১. পণ্ণত্তিৰারো

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২৬. এৰং ৰুত্তন্তি এৰং দ্ৰারালম্বনেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মৰিভাগৰসেন ৰুত্তং. পিযসভাৰং পিযজাতিকং ‘‘কথং রূপেন খো, আৰুসো’’তিআদীসু ৰিয পিযসভাৰট্ঠেন রূপং, ন রুপ্পনট্ঠেনাতি ৰুত্তং ‘‘পিযরূপং…পে… রূপং ন রূপক্খন্ধো’’তি. রুপ্পনট্ঠেন রূপক্খন্ধপরিযাপন্নম্পি চক্খাদি পিযসভাৰমত্তৰচনিচ্ছাৰসেন পিযরূপমেৰ অনুপ্পৰিসতি, ন রূপক্খন্ধন্তি আহ ‘‘পিযসভাৰ…পে… ন রূপক্খন্ধোতি ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘যো পন যত্থ ৰিসেসো’’তি ৰুত্তো ৰিসেসসদ্দো নানুৰত্ততীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰচনসেসো’’তি. ন হি অধিকারতো লব্ভমানস্স অজ্ঝাহরণকিচ্চং অত্থি. দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ৰা পদুদ্ধারোযং ৰেদিতব্বো. ৰিসেসতা পনস্সা ‘‘ৰিসেসং ৰণ্ণযিস্সামা’’তি পটিঞ্ঞায এৰ পাকটা. ‘‘অৰসেসা সঙ্খারা’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সংযোজনৰসেন জানাতি অভিনিৰিসতীতি সঞ্ঞা দিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠি এৰ সঞ্ঞা’’তি. দিট্ঠি চাতি চ-সদ্দেন অৰসিট্ঠং পপঞ্চং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি এত্থ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২০১) ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞানামেন ৰা পপঞ্চা এৰ ৰুত্তা’’তি.

২৮. ‘‘খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুলোমে যথা সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনং লব্ভতি, ন এৰং ‘‘ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধো’’তি পটিলোমে, ইধ পন পটিৰচনেন ৰিস্সজ্জনন্তি তদত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰে ৰেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰো’’তি আহ. তেন সত্তাপটিসেধে অযং ন-কারোতি দস্সেতি. সদ্দগ্গহণঞ্চেত্থ সদ্দনিবন্ধনত্তা পঞ্ঞত্তিযা সদ্দসভাগতং ৰা সন্ধায কতং. পণ্ণত্তিসোধনঞ্হেতং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৰ করোতী’’তি. তেন নিদ্ধারেতব্বস্স ধম্মন্তরস্স অভাৰং দস্সেতি. যতো ৰুত্তং ‘‘ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৰো এৰেত্থ পমাণ’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাঠন্তরেন সমত্থেতি. কামং কত্থচি সতিপি খন্ধে নত্থি ৰেদনাক্খন্ধো, অখন্ধত্তসভাৰা পন নত্থি ৰেদনাতি ‘‘ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি ৰুত্তন্তি এৰং ৰা এতং দট্ঠব্বং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা’’তিআদি.

৩৯. ‘‘রূপতো অঞ্ঞে’’তি এত্থ ভূতুপাদায ধম্মো ৰিয পিযসভাৰোপি রূপসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন গহিতোতি আহ ‘‘লোকুত্তরা ৰেদনাদযো দট্ঠব্বা’’তি. অপ্পৰত্তিমত্তমেৰাতি খন্ধসদ্দপ্পৰত্তিযা অভাৰে রূপসদ্দপ্পৰত্তিযা চ অভাৰোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্ততংযেৰ সন্ধায ৰদতি, তথা চাহ ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যথা চক্খুতো অঞ্ঞস্স সব্বস্সপি সভাৰধম্মস্স আযতনগ্গহণেন গহিতত্তা তদুভযৰিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি কেৰলং পঞ্ঞত্তিসোধনত্থং তমেৰ অভাৰং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ চক্খু ন চ আযতন’’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধাপি তদত্থমেৰ উভযৰিনিমুত্তস্স অভাৰং দস্সেতুং ‘‘রূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ রূপং ন চ খন্ধা’’তি ৰুত্তন্তি. ৰিসমোপঞ্ঞাসো. ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৰা’’তি এত্থ হি অৰসেসগ্গহণেন গয্হমানং কিঞ্চি নত্থীতি সক্কা ৰত্তুং আযতনৰিনিমুত্তস্স সভাৰধম্মস্স অভাৰা. তেনাহ ‘‘যদি সিযা’’তি. ‘‘রূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৰা’’তি এত্থ পন ন তথা সক্কা ৰত্তুং খন্ধৰিনিমুত্তস্স সভাৰধম্মস্স অত্থিভাৰতো. যদি পন তাদিসং খন্ধগতং ধম্মজাতং নত্থীতি এৰমিদং ৰুত্তং সিযা, এৰং সতি যুত্তমেতং সিযা. তথা হি ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিগ্গহণমেৰ উদ্ধরীযতি. তণ্হাৰত্থু চ ন সিযা অৰসেসগ্গহণেন গয্হমানন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. খন্ধো চ সিযাতি যোজনা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

৫০-২০৫. মিস্সককালভেদেসু যমকেসু পদানং ভিন্নকালত্তা সিযা অত্থৰিসেসোতি আহ ‘‘অমিস্সককালভেদেসু ৰারেসু অত্থৰিসেসাভাৰতো’’তি. ইদানি তমেৰত্থং ‘‘পুরিমস্স হী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তেনাতি অত্থৰিসেসাভাৰেন. এত্থাতি এতস্মিং পৰত্তিৰারপাঠে, এতিস্সং ৰা পৰত্তিৰারৰণ্ণনাযং. ছ এৰ ৰুত্তা, ন নৰাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অতীতেনা’’তিআদি. এতে পন তযোতি অত্তনা ৰিসুং অনন্তরং দস্সিতে সন্ধাযাহ. যথাদস্সিতাতি অট্ঠকথাযং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সিতব্বাকারা পচ্চুপ্পন্নেনাতীতাদযো যে পাল়িযং উজুকমেৰ আগতা. ‘‘ন ৰিসুং ৰিজ্জন্তী’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘তত্থ তত্থ হী’’তিআদিনা পাকটতরং করোতি. তত্থ পটিলোমপুচ্ছাহীতি ‘‘যস্স ৰা পন ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তি এৰমাদিকাহি পঠমপদে ৰুত্তস্স পটিলোমৰসেন পৰত্তাহি. তেনেৰাতি নযতো যোজেতুং সক্কুণেয্যত্তা এৰ. মিস্সককালভেদেসু চাতি ন কেৰলং অমিস্সককালভেদেসুযেৰ, অথ খো মিস্সককালভেদেসু চাতি অত্থো. ন যোজনাসুকরতায এৰ পুরিমে অযোজনা, অথ খো সুখগ্গহণত্থম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অমিস্সক…পে… ৰুত্তানী’’তি.

যেন কারণেনাতি যেন একপদদ্ৰযসঙ্গহিতানং খন্ধানং উপ্পাদস্স নিরোধস্স লাভসঙ্খাতেন কারণেন. যথাক্কমং পুরেপঞ্হো পচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৰুত্তং. চ-সদ্দেন পুরেপচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৰুত্তন্তি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘একপদদ্ৰযসঙ্গহিতান’’ন্তি ইদং একজ্ঝং কত্ৰা গহেতব্বং. তমেৰত্থম্পি ৰিৰরতি ‘‘যস্স হী’’তিআদিনা. তত্থ যস্সাতি যস্স পঞ্হস্স. ‘‘পঞ্হো’’তি চেত্থ পুচ্ছনৰসেন পৰত্তং ৰচনং ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘পরিপূরেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো’’তি. তং সরূপদস্সনেন ৰিস্সজ্জনং তংৰিস্সজ্জনং, তং ৰা যথাৰুত্তং ৰিস্সজ্জনং এতস্সাতি তংৰিস্সজ্জনো, তস্স তংৰিস্সজ্জনস্স. পুরিমকোট্ঠাসেনাতি পুরিমেন উদ্দেসপদেন. তেন হি ৰিস্সজ্জনপদস্স সমানত্থতা ইধ সদিসত্থতা. একেন পদেনাতি একেন পধানাপ্পধানেন যমকপদেন, ন পঠমপদেনেৰাতি অত্থো. উপ্পাদনিরোধলাভসামঞ্ঞমত্তেনাতি উপ্পাদস্স ৰা নিরোধস্স ৰা লব্ভমানতায সমানতামত্তেন. সন্নিট্ঠানপদ…পে… যুত্তন্তি ইদং অট্ঠকথাযং ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পুরেপঞ্হস্স দস্সিতত্তা ৰুত্তং. যদিপি তত্থ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰিস্সজ্জিতত্তা ৰেদনাক্খন্ধস্স উপ্পাদো লব্ভতীতি ৰুত্তং, যো পন সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো রূপক্খন্ধস্স অনুপ্পাদো পাল়িযং অনুঞ্ঞাতরূপেন ঠিতো, তস্স ৰসেন পুরেপঞ্হো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি পুরিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতা হোতি.

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ রূপক্খন্ধস্স অনুপ্পন্নপুব্বতাপটিক্খেপমুখেন ইতরস্স পটিক্খিপীযতীতি রূপক্খন্ধস্সেৰ যথাৰুত্তপটিক্খেপো পধানভাৰেন ৰুত্তো. এসেৰ নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠানত্থস্সেৰ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো’’তি. ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ পন রূপক্খন্ধস্স উপ্পাদলক্খণং কত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধস্স নিরোধো পুচ্ছীযতীতি সো এৰ ‘‘নো’’তি পটিসেধীযতি. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি ৰুত্তং ‘‘সংসযত্থনিৰারণং পটিসেধো’’তি. ‘‘ন-কারৰিরহিত’’ন্তি এতেন পটিসেধস্স পটিসেধিতমাহ. যদি এৰং পাল়িগতিপটিসেধৰিস্সজ্জনানং কো ৰিসেসোতি আহ ‘‘তত্থ উপ্পত্তী’’তিআদি.

তদেকদেসপক্খেপৰসেনাতি তেসং চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৰিস্সজ্জনানং একদেসস্স পক্খিপনৰসেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঠমে ঠানে পরিপুণ্ণপঞ্হস্স পুরিমকোট্ঠাসে সরূপদস্সনেনা’’তিআদি. যো পনেত্থ পঞ্হেসু ৰিস্সজ্জনেসু চ সত্তৰীসতিযা ঠানেসু পক্খেপং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পরিপুণ্ণপঞ্হো এৰা’’তিআদি ৰুত্তং. পাল়িৰৰত্থানদস্সনাদিতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুচ্ছাৰিভঙ্গো ৰিস্সজ্জনাঠানানি একস্মিং পঞ্হে যোজনানযোতি ইমেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

সুদ্ধাৰাসানন্তিআদি পাল়িযা পদং উদ্ধরিত্ৰা অত্থদস্সনত্থং আরদ্ধং. ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ইমস্স ৰিস্সজ্জনং হোতি ‘‘সুদ্ধাৰাসানং তেসং তত্থা’’তি. তত্থ একভূমিযং দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি একিস্সা ভূমিযা একস্স অরিযপুগ্গলস্স দুতিযৰারং পটিসন্ধিগ্গহণং নত্থীতি অত্থো. ততিযৰারাদীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. স্ৰাযমত্থো যথা ঞাপিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিতো পভুতি হি…পে… পৰত্তা’’তি ৰুত্তং. তেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেনাযং দেসনা পৰত্তাতি দস্সেতি. আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স ৰসেন উপ্পাদনিরোধেসু ৰুচ্চমানেসু অকম্মজেসু কুসলাদীসু কথন্তি চোদনাযং তেপি ইধ তংনিস্সিতা এৰ কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিঞ্হি…পে… দস্সিতা’’তি. তেনেৰাতি কম্মজসন্তানেনেৰ. তস্মাতি এককম্মনিব্বত্তস্স ৰিপাকসন্তানস্স একত্তেন গহিতত্তা. তস্সাতি কম্মজসন্তানস্স. পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসু যথা পচ্চেকং ‘‘একিস্সা ভূমিযা দুতিযা উপপত্তি নত্থী’’তি যথাৰুত্তপাল়িযা ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং ‘‘সুদ্ধাৰাসান’’ন্তি অৰিসেসৰচনতো সকলেপি সুদ্ধাৰাসে সা নত্থীতি তায কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা সযমেৰ পরিহরিতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধাৰাসেসু হেট্ঠাভূমিকস্স অসতি ইন্দ্রিযপরিপাকে উপরিভূমিসমুপ্পত্তি ন সক্কা পটিসেধেতুং উদ্ধংসোতৰচনতো. উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতঞ্চাতি হি উদ্ধংসোতো. তেনাহ ‘‘উদ্ধংসোতপাল়িসব্ভাৰা’’তি. সংসন্দেতব্বাতি যথা ন ৰিরুজ্ঝন্তি, এৰং নেতব্বা. তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং.

এতেন সন্নিট্ঠানেনাতি অঙ্কিতোকাসভাৰিরূপুপ্পাদসন্নিস্সযেন নিচ্ছযেন. ৰিসেসিতা তথাভাৰিরূপভাৰিনো. অসঞ্ঞসত্তাপীতি ন কেৰলং পঞ্চৰোকারা এৰ, অথ খো অসঞ্ঞসত্তাপি. তে এৰ অসঞ্ঞসত্তে এৰ গহেত্ৰা পুরিমকোট্ঠাসেতি অধিপ্পাযো. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৰজ্জিতাতি তেন যথাৰুত্তসন্নিট্ঠানেন যে ৰিরহিতা, তে তথা ন ৰত্তব্বাতি অত্থো. ইদানি ‘‘তে ততো’’তিআদিনা দস্সেতি. ততোতি অসঞ্ঞাভৰতো. পচ্ছিমভৰিকানন্তি এত্থ পচ্ছিমভৰং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘কিং পঞ্চৰোকারাদী’’তিআদি ৰুত্তং. অপচ্ছিমভৰিকানম্পি অরূপানং অরূপভৰে যথা রূপক্খন্ধো নুপ্পাদি, এৰং তত্থ পচ্ছিমভৰিকানং ৰেদনাক্খন্ধোপীতি আহ ‘‘এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা’’তি. তেনাহ ‘‘তেসং…পে… আহা’’তি. তত্থ তেসন্তি পচ্ছিমভৰিকানং. তত্থাতি অরূপভৰে. ইতরানুপ্পত্তিভাৰঞ্চাতি ইতরস্স ৰেদনাক্খন্ধস্স অনুপ্পজ্জনসব্ভাৰম্পি. সপ্পটিসন্ধিকানম্পি সুদ্ধাৰাসানং খন্ধভেদস্স পরিনিব্বানপরিযাযো ওল়ারিকদোসপ্পহানতো কিলেসূপসমসামঞ্ঞেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.

সব্বেসঞ্হি তেসন্তি তংতংভূমিযং ঠিতানং সব্বেসং সুদ্ধাৰাসানং. যথা পনাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. অনন্তা লোকধাতুযোতি ইদং ওকাসস্স পরিচ্ছেদাভাৰংযেৰ দস্সেতুং ৰুত্তং. পুগ্গলৰসেন সমানাধারতায সমানকালত্তেন অসম্ভৰন্তো ওকাসৰসেন পন সম্ভৰন্তো সংকিণ্ণা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘সংকিণ্ণতা হোতী’’তি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

২০৬-২০৮. তস্সাপীতি পুগ্গলোকাসৰারস্সপি. ওকাসে পুগ্গলস্সেৰাতি যথাগহিতে ওকাসে যো পুগ্গলো, তস্সেৰ ওকাসৰিসিট্ঠপুগ্গলস্সেৰাতি অত্থো. যথা পন পুগ্গলৰারে লব্ভমানে পুগ্গলোকাসৰারোপি লব্ভতি, এৰং ওকাসৰারোপি লব্ভেয্যাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ওকাসৰারোপি চা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৰুচ্চমানোপি ওকাসো পুগ্গলস্স ৰিসেসভাৰেনেৰ ৰুচ্চেয্য, ন ৰিসুং, তস্মা.

অঞ্ঞথাতি পৰত্তিৰারে ৰিয আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স উপ্পাদনিরোধৰসেন পরিঞ্ঞাৰচনে. ‘‘যো রূপক্খন্ধং পরিজানাতী’’তি সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতত্থাভাৰদস্সনমুখেন ইতরস্সপি অভাৰং দস্সেতুং ‘‘রুপক্খন্ধপরিজাননস্স অভাৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি চ কতং, তস্মা পৰত্তে চিত্তক্খণৰসেনেৰেত্থ তযো অদ্ধো লব্ভন্তীতি অত্থো. ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চা’’তি দ্ৰিন্নং পদানং ‘‘রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিত্থা’’তি দ্ৰীহি পদেহি যথাক্কমং সম্বন্ধো. ‘‘ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা’’তি পন পচ্চেকং যোজেতব্বং. অগ্গমগ্গ…পে… নত্থীতি ইমিনা অরহত্তমগ্গঞাণস্সেৰ পরিঞ্ঞামত্থকপ্পত্তিযা পরিঞ্ঞাকিচ্চং সাতিসযং, তদভাৰা ন ইতরেসন্তি দস্সেতি. যতো তস্সেৰ ৰজিরূপমতা ৰুত্তা, সেসানঞ্চ ৰিজ্জূপমতা. তেনাতি তেন যথাৰুত্তেন ৰচনেন. তদৰসেসসব্বপুগ্গলেতি ততো অগ্গমগ্গসমঙ্গিতো অৰসেসসব্বপুগ্গলে. ইমং পন যথাৰুত্তদোসং পরিহরন্তা ‘‘পুথুজ্জনাদযো সন্ধাযা’’তি ৰদন্তি.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আযতনযমকং