যমকপকরণ-অনুটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

সঙ্খেপেনেৰাতি উদ্দেসেনেৰ. যং ‘‘মাতিকাঠপন’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মেসূতি খন্ধাদিধম্মেসু কুসলাদিধম্মেসু চ. অৰিপরীততো গহিতেসু ধম্মেসু মূলযমকাদিৰসেন পৰত্তিযমানা দেসনা ৰেনেয্যানং নানপ্পকারকোসল্লাৰহা পরিঞ্ঞাকিচ্চসাধনী চ হোতি, ন ৰিপরীততোতি আহ ‘‘ৰিপরীতগ্গহণং…পে… আরদ্ধ’’ন্তি. এতেন কথাৰত্থুপকরণদেসনানন্তরং যমকপকরণদেসনায কারণমাহ. তত্থ ৰিপরীতগ্গহণন্তি পুগ্গলপরিগ্গহণাদিমিচ্ছাগাহং. ধম্মপুগ্গলোকাসাদিনিস্সযানন্তি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তিআদিনা (যম. ১.মূলযমক.১) ধম্মে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (যম. ১.খন্ধযমক.৫০) পুগ্গলং ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (যম. ১.খন্ধযমক.৫১) ওকাসং নিস্সায আরব্ভ পৰত্তানং. আদি-সদ্দেন পুগ্গলোকাসউপ্পাদনিরোধতদুভযপরিঞ্ঞাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সন্নিট্ঠানসংসযানন্তি পাল়িগতিপটিৰচনসরূপদস্সনপটিক্খিপনপটিসেধননযেহি যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স নিচ্ছযকরণং সন্নিট্ঠানং, তদভাৰতো সংসযনং সংসযো. তেসং সন্নিট্ঠানসংসযানং.

কামঞ্চেত্থ ধম্মপটিগ্গাহকানং সংসযপুব্বকং সন্নিট্ঠানন্তি পঠমং সংসযো ৰত্তব্বো, দেসেন্তস্স পন ভগৰতো সন্নিট্ঠানপুব্বকো সংসযোতি দস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতো. সব্বঞ্হি পরিঞ্ঞেয্যং হত্থামলকং ৰিয পচ্চক্খং কত্ৰা ঠিতস্স ধম্মসামিনো ন কত্থচি সংসযো, ৰিস্সজ্জেতুকামতায পন ৰিনেয্যজ্ঝাসযগতং সংসযং দস্সেন্তো সংসযিতৰসেন পুচ্ছং করোতীতি এৰং ৰিস্সজ্জনপুচ্ছনৰসেন ন সন্নিট্ঠানসংসযা লব্ভন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো, নিচ্ছিতসংসযধম্মৰসেনেৰ পনেত্থ সন্নিট্ঠানসংসযা ৰেদিতব্বা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসলেসু কুসলা নু খো, ন নু খো কুসলাতি সন্দেহাভাৰতো’’তিআদি. তেনেৰ চ ‘‘সন্নিট্ঠানসংসযান’’ন্তি, ‘‘সন্নিট্ঠানসংসযৰসেনা’’তি চ পঠমং সন্নিট্ঠানগ্গহণং কতং.

তন্তি যমকপকরণং. তস্স যে সমযাদযো ৰত্তব্বা, তে কথাৰত্থুপকরণদেসনানন্তরো দেসনাসমযো, তাৰতিংসভৰনমেৰ দেসনাদেসো, কুসলাকুসলমূলাদিযমকাকারেন দেসনাতি ৰিভাগতো ‘‘সঙ্খেপেনেৰা’’তিআদিগাথাহি ৰিভাৰিতা নিমিত্তেন সদ্ধিং সংৰণ্ণনপটিঞ্ঞা চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সমযদেসদেসনাৰসেনা’’তিআদিমাহ. নিমিত্তঞ্হেতং ইধ সংৰণ্ণনায, যদিদং কমানুপ্পত্তি আগতভারৰাহিতা চ পণ্ডিতানং পণ্ডিতকিচ্চভাৰতো. তত্থ অনুপ্পত্তং দস্সেত্ৰাতি সম্বন্ধো.

তত্থাতি তস্মিং সমযাদিদস্সনে. যমনং উপরমনন্তি যমো মরণন্তি আহ ‘‘জাতিযা সতি মরণং হোতীতি…পে… ৰিসযো’’তি. তত্থ যথা ‘‘জাতিযা সতি মরণং হোতী’’তি জাতি যমস্স ৰিসযো, এৰং ‘‘উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু মরণং হোতী’’তি উপাদানক্খন্ধা যমস্স ৰিসযোতি যোজেতব্বং. তে হি মরণধম্মিনোতি. অনুপ্পত্তমরণংযেৰ কিব্বিসকারিনং পুগ্গলং যমপুরিসা ৰিৰিধা কম্মকারণা করোন্তি, ন অপ্পত্তমরণন্তি মরণং যমস্স ৰিসযো ৰুত্তো. আণাপৰত্তিট্ঠানন্তি ইদং ৰিসয-সদ্দস্স অত্থৰচনং. দেসং ৰাতি কামাদিধাতুত্তযদেসং সন্ধাযাহ. ধাতুত্তযিস্সরো হি মচ্চুরাজা. পঞ্চানন্তরিযানি অঞ্ঞসত্থারুদ্দেসো চ, তেন ৰা সদ্ধিং পঞ্চ ৰেরানি ছ অভব্বট্ঠানানি. আৰত্তাতি পদক্খিণাৰত্তা. তনুরুহাতি লোমা.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলযমকং

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. যমকসমূহস্সাতি মূলযমকাদিকস্স যমকসমূহস্স. মূলযমকাদযো হি পকরণাপেক্খায অৰযৰভূতাপি নিচ্চাৰযৰাপেক্খায যমকসমূহোতি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘তংসমূহস্স চ সকলস্স পকরণস্সা’’তি.

কুসলাকুসলমূলৰিসেসানন্তি দুতিযপুচ্ছায ৰুত্তানং সংসযপদসঙ্গহিতানং কুসলসঙ্খাতানং, তথা পঠমপুচ্ছায ৰুত্তানং কুসলমূলসঙ্খাতানং ৰিসেসানং অত্থযমকভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি যোজনা. যথা হি পঠমপুচ্ছায ৰিসেসৰন্তভাৰেন ৰুত্তাযেৰ কুসলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৰিসেসভাৰেন ৰুত্তা, এৰং পঠমপুচ্ছাযং ৰিসেসভাৰেন ৰুত্তাযেৰ কুসলমূলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৰিসেসৰন্তভাৰেন ৰুত্তা. ৰত্তুৰচনিচ্ছাৰসেন হি ধম্মানং ৰিসেসৰিসেসৰন্ততাৰিভাগা হোন্তীতি. কুসলমূলকুসলৰিসেসেহি সংসযিতপদসঙ্গহিতেহি কুসলকুসলমূলানং ৰিসেসৰন্তানন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ৰিসেসৰন্তাপেক্খৰিসেসৰসেন পঠমো অত্থৰিকপ্পো ৰুত্তো, দুতিযো পন ৰিসেসাপেক্খৰিসেসৰন্তৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘ঞাতুং ইচ্ছিতানং হী’’তিআদি.

তত্থ ঞাতুং ইচ্ছিতানন্তি পুচ্ছায ৰিসযভূতানন্তি অত্থো. ৰিসেসানন্তি কুসলকুসলমূলৰিসেসানং. ৰিসেসৰন্তাপেক্খানন্তি কুসলমূলকুসলসঙ্খাতেহি ৰিসেসৰন্তেহি সাপেক্খানং. ৰিসেসৰতন্তি কুসলমূলকুসলানং. ৰিসেসাপেক্খানন্তি কুসলকুসলমূলৰিসেসেহি সাপেক্খানং. এত্থাতি এতস্মিং মূলযমকে. পধানভাৰোতি পঠমৰিকপ্পে তাৰ সংসযিতপ্পধানত্তা পুচ্ছায ৰিসেসানং পধানভাৰো ৰেদিতব্বো. তে হি সংসযিতানং ৰিসেসৰন্তোতি. দুতিযৰিকপ্পে পন ৰিসেসা নাম ৰিসেসৰন্তাধীনাতি ৰিসেসৰন্তানং তত্থ পধানভাৰো দট্ঠব্বো. দ্ৰিন্নং পন একজ্ঝং পধানভাৰো ন যুজ্জতি. সতি হি অপ্পধানে পধানং নাম সিযা. তেনাহ ‘‘একেকায পুচ্ছায একেকো এৰ অত্থো সঙ্গহিতো হোতী’’তি. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিনিচ্ছিতৰিসেসিতব্বভাৰেহি ইধ পধানভাৰো ন যুজ্জতেৰাতি. ন ধম্মৰাচকোতি ন সভাৰধম্মৰাচকো. সভাৰধম্মোপি হি অত্থোতি ৰুচ্চতি ‘‘গম্ভীরপঞ্ঞং নিপুণত্থদস্সি’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৭৮). ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) অত্থ-সদ্দস্স হেতুফলৰাচকতা দট্ঠব্বা. আদি-সদ্দেনস্স ‘‘অত্থাভিসমযা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৯) আগতা হিতাদিৰাচকতা সঙ্গয্হতি. তেনেৰাতি পাল়িঅত্থৰাচকত্তা এৰ.

তীণিপি পদানীতি এত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, সমুচ্চযো চ তুল্যযোগে সিযা. কিং নাম-পদেন অনৰসেসতো কুসলাদীনং সঙ্গহোতি আসঙ্কায তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থমাহ ‘‘তীণিপি…পে… সঙ্গাহকত্ত’’ন্তি. তত্থ সঙ্গাহকত্তমত্তন্তি মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থোতি. তেন নিৰত্তিতং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ন নিরৰসেসসঙ্গাহকত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ন হি রূপং নাম-পদেন সঙ্গয্হতি. কুসলাদিযেৰ নামন্তি নিযমো দট্ঠব্বো, ন নামংযেৰ কুসলাদীতি ইমমেৰ চ নিযমং সন্ধাযাহ ‘‘কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. যদিপি নাম-পদং ন নিরৰসেসকুসলাদিসঙ্গাহকং, কুসলাদিসঙ্গাহকং পন হোতি, তদত্থমেৰ চ তং গহিতন্তি নামস্স কুসলত্তিকপরিযাপন্নতা ৰুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলাদি…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৫২. দুতিযযমকেতি একমূলযমকে. এৰমিধাপীতি যথা একমূলযমকে ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা আরদ্ধা, এৰং ইধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকেপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা আরভিতব্বা সিযা. কস্মা? পুরিমযমক…পে… অপ্পৰত্তত্তাতি. ইদঞ্চ দুতিযযমকস্স তথা অপ্পৰত্তত্তা ৰুত্তং, ততিযযমকং পন তথেৰ পৰত্তং. কেচীতি পদকারা. তে হি যথা পঠমদুতিযযমকেসু পুরিমপুচ্ছা এৰ পরিৰত্তনৰসেন পচ্ছিমপুচ্ছা কতাতি পচ্ছিমপুচ্ছায পুরিমপুচ্ছা সমানা ঠপেত্ৰা পটিলোমভাৰং, ন তথা অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. তত্থ হি দ্ৰেপি পুচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা. যদি তত্থাপি দ্ৰীহিপি পুচ্ছাহি সদিসাহি ভৰিতব্বং, ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পঠমপুচ্ছা আরভিতব্বা, পচ্ছিমপুচ্ছা ৰা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৰত্তব্বা সিযা. এৰং পন অৰত্ৰা পঠমদুতিযযমকেসু ৰিয পুরিমপচ্ছিমপুচ্ছা সদিসা অকত্ৰা ততিযযমকে তাসং ৰিসদিসতা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অনারদ্ধত্তা, তস্মা পটিলোমপুচ্ছানুরূপায অনুলোমপুচ্ছায ভৰিতব্বন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৰা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.

অত্থৰসেনাতি সম্ভৰন্তানং নিচ্ছিতসংসযিতানং অত্থানং ৰসেন. তদনুরূপাযাতি তস্সা পুরিমপুচ্ছায অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুচ্ছৰিকায. পুরিমঞ্হি অপেক্খিত্ৰা পচ্ছিমায ভৰিতব্বং. তেনাতি তস্মা. যস্মা অনুলোমে সংসযচ্ছেদে জাতেপি পটিলোমে সংসযো উপ্পজ্জতি, যদি ন উপ্পজ্জেয্য, পটিলোমপুচ্ছায পযোজনমেৰ ন সিযা, তস্মা ন পচ্ছিমপুচ্ছানুরূপা পুরিমপুচ্ছা, অথ খো ৰুত্তনযেন পুরিমপুচ্ছানুরূপা পচ্ছিমপুচ্ছা, তায চ অনুরূপতায অত্থাদিৰসেন দ্ৰিন্নং পদানং সম্বন্ধত্তা অত্থাদিযমকতা ৰুত্তা. দেসনাক্কমতো চেত্থ অনুলোমপটিলোমতা ৰেদিতব্বা ‘‘কুসলা কুসলমূলা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কুসলমূলা কুসলা’’তি চ ৰুত্তত্তা. সেসযমকেসুপি এসেৰ নযো. ৰিসেসৰন্তৰিসেস, ৰিসেসৰিসেসৰন্তগ্গহণতো ৰা ইধ অনুলোমপটিলোমতা ৰেদিতব্বা. পঠমপুচ্ছাযঞ্হি যে ধম্মা ৰিসেসৰন্তো, তে নিচ্ছযাধিট্ঠানে কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা’’তি ৰত্ৰা তেসু যস্মিং ৰিসেসো সংসযাধিট্ঠানো, তংদস্সনত্থং ‘‘সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. দুতিযপুচ্ছাযং পন তপ্পটিলোমতো যেন ৰিসেসেন তে ৰিসেসৰন্তো, তং ৰিসেসং সন্নিট্ঠানং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা পন কুসলমূলা’’তি ৰত্ৰা তে ৰিসেসৰন্তে সংসযাধিট্ঠানভূতে দস্সেতুং ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা. অনিযতৰত্থুকা হি সন্নিট্ঠানসংসযা অনেকজ্ঝাসযত্তা সত্তানং.

ইমিনাপি ব্যঞ্জনেনাতি ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমিনাপি ৰাক্যেন. এৰং ন সক্কা ৰত্তুন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তমেৰাধিপ্পাযং ৰিৰরতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা. তত্থ তেনেৰাতি কুসলব্যঞ্জনত্থস্স কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থস্স ভিন্নত্তা এৰ. ৰিস্সজ্জনন্তি ৰিভজনং. ইতরথাতি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনেন পুচ্ছায কতায. তানি ৰচনানীতি কুসলৰচনং কুসলমূলেন একমূলৰচনঞ্চ. কুসলচিত্তসমুট্ঠানরূপৰসেন চস্স অব্যাকতদীপনতা দট্ঠব্বা. এত্থাতি ‘‘ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৰত্থস্স সম্ভৰতো’’তি এতস্মিং ৰচনে. যে কেচি কুসলা…পে… সম্ভৰতোতি এতেন কুসলানং কুসলমূলেন একমূলতায ব্যভিচারাভাৰং দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘ন হি…পে… সন্তী’’তি. ৰুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৰ সম্ভৰতোতি হি ইমিনা অৰুত্তব্যঞ্জনত্থস্স সম্ভৰাভাৰৰচনেন স্ৰাযমধিপ্পাযমত্থো ৰিভাৰিতো. যথা হি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো কুসলব্যঞ্জনত্থং ব্যভিচরতি, ন এৰং তং কুসলব্যঞ্জনত্থো. কথং কত্ৰা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৰা পরিহারো? কুসলমূলেন একমূলা কুসলা এৰাতি চোদনা কতা, কুসলমূলেন একমূলা এৰ কুসলাতি পন পরিহারো পৰত্তোতি ৰেদিতব্বং. দুতিযযমকে ৰিয অপুচ্ছিত্ৰাতি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৰা. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি মূলেহি. তেতি কুসলমূলেন একমূলা.

একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো পকারত্থো ৰা. তেন ‘‘কুসলমূলানি একমূলানি চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চা’’তিআদিপাল়িসেসং দস্সেতি. যং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৰেয্যা’’তি ৰুত্তং. তত্থ হেট্ঠাতি অনুলোমপুচ্ছাৰিস্সজ্জনে. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. তম্পীতি ‘‘কুসলমূলেনা’’তিআদি অট্ঠকথাৰচনম্পি. তথাতি তেন পকারেন, অনুলোমপুচ্ছাযং ৰিয ৰিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৰেয্যাতি ইমিনা পকারেনাতি অত্থো. যেন কারণেন ‘‘ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং, তং কারণং দস্সেতুং ‘‘যে ৰা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বন্তি ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছাযং ৰিয ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছিতেপি পটিৰচনৰিস্সজ্জনমেৰ লব্ভতি, ন অনুলোমপুচ্ছাযং ৰিয সরূপদস্সনৰিস্সজ্জনং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতব্বস্স অভাৰতো. যে হি ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা, ন তে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাৰ. যে পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলাৰ. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৰিভাগো কাতব্বো ভৰেয্যা’’তি.

তত্থ যেনাতি যেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু একমূলস্স অভাৰেন. যত্থাতি যস্মিং ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তা একমূলকত্তা চাতি অধিপ্পাযো. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নঞ্হি একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তে ৰুত্তে তেসং একেকেন একমূলকত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি সমানত্থো একসদ্দোতি কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘যত্থ পন…পে… ন একমূলানী’’তি. তযিদং মিচ্ছা, দ্ৰীসুপি একেকেন ইতরস্স একমূলকত্তং সম্ভৰতি এৰাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স গহণস্স নিৰারণত্থ’’ন্তিআদি. ‘‘যে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তেন ইধ ‘‘আমন্তা’’তি পদেন যত্থ দ্ৰে মূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ একেকেন ইতরস্স একমূলকত্তং পকাসিতমেৰাতি আহ ‘‘আমন্তাতি ইমিনাৰ ৰিস্সজ্জনেন তংগহণনিৰারণতো’’তি. নিচ্ছিতত্তাতি এত্থ একতো উপ্পজ্জমানানং তিণ্ণন্নং তাৰ মূলানং নিচ্ছিতং হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলকত্তং, দ্ৰিন্নং পন কথন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং হী’’তিআদি. সমানমূলতা এৰাতি অৰধারণেন নিৰত্তিতত্থং দস্সেতুং ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা’’তি ৰুত্তং. তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং সমানমূলতামত্তৰচনিচ্ছায একমূলগ্গহণং, ন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৰিসিট্ঠসমানমূলতাদস্সনত্থন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. দ্ৰিন্নং মূলানন্তি দ্ৰিন্নং একমূলানং একতো উপ্পজ্জমানানং. যথা তেসং সমানমূলতা, তং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. তংমূলেহি অঞ্ঞেহীতি ইতরমূলেহি মূলদ্ৰযতো অঞ্ঞেহি সহজাতধম্মেহি.

ইদানি যেন অধিপ্পাযেন পটিলোমে ‘‘কুসলা’’ইচ্চেৰ পুচ্ছা কতা, ন ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন…পে… কতাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, ন মূলেহি অযুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা পুব্বেনাপরং ৰিরুজ্ঝেয্য. তেনেৰাতি মূলযুত্ততায এৰ ৰুচ্চমানত্তা. উভযত্থাপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা একমূলাতি দ্ৰীসুপি পদেসু. ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৰুত্তং, কুসলমূলেন সম্পযুত্তেনাতি হি অত্থো. যদি উভযম্পি ৰচনং মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, অথ কস্মা অনুলোমপুচ্ছাযমেৰ একমূলগ্গহণং কতং, ন পটিলোমপুচ্ছাযন্তি উভযত্থাপি তং গহেতব্বং ন ৰা গহেতব্বং. এৰঞ্হি মূলেকমূলযমকদেসনাহি অযং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকদেসনা সমানরসা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

তত্থ তত্থাতি তস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. যদিপি একমূলা অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ইদং পদদ্ৰযং ৰুত্তনযেন মূলযুত্ততমেৰ ৰদতি, তথাপি সামঞ্ঞৰিসেসলক্খণে অত্থেৰ ভেদোতি দস্সেতুং ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে’’তিআদি ৰুত্তং. সমূলকানং সমানমূলতা একমূলত্তন্তি একমূলৰচনং তেসু অৰিসেসতো মূলসব্ভাৰমত্তং ৰদতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলসদ্দো ৰিয মূলেসু লব্ভমানং ৰিসেসং, ন চ সামঞ্ঞে নিচ্ছযো ৰিসেসে সংসযং ৰিধমতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে…পে… পৰত্তা’’তি ইমিনা. ৰিসেসে পন নিচ্ছযো সামঞ্ঞে সংসযং ৰিধমন্তো এৰ পৰত্ততীতি আহ ‘‘মূলযোগৰিসেসে পন…পে… নিচ্ছিতমেৰ হোতী’’তি. তস্মাতি ৰুত্তস্সেৰ তস্স হেতুভাৰেন পরামসনং, ৰিসেসনিচ্ছযেনেৰ অৰিনাভাৰতো, সামঞ্ঞস্স নিচ্ছিতত্তা তত্থ ৰা সংসযাভাৰতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘একমূলাতি পুচ্ছং অকত্ৰা’’তি. কুসলভাৰদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৰস্সেৰ দীপকং ন হোতি তদঞ্ঞজাতিকস্সপি দীপনতো. তেনাহ ‘‘কুসলভাৰে সংসযসব্ভাৰা’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৰচনন্তি কেৰলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৰচনন্তি অধিপ্পাযো. কুসলাধিকারস্স অনুৰত্তমানত্তাতি ইমিনা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি কুসলগ্গহণে কারণমাহ. একমূলগ্গহণে হি পযোজনাভাৰো দস্সিতো, কুসলস্স ৰসেন চাযং দেসনাতি.

৫৩-৬১. মূলনযে ৰুত্তে এৰ অত্থেতি মূলনযে ৰুত্তে এৰ কুসলাদিধম্মে. কুসলাদযো হি সভাৰধম্মা ইধ পাল়িঅত্থতায অত্থোতি ৰুত্তো. কুসলমূলভাৰেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং. কুসলমূলভূতা মূলা কুসলমূলমূলাতি সমাসযোজনা. মূলৰচনঞ্হি নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণং. অকুসলাব্যাকতাপি মূলধম্মা অত্থীতি কুসলমূলভাৰেন মূলধম্মা ৰিসেসিতা. মূলগ্গহণেন চ মূলৰন্তানং মূলযোগো দীপিতো হোতি. সমানেন মূলেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘একমূলমূলা’’তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলেন মূলভাৰেন, মূলস্স ৰিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা’’তি মূলমূলনযো ৰুত্তোতি যোজনা. তীসুপি যমকেসু যথাৰুত্তৰিসেসনমেৰেত্থ পরিযাযন্তরং দট্ঠব্বং.

মূলযোগং দীপেতুন্তি মূলযোগমেৰ পধানং সাতিসযঞ্চ কত্ৰা দীপেতুন্তি অধিপ্পাযো. যথা হি কুসলানি মূলানি এতেসন্তি কুসলমূলকানীতি বাহিরত্থসমাসে মূলযোগো পধানভাৰেন ৰুত্তো হোতি, ন এৰং ‘‘কুসলসঙ্খাতা মূলা কুসলমূলা’’তি কেৰলং, ‘‘কুসলমূলমূলা’’তি সৰিসেসনং ৰা ৰুত্তে উত্তরপদত্থপ্পধানসমাসে. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞপদত্থ…পে… দীপেতু’’ন্তি. ৰুত্তপ্পকারোৰাতি ‘‘কুসলমূলভাৰেন মূলস্স ৰিসেসনেনা’’তিআদিনা মূলমূলনযে চ, ‘‘অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কারেনা’’তিআদিনা মূলকনযে চ ৰুত্তপ্পকারো এৰ. ৰচনপরিযাযো মূলমূলকনযে একজ্ঝং কত্ৰা যোজেতব্বো.

৭৪-৮৫. ন একমূলভাৰং লভমানেহীতি অব্যাকতমূলেন ন একমূলকং তথাৰত্তব্বতং লভমানেহি অট্ঠারসঅহেতুকচিত্তুপ্পাদাহেতুকসমুট্ঠানরূপনিব্বানেহি একতো অলব্ভমানত্তা. যথা হি যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদাদযো হেতুপচ্চযৰিরহিতা অহেতুকৰোহারং লভন্তি, ন এৰং সহেতুকসমুট্ঠানং রূপং. তেনাহ ‘‘অহেতুকৰোহাররহিতং কত্ৰা’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্বং রূপং ন হেতুকমেৰ, অহেতুকমেৰা’’তি ৰুত্তত্তা কিঞ্চাপি সহেতুকসমুট্ঠানম্পি রূপং অহেতুকং, ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ৰিপাকাব্যাকতা কিরিযাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৩) পন ৰচনতো হেতুপচ্চযযোগেন সহেতুকসমুট্ঠানস্স রূপস্স অহেতুকৰোহারাভাৰো ৰুত্তো. কেচি পন ‘‘অব্বোহারিকং কত্ৰাতি সহেতুকৰোহারেন অব্বোহারিকং কত্ৰাতি অত্থং ৰত্ৰা অঞ্ঞথা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তমেৰ অহেতুকৰোহারাভাৰেন সহেতুকতাপরিযাযস্স অত্থসিদ্ধত্তা. অপিচ হেতুপচ্চযসব্ভাৰতো তস্স সহেতুকতাপরিযাযো লব্ভতেৰ. তেনাহ ‘‘ন ৰা সহেতুকদুকে ৰিয…পে… অব্বোহারিকং কত’’ন্তি. এত্থ এত্থাতি এতস্মিং একমূলকদুকে. হেতুপচ্চযযোগাযোগৰসেনাতি হেতুপচ্চযেন যোগাযোগৰসেন, হেতুপচ্চযস্স সব্ভাৰাসব্ভাৰৰসেনাতি অত্থো. সহেতুকৰোহারমেৰ লভতি পচ্চযভূতহেতুসব্ভাৰতো.

অপরে পন ভণন্তি ‘‘সহেতুকচিত্তসমুট্ঠানং রূপং অহেতুকং অব্যাকতন্তি ইমিনা ৰচনেন সঙ্গহং গচ্ছন্তম্পি সমূলকত্তা ‘অব্যাকতমূলেন ন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং, সতিপি সমূলকত্তে নিপ্পরিযাযেন সহেতুকং ন হোতীতি ‘অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি চ ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি দ্ৰীসুপি পদেসু অনৰরোধতো অব্বোহারিকং কত্ৰাতি ৰুত্ত’’ন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘সহেতুকঅব্যাকতসমুট্ঠানং রূপং অব্যাকতমূলেন একমূলং হোতী’’তি অট্ঠকথাযং তস্স একমূলভাৰস্স নিচ্ছিতত্তা, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

৮৬-৯৭. কুসলাকুসলাব্যাকতরাসিতো নমননামনসঙ্খাতেন ৰিসেসেন অরূপধম্মানং গহণং নিদ্ধারণং নাম হোতীতি আহ ‘‘নামানং নিদ্ধারিতত্তা’’তি. তেন তেসং অধিকভাৰমাহ ৰিঞ্ঞাযমানমেৰ পকরণেন অপরিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৰং ‘‘অহেতুকং নামং সহেতুকং নাম’’ন্তি পাঠন্তরে কস্মা নামগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সুপাকটভাৰত্থ’’ন্তি, পরিব্যত্তং কত্ৰা ৰুত্তে কিং ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. খন্ধযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২-৩. খন্ধযমকে …পে… পরিঞ্ঞা চ ৰত্তব্বাতি ইদং পধানভাৰেন ৰত্তব্বদস্সনং. অভিঞ্ঞেয্যকথা হি অভিধম্মো, সা চ যাৰদেৰ পরিঞ্ঞত্তাতি পরিঞ্ঞাসু চ ন ৰিনা তীরণপরিঞ্ঞায পহানপরিঞ্ঞা, তীরণঞ্চ সম্পুণ্ণপরানুগ্গহস্স অধিপ্পেতত্তা কালপুগ্গলোকাসৰিভাগমুখেন খন্ধানং ৰিসুং সহ চ উপ্পাদনিরোধলক্খণপরিগ্গহৰসেন সাতিসযং সম্ভৰতি, নাঞ্ঞথাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ছসু কালভেদেসু…পে… পরিঞ্ঞা চ ৰত্তব্বা’’তি পধানং ৰত্তব্বং উদ্ধরতি. তত্থ পন যথা ন তীরণপরিঞ্ঞায ৰিনা পহানপরিঞ্ঞা, এৰং তীরণপরিঞ্ঞা ৰিনা ঞাতপরিঞ্ঞায. সা চ সুতমযঞাণমূলিকাতি দেসনাকুসলো সত্থা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সমুদাযাৰযৰপদত্থাদিৰিভাগদস্সনমুখেন খন্ধেসু পরিঞ্ঞাপ্পভেদং পকাসেতুকামো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসনং আরভীতি দস্সেন্তো ‘‘তে পন খন্ধা’’তিআদিমাহ. পঞ্চহি পদেহীতি পঞ্চহি সমুদাযপদেহি.

তত্থাতি তেসু সমুদাযাৰযৰপদেসু. ধম্মোতি রুপ্পনাদিকো ঞেয্যধম্মো. সমুদাযপদস্সাতি রূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদস্স. যদিপি অৰযৰৰিনিমুত্তো পরমত্থতো সমুদাযো নাম নত্থি, যথা পন অৰযৰো সমুদাযো ন হোতি, এৰং ন সমুদাযোপি অৰযৰোতি সতিপি সমুদাযাৰযৰানং ভেদে দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণভাৰতো অত্থেৰাভেদোতি পদদ্ৰযস্স সমানত্থতায সিযা আসঙ্কাতি আহ ‘‘এতস্মিং সংসযট্ঠানে’’তি. ‘‘চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদীসু একদেসো সমুদাযপদত্থো ৰুত্তো, ‘‘যং কিঞ্চি রূপং…পে… অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’তিআদীসু (ৰিভ. ২) পন সকলোতি আহ ‘‘রূপাদি…পে… অত্থো’’তি. অৰযৰপদানঞ্চেত্থ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বৰিসযানং সমানাধিকরণতায সমুদাযপদত্থতা ৰুত্তা, ততো এৰ সমুদাযপদানম্পি অৰযৰপদত্থতা. ন হি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বানং অত্থানং অচ্চন্তং ভেদো অভেদো ৰা ইচ্ছিতো, অথ খো ভেদাভেদো, তস্মা অভেদদস্সনৰসেন পঠমনযো ৰুত্তো, ভেদদস্সনৰসেন দুতিযনযো. যো হি রুপ্পনাদিসঙ্খাতো রাসট্ঠো অৰযৰপদেহি রূপাদিসদ্দেহি চ খন্ধসদ্দেন চ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তো, স্ৰাযং অত্থতো রাসিভাৰেন অপেক্খিতো রুপ্পনাদিঅত্থো এৰাতি.

যথা অৰযৰপদেহি ৰুচ্চমানোপি সমুদাযপদস্স অত্থো হোতি, এৰং সমুদাযপদেহি ৰুচ্চমানোপি অৰযৰপদস্স অত্থোতি ‘‘রূপক্খন্ধো রূপঞ্চেৰ রূপক্খন্ধো চ, রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা পদসোধনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপাদিঅৰযৰপদেহি…পে… পদসোধনৰারো ৰুত্তো’’তি. তত্থ একচ্চস্স অৰযৰপদস্স অঞ্ঞত্থ ৰুত্তিযা অৰযৰপদত্থস্স সমুদাযপদত্থতায সিযা অনেকন্তিকতা, সমুদাযপদস্স পন তং নত্থীতি সমুদাযপদত্থস্স অৰযৰপদত্থতায ব্যভিচারাভাৰো ‘‘রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তি পাল়িযা পকাসিতোতি ৰুত্তং ‘‘রূপাদি…পে… দস্সেতু’’ন্তি.

‘‘রূপক্খন্ধো’’তিআদীসু খন্ধত্থস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘পধানভূতস্স খন্ধপদস্সা’’তি. ৰেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৰতো ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীসু. রূপাৰযৰপদেন ৰুত্তস্সাতি রূপসঙ্খাতেন অৰযৰপদেন ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তস্স খন্ধত্থস্স রূপক্খন্ধভাৰো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তি. তত্থাতি তস্মিং রূপক্খন্ধপদে. পধানভূতেন ৰিসেসিতব্বত্তা খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তস্স রুপ্পনট্ঠস্স কিং ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰো হোতীতি যোজনা. সমানে অৰযৰপদাভিধেয্যভাৰে অপ্পধানেন পদেন যো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, সো কস্মা পধানেন ন ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তো ধম্মোতি রাসট্ঠমাহ. তত্থ কোচীতি রুপ্পনট্ঠো. কেনচি সমুদাযপদেনাতি রূপক্খন্ধপদেন, ন ৰেদনাক্খন্ধাদিপদেন. তেনাহ ‘‘ন সব্বো সব্বেনা’’তি. এস নযো ৰেদনাক্খন্ধাদীসু. রূপরূপক্খন্ধাদিঅৰযৰসমুদাযপদসোধনমুখেন তত্থ চ চতুক্খন্ধৰসেন পৰত্তা পাল়িগতি পদসোধনমূলচক্কৰারো. এৰঞ্চ দস্সেন্তেনাতি ইমিনা য্ৰাযং রূপাদিঅৰযৰপদেহি রূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদেহি চ দস্সিতাকারো অত্থৰিসেসো, তং পচ্চামসতি. ৰিসেসনভাৰো ভেদকতায সামঞ্ঞতো অৰচ্ছেদকত্তা, ৰিসেসিতব্বভাৰো অভেদযোগেন ভেদন্তরতো অৰিচ্ছিন্দিতব্বত্তা, সমানাধিকরণভাৰো তেসং ভেদাভেদানং একৰত্থুসন্নিস্সযত্তা.

তেনাতি যথাৰুত্তেন ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন. এত্থাতি এতস্মিং সমানাধিকরণে. তেনাতি ৰা সমানাধিকরণভাৰেন. এত্থাতি রূপক্খন্ধপদে. যথা নীলুপ্পলপদে উপ্পলৰিসেসনভূতং নীলং ৰিসিট্ঠমেৰ হোতি, ন যং কিঞ্চি, এৰমিধাপি খন্ধৰিসেসনভূতং রূপম্পি ৰিসিট্ঠমেৰ সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং খন্ধতো…পে… হোতী’’তি আহ. তথা ‘‘রূপঞ্চ তং খন্ধো চা’’তি সমানাধিকরণভাৰেনেৰ যং রূপং, সো খন্ধো. যো খন্ধো, তং রূপন্তি অযম্পি আপন্নো এৰাতি আহ ‘‘সব্বেৰ…পে… ৰিসেসিতব্বা’’তি. ৰিসেসনেন চ নাম নিদ্ধারিতরূপেন ভৰিতব্বং অৰচ্ছেদকত্তা, ন অনিদ্ধারিতরূপেনাতি আহ ‘‘কিং পন ত’’ন্তিআদি, তস্সেৰ গহিতত্তা ন পিযরূপসাতরূপস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি তং খন্ধৰিসেসনভাৰেন গহিতং, ৰিস্সজ্জনং কতং তস্সেৰাতি যোজনা. ন খন্ধতো অঞ্ঞং রূপং অত্থীতি ইদং রুপ্পনট্ঠো রূপন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, ন হি সো খন্ধৰিনিমুত্তো অত্থি. তেনেৰাতি যথাৰুত্তরূপস্স খন্ধৰিনিমুত্তস্স অভাৰেনেৰ. ‘‘পিযরূপং সাতরূপং, দস্সেন্তেনপ্পক’’ন্তি চ আদীসু অতদত্থস্স রূপসদ্দস্স লব্ভমানত্তা ‘‘তেন রূপসদ্দেনা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ৰুচ্চমানং ভূতুপাদাযম্পি ভেদং ধম্মজাতং. সুদ্ধেনাতি কেৰলেন, রূপসদ্দেন ৰিনাপীতি অত্থো. তযিদং পকরণাদিঅৰচ্ছিন্নতং সন্ধায ৰুত্তং, সমানাধিকরণতং ৰা. যো হি রূপসদ্দেন সমানাধিকরণো খন্ধসদ্দো, তেন যথাৰুত্তরূপসদ্দেন ৰিয তদত্থো ৰুচ্চতেৰ. তেনাহ ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তি. যদিপি যথাৰুত্তং রূপং খন্ধো এৰ চ, খন্ধো পন ন রূপমেৰাতি আহ ‘‘ন চ সব্বে…পে… ৰিসেসিতব্বা’’তি. তেনেৰাতি অরূপসভাৰস্স খন্ধস্স অত্থিভাৰেনেৰ. তেতি খন্ধা. ৰিভজিতব্বাতি ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘রূপক্খন্ধো খন্ধো চেৰ রূপক্খন্ধো চ, অৰসেসা খন্ধা ন রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৰিভাগেন দস্সেতব্বা.

খন্ধানং রূপৰিসেসন…পে… সংসযো হোতীতি এত্থ কিং খন্ধতো অঞ্ঞাপি ৰেদনা অত্থি, যতো ৰিনিৰত্তা ৰেদনা খন্ধৰিসেসনং হোতি, সব্বে চ খন্ধা কিং খন্ধৰিসেসনভূতায ৰেদনায ৰিসেসিতব্বাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. কেচীতি অনুভৰনাদিপ্পকারা. কেনচি ৰিসেসনেনাতি ৰেদনাদিনা ৰিসেসনেন.

এত্থ চ রূপাদিপণ্ণত্তি খন্ধপণ্ণত্তি চ ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৰিসুং সহ চ রুপ্পনাদিকে অত্থে পৰত্তমানা কদাচি অৰযৰভূতে পৰত্ততি, কদাচি সমুদাযভূতে, তস্সা পন তথা পৰত্তনাকারে নিদ্ধারিতে যস্মা রূপাদিক্খন্ধা পদতো অত্থতো চ ৰিসোধিতা নাম হোন্তি তব্বিসযকঙ্খাপনোদনতো, তস্মা ‘‘রূপক্খন্ধো রূপঞ্চেৰ রূপক্খন্ধো চ, রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পঠমৰারেন রূপাদিঅৰযৰপদেহি অৰযৰত্থো ৰিয সমুদাযত্থোপি ৰুচ্চতি, তথা সমুদাযপদেহিপীতি অযমত্থো দস্সিতো. ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পন দুতিযৰারেন ৰিসেসৰাচী ৰিয রূপাদিঅৰযৰপদেহি সামঞ্ঞভূতেনপি তংতংৰিসিট্ঠেন খন্ধাৰযৰপদেন সো সো এৰ সমুদাযত্থো ৰুচ্চতি, ন সব্বোতি অযমত্থো দস্সিতো. খন্ধৰিনিমুত্তস্স যথাধিপ্পেতস্স অভাৰা যদিপি খন্ধোযেৰ রূপং, সো পন ন সব্বো রূপং, অথ খো তদেকদেসো, তথা ৰেদনাদযোপীতি অযমত্থো ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তেন ততিযৰারেন দস্সিতো. ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পন চতুত্থৰারেন ‘‘রূপং খন্ধো’’তি রূপস্স খন্ধভাৰে নিচ্ছিতে খন্ধো নামাযং ন কেৰলং রূপমেৰ, অথ খো ৰেদনাদি চাতি ৰেদনাদীনম্পি খন্ধভাৰপ্পকাসনে ন সব্বে খন্ধা ৰেদনাদিৰিসেসৰন্তো, কেচিদেৰ পন তেন তেন ৰিসেসেন তথা ৰুচ্চন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো. এৰং দস্সেন্তী চেসা পাল়ি খন্ধানং যথাৰুত্তপণ্ণত্তিসোধনমুখেন সরূপাৰধারণায সংৰত্ততি, তঞ্চ তেসং যাৰদেৰ উপ্পাদাদিনিচ্ছযত্থন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৰং যেসং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ.

একদেসেপি সমুদাযৰোহারো দিস্সতি যথা পটো দড্ঢো, সমুদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘চক্কাৰযৰভাৰতো চক্কানীতি যমকানি ৰুত্তানী’’তি. বন্ধিত্ৰাতি যমকভাৰেন বন্ধিত্ৰা, যমকমূলভাৰেনেৰ ৰা. মূলভাৰেন গহণং সম্বন্ধভাৰো, তংসম্বন্ধতা চ মূলপদাদীনং নাভিআদিসদিসতা দট্ঠব্বা. অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো নযিধ দেসনা মণ্ডলভাৰেনেৰ সম্বজ্ঝতীতি আহ ‘‘ন মণ্ডলভাৰেন সম্বজ্ঝনতো’’তি. যদিপি রূপক্খন্ধমূলকে অপুব্বং নত্থি, ৰেদনাক্খন্ধাদিমূলকেসু পন সঞ্ঞাদিমুখেন দেসনপ্পৰত্তিযং অপুব্বৰসেনেৰ গতো সিযা মণ্ডলভাৰেন সম্বন্ধো, ন তথা পাঠো পৰত্তোতি আহ ‘‘ৰেদনাক্খন্ধ…পে… সম্বন্ধেনা’’তি. পচ্ছিমস্স পুরিমেন অসম্বজ্ঝনমেৰ হি হেট্ঠিমসোধনং. সুদ্ধক্খন্ধলাভমত্তমেৰ গহেত্ৰাতি ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তি এত্থ খন্ধাতি খন্ধসদ্দেন লব্ভমানং রূপাদীহি অসম্মিস্সং খন্ধট্ঠমত্তমেৰ উদ্দেসৰসেন গহেত্ৰা. যদিপি উদ্দেসে খন্ধৰিসেসনং রূপাদি ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তি সুদ্ধরূপাদিমত্তমেৰ গহিতং, তথাপি ৰিসেসরহিতস্স সামঞ্ঞস্স অভাৰতো তত্থ সুদ্ধরূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৰা. খন্ধৰিসেসনভাৰসঙ্খাতন্তি যথাধিগতং খন্ধানং ৰিসেসনভাৰেন কথিতং রুপ্পনাদিকং ৰিসেসনত্থং দস্সেতুং. কেৰলমেৰ তং অগ্গণ্হন্তো খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৰা…পে… ৰিভত্তত্তা সুদ্ধক্খন্ধৰারোতি ৰুত্তোতি যোজনা.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. পণ্ণত্তিৰারো

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২৬. এৰং ৰুত্তন্তি এৰং দ্ৰারালম্বনেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মৰিভাগৰসেন ৰুত্তং. পিযসভাৰং পিযজাতিকং ‘‘কথং রূপেন খো, আৰুসো’’তিআদীসু ৰিয পিযসভাৰট্ঠেন রূপং, ন রুপ্পনট্ঠেনাতি ৰুত্তং ‘‘পিযরূপং…পে… রূপং ন রূপক্খন্ধো’’তি. রুপ্পনট্ঠেন রূপক্খন্ধপরিযাপন্নম্পি চক্খাদি পিযসভাৰমত্তৰচনিচ্ছাৰসেন পিযরূপমেৰ অনুপ্পৰিসতি, ন রূপক্খন্ধন্তি আহ ‘‘পিযসভাৰ…পে… ন রূপক্খন্ধোতি ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘যো পন যত্থ ৰিসেসো’’তি ৰুত্তো ৰিসেসসদ্দো নানুৰত্ততীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰচনসেসো’’তি. ন হি অধিকারতো লব্ভমানস্স অজ্ঝাহরণকিচ্চং অত্থি. দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ৰা পদুদ্ধারোযং ৰেদিতব্বো. ৰিসেসতা পনস্সা ‘‘ৰিসেসং ৰণ্ণযিস্সামা’’তি পটিঞ্ঞায এৰ পাকটা. ‘‘অৰসেসা সঙ্খারা’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সংযোজনৰসেন জানাতি অভিনিৰিসতীতি সঞ্ঞা দিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠি এৰ সঞ্ঞা’’তি. দিট্ঠি চাতি চ-সদ্দেন অৰসিট্ঠং পপঞ্চং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি এত্থ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২০১) ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞানামেন ৰা পপঞ্চা এৰ ৰুত্তা’’তি.

২৮. ‘‘খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুলোমে যথা সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনং লব্ভতি, ন এৰং ‘‘ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধো’’তি পটিলোমে, ইধ পন পটিৰচনেন ৰিস্সজ্জনন্তি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰে ৰেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰো’’তি আহ. তেন সত্তাপটিসেধে অযং ন-কারোতি দস্সেতি. সদ্দগ্গহণঞ্চেত্থ সদ্দনিবন্ধনত্তা পঞ্ঞত্তিযা সদ্দসভাগতং ৰা সন্ধায কতং. পণ্ণত্তিসোধনঞ্হেতং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৰ করোতী’’তি. তেন নিদ্ধারেতব্বস্স ধম্মন্তরস্স অভাৰং দস্সেতি. যতো ৰুত্তং ‘‘ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৰো এৰেত্থ পমাণ’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাঠন্তরেন সমত্থেতি. কামং কত্থচি সতিপি খন্ধে নত্থি ৰেদনাক্খন্ধো, অখন্ধত্তসভাৰা পন নত্থি ৰেদনাতি ‘‘ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি এৰং ৰা এতং দট্ঠব্বং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা’’তিআদি.

৩৯. ‘‘রূপতো অঞ্ঞে’’তি এত্থ ভূতুপাদায ধম্মো ৰিয পিযসভাৰোপি রূপসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন গহিতোতি আহ ‘‘লোকুত্তরা ৰেদনাদযো দট্ঠব্বা’’তি. অপ্পৰত্তিমত্তমেৰাতি খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা অভাৰে রূপসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্ততংযেৰ সন্ধায ৰদতি, তথা চাহ ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যথা চক্খুতো অঞ্ঞস্স সব্বস্সপি সভাৰধম্মস্স আযতনগ্গহণেন গহিতত্তা তদুভযৰিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি কেৰলং পঞ্ঞত্তিসোধনত্থং তমেৰ অভাৰং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ চক্খু ন চ আযতন’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি তদত্থমেৰ উভযৰিনিমুত্তস্স অভাৰং দস্সেতুং ‘‘রূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ রূপং ন চ খন্ধা’’তি ৰুত্তন্তি. ৰিসমোপঞ্ঞাসো. ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৰা’’তি এত্থ হি অৰসেসগ্গহণেন গয্হমানং কিঞ্চি নত্থীতি সক্কা ৰত্তুং আযতনৰিনিমুত্তস্স সভাৰধম্মস্স অভাৰা. তেনাহ ‘‘যদি সিযা’’তি. ‘‘রূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৰা’’তি এত্থ পন ন তথা সক্কা ৰত্তুং খন্ধৰিনিমুত্তস্স সভাৰধম্মস্স অত্থিভাৰতো. যদি পন তাদিসং খন্ধগতং ধম্মজাতং নত্থীতি এৰমিদং ৰুত্তং সিযা, এৰং সতি যুত্তমেতং সিযা. তথা হি ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিগ্গহণমেৰ উদ্ধরীযতি. তণ্হাৰত্থু চ ন সিযা অৰসেসগ্গহণেন গয্হমানন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. খন্ধো চ সিযাতি যোজনা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

৫০-২০৫. মিস্সককালভেদেসু যমকেসু পদানং ভিন্নকালত্তা সিযা অত্থৰিসেসোতি আহ ‘‘অমিস্সককালভেদেসু ৰারেসু অত্থৰিসেসাভাৰতো’’তি. ইদানি তমেৰত্থং ‘‘পুরিমস্স হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তেনাতি অত্থৰিসেসাভাৰেন. এত্থাতি এতস্মিং পৰত্তিৰারপাঠে, এতিস্সং ৰা পৰত্তিৰারৰণ্ণনাযং. ছ এৰ ৰুত্তা, ন নৰাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অতীতেনা’’তিআদি. এতে পন তযোতি অত্তনা ৰিসুং অনন্তরং দস্সিতে সন্ধাযাহ. যথাদস্সিতাতি অট্ঠকথাযং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সিতব্বাকারা পচ্চুপ্পন্নেনাতীতাদযো যে পাল়িযং উজুকমেৰ আগতা. ‘‘ন ৰিসুং ৰিজ্জন্তী’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘তত্থ তত্থ হী’’তিআদিনা পাকটতরং করোতি. তত্থ পটিলোমপুচ্ছাহীতি ‘‘যস্স ৰা পন ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তি এৰমাদিকাহি পঠমপদে ৰুত্তস্স পটিলোমৰসেন পৰত্তাহি. তেনেৰাতি নযতো যোজেতুং সক্কুণেয্যত্তা এৰ. মিস্সককালভেদেসু চাতি ন কেৰলং অমিস্সককালভেদেসুযেৰ, অথ খো মিস্সককালভেদেসু চাতি অত্থো. ন যোজনাসুকরতায এৰ পুরিমে অযোজনা, অথ খো সুখগ্গহণত্থম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অমিস্সক…পে… ৰুত্তানী’’তি.

যেন কারণেনাতি যেন একপদদ্ৰযসঙ্গহিতানং খন্ধানং উপ্পাদস্স নিরোধস্স লাভসঙ্খাতেন কারণেন. যথাক্কমং পুরেপঞ্হো পচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৰুত্তং. চ-সদ্দেন পুরেপচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৰুত্তন্তি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘একপদদ্ৰযসঙ্গহিতান’’ন্তি ইদং একজ্ঝং কত্ৰা গহেতব্বং. তমেৰত্থম্পি ৰিৰরতি ‘‘যস্স হী’’তিআদিনা. তত্থ যস্সাতি যস্স পঞ্হস্স. ‘‘পঞ্হো’’তি চেত্থ পুচ্ছনৰসেন পৰত্তং ৰচনং ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘পরিপূরেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো’’তি. তং সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনং তংৰিস্সজ্জনং, তং ৰা যথাৰুত্তং ৰিস্সজ্জনং এতস্সাতি তংৰিস্সজ্জনো, তস্স তংৰিস্সজ্জনস্স. পুরিমকোট্ঠাসেনাতি পুরিমেন উদ্দেসপদেন. তেন হি ৰিস্সজ্জনপদস্স সমানত্থতা ইধ সদিসত্থতা. একেন পদেনাতি একেন পধানাপ্পধানেন যমকপদেন, ন পঠমপদেনেৰাতি অত্থো. উপ্পাদনিরোধলাভসামঞ্ঞমত্তেনাতি উপ্পাদস্স ৰা নিরোধস্স ৰা লব্ভমানতায সমানতামত্তেন. সন্নিট্ঠানপদ…পে… যুত্তন্তি ইদং অট্ঠকথাযং ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পুরেপঞ্হস্স দস্সিতত্তা ৰুত্তং. যদিপি তত্থ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰিস্সজ্জিতত্তা ৰেদনাক্খন্ধস্স উপ্পাদো লব্ভতীতি ৰুত্তং, যো পন সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো রূপক্খন্ধস্স অনুপ্পাদো পাল়িযং অনুঞ্ঞাতরূপেন ঠিতো, তস্স ৰসেন পুরেপঞ্হো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি পুরিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতা হোতি.

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ রূপক্খন্ধস্স অনুপ্পন্নপুব্বতাপটিক্খেপমুখেন ইতরস্স পটিক্খিপীযতীতি রূপক্খন্ধস্সেৰ যথাৰুত্তপটিক্খেপো পধানভাৰেন ৰুত্তো. এসেৰ নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠানত্থস্সেৰ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো’’তি. ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ পন রূপক্খন্ধস্স উপ্পাদলক্খণং কত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধস্স নিরোধো পুচ্ছীযতীতি সো এৰ ‘‘নো’’তি পটিসেধীযতি. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি ৰুত্তং ‘‘সংসযত্থনিৰারণং পটিসেধো’’তি. ‘‘ন-কারৰিরহিত’’ন্তি এতেন পটিসেধস্স পটিসেধিতমাহ. যদি এৰং পাল়িগতিপটিসেধৰিস্সজ্জনানং কো ৰিসেসোতি আহ ‘‘তত্থ উপ্পত্তী’’তিআদি.

তদেকদেসপক্খেপৰসেনাতি তেসং চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৰিস্সজ্জনানং একদেসস্স পক্খিপনৰসেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঠমে ঠানে পরিপুণ্ণপঞ্হস্স পুরিমকোট্ঠাসে সরূপদস্সনেনা’’তিআদি. যো পনেত্থ পঞ্হেসু ৰিস্সজ্জনেসু চ সত্তৰীসতিযা ঠানেসু পক্খেপং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পরিপুণ্ণপঞ্হো এৰা’’তিআদি ৰুত্তং. পাল়িৰৰত্থানদস্সনাদিতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুচ্ছাৰিভঙ্গো ৰিস্সজ্জনাঠানানি একস্মিং পঞ্হে যোজনানযোতি ইমেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

সুদ্ধাৰাসানন্তিআদি পাল়িযা পদং উদ্ধরিত্ৰা অত্থদস্সনত্থং আরদ্ধং. ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ইমস্স ৰিস্সজ্জনং হোতি ‘‘সুদ্ধাৰাসানং তেসং তত্থা’’তি. তত্থ একভূমিযং দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি একিস্সা ভূমিযা একস্স অরিযপুগ্গলস্স দুতিযৰারং পটিসন্ধিগ্গহণং নত্থীতি অত্থো. ততিযৰারাদীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. স্ৰাযমত্থো যথা ঞাপিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিতো পভুতি হি…পে… পৰত্তা’’তি ৰুত্তং. তেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেনাযং দেসনা পৰত্তাতি দস্সেতি. আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স ৰসেন উপ্পাদনিরোধেসু ৰুচ্চমানেসু অকম্মজেসু কুসলাদীসু কথন্তি চোদনাযং তেপি ইধ তংনিস্সিতা এৰ কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিঞ্হি…পে… দস্সিতা’’তি. তেনেৰাতি কম্মজসন্তানেনেৰ. তস্মাতি এককম্মনিব্বত্তস্স ৰিপাকসন্তানস্স একত্তেন গহিতত্তা. তস্সাতি কম্মজসন্তানস্স. পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসু যথা পচ্চেকং ‘‘একিস্সা ভূমিযা দুতিযা উপপত্তি নত্থী’’তি যথাৰুত্তপাল়িযা ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং ‘‘সুদ্ধাৰাসান’’ন্তি অৰিসেসৰচনতো সকলেপি সুদ্ধাৰাসে সা নত্থীতি তায কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা সযমেৰ পরিহরিতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধাৰাসেসু হেট্ঠাভূমিকস্স অসতি ইন্দ্রিযপরিপাকে উপরিভূমিসমুপ্পত্তি ন সক্কা পটিসেধেতুং উদ্ধংসোতৰচনতো. উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতঞ্চাতি হি উদ্ধংসোতো. তেনাহ ‘‘উদ্ধংসোতপাল়িসব্ভাৰা’’তি. সংসন্দেতব্বাতি যথা ন ৰিরুজ্ঝন্তি, এৰং নেতব্বা. তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং.

এতেন সন্নিট্ঠানেনাতি অঙ্কিতোকাসভাৰিরূপুপ্পাদসন্নিস্সযেন নিচ্ছযেন. ৰিসেসিতা তথাভাৰিরূপভাৰিনো. অসঞ্ঞসত্তাপীতি ন কেৰলং পঞ্চৰোকারা এৰ, অথ খো অসঞ্ঞসত্তাপি. তে এৰ অসঞ্ঞসত্তে এৰ গহেত্ৰা পুরিমকোট্ঠাসেতি অধিপ্পাযো. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৰজ্জিতাতি তেন যথাৰুত্তসন্নিট্ঠানেন যে ৰিরহিতা, তে তথা ন ৰত্তব্বাতি অত্থো. ইদানি ‘‘তে ততো’’তিআদিনা দস্সেতি. ততোতি অসঞ্ঞাভৰতো. পচ্ছিমভৰিকানন্তি এত্থ পচ্ছিমভৰং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘কিং পঞ্চৰোকারাদী’’তিআদি ৰুত্তং. অপচ্ছিমভৰিকানম্পি অরূপানং অরূপভৰে যথা রূপক্খন্ধো নুপ্পাদি, এৰং তত্থ পচ্ছিমভৰিকানং ৰেদনাক্খন্ধোপীতি আহ ‘‘এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা’’তি. তেনাহ ‘‘তেসং…পে… আহা’’তি. তত্থ তেসন্তি পচ্ছিমভৰিকানং. তত্থাতি অরূপভৰে. ইতরানুপ্পত্তিভাৰঞ্চাতি ইতরস্স ৰেদনাক্খন্ধস্স অনুপ্পজ্জনসব্ভাৰম্পি. সপ্পটিসন্ধিকানম্পি সুদ্ধাৰাসানং খন্ধভেদস্স পরিনিব্বানপরিযাযো ওল়ারিকদোসপ্পহানতো কিলেসূপসমসামঞ্ঞেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

সব্বেসঞ্হি তেসন্তি তংতংভূমিযং ঠিতানং সব্বেসং সুদ্ধাৰাসানং. যথা পনাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. অনন্তা লোকধাতুযোতি ইদং ওকাসস্স পরিচ্ছেদাভাৰংযেৰ দস্সেতুং ৰুত্তং. পুগ্গলৰসেন সমানাধারতায সমানকালত্তেন অসম্ভৰন্তো ওকাসৰসেন পন সম্ভৰন্তো সংকিণ্ণা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘সংকিণ্ণতা হোতী’’তি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

২০৬-২০৮. তস্সাপীতি পুগ্গলোকাসৰারস্সপি. ওকাসে পুগ্গলস্সেৰাতি যথাগহিতে ওকাসে যো পুগ্গলো, তস্সেৰ ওকাসৰিসিট্ঠপুগ্গলস্সেৰাতি অত্থো. যথা পন পুগ্গলৰারে লব্ভমানে পুগ্গলোকাসৰারোপি লব্ভতি, এৰং ওকাসৰারোপি লব্ভেয্যাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ওকাসৰারোপি চা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৰুচ্চমানোপি ওকাসো পুগ্গলস্স ৰিসেসভাৰেনেৰ ৰুচ্চেয্য, ন ৰিসুং, তস্মা.

অঞ্ঞথাতি পৰত্তিৰারে ৰিয আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স উপ্পাদনিরোধৰসেন পরিঞ্ঞাৰচনে. ‘‘যো রূপক্খন্ধং পরিজানাতী’’তি সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতত্থাভাৰদস্সনমুখেন ইতরস্সপি অভাৰং দস্সেতুং ‘‘রুপক্খন্ধপরিজাননস্স অভাৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি চ কতং, তস্মা পৰত্তে চিত্তক্খণৰসেনেৰেত্থ তযো অদ্ধো লব্ভন্তীতি অত্থো. ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চা’’তি দ্ৰিন্নং পদানং ‘‘রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিত্থা’’তি দ্ৰীহি পদেহি যথাক্কমং সম্বন্ধো. ‘‘ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা’’তি পন পচ্চেকং যোজেতব্বং. অগ্গমগ্গ…পে… নত্থীতি ইমিনা অরহত্তমগ্গঞাণস্সেৰ পরিঞ্ঞামত্থকপ্পত্তিযা পরিঞ্ঞাকিচ্চং সাতিসযং, তদভাৰা ন ইতরেসন্তি দস্সেতি. যতো তস্সেৰ ৰজিরূপমতা ৰুত্তা, সেসানঞ্চ ৰিজ্জূপমতা. তেনাতি তেন যথাৰুত্তেন ৰচনেন. তদৰসেসসব্বপুগ্গলেতি ততো অগ্গমগ্গসমঙ্গিতো অৰসেসসব্বপুগ্গলে. ইমং পন যথাৰুত্তদোসং পরিহরন্তা ‘‘পুথুজ্জনাদযো সন্ধাযা’’তি ৰদন্তি.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আযতনযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১-৯. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অৰযৰপদেহি ৰুত্তো একদেসো সকলো ৰা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৰুত্তো একন্তেন অৰযৰপদানং অত্থো’’তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. এতেন যথাৰুত্তঅত্থৰণ্ণনানযদস্সনতায সব্বপণ্ণত্তিৰারাদীসু যথারহং অত্থো নেতব্বোতি দস্সেতি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১০-১৭. ৰাযনং সৰিসযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তনং, তযিদং যথা গন্ধাযতনে লব্ভতি, এৰং সীলাদীসুপীতি পাল়িযং ‘‘সীলগন্ধো’’তিআদি ৰুত্তং ‘‘সীলাদিযেৰ গন্ধো’’তি কত্ৰা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সীলগন্ধো…পে… নামানী’’তি. যস্মা পন সৰিসযব্যাপনং তত্থ পসটভাৰো পাকটভাৰো ৰা হোতি, তস্মা ‘‘পসারণট্ঠেন পাকটভাৰট্ঠেন ৰা’’তি ৰুত্তং. অত্তনো ৰত্থুস্স সূচনং ৰা ৰাযনং. ‘‘দেৰকাযা সমাগতা (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭), পণ্ণত্তিধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৮) সমূহপঞ্ঞত্তীসুপি কাযধম্মসদ্দা আগতাতি ‘‘সসভাৰ’’ন্তি ৰিসেসেতি. কাযৰচনেন…পে… নত্থীতি ইদং ‘‘ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ধম্মসদ্দস্স ৰিনিৰত্তৰিসেসসব্বসভাৰধম্মৰাচকতং সন্ধায ৰুত্তং, ন ধম্মাযতনসঙ্খাতধম্মৰিসেসৰাচকতন্তি দট্ঠব্বং.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৮-২১. এতস্মিন্তি পৰত্তিৰারে. পুচ্ছামত্তলাভেনাতি মোঘপুচ্ছাভাৰমাহ. একেকন্তি ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিকং একেকং. পঞ্চাতি ‘‘যস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স গন্ধাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীনি পঞ্চ. পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গহং অনুজানন্তো ‘‘ৰিস্সজ্জনৰসেন হাপেতব্বানী’’তি আহ. ‘‘ৰক্খতি হী’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং অট্ঠকথায সমত্থেতি.

সদিসৰিস্সজ্জনন্তি সামঞ্ঞৰচনং ৰিসেসনিৰিট্ঠমেৰ হোতীতি তং ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলৰারমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সা পন সদিসৰিস্সজ্জনতায অব্যাপিতত্তা যত্থ সদিসং, তত্থাপি ৰিস্সজ্জিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৰারে পন…পে… ৰিস্সজ্জিত’’ন্তি আহ. তত্থ তন্তি দুতিযং. পুগ্গলৰারেপীতি যত্থ সদিসং ৰিস্সজ্জনং, তত্থ পুগ্গলৰারেপি ৰিস্সজ্জিতং, পগেৰ ওকাসৰারেতি অধিপ্পাযো. ৰিরত্তকামকম্মনিব্বত্তস্সাতি ভাৰনাবলেন ৰিরত্তো কামো এতেনাতি ৰিরত্তকামং, রূপাৰচরকম্মং, ততো নিব্বত্তস্স. পটিসন্ধি এৰ বীজং পটিসন্ধিবীজং, তস্স. ‘‘এৰংসভাৰত্তা’’তি এতেন একন্ততো কামতণ্হানিদানকম্মহেতুকানি ঘানাদীনীতি দস্সেতি. গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি সব্বেন সব্বং তেসম্পি অভাৰং সন্ধায ৰদতি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.

‘‘সচ্চ’’ন্তি যথাৰুত্তৰসেন গহেতব্বং চোদকেন ৰুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুন যেনাধিপ্পাযেন তানি যমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা নযেন জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি যথা সদিসৰিস্সজ্জনানি, তথা ইধ ঘানাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন তানি জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নযেন সদিসৰিস্সজ্জনানীতি. এৰমেত্থ উভযেসং ৰিসুং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৰিস্সজ্জনতায ইদং ৰুত্তং, ন একজ্ঝং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৰিস্সজ্জনতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তত্থ তত্থেৰ সদিসৰিস্সজ্জনতা পাল়িঅনারুল়্হতায কারণ’’ন্তি. এৰঞ্চ সতি চক্খাযতনমূলগ্গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘নিদস্সনভাৰেনা’’তিআদি. তত্থ নিদস্সনভাৰেনাতি নিদস্সনভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৰিস্সজ্জনতাসঙ্খাতেন নিদস্সনভাৰেনেৰ, ন পন তেসং নিদস্সিতব্বেহি সব্বথা সদিসৰিস্সজ্জনতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেভুয্যতাযা’’তি ৰুত্তং যেভুয্যতং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং.

এৰন্তি ইমিনা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন যথাৰুত্তৰচনস্সেৰ ৰিস্সজ্জনভাৰানুজাননং কত্তব্বন্তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. সাতি দুতিযপুচ্ছা. ঘানাযতনযমকেনাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেনেৰ. তংসেসানীতি তেন ঘানাযতনমূলককাযাযতনযমকেন সদ্ধিং সেসানি. সদিসৰিস্সজ্জনত্তা অনারুল়্হানীতি এত্থ ‘‘অনারুল়্হানী’’তি এত্তকমেৰ তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢীযতি, ন ‘‘সদিসৰিস্সজ্জনত্তা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তথাতি…পে… সমঞ্ঞেনা’’তি ৰত্ৰা ইদানি ‘‘কারণসামঞ্ঞেনা’’তি ৰুত্তস্স সদিসৰিস্সজ্জনত্তস্স তত্থ অভাৰং দস্সেতুং ‘‘ঘানজিৰ্হাকাযাযতনানং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অগব্ভসেয্যকেসু পৰত্তমানানন্তি এত্থাপি ‘‘সহচারিতাযা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, তথা ‘‘গব্ভসেয্যকেসু চ পৰত্তমানান’’ন্তি. ইতরানি ঘানাযতনমূলকানি জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি দ্ৰে ন ৰিস্সজ্জীযন্তি, ঘানাযতনমূলকেসু চ যমকেসু ৰিস্সজ্জিতেসু ইতরদ্ৰযমূলকানি জিৰ্হাকাযাযতনমূলকানি ন ৰিস্সজ্জীযন্তি অৰিসেসত্তা অপ্পৰিসেসত্তা চাতি যোজেতব্বং. তত্থ কাযাযতনযমকে দুতিযপুচ্ছাৰসেন অপ্পৰিসেসো, ইতরৰসেন অৰিসেসো ৰেদিতব্বো. রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ইদং রূপাযতনমূলকমনাযতনৰসেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘রূপাযতন…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘রূপাযতনমূলকেসু হী’’তিআদি. যমকানন্তি রূপাযতনমূলকগন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনযমকানং. দুতিযপুচ্ছানন্তি যথাৰুত্তযমকানংযেৰ দুতিযপুচ্ছানং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘সরূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. আদিপুচ্ছানন্তি তেসংযেৰ যমকানং পঠমপুচ্ছানং.

হেট্ঠিমেহীতি ইদং অৰিসেসৰচনম্পি যেসু সদিসৰিস্সজ্জনতা সম্ভৰতি, তদপেক্খন্তি আহ ‘‘গন্ধরস…পে… অত্থো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মেসু উদ্দেসানুরূপং লব্ভমানৰিসেসকথনং ৰিস্সজ্জনং, যো তত্থ ন সব্বেন সব্বং উদ্দেসানুরূপগুণেন উপলব্ভতি, তস্স অকথনম্পি অত্থতো ৰিস্সজ্জনমেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘অৰিস্সজ্জনেনেৰ অলব্ভমানতাদস্সনেন ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

চক্খুৰিকলসোতৰিকলা ৰিয চক্খুসোতৰিকলোপি লব্ভতীতি সো পন অট্ঠকথাযং পি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘জচ্চন্ধম্পি…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. পরিপুণ্ণাযতনমেৰ ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তন্তি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৰ-সদ্দোতি তস্স ঠানং দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তমেৰাতি অত্থো’’তি ৰত্ৰা তেন পরিপুণ্ণাযতনস্স তত্থ অনিযতত্তা অপরিপুণ্ণাযতনস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তেন জচ্চন্ধবধিরম্পি সন্ধায ৰুত্ততা ন নিৰারিতা হোতী’’তি আহ.

২২-২৫৪. তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তাতি কস্মা ৰুত্তং, যাৰতা ‘‘রূপীব্রহ্মলোকং পুচ্ছতী’’তি ইমিনাপি ওকাসোযেৰ আমট্ঠোতি. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞায কারণৰিভাৰনাধিপ্পাযেনেৰ ‘‘কস্মা পটিঞ্ঞাত’’ন্তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা তং কারণং দস্সেতুকামো ‘‘ননূ’’তিআদিমাহ. গব্ভসেয্যকভাৰং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতীতি পচ্ছিমভৰিকং সন্ধাযাহ. তদৰত্থস্সাতি পচ্ছিমভৰাৰত্থস্স. ভৰিস্সন্তস্সাতি ভাৰিনো. পটিঞ্ঞাতব্বত্তাতি ‘‘উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বত্তা.

অথ কস্মাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যদি ‘‘যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছাযং ৰুত্তেন ৰিধিনা পটিঞ্ঞাতব্বং, অথ কস্মা অথ কেন কারণেন পটিলোমে ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধন্তি? ননূতিআদিনাপি চোদকো তমেৰ ৰিরোধং ৰিভাৰেতি. নো চ নুপ্পজ্জিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি এৰাতি অত্থো. ‘‘তস্মিং ভৰে’’তিআদি তস্স পরিহারো. তত্থ তস্মিং ভৰেতি যস্মিং ভৰে ‘‘রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং পৰত্তমানত্তা, তস্মিং ভৰে. অনাগতভাৰেন অৰচনতোতি ভাৰীভাৰেন অৰত্তব্বতো আরদ্ধুপ্পাদভাৰেন পৰত্তমানত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘ভৰন্তরে হী’’তিআদি. ন পন ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা পাঠন্তরেন যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতি.

যস্মিং অত্তভাৰে যেহি আযতনেহি ভৰিতব্বং, তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন অৰস্সংভাৰীআযতনস্স সত্তস্স, সন্তানস্স ৰা, ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা, যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ এৰং পৰত্তং পুচ্ছাদ্ৰযৰিস্সজ্জনং আযতনপটিলাভস্স জাতিভাৰতো সুট্ঠু উপপন্নং ভৰতি. পচ্ছিমভৰিকাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অরূপে উপ্পজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযনকা সঙ্গয্হন্তি. ইদম্পি ৰিস্সজ্জনং. অভিনন্দিতব্বত্তাতি ‘‘আমন্তা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা.

যং পন অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তানন্তি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্স ৰিপাকো ঘানাযতনুপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মন্তি ৰুত্তং. কথং পনীদিসং কম্মং অত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্স যত্থা’’তিআদি. এৰম্পি গব্ভসেয্যকো এৰ ইধ অঘানকোতি অধিপ্পেতোতি কথমিদং ৰিঞ্ঞাযতীতি চোদনায ‘‘ন হী’’তিআদিং ৰত্ৰা তমত্থং সাধেতুং ‘‘ধম্মহদযৰিভঙ্গে’’তিআদি ৰুত্তং. অৰচনত্তম্পি হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে পটিক্খেপোযেৰাতি. ইধাতি ইমস্মিং আযতনযমকে. যথাদস্সিতাসূতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ দস্সিতপ্পকারাসু পুচ্ছাসু. আমন্তাতি ৰুত্তন্তি অথ কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এতাসু পুচ্ছাসু কস্মা পটিৰচনেন ৰিস্সজ্জনং ন কতন্তি অধিপ্পাযো. সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্সাতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ এৰমাদিকেন সন্নিট্ঠানপদেন গহিতস্স অত্থস্স. একদেসে সংসযত্থস্স সম্ভৰেনাতি একদেসে সংসযিতব্বস্স অত্থস্স সম্ভৰেন সন্নিট্ঠানত্থপটিযোগভূতসংসযত্থস্স পটিৰচনস্স অকরণতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনস্স অকত্তব্বতো অত্থস্স অভিন্দিত্ৰা একজ্ঝং কত্ৰা অৰত্তব্বতো. তেনাহ ‘‘ভিন্দিতব্বেহি ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতী’’তি.

যদি সিযাতি ভিন্দিত্ৰা ৰত্তব্বেপি অত্থে যদি পটিৰচনৰিস্সজ্জনং সিযা, পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনমেৰ ন সিযা অনোকাসভাৰতো ভিন্দিতব্বতো চাতি অত্থো. তথা হি ‘‘পঞ্চৰোকারে পরিনিব্বন্তানং, অরূপে পচ্ছিমভৰিকানং, যে চ অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৰন্তানং তেসং সোতাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, চক্খাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি চ, তথা ‘‘রূপাৰচরে পরিনিব্বন্তানং, অরূপানং তেসং তত্থ ঘানাযতনঞ্চ ন নিরুজ্ঝতি, রূপাযতনঞ্চ ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ তত্থ ৰিভাগৰসেন পৰত্তো পাঠসেসো. অথ কস্মাতি যদি অভিন্দিতব্বে পটিৰচনৰিস্সজ্জনং, ন ভিন্দিতব্বে, এৰং সন্তে ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থীতি কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতি, ভিন্দিতব্বে ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতীতি সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি? তং ন, অঞ্ঞায পাল়িযা তদত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘কামধাতুযা’’তিআদিমাহ.

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পাদক্খণে যথা ৰুত্তো, এৰং তস্সেৰ কম্মজসন্তানস্স নিরোধো তস্স উপ্পাদে অনাগতভাৰেন ৰত্তব্বো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘একচিত্তস্স নাম উপ্পাদক্খণে নিরোধো অনাগতভাৰেন ৰুচ্চতি, কিমঙ্গং পন একসন্তানস্সা’’তি. সব্বত্থ সব্বস্মিং অনাগতৰারে. উপপজ্জন্তানং এৰ ৰসেন সো নিরোধো তথা অনাগতভাৰেন ৰুত্তো, কস্মা পনেত্থ নিরোধো উপপন্নানং ৰসেন ন ৰুত্তোতি আহ ‘‘উপ্পন্নানং পনা’’তিআদি. তস্সেৰ যথাপৰত্তস্স কম্মজসন্তানস্স এৰ. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, তস্মা. ভেদে সতিপি কালভেদামসনস্স কারণে সতিপি. অনাগতকালামসনৰসেনেৰ নিরোধস্সেৰ ৰসেন ৰিস্সজ্জনদ্ৰযং উপপন্নমেৰ যুত্তমেৰ হোতীতি. অঞ্ঞেসং ৰসেন নিরোধস্সেৰ ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা ‘‘অরহত’’ন্তি ৰুত্তং.

যদি উপপত্তিঅনন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, অথ কস্মা চুতিযা নিরোধৰচনন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তন্নিট্ঠানভাৰতো পন চুতিযা নিরোধৰচন’’ন্তি. তন্নিট্ঠানভাৰতোতি তস্স সন্তানস্স নিট্ঠানভাৰতো. পৰত্তেতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং. তত্থ তস্সাতি সন্তানস্স. ৰক্খতীতিআদিপি পৰত্তে নিরোধং অনাদিযিত্ৰা চুতিনিরোধস্সেৰ গহিততায কারণৰচনং. তেনাতি তেন যথাৰুত্তেন পাঠন্তরৰচনেন. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতী’’তিআদিকে আযতনযমকে. যদি পৰত্তে নিরুদ্ধস্সপি চুতিযা এৰ নিরোধো ইচ্ছিতো, ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি কথন্তি আহ ‘‘সচক্খুকানন্তিআদীসু চ পটিলদ্ধচক্খুকানন্তিআদিনা অত্থো ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. তেতি অরূপে পচ্ছিমভৰিকা. অচক্খুকৰচনঞ্চ সাৰসেসন্তি যোজনা.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. সদ্দধাতুসম্বন্ধানন্তি ইদং যানি চক্খুধাতাদিমূলকেসু সদ্দযমকানি, সব্বানি চ সদ্দধাতুমূলকানি, তানি সন্ধায ৰুত্তং. ন হি তানি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানি ৰিয চুতিপটিসন্ধিৰসেন লব্ভন্তি, এতেনেৰ আযতনযমকেপি পৰত্তিৰারে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং অলব্ভমানতা চ ৰেদিতব্বা.

ধাতুযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা

১০-২৬. সোতি দুক্খসদ্দো. অঞ্ঞত্থাতি সঙ্খারদুক্খৰিপরিণামদুক্খদুক্খাধিট্ঠানেসু. অঞ্ঞনিরপেক্খোতি সঙ্খারাদিপদন্তরানপেক্খো. তেনাতি অঞ্ঞনিরপেক্খদুক্খপদগ্গহণতো. তস্মিং দুক্খদুক্খে ৰিসযভূতে. এস দুক্খসদ্দো ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ পঠমো দুক্খসদ্দো. তঞ্চ দুক্খদুক্খং. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ দুক্খমেৰ দুক্খসচ্চন্তি নযিদং অৰধারণং ইচ্ছিতব্বং, দুক্খং দুক্খসচ্চমেৰাতি পন ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘একন্তেন দুক্খসচ্চমেৰা’’তি. সচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থীতি সচ্চৰিভঙ্গে পঞ্চধা ৰুত্তেসু সমুদযেসু একোপি ফলসভাৰেসু নত্থি, ফলসভাৰো নত্থীতি অত্থো. ‘‘ফলধম্মো নত্থী’’তি চ পাঠো. মগ্গসদ্দো চ ফলঙ্গেসূতি সামঞ্ঞফলঙ্গেসু সম্মাদিট্ঠিআদীসু ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৯২, ৪৯৫) আগতো মগ্গসদ্দো মগ্গফলত্তা পৰত্ততি কারণূপচারেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৰা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সচ্চদেসনায পভৰাদিসভাৰা এৰ ধম্মা সমুদযাদিপরিযাযেন ৰুত্তা, ন অপ্পভৰাদিসভাৰা, তস্মা. এত্থ চ তেভূমকধম্মানং যথারহং দুক্খসমুদযসচ্চন্তোগধত্তা অসচ্চসভাৰে সভাৰধম্মে চ উদ্ধরন্তো ফলধম্মে এৰ উদ্ধরি. ননু চ মগ্গসম্পযুত্তাপি ধম্মা অসচ্চসভাৰাতি তেপি উদ্ধরিতব্বাতি? ন, তেসং মগ্গগতিকত্তা. ‘‘ফলধম্মেসূ’’তি এত্থ ধম্মগ্গহণেন ৰা ফলসম্পযুত্তধম্মানং ৰিয তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.

পদসোধনেন…পে… ইধ গহিতাতি এতেন অসচ্চসভাৰানং ধম্মানং পকরণেন নিৰত্তিততং আহ. তেসন্তি দুক্খাদীনং. তব্বিসেসনযোগৰিসেসন্তি তেন দুক্খাদিৰিসেসনযোগেন ৰিসিট্ঠতং. সচ্চৰিসেসনভাৰেনেৰ দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞেয্যতাদিভাৰো সিদ্ধোতি আহ ‘‘একন্তসচ্চত্তা’’তি. যথা চেত্থাতি যথা এতস্মিং সচ্চযমকে সুদ্ধসচ্চৰারে সচ্চৰিসেসনভূতা এৰ দুক্খাদযো গহিতা. এৰং খন্ধযমকাদীসুপীতি ন সুদ্ধসচ্চৰারে এৰ অযং নযো দস্সিতোতি অত্থো. পদসোধনৰারে তংমূলচক্কৰারে চ ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা সমুদাযপদানংযেৰ ৰুত্তত্তা ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি ‘‘সুদ্ধক্খন্ধাদিৰারেসূ’’তি ৰুত্তং. তথা চেত্থাপি সুদ্ধৰারে এৰ অযং নযো দস্সিতো. যদি সুদ্ধক্খন্ধাদিৰারেসু খন্ধাদিৰিসেসনভূতানমেৰ রূপাদীনং গহণেন ভৰিতব্বং, অথ কস্মা খন্ধাদিৰিসেসনতো অঞ্ঞেসম্পি রূপাদীনং ৰসেন অত্থো দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. পুরিমো এৰ অত্থো যুত্তো, যুত্তিতো পাঠোৰ বলৰাতি.

পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

২৭-১৬৪. দুক্খপরিঞ্ঞা যাৰ দুক্খসমতিক্কমনত্থাতি সপ্পদেসং পৰত্তাপি সা তদত্থাৰহা ভৰেয্যাতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অরিযত্তা…পে… কত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘অন্তিমভৰে ঠিতত্তা’’তি কারণং ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপপত্তিযা দুক্খৰিচারত্তা, ন চ সব্বে সুদ্ধাৰাসা অন্তিমভৰিকা উদ্ধংসোতৰচনতো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদাৰত্থা. অৰিসেসেন দুক্খসচ্চপরিযাপন্না ধম্মা সম্বন্ধীভাৰেনেৰ তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে উপপজ্জন্তা’’তিআদিং ৰত্ৰা স্ৰাযমত্থো যস্মা নিচ্ছযরূপেন গহিতো, নিচ্ছিতস্সেৰ চ অত্থস্স ৰিভাগদস্সনেন ভৰিতব্বং, তস্মা ‘‘তেস্ৰেৰ…পে… উপপন্নমেৰা’’তি আহ. তত্থ তেস্ৰেৰ কেচি দস্সীযন্তীতি সম্বন্ধো. এককোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনোতি দুক্খকোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনো. তেসূতি সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু. মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসূতি মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীনং, অযমেৰ ৰা পাঠো.

এত্থ চাতিআদিনা ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিপাল়িযা পিণ্ডত্থং দস্সেতি. তত্থ সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্সাতি ইদং অনাদরে সামিৰচনং. কত্থচি সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সেপি দুক্খসচ্চে তংরহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদরহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি যোজনা. কেচি পন ‘‘সমুদযসচ্চাৰোমিস্সস্সা’’তি পঠন্তি, তেসং ‘‘তংরহিতস্সা’’তি ইদং পুরিমপদস্স অত্থৰিৰরণং ৰেদিতব্বং. তংসহিতস্সাতি সমুদযসচ্চুপ্পাদসহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি যোজনা. তেসন্তি অসঞ্ঞসত্তানং, পৰত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো ‘‘পৰত্তে’’তিআদিনা ৰুত্তেসু দ্ৰীসুপি কোট্ঠাসেসু ন গহিতোতি অত্থো. পটিসন্ধিযং পন তেসং উপ্পাদস্স পঠমকোট্ঠাসেন গহিততা দস্সিতা এৰ. তথা নিরোধো চাতি যথা অসঞ্ঞসত্তানং পটিসন্ধিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঠমকোট্ঠাসেন গহিতো, পৰত্তিযং পন সো দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহি ন গহিতো, তথা তেসং দুক্খসচ্চস্স নিরোধোপীতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিনা (যম. ১.সচ্চযমক.৮৮) নিরোধৰারে পাল়ি পৰত্তা. এসেৰ নযোতি য্ৰাযং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সমুদযসচ্চযমকে পাল়িযা অত্থনযো ৰুত্তো, মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৰ নযো, এৰমেৰ তত্থাপি অত্থো নেতব্বোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা তত্থ পাল়ি পৰত্তা.

এৰঞ্চ সতীতি এৰং খণৰসেন ওকাসগ্গহণে সতীতি যথাৰুত্তমত্থং অননুজাননৰসেন পচ্চামসতি. এতস্স ৰিস্সজ্জনেতি এতস্স যমকপদস্স ৰিস্সজ্জনে. ‘‘অগ্গমগ্গস্স উপ্পাদক্খণে, অরহন্তানং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) পুরিমকোট্ঠাসস্স আগতত্তা ৰিরোধো নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ন উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণো ভাৰিনো সমুদযপচ্চুপ্পাদস্স আধারো, অথ খো কামাৰচরাদিওকাসো, তস্মা. পুগ্গলোকাসৰারো হেসাতি যস্মা পুগ্গলোকাসৰারো এস, তস্মা ‘‘তেসং তত্থা’’তি এত্থ ওকাসৰসেন তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. যদি পুগ্গলোকাসৰারে কামাৰচরাদিওকাসৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো, ন খণৰসেন, অথ কস্মা ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ওকাসং অনামসিত্ৰা তত্থ ৰিস্সজ্জনং পৰত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ…পে… সো এৰা’’তি. তত্থ তত্থাতি ওকাসৰারে. পুগ্গলৰিসেসদস্সনত্থন্তি পুগ্গলসঙ্খাতৰিসেসদস্সনত্থং. যত্থ তেতি যস্মিং কামাৰচরাদিওকাসে তে পুগ্গলা.

কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধাযাহ. সো হি ‘‘পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ চিত্তজরূপমেৰ অধিপ্পেতং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিত্তাতি কারণং ৰদতি. অপরে ‘‘অরূপেতি ইমং পুরিমাপেক্খম্পি হোতীতি তেন পৰত্তং ৰিসেসেত্ৰা অরূপভৰৰসেন অযমত্থো ৰুত্তো, তস্মা ‘যস্স ৰা পন সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো’তিআদীসুপি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো’’তি ৰদন্তি. পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৰাৰ গহিতোতি ইদং চিত্তস্স অনধিকতত্তা ৰুত্তং. যত্থ পন সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদনিচ্ছযো, তত্থেৰ তস্স অনুপ্পাদনিচ্ছযেনপি ভৰিতব্বং চিত্তেন চ ৰিনা পুগ্গলস্সেৰ অনুপলব্ভনতোতি ‘‘যস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ সমুদযসচ্চাধারং চিত্তং অত্থতো গহিতমেৰাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. অপিচ ইন্দ্রিযবদ্ধেপি ন সব্বো রূপুপ্পাদো একন্তেন চিত্তুপ্পাদাধীনোতি সক্কা ৰত্তুং চিত্তুপ্পত্তিযা ৰিনাপি তত্থ রূপুপ্পত্তিদস্সনতো, তস্মা চিত্তজরূপমেৰ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন ইতরং, ইতরং পন তস্স তীসুপি খণেসু উপ্পজ্জতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ৰিভজিতব্বা অৰিভত্তা নাম নত্থীতি সিযাযং পসঙ্গো পঠমৰারে, দুতিযৰারে পন ৰিভজনা এৰ সাতি নাযং পসঙ্গো লব্ভতি, পঠমৰারেপি ৰা নাযং পসঙ্গো. কস্মা? এসা হি যমকস্স পকতি, যদিদং যথালাভৰসেন যোজনা.

দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানেতি এত্থ ‘‘পঠমং ভৰঙ্গং, দুতিযং চিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ভৰনিকন্তিযা আৰজ্জনম্পি ৰিপাকপ্পৰত্তিতো ৰিসদিসত্তা ‘‘দুতিয’’ন্তি ৰত্তুং সক্কা, ততো পট্ঠায পুব্বে তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থাতি ৰত্তব্বাতি অপরে. ভৰনিকন্তিযা পন সহজাতং পঠমং চিত্তং ইধ দুতিযং চিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ততো পুব্বে পৰত্তং সব্বং অব্যাকতভাৰেন সমানজাতিকত্তা একন্তি কত্ৰা ততো পট্ঠায হেট্ঠা তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থেৰাতি. তেনাহ ‘‘সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেনা’’তিআদি. তস্মিন্তি দুতিযে চিত্তে. তেন সমানগতিকত্তাতি তেন যথাৰুত্তদুতিযচিত্তেন চ তংসমঙ্গিনো ৰা দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চন্তি ৰত্তব্বভাৰেন সমানগতিকত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰাতি তেন সমানগতিকতায দস্সিতত্তা এৰ. যথাৰুত্তাতি দুতিযাকুসলচিত্ততো পুরিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো অগ্গহিতা হোন্তি ইতরভাৰাভাৰতো. ৰুত্তমেৰত্থং পাঠন্তরেন সমত্থেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তেতি চতুৰোকারা. ৰজ্জেতব্বাতি ‘‘ইতরেস’’ন্তি ৰিসেসনেন নিৰত্তেতব্বা. পঞ্চৰোকারা ৰিয যথাৰুত্তা সুদ্ধাৰাসাতি দুতিযচিত্তক্খণসমঙ্গিভাৰেন ৰুত্তপ্পকারা যথা সুদ্ধাৰাসসঙ্খাতা পঞ্চৰোকারা পুব্বে ৰুত্তা সন্তি, এৰং চতুৰোকারা পুব্বে ৰুত্তা ন হি সন্তীতি যোজনা.

‘‘যস্স যত্থা’’তি পুগ্গলোকাসা আধেয্যাধারভাৰেন অপেক্খিতাতি আহ ‘‘পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্না গহিতা’’তি. কামাৰচরে…পে… উপপন্নাতি এত্থ কামাৰচরে অভিসমেতাৰিনো রূপাৰচরং উপপন্না, রূপাৰচরে অভিসমেতাৰিনো অরূপাৰচরং উপপন্না, ৰা-সদ্দেন কামাৰচরে অভিসমেতাৰিনো অরূপাৰচরং উপপন্নাতি চ যোজেতব্বং. তত্থাতি উপপন্নোকাসে. অভিসমযোতি উপরিমগ্গাভিসমযো যাৰ উপপন্নো ন ভৰিস্সতি, তাৰ তে তত্থ উপপন্নপুগ্গলা এত্থ এতস্মিং ‘‘অভিসমেতাৰীন’’ন্তিআদিনা ৰুত্তে দুতিযকোট্ঠাসে ন গয্হন্তি পুগ্গলোকাসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৰং কিং তে ইমস্মিং যমকে অসঙ্গহিতাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. তত্থ যং ৰুত্তং ‘‘সমানগতিকাতি ৰিসুং ন দস্সিতা’’তি, তং পাকটতরং কাতুং ‘‘অনভিসমেতাৰীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অনভিসমেতাৰীন’’ন্তি ইমিনা পঠমপদেন গহিতা সব্বত্থ মগ্গুপ্পত্তিরহে সম্পত্তিভৰে তত্থ সুদ্ধাৰাসে যে অনভিসমেতাৰিনো, তেসু দ্ৰিপ্পকারেসু সুদ্ধাৰাসা যস্মিং কালে তত্থ অনভিসমেতাৰিনোতি গহেতব্বা, তত্থ নেসং তথা গহেতব্বকালস্স ৰিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে’’তি ৰুত্তন্তি.

এতেনাতি এতেন ৰচনেন. ৰোদানচিত্তং নাম মগ্গচিত্তানং অনন্তরপচ্চযভূতং চিত্তং, ইধ পন অগ্গমগ্গচিত্তস্স. ততোতি যথাৰুত্তৰোদানচিত্ততো পুরিমতরচিত্তসমঙ্গিনো, অনুলোমঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গিনো, অৰসিট্ঠৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাচিত্তাদিসমঙ্গিনোপি. তেনাহ ‘‘যাৰ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৰ দস্সিতা’’তি.

পটিসন্ধিচুতিচিত্তানং ভঙ্গুপ্পাদক্খণা পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গুপ্পাদক্খণেহি দুক্খসচ্চাদীনং নুপ্পাদাদীসু সমানগতিকাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পৰত্তে চিত্তস্সা’’তিআদি. তত্থ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্স গহণং দট্ঠব্বন্তি যোজনা. দ্ৰীসুপি কোট্ঠাসেসূতি সমুদযসচ্চস্স ভাৰিনো নিরোধস্স অপ্পটিক্খেপপটিক্খেপৰসেন পৰত্তেসু পুরিমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু. ন ৰিসেসিতন্তি যথাৰুত্তে অপ্পটিক্খেপে চ সতিপি ৰিসেসেত্ৰা ন ৰুত্তন্তি অত্থো. একস্সপি পুগ্গলস্স তাদিসস্স মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো পুরিমকোট্ঠাসস্সেৰ অভজনতো কোট্ঠাসদ্ৰযসম্ভৰাভাৰতোতি অত্থো. ইদানি তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যস্স দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কেসঞ্চি পুগ্গলানং. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ‘‘মগ্গস্স চ ফলস্স চা’’তি ৰুত্তমগ্গফলানি দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং ফলানং দ্ৰিন্নঞ্চ মগ্গান’’ন্তি আহ. তানি পন হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি মজ্ঝে চ দ্ৰে মগ্গা ৰেদিতব্বা. নিরন্তরং অনুপ্পাদেত্ৰাতি পটিপক্খধম্মেহি অৰোকিণ্ণং কত্ৰা সহ ৰিপস্সনায মগ্গং উপ্পাদেন্তেন যা সাতচ্চকিরিযা কাতব্বা, তং অকত্ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্তরন্তরা…পে… উপ্পাদেত্ৰা’’তি. ‘‘অরূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তে কথমযং ৰিসেসো লব্ভতীতি আহ ‘‘সামঞ্ঞৰচনেনপী’’তিআদি. তেন অপৰাদৰিসযপরিযাযেন উপসগ্গা অভিনিৰিসন্তীতি লোকসিদ্ধোযং ঞাযোতি দস্সেতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

১৬৫-১৭০. এত্থেৰাতি ইমস্মিং সচ্চযমকে এৰ. অপরিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থন্তি এত্থ অ-কারো ন পরিঞ্ঞেয্যাভাৰৰচনো, নাপি পরিঞ্ঞেয্যপটিপক্খৰচনো, অথ খো তদঞ্ঞৰচনোতি যথারহং সচ্চেসু লব্ভমানানং পহাতব্বতাদীনম্পি দস্সনে আপন্নেযেৰ সমযৰারো দস্সনপরো, যেসঞ্চ ন দস্সনপরো, তেসু কেসুচি সচ্চেসু লব্ভমানানম্পি কেসঞ্চি ৰিসেসানং অযং ৰারো ন দস্সনপরোতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্ছিকরণ…পে… দস্সনত্থঞ্চা’’তি আহ. সমুদযে পহানপরিঞ্ঞাৰ ৰুত্তা, ন তীরণপরিঞ্ঞাতি যুত্তং তাৰেতং সমুদযস্সপি তীরেতব্বসভাৰত্তা, ‘‘দুক্খে তীরণপরিঞ্ঞাৰ ৰুত্তা, ন পহানপরিঞ্ঞা’’তি ইদং পন কস্মা ৰুত্তং, ননু দুক্খং অপ্পহাতব্বমেৰাতি? সমুদযসচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তানং কেসঞ্চি সমুদযকোট্ঠাসানং দুক্খসচ্চে সঙ্গহণতো দুক্খসমুদযে ৰা অসঙ্করতোৰ গহেত্ৰা ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. উভযত্থাতি দুক্খে সমুদযে চ ৰুত্তা. কস্মা? তেসং সাধারণাতি. এৰং সাধারণাসাধারণভেদভিন্নং যথাৰুত্তং পরিঞ্ঞাকিচ্চং পুব্বভাগে নানক্খণে লব্ভমানম্পি মগ্গকালে একক্খণে এৰ লব্ভতি একঞাণকিচ্চত্তাতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সঙ্খারযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা

১. সতিপি কুসলমূলাদীনম্পি ৰিভত্তভাৰে খন্ধাদিৰিভাগো ততো সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাদযো ৰিয পুব্বে অৰিভত্তা’’তি আহ. পকারত্থো ৰা এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘ভূৰাদযো’’তিআদীসু ৰিযাতি কুসলমূলাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৰিঞ্ঞাতত্তা নিসামেন্তেহি. হেতুঅত্থো ৰা এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো অৰিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. যদিপি কাযসঙ্খারানং ৰিকপ্পদ্ৰযেপি হেতুফলভাৰোযেৰ ইচ্ছিতো, সামিৰচনরূপাৰিভূতো পন অত্থেৰ অত্থভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘কাযস্স…পে… কত্তুঅত্থে’’তি আহ. সো পনাতি কত্তুঅত্থো.

২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৰসেনাতি ‘‘কাযো সঙ্খারো’’তিআদীসু দ্ৰীসু দ্ৰীসু পদেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সএকেকপদৰসেন. অত্থাভাৰতোতি যথাধিপ্পেতত্থাভাৰতো. অঞ্ঞথা করজকাযাদিকো অত্থো অত্থেৰ. তেনেৰাহ ‘‘পদসোধন…পে… অৰচনীযত্তা’’তি. ইদানি তমেৰ অত্থাভাৰং ব্যতিরেকৰসেন দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. কস্মা পন উভযত্থ সমানে সমাসপদভাৰে তত্থ অত্থো লব্ভতি, ইধ ন লব্ভতীতি? ভিন্নলক্খণত্তা. তত্থ হি রূপক্খন্ধাদিপদানি সমানাধিকরণানীতি পদদ্ৰযাধিট্ঠানো একো অত্থো লব্ভতি, ইধ পন কাযসঙ্খারাদিপদানি ভিন্নাধিকরণানীতি তথারূপো অত্থো ন লব্ভতীতি. তেনাহ ‘‘যথাধিপ্পেতত্থাভাৰতো’’তি.

ৰিসুং অদীপেত্ৰাতি ‘‘কাযসঙ্খারো’’তিআদিনা সহ ৰুচ্চমানোপি কাযসঙ্খারসদ্দো ৰিসুং ৰিসুং অত্তনো অত্থং অজোতেত্ৰা একং অত্থং যদি দীপেতীতি পরিকপ্পৰসেন ৰদতি. তেন কাযসঙ্খারসদ্দানং সমানাধিকরণতং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘কাযসঙ্খারসদ্দো কাযসঙ্খারত্থে ৰত্তমানো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ‘‘সঙ্খারসদ্দো সঙ্খারত্থেৰ ৰত্তমানো’’তি পন ৰত্তব্বং সিযা. এৰঞ্হি সতি খন্ধত্থে ৰত্তমানো খন্ধসদ্দো ৰিয রূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৰিসেসিতব্বোতি ইদং ৰচনং যুজ্জেয্য, কাযসঙ্খারসদ্দানং পন সমানাধিকরণত্তে ন কেৰলং সঙ্খারসদ্দোযেৰ সঙ্খারত্থে ৰত্ততি, অথ খো কাযসদ্দোপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কাযসঙ্খারসদ্দো কাযসঙ্খারত্থে ৰত্তমানো’’তি ৰুত্তং সিযা, কাযসদ্দেন সমানাধিকরণেনাতি অধিপ্পাযো. ব্যধিকরণেন পন সঙ্খারস্স ৰিসেসিতব্বতা অত্থেৰাতি.

ইমস্স ৰারস্সাতি সুদ্ধসঙ্খারৰারস্স. পদসোধনেন দস্সিতানন্তি এত্তকেৰ ৰুচ্চমানে তত্থ দস্সিতভাৰসামঞ্ঞেন সুদ্ধকাযাদীনম্পি গহণং আপজ্জেয্যাতি তংনিৰারণত্থং ‘‘যথাধিপ্পেতানমেৰা’’তি আহ. কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তাতি সুদ্ধকাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা. ইধ পনাতি অট্ঠকথাযং. সুদ্ধসঙ্খারৰারং সন্ধায ৰুত্তম্পি সুদ্ধসঙ্খারৰারমেৰেত্থ অননুজানন্তো সকলসঙ্খারযমকৰিসযন্তি আহ ‘‘ইধ পন সঙ্খারযমকে’’তি. অধিপ্পেতত্থপরিচ্চাগোতি অস্সাসপস্সাসাদিকস্স অধিপ্পেতত্থস্স অগ্গহণং চেতনাকাযঅভিসঙ্খরণসঙ্খারাদি অনধিপ্পেতত্থপরিগ্গহো. যদি ‘‘কাযো সঙ্খারো’’তিআদিনা সুদ্ধসঙ্খারতংমূলচক্কৰারা অত্থাভাৰতো ইধ ন গহেতব্বা, অথ কস্মা পৰত্তিৰারমেৰ অনারভিত্ৰা অঞ্ঞথা দেসনা আরদ্ধাতি আহ ‘‘পদসোধনৰারতংমূলচক্কৰারেহী’’তিআদি. সংসযো হোতি সঙ্খারসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞতো কাযসঙ্খারাদিপদানং ব্যধিকরণভাৰতো চ. তেনেৰাহ ‘‘অসমানাধিকরণেহি…পে… দস্সিতাযা’’তি.

পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৯. সঙ্খারানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তাতি সম্পযুত্তানং নিস্সযপচ্চযতায, সঙ্খারানং সমাপজ্জিতব্বতায পুগ্গলানং ঝানস্স ওকাসতা ৰেদিতব্বা, ভূমি পন যদগ্গেন পুগ্গলানং ওকাসো, তদগ্গেন সঙ্খারানম্পি ওকাসো. ‘‘দুতিযে ঝানে ততিযে ঝানে’’তিআদিনা ঝানং, ‘‘কামাৰচরে রূপাৰচরে’’তিআদিনা ভূমি চ ৰিসুং ওকাসভাৰেন গহিতা. ইতীতি হেতুঅত্থো, যস্মা ঝানম্পি ওকাসভাৰেন গহিতং, তস্মাতি অত্থো. পুগ্গলৰারে চ ওকাসৰসেন পুগ্গলগ্গহণেতি পুগ্গলৰারে চ যদা পুগ্গলোকাসসঙ্খারাদীনং ওকাসভাৰেন গয্হতি, তদা তেসং দ্ৰিন্নং ওকাসানং ৰসেন গয্হনং হোতীতি যত্থ সো পুগ্গলো, যঞ্চ তস্মিং পুগ্গলে ঝানং উপলব্ভতি, তেসং দ্ৰিন্নং ভূমিঝানসঙ্খাতানং ওকাসানং ৰসেন যথারহং কাযসঙ্খারাদীনং গহণং কথনং হোতীতি. তস্মাতি যস্মা এতদেৰ, তস্মা. দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৰসেনাতি দুতিযততিযজ্ঝানসঙ্খাতওকাসৰসেন গহিতা. কথং? ‘‘ৰিনা ৰিতক্কৰিচারেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি এৰং গহিতা পুগ্গলা ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতা. কেন? তেনেৰ ৰিতক্কৰিচাররহিতঅস্সাসপস্সাসুপ্পাদক্খণেনাতি যোজেতব্বং.

পঠমকোট্ঠাসে ঝানোকাসৰসেন পুগ্গলদস্সনং কতন্তি ৰুত্তং ‘‘পুন…পে… দস্সেতী’’তি. ভূমিওকাসৰসেন পুগ্গলং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. দ্ৰিপ্পকারানন্তি ঝানভূমিওকাসভেদেন দুৰিধানং. তেসন্তি পুগ্গলানং. ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নানং কামাৰচরান’’ন্তি চ ইদং নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণৰচনং, তস্স চ অৰচ্ছেদকং ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি ইদন্তি ৰুত্তং ‘‘ৰিসেস…পে… খণে’’তি. তেন ৰিসেসনেন. কামাৰচরানম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৰলং রূপারূপাৰচরেসু পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং, অথ খো কামাৰচরানম্পীতি ৰুত্তমেৰত্থং সম্পিণ্ডেতি. কীদিসানং কামাৰচরানন্তি আহ ‘‘গব্ভগতাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গৰিসঞ্ঞিভূতা সঙ্গহিতা, ন মতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্ননিরোধসমাপন্না. তে হি অকামাৰচরতায ৰিয রূপারূপভৰসমঙ্গিনো ৰিতক্কৰিচারুপ্পত্তিযাৰ নিৰত্তিতা. একন্তিকত্তাতি অস্সাসপস্সাসাভাৰস্স একন্তিকত্তা. নিদস্সিতাতি রূপারূপাৰচরা নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তা, ন তব্বিরহিতানং অঞ্ঞেসং অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. পঠমজ্ঝানোকাসা অস্সাসপস্সাসৰিরহৰিসিট্ঠাতি যোজনা. পঠমঞ্চেত্থ পঠমজ্ঝানসমঙ্গীনং রূপারূপাৰচরানং গহণং, দুতিযং যথাৰুত্তগব্ভগতাদীনং. ইমিনা নযেনাতি য্ৰাযং ‘‘সঙ্খারানং পুগ্গলানঞ্চা’’তিআদিনা ঝানোকাসভূমিওকাসৰসেন পুগ্গলৰিভাগনযো ৰুত্তো, ইমিনা নযেন উপাযেন. সব্বত্থ সব্বপুচ্ছাসু.

২১. এতস্মিং পন অত্থে সতীতি য্ৰাযং উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৰিসেসেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো, এতস্মিং অত্থে গয্হমানে অঞ্ঞত্থপি উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৰিসেসিতব্বং ভৰেয্য, তথা চ অনিট্ঠং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘চতুত্থজ্ঝানে’’তিআদিমাহ. কিং পন তং অনিট্ঠন্তি আহ ‘‘ভূমীনং ওকাসভাৰস্সেৰ অগ্গহিততাপত্তিতো’’তি. যত্থ যত্থ হি ঝানং গয্হতি, তত্থ তত্থ তং উপ্পত্তিভূমিযা ৰিসেসিতব্বং হোতি. তথা সতি ঝানোকাসোৰ গহিতো সিযা, ন ভূমিওকাসো গুণভূতত্তা. কিঞ্চ ‘‘চতুত্থজ্ঝানে রূপাৰচরে অরূপাৰচরে’’তি এত্থ রূপারূপভূমিযা চতুত্থজ্ঝানে ৰিসেসিযমানে তদেকদেসোৰ ওকাসৰসেন গহিতো সিযা, ন সব্বং চতুত্থজ্ঝানং. তেনাহ ‘‘সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৰসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চা’’তি. ঝানভূমোকাসানন্তি ঝানোকাসভূমিওকাসানং.

ননু চ ঝানভূমিওকাসে অসঙ্করতো যোজিযমানে ন সব্বস্মিং পঠমজ্ঝানোকাসে কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো চ অত্থি, তথা সব্বস্মিং কামাৰচরোকাসেতি চোদনুপ্পত্তিং সন্ধায তস্স পরিহারং ৰত্তুং ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তত্থাতি পঠমজ্ঝানোকাসে কামাৰচরোকাসে চ. তংদ্ৰযুপ্পত্তীতি তস্স কাযৰচীসঙ্খারদ্ৰযস্স উপ্পত্তি. ওকাসদ্ৰযস্স অসঙ্করতো গহণে অযঞ্চ গুণো লদ্ধো হোতীতি আহ ‘‘ৰিসুং…পে… ন ৰত্তব্বং হোতী’’তি. তত্থ অঙ্গমত্তৰসেনাতি ৰিতক্কাদিঝানঙ্গমত্তৰসেন. তত্থ ৰত্তব্বং অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ. ৰিতক্করহিতোপি ৰিচারো ৰচীসঙ্খারোযেৰাতি আহ ‘‘অৰিতক্ক…পে… গচ্ছতী’’তি. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানন্তি চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানমাহ. তঞ্হি সকলক্খোভকরধম্মৰিগমেন ৰিতক্কেকঙ্গপ্পহাযিকতো সাতিসযত্তা ‘‘মুদ্ধভূত’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিযাতি ইদং ৰিসদিসুদাহরণং দট্ঠব্বং.

৩৭. আৰজ্জনতো পুব্বে পৰত্তং সব্বং চিত্তং পটিসন্ধিচিত্তেন সমানগতিকত্তা একং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পঠমতো’’তি. তেনাহ ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারতো’’তিআদি. চিত্তসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থন্তি সুদ্ধাৰাসে চিত্তসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থং. তথা ‘‘ৰচীসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থ’’ন্তি এত্থাপি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খারযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুসযযমকং

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা রূপসমুদযো, কম্মসমুদযা রূপসমুদযো. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তি চ এৰমাদিনা কুসলমূলকুসলাদীনং পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি আহ ‘‘পচ্চযদীপকেন মূলযমকেনা’’তি. ‘‘সো ‘অনিচ্চং রূপং, অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. চক্খু অনিচ্চং, রূপা অনিচ্চা’’তি চ আদিনা বহুলখন্ধাদিমুখেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৰিহিতাতি ৰুত্তং ‘‘খন্ধাদীসু তীরণবাহুল্লতো’’তি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পরং পহানকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘অনুসযপহানন্তা পহানপরিঞ্ঞা’’তি. যদিপি অনুসযেহি সম্পযোগতো আরম্মণতো ৰা পহানপরিঞ্ঞা নপ্পৰত্ততি, অনুসযাভাৰে পন তদারম্ভো এৰ নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অনুসযেহি পহানপরিঞ্ঞং ৰিভাৰেতু’’ন্তি. অনুসযভাৰেন লব্ভমানানন্তি অনুসযভাৰেন ৰিজ্জমানানং, অনুসযসভাৰানন্তি অত্থো. তীহাকারেহীতি পরিচ্ছেদাদীহি তীহি পকারেহি. অনুসযেসু গণনসরূপপ্পৰত্তিট্ঠানতো অবোধিতেসু পুগ্গলোকাসাদিৰসেন পৰত্তিযমানা তব্বিসযা দেসনা ন সুৰিঞ্ঞেয্যা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসু তথা…পে… দুরৰবোধত্তা’’তি.

এত্থ পুরিমেসূতি পদুদ্ধারো অনন্তরস্স ৰিধি পটিসেধো ৰাতি কত্ৰা সানুসযৰারাদিঅপেক্খো, ন অনুসযৰারাদিঅপেক্খো অনুসযৰারে পাল়িৰৰত্থানস্স পগেৰ কতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘এতেসু সানুসযৰারাদীসু পুরিমেসূতি অত্থো’’তি আহ. সানুসযৰারাদীসু হি তীসু পুরিমেসু ওকাসৰারে যতো ততোতি দেসনা পৰত্তা, ন অনুসযৰারাদীসু. অত্থৰিসেসাভাৰতোতি ‘‘কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০২) পাল়িআগতপদস্স, ‘‘কামধাতুং ৰা পন উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা যমকভাৰেন অট্ঠকথাআদিগতপদস্স চ অত্থৰিসেসাভাৰতো. কথমযং যমকদেসনা সিযা দুতিযস্স পদস্স অভাৰতোতি অত্থো. যদি নাযং যমকদেসনা, অথ কস্মা ইধাগতাতি আহ ‘‘পুরিমৰারে হী’’তিআদি. তত্থ অনুসযট্ঠানপরিচ্ছেদদস্সনন্তি অনুসযট্ঠানতায পরিচ্ছেদদস্সনং. এৰম্পি কথমিদং অনুসযযমকং যমকদেসনাসব্ভাৰতোতি আহ ‘‘যমকদেসনা…পে… নামং দট্ঠব্ব’’ন্তি. অত্থৰসেনাতি পটিলোমত্থৰসেন. পঠমপদেন হি ৰুত্তস্স ৰিপরিৰত্তনৰসেনপি যমকদেসনা হোতি ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদীসু (যম. ১.খন্ধযমক.২), তত্থ পন অত্থৰিসেসো অত্থি, ইধ নত্থি, তস্মা ন তথা দেসনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থৰিসেসাভাৰতো পন ন ৰুত্তা’’তি. লব্ভমানতাৰসেনাতি পুচ্ছায লব্ভমানতাৰসেন.

উপ্পত্তিঅরহতং দস্সেতীতি ইমিনা নিপ্পরিযাযেন অনুসযা অনাগতাতি দস্সিতং হোতি যতো তে মগ্গৰজ্ঝা, ন চ অতীতপচ্চুপ্পন্না উপ্পত্তিরহাতি ৰুচ্চন্তি উপ্পন্নত্তা. যংসভাৰা পন ধম্মা অনাগতা অনুসযাতি ৰুচ্চন্তি, তংসভাৰা এৰ তে অতীতপচ্চুপ্পন্না ৰুত্তা. ন হি ধম্মানং অদ্ধাভেদেন সভাৰভেদো অত্থি, তস্মা অনুসযানং অতীতপচ্চুপ্পন্নভাৰা পরিযাযতো লব্ভন্তীতি অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১) ‘‘অতীতোপি হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰংপকারাতি অনুসযপ্পকারা, কারণলাভে সতি উপ্পজ্জনারহাইচ্চেৰ অত্থো. সো এৰংপকারো উপ্পজ্জনৰারে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো উপ্পজ্জনারহতায অৰিচ্ছিন্নভাৰদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন খন্ধযমকাদীসু ৰিয উপ্পজ্জমানতা’’তি, পচ্চুপ্পন্নতাতি অত্থো. তেনেৰাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ নিন্নানাকরণোতি নিব্বিসেসো. উপ্পজ্জনানুসযানং নিন্নানাকরণত্তা এৰ হি ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২০৩) আগতং. অনুসযনঞ্হি এত্থ নিৰিসনন্তি অধিপ্পেতং.

ইদানি যেন পরিযাযেন অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু অনুসযৰোহারো, তং দস্সেতুকামো অনাগতম্পি তেহি সদ্ধিং একজ্ঝং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অনুরূপং কারণং পন…পে… ৰুচ্চন্তী’’তি আহ. এতেন ভূতপুব্বগতিযা অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু উপ্পত্তিরহতা ৰেদিতব্বাতি দস্সেতি. উপ্পত্তিঅরহতা নাম কিলেসানং মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৰেদিতব্বা. সা চ অতীতপচ্চুপ্পন্নেসুপি অত্থেৰাতি পকারন্তরেনপি তেসং পরিযাযতোৰ অনুসযভাৰং পকাসেতি. তেনেৰাহ ‘‘মগ্গস্স পনা’’তিআদি. তাদিসানন্তি যে মগ্গভাৰনায অসতি উপ্পত্তিরহা, তাদিসানং. ধম্মো এৰ চ উপ্পজ্জতি, ন ধম্মাকারোতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্মাকারা অনিচ্চতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৰুচ্চন্তি. যদি পন তে উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো সিযুং, ধম্মা এৰ সিযুং. তেন ৰুত্তং ‘‘অপ্পহীনাকারো চ উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতী’’তি.

ৰুত্তম্পি থামগমনং অগ্গহেত্ৰা অপ্পহীনট্ঠমত্তমেৰ গহেত্ৰা চোদকো চোদেতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানুসয…পে… আপজ্জতীতি চে’’তি. ন হি থামগমনে গহিতে চোদনায ওকাসো অত্থি. তেনাহ ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদি. ৰুত্তং অট্ঠকথাযং, ন কেৰলমট্ঠকথাযমেৰ পাঠগতোৰাযমত্থো, তস্মা এৰমেৰ গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতো…পে… যুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা কিং পন তং থামগমনন্তি পরাসঙ্কং নিৰত্তেন্তো ‘‘থামগতন্তি চ…পে… ৰুত্তা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞেহি অসাধারণোতি কিলেসৰত্থুআদীনং কিলেসতাদিসভাৰো ৰিয কামরাগাদিতো অঞ্ঞত্থ অলব্ভমানো তেসংযেৰ আৰেণিকো সভাৰো, যতো তে ভৰবীজং ভৰমূলন্তি চ ৰুচ্চন্তি. যস্মা চ থামগমনং তেসং অনঞ্ঞসাধারণো সভাৰো, তস্মা অনুসযনন্তি ৰুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো’’তি আহ.

‘‘যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩) অনুসযৰারে ৰুত্তো এৰ অত্থো ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৰুত্তোতি অনুসযনাকারো এৰ উপ্পজ্জনৰারে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতোতি ‘‘উপ্পজ্জনৰারো অনুসযৰারেন নিন্নানাকরণো ৰিভত্তো’’তি যং ৰুত্তং, তত্থ ৰিচারং আরভতি ‘‘অনুসযউপ্পজ্জনৰারানং সমানগতিকত্তা’’তিআদিনা. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৰারে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং অপ্পহীনাকারদীপকং সিযা. তথা চ সতি যথা ‘‘ইমস্স উপ্পাদা’’তি এত্থ ইমস্স অনিরোধাতি অযমত্থোপি ঞাযতি, এৰং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তে অত্থতো ‘‘ন উপ্পজ্জতী’’তি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি অপ্পহীনাকারস্স উপ্পত্তিরহভাৰস্স অনুপ্পজ্জমানসভাৰত্তাতি চোদনং দস্সেন্তো ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৰচনস্স অৰুত্ততা ন সক্কা ৰত্তুন্তি চে’’তি আহ. ৰচনত্থৰিসেসেন তংদ্ৰযস্স ৰুত্তত্তাতি এতেন ধম্মনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্থেন ৰারন্তরদেসনা হোতি যথা সহজাতসংসট্ঠৰারেসূতি দস্সেতি. অনুরূপং কারণং লভিত্ৰাতিআদি তমেৰ ৰচনত্থৰিসেসং ৰিভাৰেতুং আরদ্ধং. উপ্পত্তিযোগ্গন্তি উপ্পত্তিযা যোগ্গং, উপ্পজ্জনসভাগতন্তি অত্থো. যতো অনুসযা উপ্পত্তিরহাতি ৰুচ্চন্তি, একন্তেন চেতদেৰ সম্পটিচ্ছিতব্বং ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিৰচনতো (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০). ‘‘অনুসেন্তীতি অনুসযা’’তি এত্তকে ৰুত্তে সদা ৰিজ্জমানা নু খো তে অপরিনিপ্ফন্নানুসযনট্ঠেন ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তীতি অযমত্থো আপজ্জতীতি তংনিসেধনত্থং ‘‘অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. উপ্পত্তিঅরহভাৰেন থামগততা অনুসযট্ঠোতি যং তেসং উপ্পত্তিযোগৰচনং ৰুত্তং, তং সম্মদেৰ ৰুত্তন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অনুসযসদ্দস্সা’’তিআদিনা. তেন ৰারদ্ৰযদেসনুপ্পাদিকা অনুসযসদ্দত্থনিদ্ধারণাতি দস্সেতি. তম্পি সুৰুত্তমেৰ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি ইদম্পি ‘‘অভিধম্মে তাৰা’’তিআদিনা আগতং তিৰিধমেৰ তন্তিং সন্ধাযাহাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতী’’তি.

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা

২. এৰং সতীতি ৰেদনানং ৰিসেসিতব্বভাৰে কামধাতুযা চ ৰিসেসনভাৰে সতি. কামাধাতুযা অনুসযনট্ঠানতা ন ৰুত্তা হোতি অপ্পধানভাৰতো, পধানাপ্পধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো, ৰিসেসনভাৰেন চরিতব্বতায চাতি অধিপ্পাযো. হোতু কো দোসোতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কমানো আহ ‘‘দ্ৰীসু পনা’’তিআদি. দ্ৰীসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং, তথা ‘‘তীসু ধাতূসূ’’তি এত্থাপি. তস্মাতি যস্মা ধাতুআদিভেদেন তিৰিধং অনুসযট্ঠানং, তত্থ চ রূপারূপধাতূনং ভৰরাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৰুত্তাতি কামধাতুযা কামরাগস্স অনুসযট্ঠানতা একন্তেন ৰত্তব্বা, তস্মা. তীসু ধাতূসু তীসু ৰেদনাসূতি চ নিদ্ধারণে ভুম্মং, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি চ আধারে.

দ্ৰীস্ৰেৰাতি দ্ৰীসু সুখোপেক্খাসু এৰ. সব্বাসু দ্ৰীসূতি যাসু কাসুচি দ্ৰীসু. তেনাতি ‘‘কামরাগো দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি ৰচনসামত্থিযলদ্ধেন ৰিসেসনিচ্ছযেনেৰ. ভৰরাগানুসযট্ঠানং রূপারূপধাতুযো তদনুরূপা চ ৰেদনা. ন হি দ্ৰীসু ৰেদনাসু কামরাগানুসযোৰ অনুসেতীতি অৰধারণং ইচ্ছিতং, দ্ৰীসু এৰ পন ৰেদনাসূতি ইচ্ছিতং. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰীস্ৰেৰ অনুসেতি, ন তীসূ’’তি. অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং, কিং তং অপরিযাপন্নং সক্কাযে? সব্বো লোকুত্তরো ধম্মো. চ-সদ্দেন পটিঘানুসযট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যথা চা’’তিআদি. অঞ্ঞাতি কামরাগানুসযট্ঠানভূতা দ্ৰে ৰেদনা.

অঞ্ঞেসু দ্ৰীহি ৰেদনাহি ৰিপ্পযুত্তেসু. পিযরূপসাতরূপেসূতি পিযাযিতব্বমধুরসভাৰেসু. ৰিসেসনঞ্চেতং রূপাদীনং সব্বদ্ৰারসব্বপুরিসেসু ইট্ঠভাৰস্স অনিযততায কতং. সাতসন্তসুখগিদ্ধিযাতি সাতসুখে সন্তসুখে চ গিজ্ঝনাকারেন অভিকঙ্খনাকারেন. তত্থ সাতসুখং কাযিকং, সন্তসুখং চেতসিকং. সাতসুখং ৰা কাযিকসুখং, সন্তসুখং উপেক্খাসুখং. তথা চাহু ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭). পরিত্তং ৰা ওল়ারিকং সুখং সাতসুখং, অনোল়ারিকং সন্তসুখং. পরিত্তগ্গহণঞ্চেত্থ কামরাগানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অঞ্ঞত্থাতি ৰেদনাহি অঞ্ঞত্থ. সোতি কামরাগানুসযো. ৰেদনাসু অনুগতো হুত্ৰা সেতীতি ৰেদনাপেক্খো এৰ হুত্ৰা পৰত্ততি যথা পুত্তাপেক্খায ধাতিযা অনুগ্গণ্হনপ্পৰত্তি, সযনসঙ্খাতা পৰত্তি চ কামরাগস্স নিকামনমেৰ. তেনাহ ‘‘সুখমিচ্চেৰ অভিলপতী’’তি. যথা তস্স, এৰং পটিঘানুসযাদীনম্পি ৰুত্তনিযামেন যথাসকং কিচ্চকরণমেৰ দুক্খৰেদনাদীসু অনুসযনং দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং পটিঘানুসযো চা’’তিআদি. তীসু ৰেদনাসু অনুসযনৰচনেনাতি তীসু ৰেদনাসু যথারহং অনুসযনৰচনেন. ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসূতি ইট্ঠাদীসু আরম্মণপকতিযা ৰসেন ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসু ৰিপরীতসঞ্ঞায ৰসেন অনিট্ঠাদীসু ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসূতি যোজনা. ন হি ইট্ঠাদিভাৰেন গহণং ৰিপরীতসঞ্ঞা.

তত্থাতি ইট্ঠারম্মণাদীসু. এত্থাতি অনুসযনে. কামস্সাদাদিৰত্থুভূতানং কামভৰাদীনন্তি কামস্সাদভৰস্সাদৰত্থুভূতানং কামরূপারূপভৰানং গহণং ৰেদিতব্বন্তি যোজনা. তত্থাতি ৰেদনাত্তযধাতুত্তযেসু. নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মং. দুক্খপটিঘাতো দুক্খে অনভিরতি. যত্থ তত্থাতি দুক্খৰেদনায তংসম্পযুত্তেসু অনিট্ঠরূপাদীসু ৰাতি যত্থ তত্থ. মহগ্গতা উপাদিন্নক্খন্ধা রূপারূপভৰা, অনুপাদিন্নক্খন্ধা রূপারূপাৰচরধম্মা. তত্থাতি যথাৰুত্তেসু মহগ্গতধম্মেসু ভৰরাগোইচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতী’’তি. দিট্ঠানুসযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰিচিকিচ্ছানুসযঅৰিজ্জানুসযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ধাতুত্তযৰেদনাত্তযৰিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং ন ৰুত্তন্তি সুৰুত্তমেতং দিট্ঠানুসযাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানপুচ্ছাযং ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জিতত্তা. কামরাগো পন যত্থ নানুসেতি, তং দুক্খৰেদনারূপারূপধাতুৰিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তদনুসযনট্ঠানতোতি তস্স কামরাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানতো. অঞ্ঞা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসঙ্খাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সে ৰিয পটিঘানুসযো নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামরাগানুসযো নানুসেতীতি ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি সক্কা ৰত্তুন্তি তস্মা তং উদ্ধরিত্ৰা ন ৰুত্তন্তি. হোন্তূতি তাসং ৰেদনানং অত্থিতং পটিজানিত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা অৰচনস্স কারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পন…পে… তং ন ৰুত্ত’’ন্তি. তদনুসযনট্ঠানন্তি তেসং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং. তস্মাতি যস্মা সতিপি কামরাগানুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞস্মিং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানে তং পন ধাতুত্তযৰেদনাত্তযৰিনিমুত্তং নত্থি ৰেদনাদ্ৰযভাৰতো, তস্মা. তং ৰেদনাদ্ৰযং ন ৰুত্তং ৰিসুং ন উদ্ধটন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ‘‘যত্থ কামরাগাদযো নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা নানুসেন্তী’’তি অযমত্থো ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন অৰিভাগতো ৰুত্তোতি ‘‘যত্থ কামরাগাদযো অনুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা অনুসেন্তী’’তি অযম্পি অত্থো অৰিভাগতোৰ লব্ভতি, তস্মা. অৰিভাগতো চ দুক্খং পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানন্তি দীপিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অৰিসেসেন…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ অৰিসেসেনাতি গেহস্সিতং নেক্খম্মস্সিতন্তি ৰিসেসং অকত্ৰা. সমুদাযৰসেন গহেত্ৰাতি যথাৰুত্তঅৰযৰানং সমূহৰসেন দুক্খন্ত্ৰেৰ গহেত্ৰা. ‘‘অৰিসেসেন সমুদাযৰসেন গহেত্ৰা’’তি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢতি ‘‘দ্ৰীসু ৰেদনাসূ’’তি এত্থাপি গেহস্সিতাদিৰিভাগস্স অনিচ্ছিতত্তা.

যদি এৰং ‘‘পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ইদং সুত্তপদং কথন্তি চোদনং সন্ধায ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দোমনস্সে, তংসম্পযুত্তে ৰা পটিঘে. নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদিনা নেয্যত্থমিদং সুত্তং, ন নীতত্থন্তি দস্সেতি. যথা পন সুত্তং উদাহটং, তথা ইধ কস্মা ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পটিঘুপ্পত্তিরহট্ঠানতাযা’’তিআদি. এৰম্পি সুত্তাভিধম্মপাঠানং কথমৰিরোধোতি আহ নিপ্পরিযাযদেসনা হেসা, সা পন পরিযাযদেসনাতি. এৰঞ্চ কত্ৰাতি পরিযাযদেসনত্তা এৰ. রাগানুসযোতি কামরাগানুসযো অধিপ্পেতো. যতো ‘‘অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধাযা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তস্স ন মহগ্গতধম্মা অনুসযনট্ঠানন্তি তং পঠমজ্ঝানঞ্চ অনামসিত্ৰা ‘‘ন হি লোকিযা…পে… নানুসেতীতি সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং. অৰত্থুভাৰতোতি সভাৰেনেৰ অনুপ্পত্তিট্ঠানত্তা. ইধাতি ইমস্মিং অনুসযযমকে. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. তংপটিপক্খভাৰতোতি তেসং পটিঘাদীনং পটিপক্খস্স মগ্গস্স সব্ভাৰতো. ন কেৰলং মগ্গসব্ভাৰতো, অথ খো বলৰৰিপস্সনাসব্ভাৰতোপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তংসমুগ্ঘা…পে… ভাৰতো চা’’তি.

ইদানি যদেতং তত্থ তত্থ ‘‘অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, তং গহেতব্বধম্মৰসেন ৰা সিযা গহণৰিসেসেন ৰাতি দ্ৰে ৰিকপ্পা, তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘আরম্মণে অনুসযনট্ঠানে সতী’’তি. রূপাদিআরম্মণে অনুসযানং অনুসযনট্ঠানন্তি গয্হমানে যমত্থং সন্ধায ‘‘ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘দুক্খায হী’’তিআদিমাহ. যদি সিযাতি যদি কামরাগানুসযো সিযা. এতস্সপীতি দিট্ঠানুসযসম্পযুত্তলোভস্সপি ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি কামরাগস্স ঠানং ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তং. অথ পনাতিআদি দুতিযৰিকপ্পং সন্ধায ৰুত্তং. অজ্ঝাসযৰসেন তংনিন্নতাযাতি অসতিপি আরম্মণকরণে যত্থ কামরাগাদযো অজ্ঝাসযতো নিন্না, তং তেসং অনুসযনট্ঠানং. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুগতো হুত্ৰা সেতী’’তি. অথ পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যথাতিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স উদাহরণৰসেন নিরূপনং. দুক্খে পটিহঞ্ঞনৰসেনেৰ পৰত্ততি, নারম্মণকরণৰসেনাতি অধিপ্পাযো. দুক্খমেৰ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তন্তি অজ্ঝাসযস্স তত্থ নিন্নত্তা দুক্খমেৰ তস্স পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং, নালম্বিতং রূপাদি সুখৰেদনা চাতি অধিপ্পাযো. এৰন্তি যথা অঞ্ঞারম্মণস্সপি পটিঘস্স অজ্ঝাসযতো দুক্খনিন্নতায দুক্খমেৰ অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং, এৰং. দুক্খাদীসু…পে… ৰুত্তন্তি ‘‘দুক্খেন সুখং অধিগন্তব্বং. নত্থি দিন্ন’’ন্তি চ আদিনা কাযকিলমনদুক্খে দানানুভাৰাদিকে চ মিচ্ছাভিনিৰেসনৰসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তো অঞ্ঞারম্মণোপি লোভো ‘‘এৰং সুখং ভৰিস্সতী’’তি অজ্ঝাসযতো সুখাভিসঙ্গৰসেনেৰ পৰত্ততীতি সুখুপেক্খাভেদং সাতসন্তসুখদ্ৰযমেৰ অস্স লোভস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং পাল়িযং, ন যথাৰুত্তং দুক্খাদি, তস্মা ভৰরাগ…পে… ন ৰিরুজ্ঝতি. একস্মিংযেৰ চাতিআদি দুতিযৰিকপ্পংযেৰ উপব্রূহনত্থং ৰুত্তং. তত্থ রাগস্স সুখজ্ঝাসযতা তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা, তন্নিন্নভাৰেন ৰা চক্খুস্স ৰিসমজ্ঝাসযতা ৰিয. এস নযো সেসেসুপি. তেসং রাগপটিঘানং নানানুসযট্ঠানতা হোতি একস্মিম্পি আরম্মণেতি অত্থো.

এৰঞ্চ কত্ৰাতি অসতিপি গহেতব্বভেদে গহণৰিসেসেন অনুসযনট্ঠানস্স ভিন্নত্তা এৰ. ‘‘যত্থ…পে… নো’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ৰিরুজ্ঝেয্য. গহেতব্বভেদেন হি রাগপটিঘানং অনুসযনট্ঠানভেদে গয্হমানে ৰিপাকমত্তে ঠাতব্বং সিযা, ন চ তং যুত্তং, নপি সব্বেসং পুরিসদ্ৰারানং ইট্ঠানিট্ঠং নিযতন্তি. যদিপি যথাৰুত্তলোভস্স ৰুত্তনযেন কামরাগানুসযতা সম্ভৰতি, যথা পন সুখুপেক্খাসু ইট্ঠারম্মণে চ উপ্পজ্জন্তেন দোমনস্সেন সহ পৰত্তো দোসো দুব্বলভাৰেন পটিঘানুসযো ন হোতি, এৰং যথাৰুত্তলোভোপি কামরাগানুসযো ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পটিঘানুসযোতি এত্থ ন-কারো পটিসেধনত্থো, ন অঞ্ঞত্থো, ইতরত্থ পন সম্ভৰো এৰ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৰাসঙ্কা অত্থী’’তি ইমিনা ন-কারস্স অঞ্ঞত্থতাভাৰদস্সনমুখেন অভাৰত্থতং সমত্থেতি.

দেসনা সংকিণ্ণা ৰিয ভৰেয্যাতি এত্থ দেসনাসঙ্করং দস্সেতুং ‘‘ভৰরাগস্সপি…পে… ভৰেয্যা’’তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যথা কামরাগস্স কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু আরম্মণকরণৰসেন উপ্পত্তি ৰুত্তা ‘‘কামরাগো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি, এৰং যদি ‘‘ভৰরাগো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি ৰুচ্চেয্য, ভৰরাগস্সপি…পে… ভৰেয্য. ততো চ কামরাগেন সদ্ধিং ভৰরাগস্স দেসনা সংকিণ্ণা ভৰেয্য, কামরাগতো চ ভৰরাগস্স ৰিসেসো দস্সেতব্বো. সো চ সহজাতানুসযৰসেন ন সক্কা দস্সেতুন্তি আরম্মণকরণৰসেন দস্সেতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘তস্মা আরম্মণ…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তত্থ আরম্মণৰিসেসেনাতি রূপারূপধাতুসঙ্খাতআরম্মণৰিসেসেন. ৰিসেসদস্সনত্থন্তি কামরাগতো ভৰরাগস্স ৰিসেসদস্সনত্থং. এৰং দেসনা কতাতি ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতী’’তি এৰং ৰিসযে ভুম্মং কত্ৰা দেসনা কতা. তেনাহ ‘‘সহজাতৰেদনাৰিসেসাভাৰতো’’তি.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৰারো

১. অনুসযৰারৰণ্ণনা

৩. পৰত্তাৰিরামৰসেনাতি অনুসযপ্পৰত্তিযা অৰিরামৰসেন, অৰিচ্ছেদৰসেনাতি অত্থো. কথং পন কুসলাব্যাকতচিত্তক্খণে অনুসযানং পৰত্তীতি আহ ‘‘মগ্গেনেৰ…পে… পুব্বে’’তি.

২০. চিত্তচেতসিকানঞ্চ ঠানং নাম চিত্তুপ্পাদোতি আহ ‘‘একস্মিং চিত্তুপ্পাদে’’তি. তেসং তেসং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনাদীনং পুগ্গলানং. পকতিযা সভাৰেন. সভাৰসিদ্ধা হি দুক্খায ৰেদনায কামরাগস্স অননুসযনট্ঠানতা. এৰং সেসেসুপি যথারহং ৰত্তব্বং. ৰক্খতি হি ‘‘পকতিযা দুক্খাদীনং কামরাগাদীনং অননুসযনট্ঠানতং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. পহানেনাতি তস্স তস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনেন. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৰিন্নং পুগ্গলানন্তি অনাগামিঅরহন্তানং. এত্থাতি এতস্মিং পুগ্গলোকাসৰারে. পুরিমনযেতি ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে পুরিমস্মিং ৰিস্সজ্জননযে. ওকাসন্তি উপ্পত্তিট্ঠানং, ইধ পন দুক্খৰেদনা ৰেদিতব্বা. পচ্ছিমনযেতি ‘‘দ্ৰিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে ৰিস্সজ্জননযে. অনোকাসতা অননুসযনট্ঠানতা.

অনুসযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সানুসযৰারৰণ্ণনা

৬৬-১৩১. ‘‘সানুসযো, পজহতি, পরিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৰুত্তোতি ‘‘কামরাগেন সানুসযো, কামরাগং পজহতি, কামরাগং পরিজানাতী’’তিআদীসু অনুসযসমঙ্গিভাৰেন পহানপরিঞ্ঞাকিরিযায কত্তুভাৰেন চ পুগ্গলো ৰুত্তো, ন ধম্মো. ভৰৰিসেসেন ৰাতি কেৰলেন ভৰৰিসেসেন ৰা. ইতরেসূতি পটিঘানুসযাদীসু. ভৰানুসযৰিসেসেন ৰাতি কামভৰাদিভৰৰিসিট্ঠানুসযৰিসেসেন ৰা. সানুসযতানিরনুসযতাদিকাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পহানাপহানপরিঞ্ঞাপরিঞ্ঞা সঙ্গয্হন্তি. ননু চ ভৰৰিসেসে কেসঞ্চি অনুসযানং অপ্পহানন্তি? ন তং অনুসযকতং, অথ খো পচ্চযৰেকল্লতো অনোকাসতায চাতি নাযং ৰিরোধো. দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি সুখউপেক্খাসু ৰেদনাসু দুক্খায ৰেদনায কামরাগানুসযেন নিরনুসযোতি যোজেতব্বং. ইদম্পি নত্থি পুগ্গলৰসেন ৰুচ্চমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি পুগ্গলস্স…পে… অনুসযান’’ন্তি. যদিপি পুগ্গলস্স অনুসযনোকাসো অনোকাসো, তস্স পন সানুসযতাদিহেতু হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসযস্স পনা’’তিআদিমাহ. নিরনুসযতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অপ্পহানাপরিঞ্ঞা সঙ্গণ্হাতি. পরিজাননং সমতিক্কমনন্তি পরিঞ্ঞাৰারেপি ‘‘অপাদানে নিস্সক্কৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.

অনুসযনট্ঠানতোতি অনুসযনট্ঠানহেতু. ‘‘অননুসযনট্ঠানতো’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. নিমিত্তাপাদানভাৰদস্সনত্থন্তি সানুসযৰারে নিমিত্তভাৰদস্সনত্থং, পজহনপরিঞ্ঞাৰারেসু অপাদানভাৰদস্সনত্থঞ্চাতি যোজেতব্বং. পজহতীতি এত্থ ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা ততো মানানুসযং পজহতী’’তি পাল়িপদং আহরিত্ৰা যোজেতব্বং, ন পজহতীতি এত্থ পন ‘‘দুক্খায ৰেদনায ততো কামরাগানুসযং নপ্পজহতী’’তি. এৰমাদীসূতি আদি-সদ্দেন পরিঞ্ঞাৰারম্পি সঙ্গণ্হাতি. ভুম্মনিদ্দেসেনেৰ হেতুঅত্থেনেৰ নিদ্দিট্ঠাতি অত্থো.