰে ৰুচ্চমানে নিযমো নত্থি. তেনাহ ‘‘মনোধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযাতি চা’’তি. তথেৰাতি নিযমাভাৰতো এৰাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ইতো অঞ্ঞথা দেসনায পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং ৰিসেসাভাৰো চিত্তৰিসেসদস্সনৰিচ্ছেদো নিযমাভাৰো চাতি ইমে দোসা আপজ্জন্তি, তস্মা. নিদস্সনেনাতি ধাতুৰসেন নিদস্সনেন. নযং দস্সেত্ৰাতি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰমাদিকস্স অনন্তরপচ্চযতাগ্গহণস্স নযং দস্সেত্ৰা. নিরৰসেসদস্সনত্থন্তি নিরৰসেসস্স অনন্তরপচ্চযভাৰিনো চিত্তুপ্পাদস্স দস্সনত্থং.

সদিসকুসলানন্তি সমানকুসলানং, সমানতা চেত্থ একৰীথিপরিযাপন্নতায ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘ভূমিভিন্নানম্পি পচ্চযভাৰো ৰুত্তো হোতী’’তি. সমানৰীথিতা চ যস্মা সমানৰেদনা সমানহেতুকা চ হোন্তি, তস্মা ‘‘ৰেদনায ৰা হেতূহি ৰা সদিসকুসলান’’ন্তি আহ. ৰা-সদ্দো চেত্থ অনিযমত্থো. তেন ঞাণসঙ্খারাদিভেদস্সপি ৰিকপ্পনৰসেন সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চুতিপি গহিতা তংসভাৰত্তা. ভৰঙ্গচিত্তমেৰ হি পরিযোসানে ‘‘চুতী’’তি ৰুচ্চতি. কুসলাকুসলানন্তরঞ্চ কদাচি সা উপ্পজ্জতীতি তদারম্মণম্পি গহিতন্তি দট্ঠব্বং, কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণুপ্পত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

কামাৰচরকিরিযায আৰজ্জনস্সাতি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘আৰজ্জনগ্গহণেন কামাৰচরকিরিযং ৰিসেসেতী’’তি আহ. তমেৰ হি অত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কামাৰচরৰিপাকো’’তিআদি ৰুত্তং. ৰোট্ঠব্বনম্পি গহিতং সন্তীরণানন্তরত্তাতি অধিপ্পাযো.

অনন্তরপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬. পোরাণপাঠোতি পুরাতনো অট্ঠকথাপাঠো. ইমস্সাতি ইমস্স পদস্স. অৰুত্তস্সাতি পাল়িযং অৰুত্তস্স. যদিপি সহগতসদ্দস্স অত্থসংৰণ্ণনাযং সংসট্ঠসদ্দস্স ৰিয সমানত্থস্সপি কত্থচি সদ্দন্তরস্স অত্থো ৰুচ্চতি পরিযাযৰিসেসবোধনত্থং, তথাপি ন মূলসদ্দস্স অত্থো ৰিভাৰিতো হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ…পে… হোতী’’তি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি চ ‘‘অঞ্ঞঅঞ্ঞ’’ন্তি ৰত্তব্বে ম-কারাগমং কত্ৰা নিদ্দেসো, কম্মব্যতিহারে চেতং পদং, তস্মা ইতরেতরন্তি ৰুত্তং হোতি. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং একস্মিংযেৰ খণে পচ্চযুপ্পন্নপচ্চযভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা যো হি যস্স পচ্চযো যস্মিং খণে, তস্মিংযেৰ খণে সোপি তস্স পচ্চযোতি অযমেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ইমিনা…পে… দীপেতী’’তি ৰুত্তং. ওক্কমনং পৰিসনন্তি অত্থো. আসনক্খণে হি ধম্মা পুরিমভৰতো ইমং ভৰং পৰিসন্তা ৰিয হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৰা পৰিসন্তং ৰিয উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা অৰিসেসেন পটিসন্ধি ওক্কন্তিসদ্দাভিধেয্যাতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘ওক্কন্তি…পে… অধিপ্পাযেনাহা’’তি. তংনিৰারণত্থন্তি তস্স খণন্তরে রূপীনং সহজাতপচ্চযভাৰস্স ‘‘কঞ্চি কালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিৰারণত্থং. তেন পদদ্ৰযেন সমানেসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু পুরিমতো পচ্ছিমস্স ৰিসেসমত্থং দস্সেতি.

এৰঞ্চ ‘‘কঞ্চি কালে’’তি পদস্স ‘‘কেচি কালেতি ৰা, কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৰা ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন অত্থো গহেতব্বোতি অধিপ্পাযেন পঠমৰিকপ্পং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেন দস্সেতুং ‘‘কঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি ৰা অত্থো’’তি আহ. তেন ‘‘কঞ্চী’’তি অযং সামঞ্ঞনিদ্দেসোতি দস্সেতি. যো হি অযং ‘‘কেচী’’তি পচ্চত্তবহুৰচনাভিধেয্যো অত্থো, যো চ ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি ভুম্মেকৰচনাভিধেয্যো, তদুভযং সতি কালৰন্তকালতাৰিভাগে কিং-সদ্দস্স ৰচনীযতাসামঞ্ঞেন পন একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘কঞ্চী’’তি পাল়িযং ৰুত্তন্তি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কেচি কিস্মিঞ্চী’’তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি ভুম্মৰসেনেৰ ৰুত্তং. তেন যথাৰুত্তঅত্থৰিভাগেন পদেন. ৰত্থুভূতাতি ৰত্থুসভাৰা. হদযরূপমেৰ সন্ধায ৰদতি. রূপন্তরানন্তি হদযৰত্থুতো অঞ্ঞরূপানং. অরূপীনং সহজাতপচ্চযতং পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামরূপ’’ন্তি এত্থ অনিৰারিতং নিৰারেতীতি যোজনা, তথা ৰত্থুস্স চ কালন্তরে পটিসন্ধিকালতো অঞ্ঞস্মিং কালে অরূপীনং নিৰারেতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা যথাৰুত্তঅত্থৰণ্ণনায পাল়িযং ৰিভত্তিনিদ্দেসস্স রূপকভাৰমাহ. পুনপি পুরিমতো পচ্ছিমস্স উপচযেন ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘পুরিমেন চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুরিমেনাতি ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামরূপ’’ন্তি ইমিনা পচ্চযনিদ্দেসৰচনেন. ‘‘একো খন্ধো ৰত্থু চ তিণ্ণং খন্ধান’’ন্তিআদিনা পটিচ্চৰারাদিপাঠেন. অত্থৰিৰরণঞ্হি পচ্চযনিদ্দেসপাল়িযা সব্বেপি সত্ত মহাৰারা. ৰত্থুস্স ৰত্তব্বত্তে আপন্নে কিন্তি পচ্চযোতি তস্স নামস্সাতি যোজনা. এতেনাতি ‘‘রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মান’’ন্তি এতেন ৰচনেন. কেৰলস্সাতি নামরহিতস্স ৰত্থুস্স. তথাতি নামস্স পচ্চযভাৰেন.

কত্থচীতি ‘‘রূপিনো ধম্মা অরূপীনং ধম্মানং কঞ্চি কালং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্মিং নিদ্দেসে. এত্থ হি অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযভাৰো লব্ভতি. ৰচনেনাতি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা ৰচনেন পাল়িযং সহজাতপচ্চযভাৰস্স অসঙ্গহিতত্তা, অত্থতো পন লব্ভতেৰাতি. তেনাহ ‘‘লব্ভমানেপী’’তি. তস্সাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযত্তস্স. এৰন্তি ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞৰসেনা’’তি ইমিনা পকারেন. সমুদাযেকদেসৰসেন সামিৰচনন্তি অৰযৰাৰযৰিসম্বন্ধে অৰযৰিনি সামিৰচনন্তি অত্থো, নিদ্ধারণে ৰা ‘‘কণ্হা গাৰীন’’ন্তিআদীসু ৰিয.

সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮. কিস্মিঞ্চি কালেতি ইদং ন লব্ভতি সব্বদাপি নিস্সযপচ্চযতায লব্ভমানত্তা. সহজং পুরেজন্তি হি ৰিভাগং অনামসিত্ৰা নিস্সযতামত্তমেৰ নিস্সযপচ্চযতা. ৰত্থুরূপং পঞ্চৰোকারভৰেতি ৰত্থুরূপং পঞ্চৰোকারভৰে চাতি চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো. তস্সাতি আরুপ্পৰিপাকট্ঠপনস্স. পকাসেতব্বত্তাতি ইমিনা অপাকটং পাকটং কত্ৰা ৰচনেন চোদনা অনোকাসাতি দস্সেতি.

নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯. উপনিস্সযে তযোতি অনন্তরারম্মণপকতূপনিস্সযপ্পভেদে তযো উপনিস্সযে. অনেকসঙ্গাহকতাযাতি অনেকেসং পচ্চযধম্মানং সঙ্গহণতো. একন্তেনেৰ হোন্তি চিত্তনিযমহেতুভাৰেন পৰত্তিনিযমতো. যেসু পদেসূতি যেসু কুসলাদিপদেসু. সঙ্গহিতোতি সঙ্গহং গতো, কুসলাদিপদেসু যেসং পদানংযেৰ অনন্তরূপনিস্সযো লব্ভতীতি অত্থো. তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন ৰুত্তং. কস্মা? ন সক্কা ৰত্তুং একন্তেনেৰ উপলব্ভনতো. তেসূতি কুসলাকুসলপদেসু. ন হি কুসলো অকুসলস্স অনন্তরূপনিস্সযো হোতি, অকুসলো ৰা কুসলস্স, আরম্মণপকতূপনিস্সযা পন অনেকন্তিকা, তস্মা তত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৰুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানন্তি পচ্চযভাৰেন পুরিমনিপ্ফন্নানং কুসলাদীনং কুসলস্স অকুসলস্স ৰাতি অত্থো. অকুসলাদীহীতি যথাসঙ্খ্যং অকুসলেন কুসলেন ৰা. অৰিসেসেনাতি যথাৰুত্তৰিসেসে নিযমং অগ্গহেত্ৰা অকুসলাদীসু অকুসলকুসলানং ‘‘কেসঞ্চী’’তিআদিনা.

অনারম্মণত্তা আরম্মণূপনিস্সযং পুব্বাপরনিযমেন অপ্পৰত্তিতো অনন্তরূপনিস্সযং ন লভতীতি যোজনা. পকতস্সাতি নিপ্ফাদিতস্স, উপসেৰিতস্স ৰা. ন হি রূপসন্তানস্স সদ্ধাদিনিপ্ফাদনং অত্থি, উতুভোজনাদিউপসেৰনং ৰা সম্ভৰতি. তেনাহ ‘‘যথা হি…পে… রূপসন্তানেনা’’তি. ননু চ রূপসন্তানে পুব্বেনাপরং ৰিসেসো লব্ভতি, সো চ ন ৰিনা সমানজাতিযেন কারণেনাতি স্ৰাযং পকতূপনিস্সযলাভোতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি আহ ‘‘যস্মিঞ্চা’’তিআদি. তত্থ তন্তি উতুবীজাদিকং কম্মাদি চ তেন রূপেন পুরিমনিপ্ফন্নেন. উপ্পাদনং সাভিসন্ধিকং দট্ঠব্বং. অধিপতীসু পুব্বাভিসঙ্খারো ৰিয পকপ্পনং সংৰিদহনং. পকরণং ৰুত্তলক্খণেন কারণভাৰেন অৰট্ঠানং, যতো কারণৰিসেসো ‘‘পকতী’’তি ৰুচ্চতি. যদি এৰং কস্মা রূপস্সেৰ তং পটিক্খিপীযতীতি আহ ‘‘যথা চ…পে… দট্ঠব্বা’’তি. এৰম্পি উতুবীজাদীনং অঙ্কুরাদীসু কথং পচ্চযৰিসেসভাৰোতি আহ ‘‘উতুবীজাদযো পন…পে… ভাৰতো’’তি. উপনিস্সযোতি চ যস্মা বলৰতাকারণং অধিপ্পেতং, তস্মা ন এত্থ একন্তেন পুরিমনিপ্ফত্তি ইচ্ছিতব্বা. যদি এৰং পাল়িযং কথং পুরিমগ্গহণন্তি আহ ‘‘পুরিমপুরিমানংযেৰ পনা’’তিআদি. তেপি ৰা পরিকপ্পনৰসেন পুরিমনিপ্ফন্নাযেৰ নাম হোন্তি. ন হি অসংৰিদিতাকারে ৰত্থুস্মিং পত্থনাপৰত্তীতি. তেনাহ ‘‘তংসমানলক্খণতাযা’’তি.

ধম্মেতি পুগ্গলসেনাসনপঞ্ঞত্তীনং উপাদানভূতে ধম্মে. অযং নযোতি পঞ্ঞত্তিমুখেন পঞ্ঞপেতব্বা তদুপাদানভূতা ধম্মা গয্হন্তীতি যথাৰুত্তো নযো. এত্থেৰাতি ‘‘সেনাসনম্পি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্মিংযেৰ ৰচনে. কথং পচ্চুপ্পন্নস্স পকতূপনিস্সযভাৰোতি চোদনায ‘‘ৰক্খতী’’তিআদিনা আগমং দস্সেত্ৰা যুত্তিং দস্সেতুং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানম্পিচ তাদিসানং পুব্বে পকতত্তা’’তি ৰুত্তং. তাদিসানন্তি যাদিসা উতুআদযো পচ্চুপট্ঠিতা, তাদিসানং ততো পুব্বে পুরেতরং পকতত্তা পকতূপনিস্সযযোগ্যতায আপাদিতত্তা.

কসিণাদীনম্পি আরম্মণূপনিস্সযতা সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘একচ্চাযা’তি আহা’’তি. তথা হি ‘‘কসিণমণ্ডলং দিস্ৰা’’তিআদিনা তস্স উপনিস্সযভাৰো অট্ঠকথাযং ৰুত্তো.

অরূপাৰচরকুসলম্পি উপনিস্সযো হোতি, পগেৰ কামাৰচররূপাৰচরকুসলন্তি অধিপ্পাযো. তং পন যথা উপনিস্সযো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘যস্মিং কসিণাদিম্হী’’তিআদি ৰুত্তং. অনুপ্পন্নঝানুপ্পাদনেতি রূপাৰচরজ্ঝানং সন্ধাযাহ, অরূপাৰচরজ্ঝানে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তদুপ্পাদককুসলানন্তি তস্স রূপাৰচরৰিপাকস্স উপ্পাদককুসলানং, রূপাৰচরকুসলানন্তি অত্থো. পটিসন্ধিনিযামকস্সাতি রূপাৰচরপটিসন্ধিনিযামকস্স. চুতিতোতি রূপাৰচরপটিসন্ধিযা অনন্তরপচ্চযভূতায চুতিযা. পুরিমজৰনস্স ৰসেনাতি চুতিযা আসন্নজৰনভাৰেন. রূপাৰচরকুসলং অরূপাৰচরৰিপাকস্সাতি এত্থাপি ‘‘তদুপ্পাদককুসলান’’ন্তিআদিনা আনেত্ৰা যোজেতব্বং. যথা চ ‘‘রূপাৰচরকুসলং অরূপাৰচরৰিপাকস্স উপনিস্সযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘কামাৰচরকুসলম্পি তদুপ্পাদককুসলান’’ন্তিআদিনা যোজেতব্বং. লোকুত্তরৰিপাকস্স তেভূমককুসলানম্পি পাদকাদিৰসেন উপনিস্সযভাৰো পাকটোযেৰ, তথা তংতংভূমককুসলানং তংতংভূমককিরিযানং, কামাৰচরকুসলস্স রূপারূপাৰচরকিরিযানং, রূপাৰচরকুসলস্স অরূপাৰচরকিরিযায উপনিস্সযভাৰোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘এৰং পচ্চেকং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতী’’তিআদিনা পকতূপনিস্সযো উদ্দেসৰসেনেৰ পাঠো আগতো, ন ৰিভজনৰসেনাতি আহ ‘‘পাল়িযম্পি…পে… ৰিস্সজ্জিতো’’তি. কুসলত্তিকাদীসু অনুলোমাদিভেদভিন্নত্তা পঞ্হাৰারেসূতি বহুৰচননিদ্দেসো.

লোকুত্তরনিব্বত্তনং উপনিস্সায পরস্স সিনেহুপ্পাদনে লোকুত্তরধম্মা উপনিস্সযো ৰিয হোন্তীতি অযমেত্থ লেসো, ভাৰিনো পন লোকুত্তরস্স অকুসলানং উপনিস্সযতা সম্ভৰতীতি আহ ‘‘ন ইদং সারতো দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি. রূপাৰচরাদিকুসলানন্তি রূপারূপাৰচরলোকুত্তরকুসলানং উপ্পাদিযমানস্স রূপাৰচরকুসলস্সাতি যোজনা. রূপাৰচরকিরিযস্স চ অরূপাৰচরৰিপাকো উপনিস্সযো কথন্তি আহ ‘‘পুব্বে নিৰুত্থাদীসু…পে… অরহতো’’তি. তং তং ৰিপাকং পত্থেন্তো তস্স তস্স ৰিপাকস্স হেতুভূতং কুসলং নিব্বত্তেতীতি ৰিপাকানং কুসলূপনিস্সযতাতি আহ ‘‘চতুভূমকা…পে… উপনিস্সযো’’তি. লোকিযকুসলানং পন লোকুত্তরৰিপাকা উপনিস্সযো ন হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তেনেৰ হি ‘‘তথা তেভূমকৰিপাকো’’তি তেভূমকগ্গহণং কতং. তত্থ তেনাতি অনাগামিনা. তন্তি অরহত্তফলং. তস্মাতি অদিট্ঠপুব্বত্তা. তানি ৰিযাতি সোতাপত্তিফলানি ৰিয. তেসন্তি পুথুজ্জনাদীনং. ইমস্সাতি অনাগামিনো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা পুথুজ্জনাদীনং সন্তানে ঝানাদীনং সোতাপত্তিফলাদীনং ন উপনিস্সযপচ্চযো অনুপলদ্ধপুব্বত্তা, এৰং অনাগামিনো ঝানাদীনং অগ্গফলং উপনিস্সযপচ্চযো অদিট্ঠপুব্বত্তা. তেনাহ ‘‘উপলদ্ধপুব্বসদিসমেৰ হি অনাগতম্পি উপনিস্সযো’’তি. অট্ঠকথাযং পন হেট্ঠিমফলানং কুসলূপনিস্সযতা ৰুত্তা এৰ.

যথা ৰিপাকা কুসলানং, এৰং কিরিযাপি তেসং উপনিস্সযো হোতীতি তং নযং দস্সেতুং ‘‘কিরিযং অত্থপটিসম্ভিদাদি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যোনিসোমনসিকারে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি চতুভূমককুসলস্সপি যোনিসোমনসিকারো উপনিস্সযো হোতীতি এত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, তদত্থং যোনিসোমনসিকারং পৰত্তেন্তস্সাতি অত্থো. তন্তি যোনিসোমনসিকারং. অকুসলস্স চ চতুভূমকৰিপাকস্স উপনিস্সযো যোনিসোমনসিকারোতি যোজনা. এৰং কিরিযস্সপীতি যথা কুসলস্স যোনিসোমনসিকারস্স ৰসেন উপনিস্সযো ৰুত্তো, এৰং কিরিযস্সপি যোনিসোমনসিকারস্স ৰসেন যোজেতব্বন্তি অত্থো. সো হি তং উপনিস্সায রাগাদিউপ্পাদনে অকুসলস্স ৰুত্তনযেন কুসলাকুসলূপনিস্সযভাৰমুখেন চতুভূমকৰিপাকস্স উপনিস্সযো হোতিযেৰ. যদি কিরিযসঙ্খাতো…পে… হোতিযেৰ, অথ কস্মা পকতূপনিস্সযৰিভজনে কিরিযা ন গহিতা, উতুভোজনসেনাসনানিযেৰ গহিতানীতি আহ ‘‘নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মেসু…পে… নযদস্সনমত্তমেৰা’’তি. এৰমাদিকন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন উপনিস্সযপচ্চযা’’তি এৰমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. উপনিস্সযপরিযাযো উপনিসসদ্দোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰিঞ্ঞাণূপনিসং নামরূপং, নামরূপূপনিসঞ্চ সল়াযতনন্তিআদিকেনা’’তি. এত্থ হি ৰিঞ্ঞাণস্স নামরূপানং ফস্সরূপাদীনং চক্খাযতনাদীনঞ্চ উপনিস্সযভাৰো ৰুত্তোতি.

উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০. দস্সিতমেৰ নযদস্সনৰসেনাতি যোজনা. যদি দস্সিতমেৰ, কস্মা ৰুত্তং ‘‘সাৰসেসৰসেন দেসনা কতা’’তি আহ ‘‘সরূপেন অদস্সিতত্তা’’তি. ‘‘যং যং ধম্মং পুরেজাতং আরব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৰং সরূপেন পাল়িযং অদস্সিতত্তা. ইদ্ধিৰিধাভিঞ্ঞায চাতি চ-সদ্দেন চুতূপপাতঞাণস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্সপি হি রূপধম্মারম্মণকালে অট্ঠারসসু যং কিঞ্চি আরম্মণপুরেজাতং হোতি পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা. ‘‘চৰমানে উপপজ্জমানে’’তি হি ৰুত্তং. দিব্বচক্খুদিব্বসোতঞাণেসু চ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.

ইতরস্সপি অভাৰাতি আরম্মণপুরেজাতস্সপি অভাৰা অগ্গহণং পটিসন্ধিভাৰিনোতি যোজনা. সতিপি কস্সচি পটিসন্ধিভাৰিনো আরম্মণপুরেজাতে ৰিভূতং পন কত্ৰা আরম্মণকরণাভাৰতো অৰিজ্জমানসদিসন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইতরস্সপি অভাৰা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘পটিসন্ধিযা ৰিয অপরিব্যত্তস্স আরম্মণস্স আরম্মণমত্তভাৰতো’’তি. সন্তীরণভাৰিনো মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি একন্তেনেৰ পুরেজাতপচ্চযো রূপাদীনি পঞ্চারম্মণানীতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘মনোধাতূনঞ্চা’’তিআদি ‘‘তদারম্মণভাৰিনো’’তি পদস্স পুরতো ৰত্তব্বো, উপ্পটিপাটিযা লিখিতং.

পুরেজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১. নিরৰসেসদস্সিতপুরেজাতদস্সনৰসেনাতি ‘‘চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকরূপকাযস্সা’’তি এৰং নিরৰসেসতো দস্সিতস্স পুরেজাতস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স দস্সনৰসেন. পচ্চযা হি ইধ কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকা, তেসু কামাৰচরৰিপাকো চ চতুসমুট্ঠানিকরূপকাযস্স পচ্চযো, ন ইতরো. তেনেৰাহ ‘‘রূপাৰচরৰিপাকো পন আহারসমুট্ঠানস্স ন হোতী’’তি, তস্মা ‘‘তস্সেৰা’’তি ৰুত্তেপি যথারহমত্থো ৰেদিতব্বো.

পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১২. পকারেহি গুণিতং পগুণং, বহুক্খত্তুং পৰত্তিযা ভাৰিতন্তি অত্থো. অতিসযেন পগুণং পগুণতরং, ততোযেৰ বলৰতরং. তস্স ভাৰো, তেন পগুণতরবলৰতরভাৰেন ৰিসিট্ঠং ৰিসেসপ্পত্তং. স্ৰাযং ৰিসেসো ৰিপাকে নত্থীতি আহ ‘‘এতেন ৰিপাকাব্যাকততো ৰিসেসেতী’’তি.

আসেৰনপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩. এৰংসভাৰাতি কম্মপচ্চযেন উপকারকসভাৰা. সমত্থতাতি আনুভাৰো. তস্সাতি ৰিপাকক্খন্ধকটত্তারূপসঙ্খাতস্স ফলস্স. কম্মপচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি কম্মপচ্চযেন পচ্চযভাৰো ৰুত্তো. একৰোকারে রূপম্পীতি একৰোকারেপি রূপং ন জনেতি, পগেৰ চতুৰোকারেতি অত্থো.

কম্মপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৪. যথা হি রূপভৰে সঞ্ঞীনং তংনিব্বত্তিতপুঞ্ঞাভিসঙ্খারেনেৰ রূপুপ্পত্তি, এৰং অসঞ্ঞীনম্পীতি তত্থ কামাৰচরকম্মুনা যথা ৰিপাকানুরূপানং পচ্চযো হোন্তো কেসঞ্চিযেৰ হোতি, ন সব্বেসং, কত্থচিযেৰ হোতি, ন সব্বত্থ, ন এৰং ৰিপাকানন্তি আহ ‘‘একন্তেনা’’তি. তেসং ৰসেনাতি তেসং ৰিপাকপচ্চযলাভীনং ৰিপাকক্খন্ধানং ৰসেন. ন হীতিআদিনা ‘‘একন্তেনা’’তি ৰুত্তমত্থং ব্যতিরেকতো ৰিভাৰেতি. ভূমিদ্ৰযৰিপাকোতি কামাৰচররূপাৰচরৰিপাকো আরুপ্পে রূপস্স ন হি পচ্চযোতি যোজনা.

ৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫. আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৫. কেৰলায ওজায অজ্ঝোহরণস্স অভাৰা ‘‘অসিতপীতাদিৰত্থূহি সহ অজ্ঝোহরিতোৰা’’তি ৰুত্তং. খাদনীযভোজনীযপ্পভেদে অসিতে তাৰ কবল়ীকারতা হোতু, পাতব্বাদিকে পন কথন্তি আহ ‘‘পাতব্ব…পে… হোন্তী’’তি. যেভুয্যৰসেন ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অনুপালকোতি উপত্থম্ভকো. চিত্তসমুট্ঠানস্স কাযস্স আহারপচ্চযভাৰো কবল়ীকারাহারস্স ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো. কস্মাতি চে? এত্থ কারণমাহ ‘‘ন হী’’তিআদিনা. সতি হি পচ্চযভাৰে ‘‘চিত্তসমুট্ঠানো কবল়ীকারাহারো চিত্তসমুট্ঠানস্স কাযস্স আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, নোচিত্তসমুট্ঠানস্স পন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তিৰিধোপি…পে… ৰুত্তো’’তি.

আহারপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬. ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৬. ‘‘মিস্সকত্তা’’তি ইদং ইন্দ্রিযতায রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানং একজ্ঝং কত্ৰা দেসিততং সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা মিস্সকত্তাতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযমিস্সকত্তাতি অত্থো. জীৰিতিন্দ্রিযন্তি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং. ন সব্বেন সব্বং ৰজ্জিতব্বন্তি যথা পঞ্হাপুচ্ছকে অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং মিস্সকত্তা ন গহিতং, ন এৰমিধ অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং অগ্গহিতন্তি অত্থো.

অরূপানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পচ্চযন্তরাপেক্খানি আৰজ্জনারম্মণাদিঅঞ্ঞপচ্চযসাপেক্খানি ইন্দ্রিযপচ্চযা সিযুং চক্খাদীনং রূপারূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং কদাচিপি অৰিনিব্ভুত্তভাৰস্স অভাৰতো, পচ্চযন্তরসমোধানাপেক্খতায চ. যো পন নিরপেক্খোতি যথা চক্খাদীনি পচ্চযন্তরেসু সাপেক্খানি, এৰং সাপেক্খো অহুত্ৰা যো তত্থ নিরপেক্খো ইন্দ্রিযপচ্চযো হোতি অৰিনিব্ভুত্তধম্মানং যথা দুৰিধম্পি জীৰিতিন্দ্রিযং, সো অত্তনো…পে… নত্থীতি যোজনা. অৰিনিব্ভুত্তানং তেসম্পি লিঙ্গাদীনং সিযুং ৰিনিব্ভুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং ইন্দ্রিযপচ্চযতাভাৰস্স অদিট্ঠত্তা. ননু চক্খাদীনং ৰিনিব্ভুত্তানং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো দিট্ঠোতি? সচ্চং দিট্ঠো, ন পন সো সমানজাতিযাতি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. সতি চেৰন্তি এৰং ৰুত্তপ্পকারে সমানজাতিযংযেৰ অৰিনিব্ভুত্তস্স ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰে সতি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযেহি সদ্ধিং. সহযোগে হি ইদং করণৰচনং. যদিপি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি লিঙ্গাদীনং কললাদিকালে ইন্দ্রিযপচ্চযতং ন ফরেয্যুং তেসং তদা অভাৰতো. যে পন রূপধম্মা তদা সন্তি, তেহি অৰিনিব্ভুত্তাৰ, তেসং কস্মা ন ফরন্তীতি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং পনা’’তিআদি. অবীজভাৰতো অনিমিত্তভাৰতো. তদনুরূপানন্তি কললাদিঅৰত্থানুরূপানং অত্থিতং ইচ্ছন্তি, যতো ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি পকতিৰিভাগো ৰিঞ্ঞাযতীতি তেসং অধিপ্পাযো.

কুসলজাতিযন্তি নিদ্ধারণে ভুম্মং. যে পন ‘‘কুসলজাতিক’’ন্তি পঠন্তি, তেসং পচ্চত্তেকৰচনং. ৰিসুং একজাতি ৰা ভূমি ৰা ন হোতি তদেকদেসভাৰতো. হেতুআদীসুপীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অকুসলাহারেসুপি এসেৰ নযো’’তি এৰমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. এস নযোতি য্ৰাযং ‘‘ভূমিৰসেন ৰুত্তেসূ’’তিআদিনা অরূপে অলব্ভমানস্স ইন্দ্রিযপচ্চযস্স অট্ঠপনে অত্থনযো ৰুত্তো, এস নযো যোজেতব্বোতি. তথা অপরিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতূতি এত্থাপি পঠমাপরিযাপন্নকুসলহেতু দোমনস্সসহগতাকুসলহেতু চ ৰিসুং একজাতি ভূমি ৰা ন হোন্তীতি আরুপ্পে অলব্ভমানাপি ৰিসুং ন ঠপিতাতি যোজেতব্বো. এস নযো ‘‘অকুসলাহারেসুপি এসেৰ নযো’’তি এৰমাদীসু.

সতি সহজাতপচ্চযত্তে উপ্পাদক্খণেপি ইন্দ্রিযপচ্চযতা সিযাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সহজাতপচ্চযত্তাভাৰং সন্ধাযা’’তি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘উপ্পজ্জমানো সহ উপ্পজ্জমানভাৰেন উপকারকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৰণ্ণনা). তস্স পন সহজাতপচ্চযত্তাভাৰো যদিপি অট্ঠকথাযং ‘‘সহজাতপচ্চযতা পন তস্স নত্থী’’তি সরূপেনেৰ দস্সিতো, তথাপি তং অননুজানন্তো ‘‘উপ্পাদ…পে… নিৰারেতু’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ৰক্খতী’’তিআদিনা তমত্থং সমত্থেতি. কম্মপচ্চযসদিসন্তি হি এতেন তস্স উপ্পাদক্খণে পচ্চযভাৰো পকাসিতো. পৰত্তেচাতি চ-সদ্দেন পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তারূপস্স রূপজীৰিতিন্দ্রিযতো অঞ্ঞো ইন্দ্রিযপচ্চযো ন হি অত্থীতি যোজনা. পটিচ্চৰারাদযো সম্পযুত্তৰারপরিযোসানা ছ ৰারা উপ্পাদক্খণমেৰ গহেত্ৰা পৰত্তা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা, ন ঠিতিক্খণন্তি অধিপ্পাযো. এৰঞ্চ কত্ৰাতি উপ্পাদক্খণমেৰ গহেত্ৰা পৰত্তত্তা. এতেসূতি যথাৰুত্তেসু ছসু ৰারেসু. কেচি পন ‘‘রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স অনুপালনং উপ্পাদক্খণে ন পাকটং বলৰঞ্চ যথা ঠিতিক্খণে পচ্ছাজাতাদিপচ্চযলাভতো থিরভাৰপ্পত্তিযাস্স তং পাকটং বলৰঞ্চ, তস্মা ‘ঠিতিক্খণে’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি.

ইন্দ্রিযপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৭. সোমনস্সদোমনস্সসঙ্খাতানীতি সোমনস্সদোমনস্সপরিযাযেন ৰুত্তানি, ঝানঙ্গভাৰৰিসেসনতো ৰা সোমনস্সদোমনস্সভূতানেৰ সুখদুক্খানি ঝানঙ্গানি, ন ইতরসুখদুক্খানীতি ঝানঙ্গভূতানংযেৰ সুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৰদস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং কতং. ইদানি যথাৰুত্তমেৰ ‘‘দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসূ’’তিআদিনা ৰিত্থারতো ৰিভাৰেতি, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. তেনাতি ৰিসেসনভূতেন সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণেন.

অভিনিপাতমত্তত্তাতি আরম্মণকরণমত্তভাৰতো. চিন্তনাপৰত্তিযা উপনিজ্ঝাযনপৰত্তিযা. যথাৰুত্তেনেৰ কারণেনাতি ‘‘উপনিজ্ঝানাকারস্স অভাৰতো’’তি এতেন কারণেন. পুব্বেতিআদিতো. চত্তারি অঙ্গানি ৰজ্জিতানীতি সত্তসু অঙ্গেসু দস্সিযমানেসু চত্তারি অঙ্গানি ৰজ্জিতানি. অট্ঠকথা হেসাতি লেসেন অপকাসেতব্বতায কারণমাহ. তীসুপি একমেৰ ৰত্তব্বং সিযা, তংসমানলক্খণতায ইতরেসং তিণ্ণম্পি গহণং হোতীতি. তিণ্ণং পন ৰচনেনাতি উপেক্খাসুখদুক্খানং অঝানঙ্গতাদস্সনত্থেন ৰচনেন. ততো উপেক্খাদিতো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স চিত্তেকগ্গতায ঝানঙ্গন্তি উদ্ধটভাৰো আপজ্জতি অঝানঙ্গেসু অগ্গহিতত্তা. যথাৰুত্তকারণতোতি ‘‘উপনিজ্ঝানাকারস্স অভাৰতো’’তি ৰুত্তকারণতো অঞ্ঞেন কারণেন অনুদ্ধটভাৰো ৰা আপজ্জতি অনুপনিজ্ঝাযনসভাৰেহি সদ্ধিং অগ্গহিতত্তা উপনিজ্ঝাযনাকারভাৰতো অঞ্ঞেনেৰ কারণেন চিত্তেকগ্গতায পাল়িযং অনুদ্ধটভাৰো আপজ্জতি. তংদোসপরিহরণত্থন্তি যথাৰুত্তদোসৰিনিমোচনত্থং.

যে পনাতিআদি পদকারমত্তদস্সনং. সোমনস্সাদীহীতি সোমনস্সদোমনস্সঝানঙ্গুপেক্খাহি. অৰিভূতভাৰো উপেক্খনং. উপেক্খা হি অৰিভূতকিচ্চা ৰুত্তা. সমানানং কেসং? সুখাদীনং, কেহি? সোমনস্সাদীহি, কথং? সুখ…পে… যুত্ততাতি যোজনা. ন চিত্তেকগ্গতাযাতি সুখাদীহি, তদঞ্ঞেহি অভিনিরোপনাদীহি চ অনিন্দ্রিযকিচ্চতায চ অনুপনিজ্ঝাযনকিচ্চতায চ অসমানতায পঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু চিত্তেকগ্গতায ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৰে কারণং ন ৰত্তব্বন্তি. সাতি চিত্তেকগ্গতা. এত্থাতি ‘‘উপেক্খাসুখদুক্খানী’’তি এতস্মিং অট্ঠকথাৰচনে ন গহিতা. ৰিচিকিচ্ছাযুত্তমনোধাতুআদীসূতি ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তচিত্তে মনোধাতুযা সম্পটিচ্ছনাদীসু চ. তস্সাপি চিত্তেকগ্গতাযপি.

ঝানপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮. দুৰিধম্পি সঙ্কপ্পন্তি সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পোতি চ এৰং অনৰজ্জসাৰজ্জভেদেন দুৰিধম্পি. ৰীরিযং সমাধিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰিতক্কাদিভাৰসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৰা, একেকমেৰ কত্ৰা গহেত্ৰাতি অত্থো. তেহি মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰেহি. ইধাতি ইমস্মিং মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে লব্ভমানানি চ মগ্গপচ্চযভাৰতো, চ-সদ্দেন অলব্ভমানানি চ মগ্গপচ্চযত্তাভাৰা. যদি এৰং কস্মা ৰুত্তানীতি আহ ‘‘মগ্গঙ্গৰচনসামঞ্ঞেনা’’তি. এৰং পরিযাযনিদ্দেসো ইধ কিমত্থিযোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এৰঞ্হি সুত্তৰোহারোপি দস্সিতো হোতী’’তি. এৰং পন দস্সেন্তেনাতি পরমত্থতো অমগ্গঙ্গানিপি সুত্তে মগ্গঙ্গৰোহারসিদ্ধিযা ইধ মগ্গঙ্গেহি সহ দস্সেন্তেন. উদ্ধরিত্ৰাতি পদুদ্ধারং কত্ৰা. ইদানি মিচ্ছাৰাচাদীহি সদ্ধিং দ্ৰাদসঙ্গানি ন দস্সেতব্বানি, কস্মাতি চেতি আহ ‘‘ন হি পাল়িযং…পে… ৰত্তব্বো’’তি. তপ্পটিপক্খভাৰতোযেৰ মিচ্ছামগ্গঙ্গানি, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো ৰিয সভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

পরিযাযনিপ্পরিযাযমগ্গঙ্গদস্সনত্থেপি অত্থৰচনে এৰং ন ৰত্তব্বমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘পরিযায…পে… অধিকরণানী’’তি আহ. তস্সত্থো – যথা ‘‘অঞ্ঞভাগিযস্স অধিকরণস্সা’’তি এত্থ পাল়িগতঅধিকরণসদ্দপতিরূপকো অঞ্ঞো অধিকরণসদ্দো পাল়িগততদঞ্ঞসাধারণতায উভযপদত্থো উদ্ধটো ‘‘অধিকরণং নাম চত্তারি অধিকরণানী’’তি, এৰমিধাপি নিপ্পরিযাযং ইতরঞ্চ মগ্গঙ্গং দস্সেতুকামেন পাল়িগততদঞ্ঞসাধারণো মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধরিতব্বো সিযা, তথা ন কতন্তি. তস্মাতি যস্মা পাল়িগতোযেৰ মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধটো, ন তদঞ্ঞসাধারণো, ন চ অত্থুদ্ধারমুখেন অধিপ্পেতত্থো নিযমিতো, তস্মা. তেসূতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু. ‘‘সম্মাদিট্ঠি…পে… সমাধযো’’তি এত্থ সঙ্কপ্পৰাযামসমাধযো সম্মামিচ্ছাসদ্দেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তাতি আহ ‘‘সম্মাদিট্ঠিআদযো যথাৰুত্তা সন্তী’’তি. সঙ্কপ্পৰাযামসমাধিপ্পত্তা পন তত্থ কেচি সন্তিযেৰাতি. অথ ৰা সম্মাদিট্ঠিআদযোতি ৰুত্তপ্পকারে সম্মাদিট্ঠিআদিকে অনৰসেসে সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘যথাৰুত্তা’’তি. উপ্পত্তিট্ঠাননিযমনত্থত্তা ন ৰিসেসনত্থত্তাতি অধিপ্পাযো.

মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২০. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০. সম্পযোগাসঙ্কাৰত্থুভূতোতি সম্পযোগাসঙ্কায অধিট্ঠানভূতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অরূপিনো হি খন্ধা চক্খাদীনং ৰত্থূনং অব্ভন্তরতো নিক্খমন্তা ৰিয উপ্পজ্জন্তী’’তি.

ৰিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২১. যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি যদিদং সমাসতো পচ্চযলক্খণং যং সন্ধায সুত্তে ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতী’’তি, তযিদং অত্থিপচ্চযে যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিং ৰত্ৰা অযঞ্চ নযো নিব্বানে ন লব্ভতি, তস্মা নিব্বানং অত্থিপচ্চযভাৰেন ন উদ্ধটন্তি দস্সেতুং ‘‘নিব্বানঞ্চ…পে… উপকারকং হোতী’’তি আহ. তেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰো ৰিসেসতো ব্যতিরেকমুখেন পাকটো হোতীতি দস্সেতি. নত্থিভাৰোপকারকতাৰিরুদ্ধোতি নত্থিপচ্চযভাৰৰিরুদ্ধো. ৰিগতাৰিগতপচ্চযা ৰিয হি অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুপচ্চনীকভাৰেন ঠিতা নত্থিঅত্থিপচ্চযা. ন নিব্বানং অত্থিপচ্চযো নত্থিভাৰোপকারকতাঅৰিরোধতো. যে হি অত্থিপচ্চযধম্মা, তে নত্থিভাৰোপকারকতাৰিরুদ্ধা এৰ দিট্ঠাতি অধিপ্পাযো.

সতি চ উপ্পন্নত্তেতি সম্বন্ধো. যেসং পচ্চযা হোন্তি আহারিন্দ্রিযাতি যোজনা. একতোতি সহ. সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৰতোতি সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযত্তাভাৰতো. তদভাৰোতি সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৰো. এতেসন্তি অত্থিপচ্চযতাৰসেন পৰত্তমানানং আহারিন্দ্রিযানং. ধম্মসভাৰৰসেনাতি ধম্মতাৰসেন. ধম্মতা হেসা, যদিদং পচ্চযুপ্পন্নেহি সহ পুরেতরং পচ্ছা চ লব্ভমানা আহারিন্দ্রিযা তেসং অত্থিপচ্চযা হোন্তি, ন সহজাতাদিপচ্চযাতি. যথা ৰা চক্খাদিদ্ৰারানং রূপাদিআরম্মণানং সতিপি নিযতৰুত্তিতায দ্ৰারারম্মণতো ৰিঞ্ঞাণস্স ছব্বিধভাৰে আরম্মণমনামসিত্ৰা, দ্ৰারতো দ্ৰারমনামসিত্ৰা আরম্মণতো ছব্বিধতা ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি আহারিন্দ্রিযানং পচ্চযুপ্পন্নেহি সতিপি সহজাতাদিভাৰে অরূপক্খন্ধাদিৰসেন সহজাতাদিভেদভিন্নস্স অত্থিপচ্চযস্স দস্সিতত্তা পঞ্হাৰারে আহারিন্দ্রিযানং ৰসেন আগতে চতুত্থপঞ্চমকোট্ঠাসভূতে অত্থিপচ্চযৰিসেসে সহজাতাদিভেদং আমসিতুং ন লব্ভতীতি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘আহারো ইন্দ্রিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতী’’তি ৰুত্তং, ন পন আহারিন্দ্রিযেসু সহজাতাদিভাৰস্স অভাৰতো. এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২২-২৩-২৪. নত্থিৰিগতঅৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

২২-২৩. এত্থাতি নত্থিপচ্চযে. নানন্তি নানত্তং. এতেনাতি অনন্তরপচ্চযতো নত্থিপচ্চযস্স ৰিসেসমত্তদীপনেন ‘‘পচ্চযলক্খণমেৰ হেত্থ নান’’ন্তি ইমিনা ৰচনেন. অত্থোতি ধম্মো. ব্যঞ্জনসঙ্গহিতেতি ‘‘নত্থিপচ্চযো ৰিগতপচ্চযো’’তি এৰমাদিব্যঞ্জনেন সঙ্গহিতে. পচ্চযলক্খণমত্তেতি এত্থ পৰত্তিওকাসদানেন উপকারকা অরূপধম্মা, ৰিগতভাৰেন উপকারকাতি এৰমাদিকে পচ্চযানং লক্খণমত্তে.

নত্থিৰিগতঅৰিগতপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা

আদিমপাঠোতি পুরিমপাঠো. তথা চ সতীতি দোসস্সপি সত্তরসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৰে সতি. অধিপতিপচ্চযভাৰোপিস্স অনুঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘দোসস্সপি গরুকরণং পাল়িযং ৰত্তব্বং সিযা’’তি. ‘‘সেসান’’ন্তি ৰচনেনেৰ নিৰারিতোতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তংনিৰত্তনত্থমাহ ‘‘ন চ সেসান’’ন্তিআদি. পুরেজাতাদীহীতি পুরেজাতকম্মাহারঝানিন্দ্রিযমগ্গৰিপাকপচ্চযেহি. তন্নিৰারণত্থন্তি তস্স যথাৰুত্তদোসস্স নিৰারণত্থং. ৰিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৰাতি লোভমোহা ৰিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, তথা দোসোতি এৰং ৰিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৰা. ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণাদিপচ্চযো হোন্তংযেৰ পথৰীআদিসভাৰত্তা অত্তনা সহজাতানং সহজাতাদিপচ্চযা হোন্তিযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ফোট্ঠব্বাযতনস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰং দস্সেতী’’তি. ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ‘‘সব্বে ধম্মা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ৰুত্তে সব্বধম্মে সন্ধাযাহ ‘‘সব্বধম্মানং যথাযোগং হেতাদিপচ্চযভাৰং দস্সেতী’’তি. ন হি এতং…পে… ভাৰদস্সনং, অথ খো একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰদস্সনং, তস্মা ‘‘এতেন ফোট্ঠব্বাযতনস্সা’’তিআদি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. রূপাদীনন্তি রূপাযতনাদীনং.

ভেদাতি ৰিসেসা. ভেদং অনামসিত্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদিৰিসেসং অগ্গহেত্ৰা. তে এৰাতি যথাৰুত্তৰিসেসানং সামঞ্ঞভূতে খন্ধে এৰ. যং সন্ধায ‘‘এৰং ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং, তং ৰিভাৰেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. পট্ঠানসংৰণ্ণনা হেসাতি এতেন সুত্তে ৰুত্তপরিযাযমগ্গভাৰেনেত্থ ন সক্কা মিচ্ছাৰাচাদীনং মগ্গপচ্চযং ৰত্তুন্তি দস্সেতি. সেসপচ্চযভাৰোতি মগ্গপচ্চযং ঠপেত্ৰা যথাৰুত্তেহি সেসেহি অট্ঠারসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৰো. অধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি আরম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতি. তন্তি ৰিচিকিচ্ছং. তত্থাতি যথাৰুত্তেসু অহিরিকাদীসু.

দসধা পচ্চযা হোন্তি, পুন তথা হদযৰত্থুন্তি ইদং অত্থমত্তৰচনং. পাঠো পন ‘‘হদযৰত্থু তেসঞ্চেৰ ৰিপ্পযুত্তস্স চ ৰসেন দসধা পচ্চযো হোতী’’তি ৰেদিতব্বো. রূপসদ্দগন্ধরসাযতনমত্তমেৰাতি ইদং রূপাদীনং সহজাতপচ্চযতায ৰিয নিস্সযপচ্চযতায চ অভাৰতো, পুরেজাতপচ্চযতায চ ভাৰতো ৰুত্তং. এতানীতি যথাৰুত্তানি রূপসদ্দগন্ধরসারম্মণানি. সব্বাতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খাতি ‘‘একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰতো’’তি এতস্মিং ৰিচারে হেতুআদিঅতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খা এতেসং রূপাদীনং অপুব্বতা নত্থি, অথ খো আরম্মণআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপচ্চযাপেক্খা. ন হি রূপাদীনি হেতুসহজাতাধিপতিআদিৰসেন পচ্চযা হোন্তীতি. তস্সাতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স পুরেজাতপচ্চযভাৰতো অপুব্বতা, তস্মা তং একূনৰীসতিৰিধো পচ্চযো হোতীতি ৰুত্তং হোতি. সত্তধা পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো, ন হি ওজা পুরেজাতপচ্চযো ন হোতীতি.

অত্থোতি ৰা হেতুআদিধম্মানং সভাৰো ৰেদিতব্বো. সো হি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি অরণীযতো উপগন্তব্বতো, ঞাণেন ৰা ঞাতব্বতো ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি. আকারোতি তস্সেৰ পৰত্তিআকারো, যেন অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰং উপগচ্ছতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তং পন ৰিপ্পযুত্তং. ‘‘সত্তহাকারেহী’’তি পঠানস্স কারণমাহ ‘‘উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো হী’’তিআদিনা.

যং কম্মপচ্চযো…পে… দট্ঠব্বং আসেৰনকম্মপচ্চযানং পচ্চযুপ্পন্নস্স অনন্তরট্ঠানতায. সহজাতম্পি হি অনন্তরমেৰাতি. কোচি পনেত্থাতি এত্থ এতস্মিং পকতূপনিস্সযসমুদাযে কোচি তদেকদেসভূতো কম্মসভাৰো পকতূপনিস্সযোতি অত্থো. তত্থাতি ‘‘যদিদং আরম্মণপুরেজাতে পনেত্থ ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৰুত্তং, তস্মিং, তস্মিং ৰা আরম্মণপুরেজাতগ্গহণে. ৰত্থুস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা লব্ভতীতি ন ৰত্তব্বা. ন হি আরম্মণভূতং ৰত্থু ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি, অথ খো নিস্সযভূতমেৰাতি. ইতো উত্তরীতি এত্থ ‘‘ইতো’’তি ইদং পচ্চামসনং পুরেজাতং ৰা সন্ধায আরম্মণপুরেজাতং ৰা. তত্থ পঠমনযং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পুরেজাততো পরতোপী’’তি. তেন কম্মাদিপচ্চযেসুপি ৰক্খমানেসু লব্ভমানালব্ভমানং ৰেদিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. দুতিযং পন নযং অনপেক্খিত্ৰা অট্ঠকথাযং আগতৰসেন ৰুত্তং ‘‘ইতো ৰা ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো’’তি, অত্তনা ৰুত্তনযেন পন ‘‘নিস্সযিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো ৰা’’তি. তত্থ ৰত্তব্বং সযমেৰাহ ‘‘আরম্মণাধিপতী’’তিআদি. কম্মাদীসু লব্ভমানালব্ভমানং ন ৰক্খতি ‘‘ইতো উত্তরী’’তিআদিনা পগেৰ অতিদেসস্স কতত্তা, তস্মা পুরিমোযেৰ পুরেজাততোপীতি ৰুত্তঅত্থোযেৰ অধিপ্পেতো.

‘‘মগ্গপচ্চযতং অৰিজহন্তোৰা’’তি ইমিনা চ মগ্গপচ্চযো ৰুত্তোতি ‘‘মগ্গৰজ্জানং নৰন্ন’’ন্তি ৰুত্তং পচ্ছিমপাঠে, পুরিমপাঠে পন ‘‘মগ্গপচ্চযতং অৰিজহন্তোৰা’’তি ৰুত্তত্তা এৰ মগ্গপচ্চযেন সদ্ধিং সহজাতাদিপচ্চযা গহেতব্বাতি ‘‘দসন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ পচ্ছিমপাঠে ‘‘একাদসহাকারেহী’’তি ৰত্তব্বং, পুরিমপাঠে ‘‘দ্ৰাদসহী’’তি.

সমনন্তরনিরুদ্ধতায আরম্মণভাৰেন চাতি ৰিজ্জমানম্পি ৰিসেসমনামসিত্ৰা কেৰলং সমনন্তরনিরুদ্ধতায আরম্মণভাৰেন, ন চ সমনন্তরনিরুদ্ধতাআরম্মণভাৰসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ‘‘ইমিনা উপাযেনা’’তি পচ্চযসভাগতাদস্সনেন পচ্চযৰিসভাগতাদস্সনেন চ ৰুত্তং পদদ্ৰযং একজ্ঝং কত্ৰা পদুদ্ধারো কতোতি দস্সেন্তো ‘‘হেতুআদীনং সহজাতানং…পে… যোজেতব্বা’’তি আহ. হেতুআরম্মণাদীনং সহজাতাসহজাতভাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগতাতি যোজনা. এৰমাদিনাতি আদি-সদ্দেন পুরেজাতানং চক্খাদীনং রূপাদীনঞ্চ পুরেজাতভাৰেন সভাগতা, পৰত্তিযং ৰত্থুখন্ধাদীনং পুরেজাতপচ্ছাজাতানং পুরেজাতপচ্ছাজাতভাৰেন ৰিসভাগতাতি এৰমাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হেতুনহেতুআদিভাৰতোপি চেত্থ যুগল়কতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. হেতুপচ্চযো হি হেতুভাৰেন পচ্চযো, ইতরে তদঞ্ঞভাৰেন. এৰমিতরেসুপি যথারহং যুগল়কতো ৰেদিতব্বো.

উভযপ্পধানতাতি জননোপত্থম্ভনপ্পধানতা. ঠানন্তি পদস্স অত্থৰচনং কারণভাৰোতি ৰিনাপি ভাৰপচ্চযং ভাৰপচ্চযস্স অত্থো ঞাযতীতি. উপনিস্সযং ভিন্দন্তেনাতি অনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৰিভাগেন ৰিভজন্তেন. তযোপি উপনিস্সযা ৰত্তব্বা উপনিস্সযৰিভাগভাৰতো. উপনিস্সযগ্গহণমেৰ কাতব্বং সামঞ্ঞরূপেন. তত্থাতি এৰমৰট্ঠিতে অনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযোতি ভিন্দনং ৰিভাগকরণং যদি পকতূপনিস্সযস্স রূপানং পচ্চযত্তাভাৰদস্সনত্থং, ননু আরম্মণূপনিস্সযঅনন্তরূপনিস্সযাপি রূপানং পচ্চযা ন হোন্তিযেৰাতি? সচ্চং ন হোন্তি, তে পন দস্সিতনযাতি তদেকদেসেন ইতরম্পি দস্সিতমেৰ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘আরম্মণং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তংসমানগতিকত্তাতি তেহি অনন্তরাদীহি সমানগতিকত্তা অরূপানংযেৰ পচ্চযভাৰতো. তন্তি পুরেজাতপচ্চযং. তত্থাতি অনন্তরাদীসু পঠিত্ৰা.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.