(১) ৰিভঙ্গৰারৰণ্ণনা

৫৩. তিকপদানং তিকন্তরপদেহি ৰিসদিসতা পাকটাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘তিকপদনানত্তমত্তেন ৰিনা’’তি. মূলাৰসানৰসেনাতি ‘‘একমূলেকাৰসানং নৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমূলাৰসানৰসেন. ‘‘ন তাযেৰ ৰেদনাত্তিকাদীসূ’’তি এত্থ যা সদিসতা পটিক্খিত্তা, তং দস্সেতুং ‘‘সদিসতং সন্ধায ‘ন তাযেৰা’তি ৰুত্ত’’ন্তি আহ. যাতি যা পুচ্ছা. সব্বপুচ্ছাসমাহরণন্তি সব্বাসং একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছানং সমুচ্চযনং অনৰসেসেত্ৰা কথনং. ইধ ইমস্মিং পটিচ্চৰারুদ্দেসে কত্তব্বং. আদিতো হি অনৰসেসতো ৰুত্তে পচ্ছা যথারহং তদেকদেসৰচনং যুত্তং. ন হি তত্থ একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৰিস্সজ্জনং লভন্তীতি তত্থ তস্মিং ধম্মানুলোমপচ্চনীযে পীতিত্তিকে একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৰিস্সজ্জনং ন হি লভন্তি, অট্ঠৰীসে পন লভন্তীতি অত্থো.

তেন সহজাতপচ্চযভূতেনাতি তেন ৰেদনাদিভেদেন একেন ধম্মেন সহজাতপচ্চযো হোন্তেন, সহজাতপচ্চযতং ৰা পত্তেন পাপুণন্তেনাতি অত্থো. অনুঞ্ঞাতং ৰিয হোতীতি যদিপি অট্ঠকথাযং ‘‘যাৰ নিরোধগমনা’’তিআদিৰচনেহি খণত্তযসমঙ্গী উপ্পজ্জতীতি অনুঞ্ঞাতং ৰিয হোতি, উপ্পাদক্খণসমঙ্গীযেৰ পন উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তো পটিচ্চৰারাদীনং ছন্নং ৰারানং উপ্পাদমেৰ গহেত্ৰা পৰত্তত্তা. তথা হি তেসু পচ্ছাজাতপচ্চযো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি.

ইধ কুসলৰচনেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৰুত্তন্তি ইমস্মিং পটিচ্চৰারে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি কুসলসদ্দেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৰুত্তং চতূসুপি কুসলখন্ধেসু একতো উপ্পজ্জমানেসু সামঞ্ঞতো ৰুত্তেসু সহজাতাদিসাধারণপচ্চযৰসেন অৰিসেসতো সব্বে সব্বেসং পচ্চযাতি অযমেৰ ইমস্স পচ্চযো, ইমস্সেৰ অযং পচ্চযোতি চ নিযমেত্ৰা ৰত্তুং ন সক্কা. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘একস্সেৰ দ্ৰিন্নংযেৰ ৰা’’তিআদি. ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদীসু পন ৰিসেসনভাৰেন ৰেদনাদীনং ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা’’তিআদি ৰত্তুং সক্কা. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰেদনাত্তিকাদীসু পনা’’তিআদি. তথাতি ইমিনা ‘‘একেকস্সপি দুকাদিভেদানঞ্চা’’তি ইমং অনুকড্ঢতি.

এতস্মিন্তি ‘‘ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকত’’ন্তি এৰং ৰিপাককিরিযাব্যাকতগ্গহণে. ‘‘সব্বস্মিং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, কত্থ পন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ রূপন্তি এত্থেৰা’’তি. এৰং পঠমে ৰাক্যে অতিব্যাপিতং পরিহরিত্ৰা দুতিযে অব্যাপিতং পরিহরিতুং ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এত্থাতি ‘‘ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকত’’ন্তি এত্থ ন গহেতব্বং তস্সপি আরুপ্পে উপ্পজ্জমানস্স রূপেন ৰিনা উপ্পত্তিতো. এত্থ চ যথা হেতুপচ্চযগ্গহণেনেৰ অহেতুকং নিৰত্তিতং, এৰং চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ রূপন্তি রূপগ্গহণেনেৰ আরুপ্পে ৰিপাকোপি তত্থ উপ্পজ্জমানেন চিত্তুপ্পাদেন সদ্ধিং ন গহিতো. তং পনেতং অত্থসিদ্ধমেৰ অকত্ৰা সরূপতো পাকটতরং কত্ৰা দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিপাকাব্যাকত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পটিসন্ধিপচ্ছিমচিত্তানি পনেত্থ সতিপি রূপস্স অনুপ্পাদনে ৰৰত্থানাভাৰতো ন গহিতানীতি দট্ঠব্বং.

পচ্চযভূতস্সাতি খন্ধানং পচ্চযভূতস্স ৰত্থুস্স অগ্গহিততাপত্তিং নিৰারেতুং, কথং? পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন, কত্থ? ‘‘কটত্তা চ রূপ’’ন্তি এতস্মিং সামঞ্ঞৰচনে ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থূ’’তি ৰুত্তং, এৰঞ্হিস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দস্সিতা হোতীতি. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৰচনদ্ৰযন্তি ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পদদ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তং. সামঞ্ঞেন গহিতন্তি ‘‘কটত্তা চ রূপ’’ন্তি ইমিনা সামঞ্ঞৰচনেন, কটত্তারূপসামঞ্ঞেন ৰা গহিতং.

উপাদারূপগ্গহণেন ৰিনা ‘‘উপাদারূপ’’ন্তি অগ্গহেত্ৰা কেৰলং চিত্তসমুট্ঠানরূপং ‘‘কটত্তারূপং’’ইচ্চেৰ গহেত্ৰাতি অত্থো. এতস্মিং পন দস্সনেতি ‘‘মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৰুত্তে এতস্মিং অত্থদস্সনে. খন্ধপচ্চযসহিতন্তি পটিসন্ধিযং কটত্তারূপং, পৰত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানং রূপং ৰদতি. অসহিতন্তি পন পৰত্তিযং কটত্তারূপং আহারসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠানং অনিন্দ্রিযবদ্ধং অসঞ্ঞভৰসঙ্গহিতঞ্চ রূপং. পটিসন্ধিযম্পীতি পি-সদ্দেন পৰত্তিযম্পি কটত্তারূপং অঞ্ঞঞ্চ তত্থ উপ্পজ্জনকং উপাদারূপন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. কথং পনেত্থ ভূতে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানস্স রূপস্স হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি? ‘‘খন্ধে পটিচ্চ হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জমানং রূপং ভূতেপি পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি এৰং পদমেতং, ভূতানং ৰা হেতুপচ্চযতো নিব্বত্তত্তা এৰং ৰুত্তং. কারণকারণম্পি হি কারণন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি যথা ‘‘চোরেহি গামো দড্ঢো’’তি.

ভূতে পটিচ্চ উপাদারূপন্তি পদুদ্ধারো কতো, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপ’’ন্তি পন পাঠোতি অট্ঠকথাযঞ্চ তমেৰ ৰুত্তং. অযং হেত্থত্থো – ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপ’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ৰুত্তনযেন উপাদারূপম্পি কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি. কো পন সো নযোতি তং দস্সেতুং ‘‘মহাভূতে…পে… সন্ধাযাহা’’তি ৰুত্তং. তত্থ অত্থতো অযং নযো ৰুত্তোতি ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং রূপং কটত্তারূপং উপাদারূপ’’ন্তি ইমিনা অব্যাকতে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদারূপানং উপ্পত্তিৰচনেন কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদারূপানং উপ্পত্তি অত্থতো ৰুত্তো হোতীতি অত্থো.

৫৪. রূপেন ৰিনা পচ্চযুপ্পন্নং ন লব্ভতীতি এতেন যা পুচ্ছা অরূপমিস্সকাৰসানা, তাপি ইধ ন গয্হন্তি, পগেৰ রূপাৰসানাতি দস্সেতি.

৫৭. তায সমানলক্খণাতি পঞ্চক্খন্ধপটিসন্ধিতায গব্ভসেয্যকপটিসন্ধিযা সমানলক্খণা. পরিপুণ্ণধম্মানন্তি পরিযত্তিৰিভাগানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং. এত্থাতি এতস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে.

চিত্তকম্মসমুট্ঠানরূপন্তি চিত্তসমুট্ঠানরূপং কম্মসমুট্ঠানরূপঞ্চ. পুন আহারসমুট্ঠানন্তি এত্থ পুনগহণং উতুসমুট্ঠানাপেক্খং. ন হি তং পুব্বে বাহিরগ্গহণেন অগ্গহিতং, আহারসমুট্ঠানং পন অগ্গহিতমেৰ, উতুসমুট্ঠানস্স কস্মা পুনগহণন্তি আহ ‘‘এতেহী’’তিআদি. তত্থাতি অসঞ্ঞসত্তেসু. তস্সাতি উতুসমুট্ঠানস্স. আদিম্হীতি বাহিরআহারসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানঅসঞ্ঞসত্তৰসেন আগতৰারেহি পঠমৰারে. অৰিসেসৰচনন্তি বাহিরাদিৰিসেসং অকত্ৰা ৰুত্তৰচনং, অরূপম্পি পচ্চযং লভন্তং অত্থং হেতাদিকে পচ্চযে লভন্তং সহ সঙ্গণ্হিত্ৰাতি যোজনা. তস্সাতি, তত্থাতি চ পদদ্ৰযেন যথাৰুত্তং পঠমৰারমেৰ পচ্চামসতি. তংসমানগতিকন্তি চিত্তসমুট্ঠানগতিকং. ইধাপীতি ইমস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসেপি. কম্মপচ্চযৰিভঙ্গে ৰিযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযনিদ্দেসে ৰিয. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তংসমুট্ঠানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপম্পি সঙ্গণ্হাতী’’তি. অযঞ্চ অত্থৰিসেসো এত্থ একংসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি…পে… অত্থী’’তি আহ.

অৰিসেসেত্ৰাতি ‘‘উতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা ৰিসেসং অকত্ৰা. উপাদারূপন্তি ৰিসেসেত্ৰাৰ কস্মা পন ৰুত্তানীতি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীসূতি আদি-সদ্দেন সহজাতপচ্চযাদিং সঙ্গণ্হাতি. সহাতি চিত্তসমুট্ঠানরূপং কটত্তারূপন্তি এৰং একতো. ৰিসুন্তি চিত্তসমুট্ঠানং রূপং কটত্তারূপতো ৰিসেসেত্ৰা. তত্থ বাহিরগ্গহণাদীহি ৰিযাতি যথা ‘‘বাহিরং একং মহাভূত’’ন্তিআদীসু বাহিরআহারসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানগ্গহণেহি মহাভূতানি ৰিসেসিতানি, এৰং এত্থ ‘‘মহাভূতে পটিচ্চা’’তি এতস্মিং নিদ্দেসে মহাভূতানং কেনচি ৰিসেসনেন অৰিসেসিতত্তা চিত্তসমুট্ঠানরূপভাৰকটত্তারূপভাৰেহি ৰিসেসেত্ৰাৰ ৰুত্তানীতি যোজনা.

ইদানি অঞ্ঞেনপি কারণেন তেসং ৰিসেসিতব্বতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ন কোচি পচ্চযোতি ইদং পট্ঠানে আগতনিযামেন রূপং উপনিস্সযপচ্চযং ন লভতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘হেতাদীসূ’’তি. তদৰিনাভাৰতো পন তস্স চিত্তকম্মানং কারণভাৰো ৰেদিতব্বো, যতো ইদ্ধিচিত্তনিব্বত্তানি কম্মপচ্চযানি চাতি ৰুত্তানি. ননু চিত্তং আহারউতুসমুট্ঠানানং পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন উপত্থম্ভকত্তেন, ন জনকত্তেনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আহার…পে… জনক’’ন্তি. কিং পন তেসং জনকন্তি আহ ‘‘মহাভূতানেৰ…পে… জনকানী’’তি. চিত্তেন কম্মুনা চ ৰিনা অভাৰে যথাক্কমং চিত্তকম্মসমুট্ঠানউপাদারূপানন্তি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানরূপকটত্তারূপভূতানেৰাতি চিত্তকম্মসমুট্ঠানমহাভূতনিব্বত্তানেৰ মহাভূতানং তেসং আসন্নকারণত্তা. অঞ্ঞানীতি উতুআহারসমুট্ঠানানি উপাদারূপানি ৰদতি. ৰিসেসনং কতং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং রূপং কটত্তারূপং উপাদারূপ’’ন্তি. সমানজাতিকেন রূপেন উতুনা আহারেন চাতি অত্থো. পাকটৰিসেসনানেৰাতি ইদং যেহি মহাভূতেহি তানি নিব্বত্তানি, তেসং ‘‘আহারসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠান’’ন্তি ৰিসেসিতত্তা ৰুত্তং. ন ৰিসেসনং অরহন্তি ন ৰিসেসিতব্বানি কারণৰিসেসনেনেৰ ৰিসেসস্স সিদ্ধত্তা, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদারূপ’’ন্ত্ৰেৰ ৰত্তব্বন্তি অত্থো. এতানি পন চিত্তজকম্মজরূপানি.

সৰিসেসেনাতি যেন ৰিসেসেন ৰিসেসিতা, তং দস্সেন্তো চিত্তং সন্ধাযাহ ‘‘সহজাতাদিপচ্চযভাৰতো’’তি, ইতরং পন সন্ধায ‘‘মূলকারণভাৰতো’’তি, কম্মূপনিস্সযপচ্চযভাৰতোতি অত্থো. ইতরানীতি আহারউতুসমুট্ঠানানিপি উপাদারূপানি. মহাভূতৰিসেসনেনেৰ ৰিসেসিতানীতি ‘‘আহারসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চ উতুসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চা’’তি মহাভূতৰিসেসনেনেৰ জনকপচ্চযেন আহারেন উতুনা চ ৰিসেসিতানি. ইধাতি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং রূপং কটত্তারূপং উপাদারূপ’’ন্তি ইমস্মিং ৰচনে. এত্থ হি উপাদারূপানং চিত্তকম্মসমুট্ঠানতাৰচনেন তংনিস্সযানম্পি তব্ভাৰো পকাসিতোতি. অঞ্ঞতরৰিসেসনং উভযৰিসেসনং হোতি উভযেসং অৰিনিব্ভোগেন পৰত্তনতো.

৫৮. পুব্বেতি হেতুপচ্চযাদীসু. ৰিসুং পচ্চযভাৰেনাতি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা কটত্তা চ রূপ’’ন্তিআদিনা ৰত্থুস্স ৰিসুং পচ্চযভাৰেন. এত্থ চ ৰিসুংযেৰ পচ্চযভাৰেন দস্সিতানীতি ন সক্কা ৰত্তুং, ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থু, ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পচ্চযুপ্পন্নভাৰো ৰিয খন্ধানং একতোপি পচ্চযভাৰো দস্সিতো. তেনেৰ হি তস্মিং অত্থে অত্তনো অরুচিং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেনাহা’’তি. যো পনত্থো অত্তনো রুচ্চতি, তং দস্সেতুং ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৰত্থূতি ইদং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. খন্ধানং পচ্চযভূতানং পটিচ্চট্ঠফরণতাদস্সনং, ৰত্থুস্স পচ্চযভূতস্স পটিচ্চট্ঠফরণতাদস্সনং, ন খন্ধানন্তি সম্বন্ধো. ইধেৰাতি ইমস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে এৰ. হেতুপচ্চযাদীসুপি অযমেৰ নযো, তত্থ হি পটিচ্চট্ঠফরণস্স সমানতা. দস্সিতায পটিচ্চট্ঠদ্ৰযফরণতায. খন্ধৰত্থূনঞ্চ দস্সিতাযেৰাতি খন্ধৰত্থূনঞ্চ একতো পটিচ্চট্ঠফরণতা দস্সিতাযেৰ.

এৰমাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তি এৰমাদি সঙ্গয্হতি. ননু ভৰিতব্বন্তি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীহি ৰিযাতি সদিসূদাহরণন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. যং ‘‘একং, তযো, দ্ৰে চ খন্ধে পটিচ্চা’’তি ৰুত্তং পচ্চযজাতন্তি অত্থো. পচ্চযট্ঠো হি পটিচ্চট্ঠো. তেনাহ ‘‘তে হেতুপচ্চযভূতা এৰ ন হোন্তী’’তি. এতেন ন পটিচ্চট্ঠফরণকস্স একন্তিকো হেতুআদিপচ্চযভাৰোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এস নযো আরম্মণপচ্চযাদীসূ’’তি. ন হি আরম্মণপচ্চযভূতো ধম্মো পটিচ্চট্ঠং ফরতি. ৰুত্তঞ্চ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আরম্মণপচ্চযা’’তি.

পচ্চযন্তরেনপি উপকারকতামত্তম্পি গহেত্ৰা পটিচ্চৰারে ৰারন্তরে চ হেতুআদিপচ্চযা দস্সিতাতি উপচযেন যথাৰুত্তং ৰিভাৰেন্তো ‘‘পচ্চযৰারে চা’’তিআদিমাহ. তংপচ্চযাতি ৰত্থুপচ্চযা, যথারহং পচ্চযভূতং ৰত্থুং লভিত্ৰাতি অত্থো. তেতি কুসলে খন্ধে পটিচ্চ. তেসন্তি মহাভূতানং খন্ধানং. পচ্চযভাৰাভাৰতোতি ইদং খন্ধানং হেতুসহজাতাদিপচ্চযভাৰস্স মহাভূতেসু দিট্ঠত্তা ৰুত্তং. যদি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাপি তে তেসং ভৰেয্যুন্তি পরস্স আসঙ্কনিরাসঙ্কং করোন্তো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞসদ্দো হী’’তিআদিমাহ. নিরপেক্খোতি অঞ্ঞনিরপেক্খো. ন হি হেতুধম্মো ধম্মন্তরাপেক্খো হুত্ৰা হেতুপচ্চযো হোতি, সদ্দসীসেনেত্থ অত্থো ৰুত্তো. অঞ্ঞতরাপেক্খোতি অত্তনা সহকারিকারণভূতং, ইতরং ৰা যং কিঞ্চি অঞ্ঞতরং অপেক্খতীতি অঞ্ঞতরাপেক্খো. যথাৰুত্তেতরেতরাপেক্খোতি অরূপক্খন্ধাদিভেদং পাল়িযং ৰুত্তপ্পকারং ইতরেতরং মিথু পচ্চযভূতং অপেক্খতীতি ইতরেতরাপেক্খো. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ খন্ধা মহাভূতা ইধ যথাৰুত্তা ভৰেয্যুন্তি কস্মা ৰুত্তং. ন হি খন্ধা মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰেন ৰুত্তা, অথ খন্ধা চ মহাভূতা চাতি ৰিসুং ৰিসুং গয্হেয্যুং, এৰং সতি ‘‘মহাভূতা খন্ধানং ন কোচি পচ্চযো’’তি ন ৰত্তব্বং.

যস্স সযং পচ্চযো, ততো তেন তন্নিস্সিতেন ৰাতি যস্স ধম্মস্স সযং অত্তনা পচ্চযো হোতি, ততো ধম্মতো সযং উপ্পজ্জমানং কথং তেন ধম্মেন তন্নিস্সিতেন ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন এৰংভূতং তং ধম্মজাতং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি ৰুত্তমেৰত্থং উদাহরণেন ৰিভাৰেতি ‘‘যথা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘খন্ধে পটিচ্চ খন্ধা’’তি ইদং ‘‘তেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি ইমস্স উদাহরণং, ‘‘ৰত্থুং পচ্চযা খন্ধা’’তি ইদং পন ‘‘তন্নিস্সিতেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি এতস্স. তস্মাতি ৰুত্তমেৰ অত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. অত্তনো পচ্চযস্স পচ্চযত্তাভাৰতোতি অত্তনো পচ্চযভূতস্স অরূপক্খন্ধস্স পচ্চযভাৰাভাৰতো. ন হি মহাভূতা যতো খন্ধতো উপ্পন্না, তেসং পচ্চযা হোন্তি. তদপেক্খত্তাতি ইতরেতরপচ্চযভাৰাপেক্খত্তা. খন্ধে পটিচ্চ পচ্চযা চাতি পটিচ্চৰারে ৰুত্তনিযামেনেৰ খন্ধে পটিচ্চ, পচ্চযৰারে ৰুত্তনিযামেন খন্ধে পচ্চযা চ. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা চ ৰুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতো অঞ্ঞস্মা নিস্সযপচ্চযাদিতো মহাভূতানং উপ্পত্তি ৰুত্তা চাতি অত্থো. ৰত্থুং পচ্চযা উপ্পজ্জমানাতি ৰত্থুং পুরেজাতপচ্চযং কত্ৰা উপ্পজ্জমানা. তন্নিস্সিতেন চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেনাতি তং ৰত্থুং নিস্সিতেন খন্ধেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা যথাৰুত্তেন কারণেন ৰত্থুং পচ্চযা…পে… ৰুত্তা, ইমিনা পরিযাযেন পন উজুকং পৰত্তিযং ৰত্থুস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৰোতি অত্থো.

৫৯. সা ন গহিতাতি যা ‘‘চক্খাযতনং নিস্সাযা’’তিআদিনা চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা ৰুত্তা, সা ইধ পটিচ্চৰারে ন ৰুত্তাতি অত্থো সহজাতত্থো পটিচ্চত্থোতি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘চক্খাযতনাদীনি…পে… অধিপ্পাযো’’তি. যেসং পন অরূপক্খন্ধমহাভূতনামরূপচিত্তচেতসিকমহাভূতরূপিধম্মানং ৰসেন ছধা নিস্সযপচ্চযো ইচ্ছিতো, তেসং ৰসেন ইধ ৰিভত্তো এৰ. কথং রূপিৰসেন ৰিভত্তোতি চে? ‘‘ৰত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি হদযৰত্থুৰসেন সরূপতো দস্সিতো এৰ. ইতরেসম্পি ৰসেন ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নিস্সযপচ্চযা’’তি এত্থ দস্সিতো. যথা হি ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আরম্মণপচ্চযা’’তিআদীসু রূপাযতনাদীনং অসতিপি পটিচ্চট্ঠফরণে আরম্মণপচ্চযভাৰো দস্সিতো হোতি, এৰমিধাপি চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযভাৰো দস্সিতো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিস্সয…পে… ন গহিতানী’’তি.

৬০. দ্ৰীসু উপনিস্সযেসূতি অনন্তরপকতূপনিস্সযেসু. কুসলাপি পন মহগ্গতাতি পি-সদ্দেন অব্যাকতে মহগ্গতে আকড্ঢতি ‘‘কুসলাপি মহগ্গতা আরম্মণূপনিস্সযং ন লভন্তি, পগেৰ অব্যাকতা’’তি. কদাচি ন লভন্তি, যদা গরুং কত্ৰা ন পৰত্তন্তীতি অত্থো.

৬১. অঞ্ঞত্থ হেতুপচ্চযাদীসু. পচ্চযং অনিদ্দিসিত্ৰাতি পচ্চযং ধম্মং সরূপতো অনিদ্দিসিত্ৰা. ন হি হেতুপচ্চযনিদ্দেসাদীসু অলোভাদিকুসলাদিসরূপৰিসেসতো হেতুআদিধম্মা দস্সিতা. কুসলাদীসূতি ইদং অলোভাদিৰিসেসনং. তেন যথা অলোভাদীসু অযমেৰ পচ্চযোতি নিযমো নত্থি, এৰং তব্বিসেসেসু কুসলাদীসূতি দস্সেতি. ইধ পন পুরেজাতপচ্চযে. ৰত্থুনৰত্থুধম্মেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. পুরেজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে, আরুপ্পে উপ্পজ্জমানে চ খন্ধে নিৰত্তেতি. কস্মা পনেত্থ ৰত্থুপুরেজাতমেৰ গহিতং, ন আরম্মণপুরেজাতন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘আরম্মণপুরেজাতম্পি হি ৰত্থুপুরেজাতে অৰিজ্জমানে ন লব্ভতী’’তি. তস্সাতি পটিসন্ধিৰিপাকস্স. ন উদ্ধটোতি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নেৰৰিপাক…পে… তীণীতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. অলাভতোতি যদি লব্ভেয্য, ‘‘চত্তারী’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি দস্সেতি. তত্থাতি ৰিপাকত্তিকে. তীণীতি ‘‘ৰিপাকং ধম্মং পটিচ্চ ৰিপাকো ধম্মো উপ্পজ্জতি পুরেজাতপচ্চযা, ৰিপাকধম্মধম্মং, নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মং পটিচ্চা’’তি ইমানি তীণি.

৬৩. তদুপাদারূপানন্তি তে মহাভূতে নিস্সায পৰত্তউপাদারূপানং. ৰদতীতি একক্খণিকনানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৰদতি অৰিনিব্ভোগৰসেন পৰত্তমানানং তেসং পচ্চযেন ৰিসেসাভাৰতো. পৰত্তিযং কটত্তারূপানন্তি ৰিসেসনং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপানং একক্খণিকস্সপি কম্মপচ্চযস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতান’’ন্তি দুৰিধোপি কম্মপচ্চযো ৰুত্তো.

৬৪. যং যং পটিসন্ধিযং লব্ভতীতি চক্খুন্দ্রিযাদীসু যং যং ইন্দ্রিযরূপং পটিসন্ধিযং লব্ভতি, তস্স তস্স ৰসেন ইন্দ্রিযরূপঞ্চ ৰত্থুরূপঞ্চ ‘‘কটত্তারূপ’’ন্তি ৰুত্তং.

৬৯. কেসঞ্চীতি পঞ্চৰোকারে পটিসন্ধিক্খন্ধাদীনং. তেসঞ্হি ৰত্থু নিযমতো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি. সমানৰিপ্পযুত্তপচ্চযাতি সদিসৰিপ্পযুত্তপচ্চযা. কুসলাকুসলা হি খন্ধা একচ্চে চ অব্যাকতা যস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, ন সযং ততো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি চিত্তসমুট্ঠানানং ৰিপ্পযুত্তপচ্চযাভাৰতো ৰত্থুনাৰ ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেন উপ্পজ্জনতো. একচ্চে পন অব্যাকতা যস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, সযম্পি ততো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি যথা পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুক্খন্ধা. তেন ৰুত্তং ‘‘কেসঞ্চি খন্ধা…পে… নানাৰিপ্পযুত্তপচ্চযাপী’’তি. পচ্চযং পচ্চযং করোতীতি পচ্চযধম্মং ৰত্থুং খন্ধে চ অত্তনো পচ্চযভূতং করোতি, যথাৰুত্তং পচ্চযধম্মং পচ্চযং কত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. তংকিরিযাকরণতোতি ৰিপ্পযুত্তপচ্চযকিচ্চকরণতো. পটিচ্চ উপ্পত্তি নত্থীতি পটিচ্চট্ঠফরণং নত্থি সহজাতট্ঠো পটিচ্চট্ঠোতি কত্ৰা. ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তী’’তি এত্তকমেৰাহ, কিং পটিচ্চ? খন্ধেতি পাকটোযমত্থোতি. তেনাহ ‘‘কিং পন পটিচ্চা’’তিআদি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তরস্স ৰিধি পটিসেধো ৰা হোতীতি গণ্হেয্যাতি তং নিৰারেতুং ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনন্তরত্তা…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি আহ.

৭১-৭২. সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতানং ৰসেনেতং ৰুত্তন্তি সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতানং পচ্চযানং ৰসেন এতং ‘‘ইমে তেৰীসতি পচ্চযা’’তিআদিৰচনং ৰাচনামগ্গং দস্সেন্তেহিপি পাল়িযং ৰুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. একেনপীতি কুসলাদীসু চ পদেসু একেনপি পদেন, তস্মিং তস্মিং ৰা পচ্চযনিদ্দেসে ৰাক্যসঙ্খাতেন একেনপি পদেন. তযো পচ্চযাতি হেতুআরম্মণাধিপতিপচ্চযা. তে চত্তারো পচ্ছাজাতঞ্চ ৰজ্জেত্ৰাতি এত্থ যথাৰুত্তে চত্তারো পচ্চযে ৰিত্থারিতত্তা ‘‘ৰজ্জেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, পচ্ছাজাতং পন সব্বেন সব্বং অগ্গহিতত্তা. এত্তকা হি একূনৰীসতি পচ্চযা যথাৰুত্তে পচ্চযে ৰজ্জেত্ৰা অৰসিট্ঠা. যে পনাতি পদকারকে ৰদতি. সঙ্খিপিত্ৰাতি পদস্স ‘‘পাল়িযং ৰিত্থারিতং অৰিত্থারিতঞ্চ সব্বং সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি. ‘‘তেৰীসতি পচ্চযা’’তি পাঠেন ভৰিতব্বং ‘‘সব্বং সঙ্গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা. পচ্ছাজাতপচ্চযোযেৰ হি ৰজ্জেতব্বোতি. এৰং ৰাদন্তরে ৰত্তব্বং ৰত্ৰা ইদানি পাল়িযা অৰিপরীতং অত্থং দস্সেতুং ‘‘আদিম্হি পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

ৰিভঙ্গৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.