২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা
১৮৬. অঞ্ঞধম্মনিস্সযেনাতি ‘‘যো তেসং রূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৪) অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন গহেতব্বং. পৰত্তিঞ্চ গহেত্ৰা গতেসু ৰিস্সজ্জনেসু, চুতিপটিসন্ধিযো গহেত্ৰা গতেসু যোজনা ন লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. অলব্ভমানা চ সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্রিযেহেৰ ন লব্ভতি. তংমূলকা চ নযাতি সুখিন্দ্রিযাদিমূলকা চ নযা. তেহীতি সুখিন্দ্রিযাদীহি. যোজনাতি ‘‘পৰত্তে সুখিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তিআদিনা উপ্পজ্জমানেহি যোজনা. তংমূলকা চ তথাযোজনামূলভূতা চ নযা জীৰিতিন্দ্রিযাদিমূলকা চ নযা. পাকটাযেৰাতি পাল়িগতিযা এৰ ৰিঞ্ঞাযমানযোজনত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যা এৰ.
তং ৰচনং. সোমনস্সৰিরহিতসচক্খুকপটিসন্ধিনিদস্সনৰসেনাতি সোমনস্সৰিরহিতসচক্খুকপটিসন্ধিযেৰ নিদস্সনন্তি যোজেতব্বং. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নিদস্সনমত্তমেতং, ন পন গণনপরিচ্ছিন্দন’’ন্তি আহ ‘‘ন হি চতুন্নংযেৰাতি নিযমো কতো’’তি. তংসমানলক্খণাতি তায সচক্খুকপটিসন্ধিতায সমানলক্খণাতি পরিত্তৰিপাকগ্গহণং. তত্থ সসোমনস্সপটিসন্ধিযো সন্ধায উপেক্খাপটিসন্ধিযো নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তাতি কেচি. পরিত্তৰিপাকপটিসন্ধি চ কুসলৰিপাকাহেতুকপটিসন্ধি ৰেদিতব্বা. সাপি হি সচক্খুকা সিযা. তংসমানলক্খণাতি ৰা তায উপেক্খাসহগতায সমানলক্খণা যথাৰুত্তঅহেতুকপটিসন্ধি চ পঞ্চমজ্ঝানপটিসন্ধি চ. যদি এৰং ‘‘চতুন্ন’’ন্তি কস্মা গণনপরিচ্ছেদোতি আহ ‘‘কামাৰচরে…পে… নিদস্সনং কত’’ন্তি. তেনাতি উপেক্খাসহগতমহাৰিপাকনিদস্সনেন, যেহি সমানতায ইমে নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তা, তে একংসেন তংসভাৰা এৰাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যথা সসোমনস্স…পে… তো হোতী’’তি.
ননু চ গব্ভসেয্যকেসু অযমত্থো একংসতো ন লব্ভতীতি আসঙ্কং সন্ধাযাহ ‘‘গব্ভসেয্যকানঞ্চ…পে… দস্সিতা হোতী’’তি. তেনাহ ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি. তত্থ যদি সহেতুকপটিসন্ধিকানং কামাৰচরানং নিযমতো সচক্খুকাদিভাৰদস্সনং গব্ভসেয্যকৰসেন লব্ভেয্য, যুত্তমেতং সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গব্ভসেয্যকেপি হী’’তিআদি. তথা আযতনযমকে দস্সিতন্তি ইদং আযতনযমকৰণ্ণনাযং অত্তনা ৰুত্তং ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযযমকে’’তিআদিৰচনং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি সোমনস্সিন্দ্রিযুপ্পাদককম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্রিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৰ চক্খুন্দ্রিযুপ্পত্তি, তাৰ উপ্পজ্জমানতায ‘‘অভিনন্দিতব্বত্তা’’তি ৰুত্তং. সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানন্তি ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানং. ইত্থীনং অঘানকানং উপপজ্জন্তীনন্তি আদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘ইত্থীনং অচক্খুকানং উপপজ্জন্তীন’’ন্তিআদিং সঙ্গণ্হাতি. তে এৰাতি গব্ভসেয্যকা এৰ.
তংসমানলক্খণন্তি সোপেক্খঅচক্খুকপটিসন্ধিভাৰেন সমানলক্খণং. তত্থাতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে. সমাধিলেসো দুব্বলসমাধি যো চিত্তট্ঠিতিমত্তো. তস্মাতি যস্মা চিত্তট্ঠিতি ৰিয দুব্বলং ৰীরিযং নত্থি, যো ‘‘ৰীরিযলেসো’’তি ৰত্তব্বো, তস্মা, লেসমত্তস্সপি ৰীরিযস্স অভাৰাতি অত্থো. অঞ্ঞেসূতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্ততো অঞ্ঞেসু. কেসুচীতি একচ্চেসু. উভযেনপি মনোদ্ৰারাৰজ্জনহসিতুপ্পাদচিত্তং ৰদতি. ইধাতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে. সমাধিৰীরিযানি ইন্দ্রিযপ্পত্তানি চ ন হোন্তীতি সমাধিকিচ্চং পটিক্খিপতি, ন সমাধিমত্তং, ন ৰীরিযলেসস্স সব্ভাৰতোতি যোজেতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘ৰিসেসনঞ্হি ৰিসেসিতব্বে পৰত্ততী’’তি. যস্মিং ৰীরিযে সতি ইন্দ্রিযুপ্পত্তি সিযা, তদেৰ তত্থ নত্থীতি অত্থো.
অপাযে ওপপাতিকৰসেনাতি ইদং সুগতিযং ওপপাতিকো ৰিকলিন্দ্রিযো ন হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ‘‘লব্ভন্তেৰ ঞাণৰিপ্পযুত্তান’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা ‘‘দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৰসেনা’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তেসন্তি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযসন্তানানং. ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং পন উপ্পাদনিরোধা অভিণ্হসোৰ হোন্তীতি. পঠমকপ্পিকাদীনন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন গহিতানং পরিৰত্তমানলিঙ্গানং ৰসেন উপ্পাদনিরোধগ্গহণং ৰেদিতব্বং. পঠমকপ্পিকানং পন ৰসেন উপ্পাদো এৰ লব্ভতি. ‘‘চুতিউপপত্তিৰসেনেৰ দুতিযপুচ্ছাসুপি সন্নিট্ঠানেহি গহণং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ইদং উপাদিন্নইন্দ্রিযেহি নিযমিতত্তা ৰুত্তং.
১৯০. সন্তানুপ্পত্তিনিরোধদস্সনতোতি সন্তানৰসেন উপ্পাদনিরোধানং দিস্সমানত্তা. এতেন রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স চক্খুন্দ্রিযাদিসমানগতিকতং যুত্তিতো সাধেতি. আগমতো পন ‘‘ৰিনা সোমনস্সেনা’’তিআদিনা পরতো সাধেস্সতি. ছেদোতি নামং দট্ঠব্বং সরূপদস্সনেনেৰ সংসযছেদনতো.
তস্সাতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স. তে চ অসঞ্ঞসত্তা. ননু চ উপ্পাদোৰ জীৰিতিন্দ্রিযস্স চুতিউপপত্তিৰসেন ৰত্তব্বো, ন অনুপ্পাদোতি আহ ‘‘অনুপ্পাদো…পে… ন পৰত্তে’’তি. অযঞ্চ নযো ন কেৰলং পুরিমকোট্ঠাসে এৰ, অথ খো ইতরকোট্ঠাসেপি গহিতো এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসেপী’’তিআদিমাহ.
‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি যেনাধিপ্পাযেন চোদনা কতা, তমধিপ্পাযং ৰিৰরিতুং ‘‘ননু সুদ্ধাৰাস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ন ৰত্তব্বন্তি ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি অত্থো. ইদানি যথা ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. সোমনস্সমনিন্দ্রিযানন্তি সোমনস্সিন্দ্রিযমনিন্দ্রিযানং, অযমেৰ ৰা পাঠো. তদাতি পঠমস্স রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স ধরমানকালে. তস্মাতি যস্মা রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানং অত্থেৰ কালভেদো, উভযঞ্চেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা গয্হতি, তস্মা. উভযন্তি সোমনস্সিন্দ্রিযজীৰিতিন্দ্রিযন্তি ইদং উভযং. উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতন্তি এতেন ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি ইদং নিদস্সনমত্তন্তি দস্সেতি. ইদানি তমেৰত্থং উদাহরণেন পাকটতরং কাতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা তাদিসানং অনেকেসং চিত্তানং ভঙ্গক্খণে লব্ভমানং তদেকদেসেন সব্বপঠমস্স উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন নিদস্সিতং, এৰমিধাপি খণদ্ৰযে লব্ভমানং তদেকদেসেন উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতন্তি এৰং নিদস্সনত্থো ৰেদিতব্বো.
তেসন্তি জীৰিতিন্দ্রিযাদীনং. অঞ্ঞত্থাতি পৰত্তে. ইধাতি অনাগতকালভেদে. ন ন সম্ভৰতি উপপত্তিক্খণস্স ৰিয ততো পরং পৰত্তিক্খণস্সপি অনাগতকালভাৰতো. তস্মাতি উপপত্তিতো অঞ্ঞত্থাপি যথাধিপ্পেতউপ্পাদসম্ভৰতো. অযঞ্চ অত্থো ৰারন্তরেপি দিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি. ন হীতিআদিনা তমেৰত্থং সমত্থেতি. তত্থ অপি পচ্ছিম…পে… সন্ধিকস্সাতি অপি-সদ্দেন ‘‘কো পন ৰাদো অপচ্ছিমভৰিকস্স সোমনস্সসহগতপটিসন্ধিকস্সা’’তি দস্সেতি. অপচ্ছিমভৰিকস্স চুতিতো পচ্ছা ‘‘সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘চুতিতো পুব্বেৰা’’তি. এত্থ হি পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থোতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – এত্থ ‘‘যস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এৰমাদীসু যমকেসু যা পঠমপুচ্ছা, তাসু সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো অত্থো. পুচ্ছিতব্বত্থনিস্সযোতি ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিকস্স পুচ্ছিতব্বস্স অত্থস্স নিস্সযভূতো মাদিসোৰ মযা সদিসো এৰ অত্থো উপপত্তিউপ্পাদিন্দ্রিযৰা উপপত্তিক্খণে উপ্পাদাৰত্থইন্দ্রিযসহিতো, উভযুপ্পাদিন্দ্রিযৰা পটিসন্ধিপৰত্তীসু উপ্পাদাৰত্থইন্দ্রিযসহিতো ৰা. পটিনিৰত্তিত্ৰাপি পুচ্ছিতব্বত্থস্স নিস্সযোতি ‘‘যস্স ৰা পনা’’তিআদিনা পটিনিৰত্তিত্ৰা পুচ্ছিতব্বস্সপি সংসযত্থস্স নিস্সযোতি এৰং ইমিনা ৰিয অজ্ঝাসযেন ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদীসু দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থমেৰ সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতমেৰ অত্থং নিযমেতি. তত্থেৰ তাসু এৰ পুব্বে ৰুত্তপঠমপুচ্ছাসু এৰ. পুচ্ছিতব্বং ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদীসু অনাগতভাৰমত্তেন সরূপতো গহিতং উপ্পাদং উপ্পাদসঙ্খাতং, ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতী’’তিআদীসু অনাগতভাৰমত্তেন সরূপতো গহিতং নিরোধং ৰা নিরোধসঙ্খাতং ৰা সংসযত্থং ন নিযমেতীতি. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন সন্নিট্ঠানত্থস্স নিযমো হোতি, ন সংসযত্থস্স, তস্মা ‘‘যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা’’তি ৰুত্তং. এস নযোতি য্ৰাযং উপ্পাদৰারে ৰিচারো ৰুত্তো, নিরোধৰারেপি এসেৰ নযো. তথা হি ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তং.
এৰং অৰুত্তত্তাতি উপ্পাদনিরোধানং অনাগতানং সরূপেন অৰুত্তত্তা. ন হি তত্থ তে সরূপেন ৰুত্তা, অথ খো ‘‘নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিক্খেপমুখেন ৰুত্তা. তত্থাতি অনুলোমে. ন এৰং যোজেতব্বা পটিলোমে. তমেৰ অযোজেতব্বতং ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. উপ্পাদনিরোধে অতিক্কমিত্ৰা উপ্পাদনিরোধা সম্ভৰন্তি যোজেতুং, তথা উপ্পাদনিরোধে অপ্পত্ৰা উপ্পাদনিরোধা সম্ভৰন্তি যোজেতুন্তি যোজনা. ইদঞ্চ দ্ৰযং যথানুলোমে সম্ভৰতি, ন এৰং পটিলোমে. তেনাহ ‘‘ন এৰং…পে… সম্ভৰন্তী’’তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘অভূতাভাৰস্স…পে… সম্ভৰানুপপত্তিতো’’তি. অভূতাভাৰস্সাতি অভূতস্স অভাৰস্স, অভূতস্স উপ্পাদস্স নিরোধস্স চ অভাৰস্সাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অভূতুপ্পাদনিরোধাভাৰো চ পটিলোমে পুচ্ছিতো’’তি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি চ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ৰিস্সজ্জনন্তি সম্বন্ধো. অস্স ৰিসেসরহিতস্স অভূতাভাৰস্সাতি ইমস্স যথাৰুত্তস্স যথা রূপাভাৰো ৰেদনাভাৰোতি কোচি অভাৰোপি ৰিসেসসহিতো, ন এৰমযন্তি ৰিসেসরহিতস্স অভূতাভাৰস্স.
কালন্তরযোগাভাৰতোতি কালৰিসেসযোগাভাৰতো. যাদিসানন্তি যানি ভূতানি ন ৰত্তমানানি সতি পচ্চযে উপ্পজ্জনারহানি, তেসং অনাগতানন্তি অত্থো. উপ্পাদনিরোধাভাৰেন পুচ্ছিতব্বস্সাতি ‘‘নুপ্পজ্জিস্সতি ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি এৰং উপ্পাদস্স নিরোধস্স চ অভাৰেন পুচ্ছিতব্বস্স অত্থস্স. সন্নিস্সযো নিস্সযভূতো সন্নিট্ঠানেন সন্নিচ্ছিতো সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো. সো যথাৰুত্তো অত্থো নিস্সযো এতেসন্তি তন্নিস্সযা. তাদিসানংযেৰ অনাগতানংযেৰ উপপত্তিচুতিউপ্পাদনিরোধানং উপপত্তিচুতিসঙ্খাতউপ্পাদনিরোধানং অনুপ্পাদানিরোধানং পটিক্খেপৰসেন. জীৰিতাদীনম্পি জীৰিতমনিন্দ্রিযাদীনম্পি. অনুপ্পাদানিরোধা সংসযপদেন পুচ্ছিতা হোন্তি ‘‘যস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্রিযং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি. ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং ৰিভজিত্ৰা ৰত্তব্বস্স অভাৰতো. তেনাহ ‘‘ন ৰুত্তং…পে… ৰিস্সজ্জন’’ন্তি.
যে সোপেক্খপটিসন্ধিকা ভৰিস্সন্তি রূপলোকে, তে সঙ্গহিতাতি যোজনা. তংসমানলক্খণতাযাতি তেন সোপেক্খপটিসন্ধিকভাৰেন সমানলক্খণতায. তং পমাদলিখিতং ধম্মযমকে তাদিসস্সেৰ ৰচনস্স অভাৰতো. তত্থপি যং ৰত্তব্বং, তং চিত্তযমকে ৰুত্তং ‘‘ন হি খণপচ্চুপ্পন্নে উপ্পজ্জিত্থাতি অতীতৰোহারো অত্থী’’তিআদিনা.
পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.