নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মাৰতারো
গন্থারম্ভকথা
১. অনন্তকরুণাপঞ্ঞং, তথাগতমনুত্তরং;
ৰন্দিত্ৰা সিরসা বুদ্ধং, ধম্মং সাধুগণম্পি চ.
২. পণ্ডুকম্বলনামায, সিলাযাতুলৰিক্কমো;
নিসিন্নো দেৰরাজস্স, ৰিমলে সীতলে তলে.
৩. যং দেৰদেৰো দেৰানং, দেৰদেৰেহি পূজিতো;
দেসেসি দেৰলোকস্মিং, ধম্মং দেৰপুরক্খতো.
৪. তত্থাহং পাটৰত্থায, ভিক্খূনং পিটকুত্তমে;
অভিধম্মাৰতারন্তু, মধুরং মতিৰড্ঢনং.
৫. তাল়ং মোহকৰাটস্স, ৰিঘাটনমনুত্তরং;
ভিক্খূনং পৰিসন্তানং, অভিধম্মমহাপুরং.
৬. সুদুত্তরং তরন্তানং, অভিধম্মমহোদধিং;
সুদুত্তরং তরন্তানং, তরংৰ মকরাকরং.
৭. আভিধম্মিকভিক্খূনং, হত্থসারমনুত্তরং;
পৰক্খামি সমাসেন, তং সুণাথ সমাহিতা.
১. পঠমো পরিচ্ছেদো
চিত্তনিদ্দেসো
৮. চিত্তং চেতসিকং রূপং, নিব্বানন্তি নিরুত্তরো;
চতুধা দেসযী ধম্মে, চতুসচ্চপ্পকাসনো.
তত্থ চিত্তন্তি ৰিসযৰিজাননং চিত্তং, তস্স পন কো ৰচনত্থো? ৰুচ্চতে – সব্বসঙ্গাহকৰসেন পন চিন্তেতীতি চিত্তং, অত্তসন্তানং ৰা চিনোতীতিপি চিত্তং.
৯. ৰিচিত্তকরণা চিত্তং, অত্তনো চিত্ততায ৰা;
পঞ্ঞত্তিযম্পি ৰিঞ্ঞাণে, ৰিচিত্তে চিত্তকম্মকে;
চিত্তসম্মুতি দট্ঠব্বা, ৰিঞ্ঞাণে ইধ ৰিঞ্ঞুনা.
তং পন সারম্মণতো একৰিধং, সৰিপাকাৰিপাকতো দুৰিধং. তত্থ সৰিপাকং নাম কুসলাকুসলং, অৰিপাকং অব্যাকতং. কুসলাকুসলাব্যাকতজাতিভেদতো তিৰিধং.
তত্থ কুসলন্তি পনেতস্স কো ৰচনত্থো?
১০. কুচ্ছিতানং সলনতো, কুসানং লৰনেন ৰা;
কুসেন লাতব্বত্তা ৰা, কুসলন্তি পৰুচ্চতি.
১১. ছেকে কুসলসদ্দোযং, আরোগ্যে অনৰজ্জকে;
দিট্ঠো ইট্ঠৰিপাকেপি, অনৰজ্জাদিকে ইধ.
তস্মা অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকলক্খণং কুসলং, অকুসলৰিদ্ধংসনরসং, ৰোদানপচ্চুপট্ঠানং. ৰজ্জপটিপক্খত্তা অনৰজ্জলক্খণং ৰা কুসলং, ৰোদানভাৰরসং, ইট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং. সাৰজ্জানিট্ঠৰিপাকলক্খণমকুসলং. তদুভযৰিপরীতলক্খণমব্যাকতং, অৰিপাকারহং ৰা.
তত্থ কুসলচিত্তং একৰীসতিৰিধং হোতি, তদিদং ভূমিতো চতুব্বিধং হোতি – কামাৰচরং, রূপাৰচরং, অরূপাৰচরং, লোকুত্তরঞ্চেতি.
তত্থ কামাৰচরকুসলচিত্তং ভূমিতো একৰিধং, সৰত্থুকাৰত্থুকভেদতো দুৰিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৰিধং, সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং হোতি. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, সোমনস্সসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, উপেক্খাসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকন্তি ইদং অট্ঠৰিধম্পি কামাৰচরকুসলচিত্তং নাম.
১২. উদ্দানতো দুৰে কামা, ক্লেসৰত্থুৰসা পন;
কিলেসো ছন্দরাগোৰ, ৰত্থু তেভূমৰট্টকং.
১৩. কিলেসকামো কামেতি, ৰত্থু কামীযতীতি চ;
সিজ্ঝতি দুৰিধোপেস, কামো ৰো কারকদ্ৰযে.
১৪. যস্মিং পন পদেসে সো, কামোযং দুৰিধোপি চ;
সম্পত্তীনং ৰসেনাৰ-চরতীতি চ সো পন.
১৫. পদেসো চতুপাযানং, ছন্নং দেৰানমেৰ চ;
মনুস্সানং ৰসেনেৰ, একাদসৰিধো পন.
১৬. কামোৰচরতীতেত্থ, কামাৰচরসঞ্ঞিতো;
অস্সাভিলক্খিতত্তা হি, সসত্থাৰচরো ৰিয.
১৭. স্ৰাযং রূপভৰো রূপং, এৰং কামোতি সঞ্ঞিতো;
উত্তরস্স পদস্সেৰ, লোপং কত্ৰা উদীরিতো.
১৮. তস্মিং কামে ইদং চিত্তং, সদাৰচরতীতি চ;
কামাৰচরমিচ্চেৰং, কথিতং কামঘাতিনা.
১৯. পটিসন্ধিং ভৰে কামে, অৰচারযতীতি ৰা;
কামাৰচরমিচ্চেৰং, পরিযাপন্নন্তি তত্র ৰা.
২০. ইদং অট্ঠৰিধং চিত্তং, কামাৰচরসঞ্ঞিতং;
দসপুঞ্ঞক্রিযৰত্থু-ৰসেনেৰ পৰত্ততি.
২১. দানং সীলং ভাৰনা পত্তিদানং,
ৰেয্যাৰচ্চং দেসনা চানুমোদো;
দিট্ঠিজ্জুত্তং সংসুতিচ্চাপচাযো,
ঞেয্যো এৰং পুঞ্ঞৰত্থুপ্পভেদো.
২২. গচ্ছন্তি সঙ্গহং দানে, পত্তিদানানুমোদনা;
তথা সীলমযে পুঞ্ঞে, ৰেয্যাৰচ্চাপচাযনা.
২৩. দেসনা সৰনং দিট্ঠি-উজুকা ভাৰনামযে;
পুন তীণেৰ সম্ভোন্তি, দস পুঞ্ঞক্রিযাপি চ.
২৪. সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চ, পসংসা সরণত্তযং;
যন্তি দিট্ঠিজুকম্মস্মিং, সঙ্গহং নত্থি সংসযো.
২৫. পুরিমা মুঞ্চনা চেৰ, পরা তিস্সোপি চেতনা;
হোতি দানমযং পুঞ্ঞং, এৰং সেসেসু দীপযে.
ইদানি অস্স পনট্ঠৰিধস্সাপি কামাৰচরকুসলচিত্তস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো ৰেদিতব্বো. যদা হি যো দেয্যধম্মপ্পটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তি আদিনযপ্পৰত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা পরেহি অনুস্সাহিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ৰুত্তনযেনেৰ হট্ঠপহট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা পরেহি উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তমেৰ চিত্তং সসঙ্খারিকং হোতি. ইমস্মিং পনত্থে সঙ্খারোতি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা পৰত্তস্স পুব্বপ্পযোগস্সাধিৰচনং. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপরিচযা বালকা ভিক্খূ দিস্ৰা সোমনস্সজাতা সহসা যং কিঞ্চি হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা তেসং ততিযচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন তে ‘‘দেথ ৰন্দথ, অয্যে’’তি ৰদন্তি, এৰং ঞাতিজনেন উস্সাহিতা হুত্ৰা হত্থগতং দদন্তি ৰা ৰন্দন্তি ৰা, তদা তেসং চতুত্থচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপ্পটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং ৰা অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্ম চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তি. এৰং সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং কামাৰচরকুসলচিত্তং ৰেদিতব্বং.
২৬. দসপুঞ্ঞক্রিযাদীনং, ৰসেন চ বহূনিপি;
এতানি পন চিত্তানি, ভৰন্তীতি পকাসযে.
২৭. সত্তরস সহস্সানি, দ্ৰে সতানি অসীতি চ;
কামাৰচরপুঞ্ঞানি, ভৰন্তীতি ৰিনিদ্দিসে.
তং পন যথানুরূপং কামাৰচরসুগতিযং ভৰভোগসম্পত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.
ইতরেসু পন রূপাৰচরকুসলচিত্তং সৰত্থুকতো একৰিধং, দ্ৰীসু ভৰেসু উপ্পজ্জনতো দুৰিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৰিধং, পটিপদাদিভেদতো চতুব্বিধং, ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধং. সেয্যথিদং – কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছাৰিপ্পহীনং ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং, ৰিতক্কৰিপ্পহীনং ৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং, ৰিতক্কৰিচারৰিপ্পহীনং পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং, ৰিতক্কৰিচারপীতিৰিপ্পহীনং সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং, ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখৰিপ্পহীনং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমন্তি ইদং পঞ্চৰিধং রূপাৰচরকুসলচিত্তং নাম.
তং পন যথাসম্ভৰং পথৰীকসিণাদীসু আরম্মণেসু পৰত্তিৰসেন অনেকৰিধং হোতি. সব্বং পনেতং রূপাৰচরভাৰনাপুঞ্ঞৰসপ্পৰত্তং যথানুরূপং রূপাৰচরূপপত্তিনিপ্ফাদকং হোতি. এৰং তাৰ রূপাৰচরকুসলং ৰেদিতব্বং.
সেসেসু পন দ্ৰীসু অরূপাৰচরকুসলচিত্তং তাৰ উপেক্খাৰেদনাযোগভেদতো একৰিধং, সৰত্থুকাৰত্থুকভেদতো দুৰিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৰিধং, আরম্মণভেদতো চতুব্বিধং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণং, তস্স অপগমো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইদমস্স চতুব্বিধমারম্মণং. যথাপটিপাটিযা এতস্সারম্মণস্স ভেদতো চতুব্বিধং হোতি. সেয্যথিদং – সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি ইদং চতুব্বিধং অরূপাৰচরকুসলচিত্তং নাম. সব্বং পনেতং অরূপাৰচরভাৰনাপুঞ্ঞৰসপ্পৰত্তং যথানুরূপং অরূপূপপত্তিনিপ্ফাদকং হোতি. এৰং অরূপাৰচরকুসলচিত্তং ৰেদিতব্বং.
ইতরং পন লোকুত্তরকুসলচিত্তং নিব্বানারম্মণতো একৰিধং, নিযতানিযতৰত্থুকভেদতো দুৰিধং, তীহি ৰিমোক্খমুখেহি পত্তব্বতো তিৰিধং, চতুমগ্গযোগভেদতো চতুব্বিধং. সেয্যথিদং – সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসসঞ্ঞোজনপ্পহানকরং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং, রাগদোসমোহানং তনুত্তকরং সকদাগামিমগ্গচিত্তং, কামরাগব্যাপাদানং নিরৰসেসপ্পহানকরং অনাগামিমগ্গচিত্তং, রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জাপহানকরং অরহত্তমগ্গচিত্তন্তি ইদং চতুব্বিধং লোকুত্তরকুসলচিত্তং নাম. একেকং পনেত্থ ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধং হোতি, তস্মা ৰীসতিৰিধং হোতি. সব্বং পনেতং লোকুত্তরভাৰনাপুঞ্ঞৰসপ্পৰত্তং মগ্গানুরূপফলপ্পৰত্তিযা চত্তারো অরিযপুগ্গলে অভিনিপ্ফাদেতি. এৰং লোকুত্তরকুসলং ৰেদিতব্বং.
২৮. কামে অট্ঠেৰ রূপে চ, পঞ্চ চত্তারিরূপিসু;
চত্তারানুত্তরানেৰং, কুসলানেকৰীসতি.
২৯. কুসলাকুসলাপগতেন সতা,
কুসলে কুসলেন চ যং কুসলং;
চতুভূমিগতং মুনিনা ৰসিনা,
লপিতং লপিতং সকলম্পি মযা.
অকুসলং পন ভূমিতো একৰিধং কামাৰচরমেৰ, নিযতানিযতৰত্থুৰসেন চ একহেতুকদুহেতুকৰসেন চ পটিসন্ধিজনকাজনকৰসেন চ দুৰিধং, তীহি ৰেদনাহি যোগতো চ লোভমূলং দোসমূলং মোহমূলন্তি মূলতো চ তিৰিধং হোতি. তত্থ লোভমূলং পন সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং হোতি. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকং, উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারিকমেকং, সসঙ্খারিকমেকন্তি.
যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৰো’’তিআদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো কামে ৰা পরিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৰা সারতো পচ্চেতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদাস্স পঠমং অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন, তদা দুতিযং. যদা মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুরক্খত্ৰা কেৰলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ধম্মং ৰা পরিভুঞ্জতি, পরসম্পত্তিং ৰা অভিজ্ঝাযতি, পরস্স ভণ্ডং ৰা হরতি সভাৰতিক্খেনেৰ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন, তদা চতুত্থং উপ্পজ্জতি. যদা পন কামানং ৰা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৰা সোমনস্সহেতূনং অভাৰেন চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. এৰং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং লোভমূলং ৰেদিতব্বং.
দোসমূলং পন একন্তসৰত্থুকতো একৰিধং, অসঙ্খারসসঙ্খারভেদতো দুৰিধং দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তং অসঙ্খারং, সসঙ্খারন্তি. অস্স পন পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৰত্তিকালে উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা.
মোহমূলম্পি ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগতো দুৰিধং হোতি উপেক্খাসহগতং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং, উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তন্তি. তস্স অসন্নিট্ঠানৰিক্খেপকালেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বাতি.
এৰং তাৰ দ্ৰাদসৰিধং অকুসলচিত্তং ৰেদিতব্বং, সব্বং পনেতং যথানুরূপং অপাযেসু উপপত্তিযা, সুগতিযম্পি দুক্খৰিসেসস্স অভিনিপ্ফাদকং হোতি.
৩০. লোভমূলৰসেনট্ঠ, দোসমূলৰসা দুৰে;
মোহমূলৰসেন দ্ৰে, এৰং দ্ৰাদসধা সিযুং.
৩১. পাপাপাপেস্ৰপাপেন, যং ৰুত্তং পাপমানসং;
পাপাপাপপ্পহীনেন, তং মযা সমুদাহটং.
ইতরং পন অব্যাকতমৰিপাকারহতো একৰিধং হোতি, জাতিভেদতো দুৰিধং ৰিপাকচিত্তং কিরিযচিত্তন্তি. তত্থ ৰিপাকচিত্তং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরন্তি. তত্থ কামাৰচরং দুৰিধং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকন্তি. কুসলৰিপাকং দুৰিধং সহেতুকমহেতুকঞ্চেতি.
তত্থ সহেতুকৰিপাকচিত্তং সককুসলং ৰিয সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং, সসঙ্খারং, সোমনস্সসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারং, সসঙ্খারং, উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং, সসঙ্খারং, উপেক্খাসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারং, সসঙ্খারন্তি ইদং অট্ঠৰিধং সহেতুকৰিপাকং নাম.
যথা পনস্স কুসলং দানাদিৰসেন ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি, ন ইদং তথা. ইদং হি পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিতদারম্মণৰসেন পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেসুযেৰ ছসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৰিসেসে অসতিপি আদাসতলাদীসু মুখনিমিত্তং ৰিয নিরুস্সাহং ৰিপাকং, মুখং ৰিয সউস্সাহং কুসলন্তি ৰেদিতব্বং. ইমেসং পন ৰিপচ্চনট্ঠানং ৰেদিতব্বং. ইমানি হি পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিতদারম্মণানি হুত্ৰা ৰিপচ্চন্তি.
৩২. কামাৰচরদেৰানং, মনুস্সানং ইমে পন;
দুহেতুকতিহেতূনং, ভৰন্তি পটিসন্ধিযো.
৩৩. ততো পৰত্তিযং হুত্ৰা, ভৰঙ্গং যাৰতাযুকং;
বলৰারম্মণে হুত্ৰা, তদারম্মণমেৰ চ.
৩৪. ততো মরণকালস্মিং, চুতি হুত্ৰা পৰত্তরে;
এৰং চতূসু ঠানেসু, ৰিপচ্চন্তীতি নিদ্দিসে.
৩৫. সভূমিকুসলেহেৰ, মহাপাকা সমা ৰিনা;
কম্মদ্ৰারঞ্চ কম্মঞ্চ, পুঞ্ঞানং ক্রিযৰত্থুকং.
৩৬. অৰিঞ্ঞত্তিজনত্তা হি, অৰিপাকসভাৰতো;
অপ্পৰত্তনতো চেৰ, পাকা পুঞ্ঞেহি নো সমা.
৩৭. পরিত্তারম্মণত্তা হি, তেসমেকন্ততো পন;
করুণামুদিতা তেসু, ন জাযন্তি কদাচিপি.
৩৮. তথা ৰিরতিযো তিস্সো, ন পনেতেসু জাযরে;
পঞ্চ সিক্খাপদা ৰুত্তা, কুসলাতি হি সত্থুনা.
৩৯. তথাধিপতিনোপেত্থ, ন সন্তীতি ৰিনিদ্দিসে;
ছন্দাদীনি ধুরং কত্ৰা, অনুপ্পজ্জনতো পন.
৪০. অসঙ্খারসসঙ্খার-ৰিধানং পন পুঞ্ঞতো;
ঞেয্যং পচ্চযতো চেৰ, ৰিপাকেসু চ ৰিঞ্ঞুনা.
৪১. হীনাদীনং ৰিপাকত্তা, পুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৰাদিনা;
হীনাদযো ভৰন্তীতি, ৰিপাকা পরিদীপিতা.
৪২. ইদং অট্ঠৰিধং চিত্তং, একন্তেন সৰত্থুকং;
জাযতে কামলোকস্মিং, ন পনঞ্ঞত্থ জাযতে.
এৰং তাৰ সহেতুকৰিপাকচিত্তং ৰেদিতব্বং.
অহেতুকৰিপাকচিত্তং পন অলোভাদিহেতুৰিরহিতং উপেক্খাসহগতং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং সোতৰিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং ঘানৰিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, সুখসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং অহেতুকমনোধাতুসম্পটিচ্ছনং, সোমনস্সসহগতং অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসন্তীরণং, উপেক্খাসহগতং অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসন্তীরণন্তি ইদং পন অট্ঠৰিধং অহেতুকৰিপাকচিত্তং নাম.
ইদং পন অট্ঠৰিধং নিযতৰত্থুকতো একৰিধং, নিযতানিযতারম্মণতো দুৰিধং. তত্থ ৰিঞ্ঞাণপঞ্চকং নিযতারম্মণং, সেসত্তযং অনিযতারম্মণং. সুখসোমনস্সুপেক্খাৰেদনাযোগতো তিৰিধং. তত্থ সুখসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং, দ্ৰিট্ঠানিকং সন্তীরণং সোমনস্সুপেক্খাযুত্তং, সেসমুপেক্খাযুত্তন্তি.
দিট্ঠারম্মণসুতারম্মণমুতারম্মণদিট্ঠসুতমুতারম্মণদিট্ঠ-সুতমুতৰিঞ্ঞাতারম্মণৰসেন পঞ্চৰিধং. তত্থ দিট্ঠারম্মণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সুতারম্মণং সোতৰিঞ্ঞাণং, মুতারম্মণং ঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণত্তযং, দিট্ঠসুতমুতারম্মণং মনোধাতুসম্পটিচ্ছনং, দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতারম্মণং সেসমনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযন্তি.
ৰত্থুতো ছব্বিধং. কথং? চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স চক্খুমেৰ ৰত্থু, তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানং সোতঘানজিৰ্হাকাযৰত্থু, অৰসেসত্তযস্স হদযৰত্থুমেৰাতি.
আরম্মণতো সত্তৰিধং হোতি. কথং? রূপারম্মণমেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তথা সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বারম্মণানি পটিপাটিযা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি, রূপাদিপঞ্চারম্মণা মনোধাতু, সেসমনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযং ছল়ারম্মণন্তি.
তং সব্বং পন অহেতুকৰিপাকচিত্তং কিচ্চতো অট্ঠৰিধং হোতি. কথং? দস্সনকিচ্চং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সৰনঘাযনসাযনফুসনসম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণকিচ্চানি অৰসেসানি.
তত্থ চক্খুতো পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং, চক্খুম্হি সন্নিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তথা সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, রূপমত্তারম্মণরসং, রূপাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানং, রূপারম্মণায কিরিযামনোধাতুযা অপগমপদট্ঠানং. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি সোতাদিসন্নিস্সিতসদ্দাদিৰিজাননলক্খণানি, সদ্দাদিমত্তারম্মণরসানি, সদ্দাদীসু অভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানানি, সদ্দাদিআরম্মণানং কিরিযামনোধাতূনং অপগমপদট্ঠানানি. মনোধাতুসম্পটিচ্ছনং পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরা রূপাদিৰিজাননলক্খণং, রূপাদিসম্পটিচ্ছনরসং, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানং, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অপগমপদট্ঠানং.
সেসা পন দ্ৰে অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো ছল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা, সন্তীরণাদিরসা, তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানা, হদযৰত্থুপদট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ পঠমা একন্তমিট্ঠারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো সোমনস্সযুত্তাৰ হুত্ৰা পঞ্চদ্ৰারে সন্তীরণকিচ্চং সাধযমানা পঞ্চসু দ্ৰারেসু ঠত্ৰা ৰিপচ্চতি, ছসু পন দ্ৰারেসু বলৰারম্মণে তদারম্মণং হুত্ৰা ৰিপচ্চতি. দুতিযা পন ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে পৰত্তিসব্ভাৰতো উপেক্খাসহগতা হুত্ৰা সন্তীরণতদারম্মণপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তনতো পঞ্চসু ঠানেসু ৰিপচ্চতি. কথং? মনুস্সলোকে তাৰ জচ্চন্ধজচ্চবধিরজচ্চজল়জচ্চুম্মত্তকপণ্ডকউভতোব্যঞ্জননপুংসকাদীনং পটিসন্ধিগ্গহণকালে পটিসন্ধি হুত্ৰা ৰিপচ্চতি. পটিসন্ধিযা ৰীতিৰত্তায পৰত্তিযং যাৰতাযুকং ভৰঙ্গং হুত্ৰা ৰিপচ্চতি. ইট্ঠমজ্ঝত্তে পঞ্চারম্মণৰীথিযা সন্তীরণং হুত্ৰা, বলৰারম্মণে ছদ্ৰারে তদারম্মণং হুত্ৰা, মরণকালে চুতি হুত্ৰাতি ইমেসু পন পঞ্চসু ঠানেসু ৰিপচ্চতীতি. এৰং তাৰ অহেতুকৰিপাকচিত্তানি ৰেদিতব্বানি.
৪৩. কামাৰচরপুঞ্ঞস্স, ৰিপাকা হোন্তি সোল়স;
তং তিহেতুকপুঞ্ঞস্স, ৰসেন পরিদীপযে.
ইদানি রূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি ৰুচ্চন্তি. তানি নিযতৰত্থুকতো একৰিধানি, ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধানি. কথং? ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং, ৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং, পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং, সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমন্তি ইমানি পঞ্চপি রূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি উপপত্তিযং পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন পৰত্তন্তি.
ইদানি অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি ৰুচ্চন্তি. তানি সককুসলানি ৰিয আরম্মণভেদতো চতুব্বিধানি হোন্তি. কথং? আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি ইমানি চত্তারি অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি.
৪৪. কুসলানুগতং কত্ৰা, ভাজিতং কিং মহগ্গতং;
কামাৰচরপুঞ্ঞংৰ, নাসমানফলং যতো.
৪৫. অত্তনো কুসলেহেৰ, সমানং সব্বথা ইদং;
গজাদীনং যথা ছাযা, গজাদিসদিসা তথা.
৪৬. কামাৰচরপুঞ্ঞংৰ, নাপরাপরিযৰেদনং;
ঝানা অপরিহীনস্স, সত্তস্স ভৰগামিনো.
৪৭. কুসলানন্তরংযেৰ, ফলং উপ্পজ্জতীতি চ;
ঞাপনত্থং পনেতস্স, কুসলানুগতং কতং.
৪৮. পটিপ্পদাক্কমো চেৰ, হীনাদীনঞ্চ ভেদতো;
ঝানাগমনতো চেত্থ, ৰেদিতব্বো ৰিভাৰিনা.
৪৯. অভাৰোধিপতীনঞ্চ, অযমেৰ ৰিসেসকো;
সেসং সব্বং চ সেসেন, কুসলেন সমং মতং. –
এৰং রূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাকা ৰেদিতব্বা.
ইদানি লোকুত্তরৰিপাকচিত্তানি হোন্তি. তানি চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তা চতুব্বিধানি হোন্তি. কথং? সোতাপত্তিমগ্গফলচিত্তং, সকদাগামিমগ্গফলচিত্তং, অনাগামিমগ্গফলচিত্তং, অরহত্তমগ্গফলচিত্তন্তি. এৰং পনেত্থ একেকং ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধং, পুন মগ্গৰীথিফলসমাপত্তিৰসেন পৰত্তিতো দুৰিধং. এৰং লোকুত্তরকুসলৰিপাকচিত্তানি ৰেদিতব্বানি.
৫০. সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি, তথাপণিহিতন্তিপি;
এতানি তীণি নামানি, মগ্গস্সানন্তরে ফলে.
৫১. লব্ভন্তি পরভাগস্মিং, ৰল়ঞ্জনফলেসু ন;
ৰিপস্সনাৰসেনেৰ, তানি নামানি লব্ভরে.
৫২. হোন্তি সাধিপতীনেৰ, লোকুত্তরফলানি তু;
ৰিপাকেধিপতী নত্থি, ঠপেত্ৰা তু অনাসৰে.
৫৩. অত্তনো মগ্গভাৰেন, মগ্গো ‘‘মগ্গো’’তি ৰুচ্চতি;
ফলং মগ্গমুপাদায, মগ্গো নামাতি ৰুচ্চতি. –
এৰং লোকুত্তরৰিপাকা ৰেদিতব্বা.