১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১-৯. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অৰযৰপদেহি ৰুত্তো একদেসো সকলো ৰা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৰুত্তো একন্তেন অৰযৰপদানং অত্থো’’তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. এতেন যথাৰুত্তঅত্থৰণ্ণনানযদস্সনতায সব্বপণ্ণত্তিৰারাদীসু যথারহং অত্থো নেতব্বোতি দস্সেতি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১০-১৭. ৰাযনং সৰিসযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তনং, তযিদং যথা গন্ধাযতনে লব্ভতি, এৰং সীলাদীসুপীতি পাল়িযং ‘‘সীলগন্ধো’’তিআদি ৰুত্তং ‘‘সীলাদিযেৰ গন্ধো’’তি কত্ৰা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সীলগন্ধো…পে… নামানী’’তি. যস্মা পন সৰিসযব্যাপনং তত্থ পসটভাৰো পাকটভাৰো ৰা হোতি, তস্মা ‘‘পসারণট্ঠেন পাকটভাৰট্ঠেন ৰা’’তি ৰুত্তং. অত্তনো ৰত্থুস্স সূচনং ৰা ৰাযনং. ‘‘দেৰকাযা সমাগতা (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭), পণ্ণত্তিধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৮) সমূহপঞ্ঞত্তীসুপি কাযধম্মসদ্দা আগতাতি ‘‘সসভাৰ’’ন্তি ৰিসেসেতি. কাযৰচনেন…পে… নত্থীতি ইদং ‘‘ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ধম্মসদ্দস্স ৰিনিৰত্তৰিসেসসব্বসভাৰধম্মৰাচকতং সন্ধায ৰুত্তং, ন ধম্মাযতনসঙ্খাতধম্মৰিসেসৰাচকতন্তি দট্ঠব্বং.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৮-২১. এতস্মিন্তি পৰত্তিৰারে. পুচ্ছামত্তলাভেনাতি মোঘপুচ্ছাভাৰমাহ. একেকন্তি ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিকং একেকং. পঞ্চাতি ‘‘যস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স গন্ধাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীনি পঞ্চ. পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গহং অনুজানন্তো ‘‘ৰিস্সজ্জনৰসেন হাপেতব্বানী’’তি আহ. ‘‘ৰক্খতি হী’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং অট্ঠকথায সমত্থেতি.

সদিসৰিস্সজ্জনন্তি সামঞ্ঞৰচনং ৰিসেসনিৰিট্ঠমেৰ হোতীতি তং ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলৰারমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সা পন সদিসৰিস্সজ্জনতায অব্যাপিতত্তা যত্থ সদিসং, তত্থাপি ৰিস্সজ্জিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৰারে পন…পে… ৰিস্সজ্জিত’’ন্তি আহ. তত্থ তন্তি দুতিযং. পুগ্গলৰারেপীতি যত্থ সদিসং ৰিস্সজ্জনং, তত্থ পুগ্গলৰারেপি ৰিস্সজ্জিতং, পগেৰ ওকাসৰারেতি অধিপ্পাযো. ৰিরত্তকামকম্মনিব্বত্তস্সাতি ভাৰনাবলেন ৰিরত্তো কামো এতেনাতি ৰিরত্তকামং, রূপাৰচরকম্মং, ততো নিব্বত্তস্স. পটিসন্ধি এৰ বীজং পটিসন্ধিবীজং, তস্স. ‘‘এৰংসভাৰত্তা’’তি এতেন একন্ততো কামতণ্হানিদানকম্মহেতুকানি ঘানাদীনীতি দস্সেতি. গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি সব্বেন সব্বং তেসম্পি অভাৰং সন্ধায ৰদতি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.

‘‘সচ্চ’’ন্তি যথাৰুত্তৰসেন গহেতব্বং চোদকেন ৰুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুন যেনাধিপ্পাযেন তানি যমকানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা নযেন জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি যথা সদিসৰিস্সজ্জনানি, তথা ইধ ঘানাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন তানি জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৰ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নযেন সদিসৰিস্সজ্জনানীতি. এৰমেত্থ উভযেসং ৰিসুং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৰিস্সজ্জনতায ইদং ৰুত্তং, ন একজ্ঝং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৰিস্সজ্জনতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তত্থ তত্থেৰ সদিসৰিস্সজ্জনতা পাল়িঅনারুল়্হতায কারণ’’ন্তি. এৰঞ্চ সতি চক্খাযতনমূলগ্গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘নিদস্সনভাৰেনা’’তিআদি. তত্থ নিদস্সনভাৰেনাতি নিদস্সনভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৰিস্সজ্জনতাসঙ্খাতেন নিদস্সনভাৰেনেৰ, ন পন তেসং নিদস্সিতব্বেহি সব্বথা সদিসৰিস্সজ্জনতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেভুয্যতাযা’’তি ৰুত্তং যেভুয্যতং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৰুত্তং.

এৰন্তি ইমিনা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন যথাৰুত্তৰচনস্সেৰ ৰিস্সজ্জনভাৰানুজাননং কত্তব্বন্তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. সাতি দুতিযপুচ্ছা. ঘানাযতনযমকেনাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেনেৰ. তংসেসানীতি তেন ঘানাযতনমূলককাযাযতনযমকেন সদ্ধিং সেসানি. সদিসৰিস্সজ্জনত্তা অনারুল়্হানীতি এত্থ ‘‘অনারুল়্হানী’’তি এত্তকমেৰ তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢীযতি, ন ‘‘সদিসৰিস্সজ্জনত্তা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তথাতি…পে… সমঞ্ঞেনা’’তি ৰত্ৰা ইদানি ‘‘কারণসামঞ্ঞেনা’’তি ৰুত্তস্স সদিসৰিস্সজ্জনত্তস্স তত্থ অভাৰং দস্সেতুং ‘‘ঘানজিৰ্হাকাযাযতনানং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অগব্ভসেয্যকেসু পৰত্তমানানন্তি এত্থাপি ‘‘সহচারিতাযা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, তথা ‘‘গব্ভসেয্যকেসু চ পৰত্তমানান’’ন্তি. ইতরানি ঘানাযতনমূলকানি জিৰ্হাকাযাযতনযমকানি দ্ৰে ন ৰিস্সজ্জীযন্তি, ঘানাযতনমূলকেসু চ যমকেসু ৰিস্সজ্জিতেসু ইতরদ্ৰযমূলকানি জিৰ্হাকাযাযতনমূলকানি ন ৰিস্সজ্জীযন্তি অৰিসেসত্তা অপ্পৰিসেসত্তা চাতি যোজেতব্বং. তত্থ কাযাযতনযমকে দুতিযপুচ্ছাৰসেন অপ্পৰিসেসো, ইতরৰসেন অৰিসেসো ৰেদিতব্বো. রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ইদং রূপাযতনমূলকমনাযতনৰসেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘রূপাযতন…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘রূপাযতনমূলকেসু হী’’তিআদি. যমকানন্তি রূপাযতনমূলকগন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনযমকানং. দুতিযপুচ্ছানন্তি যথাৰুত্তযমকানংযেৰ দুতিযপুচ্ছানং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘সরূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. আদিপুচ্ছানন্তি তেসংযেৰ যমকানং পঠমপুচ্ছানং.

হেট্ঠিমেহীতি ইদং অৰিসেসৰচনম্পি যেসু সদিসৰিস্সজ্জনতা সম্ভৰতি, তদপেক্খন্তি আহ ‘‘গন্ধরস…পে… অত্থো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মেসু উদ্দেসানুরূপং লব্ভমানৰিসেসকথনং ৰিস্সজ্জনং, যো তত্থ ন সব্বেন সব্বং উদ্দেসানুরূপগুণেন উপলব্ভতি, তস্স অকথনম্পি অত্থতো ৰিস্সজ্জনমেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘অৰিস্সজ্জনেনেৰ অলব্ভমানতাদস্সনেন ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

চক্খুৰিকলসোতৰিকলা ৰিয চক্খুসোতৰিকলোপি লব্ভতীতি সো পন অট্ঠকথাযং পি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘জচ্চন্ধম্পি…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. পরিপুণ্ণাযতনমেৰ ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তন্তি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৰ-সদ্দোতি তস্স ঠানং দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তমেৰাতি অত্থো’’তি ৰত্ৰা তেন পরিপুণ্ণাযতনস্স তত্থ অনিযতত্তা অপরিপুণ্ণাযতনস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তেন জচ্চন্ধবধিরম্পি সন্ধায ৰুত্ততা ন নিৰারিতা হোতী’’তি আহ.

২২-২৫৪. তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তাতি কস্মা ৰুত্তং, যাৰতা ‘‘রূপীব্রহ্মলোকং পুচ্ছতী’’তি ইমিনাপি ওকাসোযেৰ আমট্ঠোতি. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞায কারণৰিভাৰনাধিপ্পাযেনেৰ ‘‘কস্মা পটিঞ্ঞাত’’ন্তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৰা তং কারণং দস্সেতুকামো ‘‘ননূ’’তিআদিমাহ. গব্ভসেয্যকভাৰং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতীতি পচ্ছিমভৰিকং সন্ধাযাহ. তদৰত্থস্সাতি পচ্ছিমভৰাৰত্থস্স. ভৰিস্সন্তস্সাতি ভাৰিনো. পটিঞ্ঞাতব্বত্তাতি ‘‘উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বত্তা.

অথ কস্মাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যদি ‘‘যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছাযং ৰুত্তেন ৰিধিনা পটিঞ্ঞাতব্বং, অথ কস্মা অথ কেন কারণেন পটিলোমে ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধন্তি? ননূতিআদিনাপি চোদকো তমেৰ ৰিরোধং ৰিভাৰেতি. নো চ নুপ্পজ্জিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি এৰাতি অত্থো. ‘‘তস্মিং ভৰে’’তিআদি তস্স পরিহারো. তত্থ তস্মিং ভৰেতি যস্মিং ভৰে ‘‘রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰুত্তং পৰত্তমানত্তা, তস্মিং ভৰে. অনাগতভাৰেন অৰচনতোতি ভাৰীভাৰেন অৰত্তব্বতো আরদ্ধুপ্পাদভাৰেন পৰত্তমানত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘ভৰন্তরে হী’’তিআদি. ন পন ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. এৰঞ্চ কত্ৰাতিআদিনা পাঠন্তরেন যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতি.

যস্মিং অত্তভাৰে যেহি আযতনেহি ভৰিতব্বং, তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন অৰস্সংভাৰীআযতনস্স সত্তস্স, সন্তানস্স ৰা, ‘‘যস্স ৰা পন রূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা, যস্স ৰা পন রূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ এৰং পৰত্তং পুচ্ছাদ্ৰযৰিস্সজ্জনং আযতনপটিলাভস্স জাতিভাৰতো সুট্ঠু উপপন্নং ভৰতি. পচ্ছিমভৰিকাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অরূপে উপ্পজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযনকা সঙ্গয্হন্তি. ইদম্পি ৰিস্সজ্জনং. অভিনন্দিতব্বত্তাতি ‘‘আমন্তা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা.

যং পন অঘানকানং কামাৰচরং উপপজ্জন্তানন্তি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্স ৰিপাকো ঘানাযতনুপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মন্তি ৰুত্তং. কথং পনীদিসং কম্মং অত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্স যত্থা’’তিআদি. এৰম্পি গব্ভসেয্যকো এৰ ইধ অঘানকোতি অধিপ্পেতোতি কথমিদং ৰিঞ্ঞাযতীতি চোদনায ‘‘ন হী’’তিআদিং ৰত্ৰা তমত্থং সাধেতুং ‘‘ধম্মহদযৰিভঙ্গে’’তিআদি ৰুত্তং. অৰচনত্তম্পি হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে পটিক্খেপোযেৰাতি. ইধাতি ইমস্মিং আযতনযমকে. যথাদস্সিতাসূতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স তত্থ রূপাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ দস্সিতপ্পকারাসু পুচ্ছাসু. আমন্তাতি ৰুত্তন্তি অথ কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এতাসু পুচ্ছাসু কস্মা পটিৰচনেন ৰিস্সজ্জনং ন কতন্তি অধিপ্পাযো. সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্সাতি ‘‘যস্স ৰা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ এৰমাদিকেন সন্নিট্ঠানপদেন গহিতস্স অত্থস্স. একদেসে সংসযত্থস্স সম্ভৰেনাতি একদেসে সংসযিতব্বস্স অত্থস্স সম্ভৰেন সন্নিট্ঠানত্থপটিযোগভূতসংসযত্থস্স পটিৰচনস্স অকরণতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনৰিস্সজ্জনস্স অকত্তব্বতো অত্থস্স অভিন্দিত্ৰা একজ্ঝং কত্ৰা অৰত্তব্বতো. তেনাহ ‘‘ভিন্দিতব্বেহি ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতী’’তি.

যদি সিযাতি ভিন্দিত্ৰা ৰত্তব্বেপি অত্থে যদি পটিৰচনৰিস্সজ্জনং সিযা, পরিপুণ্ণৰিস্সজ্জনমেৰ ন সিযা অনোকাসভাৰতো ভিন্দিতব্বতো চাতি অত্থো. তথা হি ‘‘পঞ্চৰোকারে পরিনিব্বন্তানং, অরূপে পচ্ছিমভৰিকানং, যে চ অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৰন্তানং তেসং সোতাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, চক্খাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি চ, তথা ‘‘রূপাৰচরে পরিনিব্বন্তানং, অরূপানং তেসং তত্থ ঘানাযতনঞ্চ ন নিরুজ্ঝতি, রূপাযতনঞ্চ ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি চ তত্থ ৰিভাগৰসেন পৰত্তো পাঠসেসো. অথ কস্মাতি যদি অভিন্দিতব্বে পটিৰচনৰিস্সজ্জনং, ন ভিন্দিতব্বে, এৰং সন্তে ‘‘যস্স ৰা পন সোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থীতি কস্মা ন ৰিঞ্ঞাযতি, ভিন্দিতব্বে ন পটিৰচনৰিস্সজ্জনং হোতীতি সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি? তং ন, অঞ্ঞায পাল়িযা তদত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘কামধাতুযা’’তিআদিমাহ.

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধো অনাগতভাৰেন তস্স উপ্পাদক্খণে যথা ৰুত্তো, এৰং তস্সেৰ কম্মজসন্তানস্স নিরোধো তস্স উপ্পাদে অনাগতভাৰেন ৰত্তব্বো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘একচিত্তস্স নাম উপ্পাদক্খণে নিরোধো অনাগতভাৰেন ৰুচ্চতি, কিমঙ্গং পন একসন্তানস্সা’’তি. সব্বত্থ সব্বস্মিং অনাগতৰারে. উপপজ্জন্তানং এৰ ৰসেন সো নিরোধো তথা অনাগতভাৰেন ৰুত্তো, কস্মা পনেত্থ নিরোধো উপপন্নানং ৰসেন ন ৰুত্তোতি আহ ‘‘উপ্পন্নানং পনা’’তিআদি. তস্সেৰ যথাপৰত্তস্স কম্মজসন্তানস্স এৰ. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, তস্মা. ভেদে সতিপি কালভেদামসনস্স কারণে সতিপি. অনাগতকালামসনৰসেনেৰ নিরোধস্সেৰ ৰসেন ৰিস্সজ্জনদ্ৰযং উপপন্নমেৰ যুত্তমেৰ হোতীতি. অঞ্ঞেসং ৰসেন নিরোধস্সেৰ ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা ‘‘অরহত’’ন্তি ৰুত্তং.

যদি উপপত্তিঅনন্তরং নিরোধো আরদ্ধো নাম হোতি, অথ কস্মা চুতিযা নিরোধৰচনন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তন্নিট্ঠানভাৰতো পন চুতিযা নিরোধৰচন’’ন্তি. তন্নিট্ঠানভাৰতোতি তস্স সন্তানস্স নিট্ঠানভাৰতো. পৰত্তেতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং. তত্থ তস্সাতি সন্তানস্স. ৰক্খতীতিআদিপি পৰত্তে নিরোধং অনাদিযিত্ৰা চুতিনিরোধস্সেৰ গহিততায কারণৰচনং. তেনাতি তেন যথাৰুত্তেন পাঠন্তরৰচনেন. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝিস্সতী’’তিআদিকে আযতনযমকে. যদি পৰত্তে নিরুদ্ধস্সপি চুতিযা এৰ নিরোধো ইচ্ছিতো, ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি কথন্তি আহ ‘‘সচক্খুকানন্তিআদীসু চ পটিলদ্ধচক্খুকানন্তিআদিনা অত্থো ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. তেতি অরূপে পচ্ছিমভৰিকা. অচক্খুকৰচনঞ্চ সাৰসেসন্তি যোজনা.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. সদ্দধাতুসম্বন্ধানন্তি ইদং যানি চক্খুধাতাদিমূলকেসু সদ্দযমকানি, সব্বানি চ সদ্দধাতুমূলকানি, তানি সন্ধায ৰুত্তং. ন হি তানি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানি ৰিয চুতিপটিসন্ধিৰসেন লব্ভন্তি, এতেনেৰ আযতনযমকেপি পৰত্তিৰারে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং অলব্ভমানতা চ ৰেদিতব্বা.

ধাতুযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা

১০-২৬. সোতি দুক্খসদ্দো. অঞ্ঞত্থাতি সঙ্খারদুক্খৰিপরিণামদুক্খদুক্খাধিট্ঠানেসু. অঞ্ঞনিরপেক্খোতি সঙ্খারাদিপদন্তরানপেক্খো. তেনাতি অঞ্ঞনিরপেক্খদুক্খপদগ্গহণতো. তস্মিং দুক্খদুক্খে ৰিসযভূতে. এস দুক্খসদ্দো ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ পঠমো দুক্খসদ্দো. তঞ্চ দুক্খদুক্খং. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ দুক্খমেৰ দুক্খসচ্চন্তি নযিদং অৰধারণং ইচ্ছিতব্বং, দুক্খং দুক্খসচ্চমেৰাতি পন ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘একন্তেন দুক্খসচ্চমেৰা’’তি. সচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থীতি সচ্চৰিভঙ্গে পঞ্চধা ৰুত্তেসু সমুদযেসু একোপি ফলসভাৰেসু নত্থি, ফলসভাৰো নত্থীতি অত্থো. ‘‘ফলধম্মো নত্থী’’তি চ পাঠো. মগ্গসদ্দো চ ফলঙ্গেসূতি সামঞ্ঞফলঙ্গেসু সম্মাদিট্ঠিআদীসু ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৯২, ৪৯৫) আগতো মগ্গসদ্দো মগ্গফলত্তা পৰত্ততি কারণূপচারেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৰা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সচ্চদেসনায পভৰাদিসভাৰা এৰ ধম্মা সমুদযাদিপরিযাযেন ৰুত্তা, ন অপ্পভৰাদিসভাৰা, তস্মা. এত্থ চ তেভূমকধম্মানং যথারহং দুক্খসমুদযসচ্চন্তোগধত্তা অসচ্চসভাৰে সভাৰধম্মে চ উদ্ধরন্তো ফলধম্মে এৰ উদ্ধরি. ননু চ মগ্গসম্পযুত্তাপি ধম্মা অসচ্চসভাৰাতি তেপি উদ্ধরিতব্বাতি? ন, তেসং মগ্গগতিকত্তা. ‘‘ফলধম্মেসূ’’তি এত্থ ধম্মগ্গহণেন ৰা ফলসম্পযুত্তধম্মানং ৰিয তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.

পদসোধনেন…পে… ইধ গহিতাতি এতেন অসচ্চসভাৰানং ধম্মানং পকরণেন নিৰত্তিততং আহ. তেসন্তি দুক্খাদীনং. তব্বিসেসনযোগৰিসেসন্তি তেন দুক্খাদিৰিসেসনযোগেন ৰিসিট্ঠতং. সচ্চৰিসেসনভাৰেনেৰ দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞেয্যতাদিভাৰো সিদ্ধোতি আহ ‘‘একন্তসচ্চত্তা’’তি. যথা চেত্থাতি যথা এতস্মিং সচ্চযমকে সুদ্ধসচ্চৰারে সচ্চৰিসেসনভূতা এৰ দুক্খাদযো গহিতা. এৰং খন্ধযমকাদীসুপীতি ন সুদ্ধসচ্চৰারে এৰ অযং নযো দস্সিতোতি অত্থো. পদসোধনৰারে তংমূলচক্কৰারে চ ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা সমুদাযপদানংযেৰ ৰুত্তত্তা ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি ‘‘সুদ্ধক্খন্ধাদিৰারেসূ’’তি ৰুত্তং. তথা চেত্থাপি সুদ্ধৰারে এৰ অযং নযো দস্সিতো. যদি সুদ্ধক্খন্ধাদিৰারেসু খন্ধাদিৰিসেসনভূতানমেৰ রূপাদীনং গহণেন ভৰিতব্বং, অথ কস্মা খন্ধাদিৰিসেসনতো অঞ্ঞেসম্পি রূপাদীনং ৰসেন অত্থো দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. পুরিমো এৰ অত্থো যুত্তো, যুত্তিতো পাঠোৰ বলৰাতি.

পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

২৭-১৬৪. দুক্খপরিঞ্ঞা যাৰ দুক্খসমতিক্কমনত্থাতি সপ্পদেসং পৰত্তাপি সা তদত্থাৰহা ভৰেয্যাতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অরিযত্তা…পে… কত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘অন্তিমভৰে ঠিতত্তা’’তি কারণং ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপপত্তিযা দুক্খৰিচারত্তা, ন চ সব্বে সুদ্ধাৰাসা অন্তিমভৰিকা উদ্ধংসোতৰচনতো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদাৰত্থা. অৰিসেসেন দুক্খসচ্চপরিযাপন্না ধম্মা সম্বন্ধীভাৰেনেৰ তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে উপপজ্জন্তা’’তিআদিং ৰত্ৰা স্ৰাযমত্থো যস্মা নিচ্ছযরূপেন গহিতো, নিচ্ছিতস্সেৰ চ অত্থস্স ৰিভাগদস্সনেন ভৰিতব্বং, তস্মা ‘‘তেস্ৰেৰ…পে… উপপন্নমেৰা’’তি আহ. তত্থ তেস্ৰেৰ কেচি দস্সীযন্তীতি সম্বন্ধো. এককোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনোতি দুক্খকোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনো. তেসূতি সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু. মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসূতি মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীনং, অযমেৰ ৰা পাঠো.

এত্থ চাতিআদিনা ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিপাল়িযা পিণ্ডত্থং দস্সেতি. তত্থ সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্সাতি ইদং অনাদরে সামিৰচনং. কত্থচি সমুদযসচ্চুপ্পাদৰোমিস্সেপি দুক্খসচ্চে তংরহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদরহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি যোজনা. কেচি পন ‘‘সমুদযসচ্চাৰোমিস্সস্সা’’তি পঠন্তি, তেসং ‘‘তংরহিতস্সা’’তি ইদং পুরিমপদস্স অত্থৰিৰরণং ৰেদিতব্বং. তংসহিতস্সাতি সমুদযসচ্চুপ্পাদসহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি যোজনা. তেসন্তি অসঞ্ঞসত্তানং, পৰত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো ‘‘পৰত্তে’’তিআদিনা ৰুত্তেসু দ্ৰীসুপি কোট্ঠাসেসু ন গহিতোতি অত্থো. পটিসন্ধিযং পন তেসং উপ্পাদস্স পঠমকোট্ঠাসেন গহিততা দস্সিতা এৰ. তথা নিরোধো চাতি যথা অসঞ্ঞসত্তানং পটিসন্ধিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঠমকোট্ঠাসেন গহিতো, পৰত্তিযং পন সো দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহি ন গহিতো, তথা তেসং দুক্খসচ্চস্স নিরোধোপীতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিনা (যম. ১.সচ্চযমক.৮৮) নিরোধৰারে পাল়ি পৰত্তা. এসেৰ নযোতি য্ৰাযং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সমুদযসচ্চযমকে পাল়িযা অত্থনযো ৰুত্তো, মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৰ নযো, এৰমেৰ তত্থাপি অত্থো নেতব্বোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা তত্থ পাল়ি পৰত্তা.

এৰঞ্চ সতীতি এৰং খণৰসেন ওকাসগ্গহণে সতীতি যথাৰুত্তমত্থং অননুজাননৰসেন পচ্চামসতি. এতস্স ৰিস্সজ্জনেতি এতস্স যমকপদস্স ৰিস্সজ্জনে. ‘‘অগ্গমগ্গস্স উপ্পাদক্খণে, অরহন্তানং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) পুরিমকোট্ঠাসস্স আগতত্তা ৰিরোধো নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ন উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণো ভাৰিনো সমুদযপচ্চুপ্পাদস্স আধারো, অথ খো কামাৰচরাদিওকাসো, তস্মা. পুগ্গলোকাসৰারো হেসাতি যস্মা পুগ্গলোকাসৰারো এস, তস্মা ‘‘তেসং তত্থা’’তি এত্থ ওকাসৰসেন তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. যদি পুগ্গলোকাসৰারে কামাৰচরাদিওকাসৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো, ন খণৰসেন, অথ কস্মা ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ওকাসং অনামসিত্ৰা তত্থ ৰিস্সজ্জনং পৰত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ…পে… সো এৰা’’তি. তত্থ তত্থাতি ওকাসৰারে. পুগ্গলৰিসেসদস্সনত্থন্তি পুগ্গলসঙ্খাতৰিসেসদস্সনত্থং. যত্থ তেতি যস্মিং কামাৰচরাদিওকাসে তে পুগ্গলা.

কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধাযাহ. সো হি ‘‘পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ চিত্তজরূপমেৰ অধিপ্পেতং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিত্তাতি কারণং ৰদতি. অপরে ‘‘অরূপেতি ইমং পুরিমাপেক্খম্পি হোতীতি তেন পৰত্তং ৰিসেসেত্ৰা অরূপভৰৰসেন অযমত্থো ৰুত্তো, তস্মা ‘যস্স ৰা পন সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো’তিআদীসুপি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো’’তি ৰদন্তি. পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৰাৰ গহিতোতি ইদং চিত্তস্স অনধিকতত্তা ৰুত্তং. যত্থ পন সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদনিচ্ছযো, তত্থেৰ তস্স অনুপ্পাদনিচ্ছযেনপি ভৰিতব্বং চিত্তেন চ ৰিনা পুগ্গলস্সেৰ অনুপলব্ভনতোতি ‘‘যস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ সমুদযসচ্চাধারং চিত্তং অত্থতো গহিতমেৰাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. অপিচ ইন্দ্রিযবদ্ধেপি ন সব্বো রূপুপ্পাদো একন্তেন চিত্তুপ্পাদাধীনোতি সক্কা ৰত্তুং চিত্তুপ্পত্তিযা ৰিনাপি তত্থ রূপুপ্পত্তিদস্সনতো, তস্মা চিত্তজরূপমেৰ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন ইতরং, ইতরং পন তস্স তীসুপি খণেসু উপ্পজ্জতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ৰিভজিতব্বা অৰিভত্তা নাম নত্থীতি সিযাযং পসঙ্গো পঠমৰারে, দুতিযৰারে পন ৰিভজনা এৰ সাতি নাযং পসঙ্গো লব্ভতি, পঠমৰারেপি ৰা নাযং পসঙ্গো. কস্মা? এসা হি যমকস্স পকতি, যদিদং যথালাভৰসেন যোজনা.

দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানেতি এত্থ ‘‘পঠমং ভৰঙ্গং, দুতিযং চিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ভৰনিকন্তিযা আৰজ্জনম্পি ৰিপাকপ্পৰত্তিতো ৰিসদিসত্তা ‘‘দুতিয’’ন্তি ৰত্তুং সক্কা, ততো পট্ঠায পুব্বে তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থাতি ৰত্তব্বাতি অপরে. ভৰনিকন্তিযা পন সহজাতং পঠমং চিত্তং ইধ দুতিযং চিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ততো পুব্বে পৰত্তং সব্বং অব্যাকতভাৰেন সমানজাতিকত্তা একন্তি কত্ৰা ততো পট্ঠায হেট্ঠা তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থেৰাতি. তেনাহ ‘‘সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেনা’’তিআদি. তস্মিন্তি দুতিযে চিত্তে. তেন সমানগতিকত্তাতি তেন যথাৰুত্তদুতিযচিত্তেন চ তংসমঙ্গিনো ৰা দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চন্তি ৰত্তব্বভাৰেন সমানগতিকত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰাতি তেন সমানগতিকতায দস্সিতত্তা এৰ. যথাৰুত্তাতি দুতিযাকুসলচিত্ততো পুরিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো অগ্গহিতা হোন্তি ইতরভাৰাভাৰতো. ৰুত্তমেৰত্থং পাঠন্তরেন সমত্থেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তেতি চতুৰোকারা. ৰজ্জেতব্বাতি ‘‘ইতরেস’’ন্তি ৰিসেসনেন নিৰত্তেতব্বা. পঞ্চৰোকারা ৰিয যথাৰুত্তা সুদ্ধাৰাসাতি দুতিযচিত্তক্খণসমঙ্গিভাৰেন ৰুত্তপ্পকারা যথা সুদ্ধাৰাসসঙ্খাতা পঞ্চৰোকারা পুব্বে ৰুত্তা সন্তি, এৰং চতুৰোকারা পুব্বে ৰুত্তা ন হি সন্তীতি যোজনা.

‘‘যস্স যত্থা’’তি পুগ্গলোকাসা আধেয্যাধারভাৰেন অপেক্খিতাতি আহ ‘‘পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্না গহিতা’’তি. কামাৰচরে…পে… উপপন্নাতি এত্থ কামাৰচরে অভিসমেতাৰিনো রূপাৰচরং উপপন্না, রূপাৰচরে অভিসমেতাৰিনো অরূপাৰচরং উপপন্না, ৰা-সদ্দেন কামাৰচরে অভিসমেতাৰিনো অরূপাৰচরং উপপন্নাতি চ যোজেতব্বং. তত্থাতি উপপন্নোকাসে. অভিসমযোতি উপরিমগ্গাভিসমযো যাৰ উপপন্নো ন ভৰিস্সতি, তাৰ তে তত্থ উপপন্নপুগ্গলা এত্থ এতস্মিং ‘‘অভিসমেতাৰীন’’ন্তিআদিনা ৰুত্তে দুতিযকোট্ঠাসে ন গয্হন্তি পুগ্গলোকাসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৰং কিং তে ইমস্মিং যমকে অসঙ্গহিতাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. তত্থ যং ৰুত্তং ‘‘সমানগতিকাতি ৰিসুং ন দস্সিতা’’তি, তং পাকটতরং কাতুং ‘‘অনভিসমেতাৰীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অনভিসমেতাৰীন’’ন্তি ইমিনা পঠমপদেন গহিতা সব্বত্থ মগ্গুপ্পত্তিরহে সম্পত্তিভৰে তত্থ সুদ্ধাৰাসে যে অনভিসমেতাৰিনো, তেসু দ্ৰিপ্পকারেসু সুদ্ধাৰাসা যস্মিং কালে তত্থ অনভিসমেতাৰিনোতি গহেতব্বা, তত্থ নেসং তথা গহেতব্বকালস্স ৰিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে’’তি ৰুত্তন্তি.

এতেনাতি এতেন ৰচনেন. ৰোদানচিত্তং নাম মগ্গচিত্তানং অনন্তরপচ্চযভূতং চিত্তং, ইধ পন অগ্গমগ্গচিত্তস্স. ততোতি যথাৰুত্তৰোদানচিত্ততো পুরিমতরচিত্তসমঙ্গিনো, অনুলোমঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গিনো, অৰসিট্ঠৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাচিত্তাদিসমঙ্গিনোপি. তেনাহ ‘‘যাৰ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৰ দস্সিতা’’তি.

পটিসন্ধিচুতিচিত্তানং ভঙ্গুপ্পাদক্খণা পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গুপ্পাদক্খণেহি দুক্খসচ্চাদীনং নুপ্পাদাদীসু সমানগতিকাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পৰত্তে চিত্তস্সা’’তিআদি. তত্থ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্স গহণং দট্ঠব্বন্তি যোজনা. দ্ৰীসুপি কোট্ঠাসেসূতি সমুদযসচ্চস্স ভাৰিনো নিরোধস্স অপ্পটিক্খেপপটিক্খেপৰসেন পৰত্তেসু পুরিমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু. ন ৰিসেসিতন্তি যথাৰুত্তে অপ্পটিক্খেপে চ সতিপি ৰিসেসেত্ৰা ন ৰুত্তন্তি অত্থো. একস্সপি পুগ্গলস্স তাদিসস্স মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো পুরিমকোট্ঠাসস্সেৰ অভজনতো কোট্ঠাসদ্ৰযসম্ভৰাভাৰতোতি অত্থো. ইদানি তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যস্স দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কেসঞ্চি পুগ্গলানং. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ‘‘মগ্গস্স চ ফলস্স চা’’তি ৰুত্তমগ্গফলানি দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং ফলানং দ্ৰিন্নঞ্চ মগ্গান’’ন্তি আহ. তানি পন হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি মজ্ঝে চ দ্ৰে মগ্গা ৰেদিতব্বা. নিরন্তরং অনুপ্পাদেত্ৰাতি পটিপক্খধম্মেহি অৰোকিণ্ণং কত্ৰা সহ ৰিপস্সনায মগ্গং উপ্পাদেন্তেন যা সাতচ্চকিরিযা কাতব্বা, তং অকত্ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্তরন্তরা…পে… উপ্পাদেত্ৰা’’তি. ‘‘অরূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তে কথমযং ৰিসেসো লব্ভতীতি আহ ‘‘সামঞ্ঞৰচনেনপী’’তিআদি. তেন অপৰাদৰিসযপরিযাযেন উপসগ্গা অভিনিৰিসন্তীতি লোকসিদ্ধোযং ঞাযোতি দস্সেতি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা

১৬৫-১৭০. এত্থেৰাতি ইমস্মিং সচ্চযমকে এৰ. অপরিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থন্তি এত্থ অ-কারো ন পরিঞ্ঞেয্যাভাৰৰচনো, নাপি পরিঞ্ঞেয্যপটিপক্খৰচনো, অথ খো তদঞ্ঞৰচনোতি যথারহং সচ্চেসু লব্ভমানানং পহাতব্বতাদীনম্পি দস্সনে আপন্নেযেৰ সমযৰারো দস্সনপরো, যেসঞ্চ ন দস্সনপরো, তেসু কেসুচি সচ্চেসু লব্ভমানানম্পি কেসঞ্চি ৰিসেসানং অযং ৰারো ন দস্সনপরোতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্ছিকরণ…পে… দস্সনত্থঞ্চা’’তি আহ. সমুদযে পহানপরিঞ্ঞাৰ ৰুত্তা, ন তীরণপরিঞ্ঞাতি যুত্তং তাৰেতং সমুদযস্সপি তীরেতব্বসভাৰত্তা, ‘‘দুক্খে তীরণপরিঞ্ঞাৰ ৰুত্তা, ন পহানপরিঞ্ঞা’’তি ইদং পন কস্মা ৰুত্তং, ননু দুক্খং অপ্পহাতব্বমেৰাতি? সমুদযসচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তানং কেসঞ্চি সমুদযকোট্ঠাসানং দুক্খসচ্চে সঙ্গহণতো দুক্খসমুদযে ৰা অসঙ্করতোৰ গহেত্ৰা ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. উভযত্থাতি দুক্খে সমুদযে চ ৰুত্তা. কস্মা? তেসং সাধারণাতি. এৰং সাধারণাসাধারণভেদভিন্নং যথাৰুত্তং পরিঞ্ঞাকিচ্চং পুব্বভাগে নানক্খণে লব্ভমানম্পি মগ্গকালে একক্খণে এৰ লব্ভতি একঞাণকিচ্চত্তাতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং.

পরিঞ্ঞাৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সঙ্খারযমকং

১. পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা

১. সতিপি কুসলমূলাদীনম্পি ৰিভত্তভাৰে খন্ধাদিৰিভাগো ততো সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাদযো ৰিয পুব্বে অৰিভত্তা’’তি আহ. পকারত্থো ৰা এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘ভূৰাদযো’’তিআদীসু ৰিযাতি কুসলমূলাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৰিঞ্ঞাতত্তা নিসামেন্তেহি. হেতুঅত্থো ৰা এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো অৰিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. যদিপি কাযসঙ্খারানং ৰিকপ্পদ্ৰযেপি হেতুফলভাৰোযেৰ ইচ্ছিতো, সামিৰচনরূপাৰিভূতো পন অত্থেৰ অত্থভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘কাযস্স…পে… কত্তুঅত্থে’’তি আহ. সো পনাতি কত্তুঅত্থো.

২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৰসেনাতি ‘‘কাযো সঙ্খারো’’তিআদীসু দ্ৰীসু দ্ৰীসু পদেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সএকেকপদৰসেন. অত্থাভাৰতোতি যথাধিপ্পেতত্থাভাৰতো. অঞ্ঞথা করজকাযাদিকো অত্থো অত্থেৰ. তেনেৰাহ ‘‘পদসোধন…পে… অৰচনীযত্তা’’তি. ইদানি তমেৰ অত্থাভাৰং ব্যতিরেকৰসেন দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. কস্মা পন উভযত্থ সমানে সমাসপদভাৰে তত্থ অত্থো লব্ভতি, ইধ ন লব্ভতীতি? ভিন্নলক্খণত্তা. তত্থ হি রূপক্খন্ধাদিপদানি সমানাধিকরণানীতি পদদ্ৰযাধিট্ঠানো একো অত্থো লব্ভতি, ইধ পন কাযসঙ্খারাদিপদানি ভিন্নাধিকরণানীতি তথারূপো অত্থো ন লব্ভতীতি. তেনাহ ‘‘যথাধিপ্পেতত্থাভাৰতো’’তি.

ৰিসুং অদীপেত্ৰাতি ‘‘কাযসঙ্খারো’’তিআদিনা সহ ৰুচ্চমানোপি কাযসঙ্খারসদ্দো ৰিসুং ৰিসুং অত্তনো অত্থং অজোতেত্ৰা একং অত্থং যদি দীপেতীতি পরিকপ্পৰসেন ৰদতি. তেন কাযসঙ্খারসদ্দানং সমানাধিকরণতং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘কাযসঙ্খারসদ্দো কাযসঙ্খারত্থে ৰত্তমানো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ‘‘সঙ্খারসদ্দো সঙ্খারত্থেৰ ৰত্তমানো’’তি পন ৰত্তব্বং সিযা. এৰঞ্হি সতি খন্ধত্থে ৰত্তমানো খন্ধসদ্দো ৰিয রূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৰিসেসিতব্বোতি ইদং ৰচনং যুজ্জেয্য, কাযসঙ্খারসদ্দানং পন সমানাধিকরণত্তে ন কেৰলং সঙ্খারসদ্দোযেৰ সঙ্খারত্থে ৰত্ততি, অথ খো কাযসদ্দোপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কাযসঙ্খারসদ্দো কাযসঙ্খারত্থে ৰত্তমানো’’তি ৰুত্তং সিযা, কাযসদ্দেন সমানাধিকরণেনাতি অধিপ্পাযো. ব্যধিকরণেন পন সঙ্খারস্স ৰিসেসিতব্বতা অত্থেৰাতি.

ইমস্স ৰারস্সাতি সুদ্ধসঙ্খারৰারস্স. পদসোধনেন দস্সিতানন্তি এত্তকেৰ ৰুচ্চমানে তত্থ দস্সিতভাৰসামঞ্ঞেন সুদ্ধকাযাদীনম্পি গহণং আপজ্জেয্যাতি তংনিৰারণত্থং ‘‘যথাধিপ্পেতানমেৰা’’তি আহ. কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তাতি সুদ্ধকাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা. ইধ পনাতি অট্ঠকথাযং. সুদ্ধসঙ্খারৰারং সন্ধায ৰুত্তম্পি সুদ্ধসঙ্খারৰারমেৰেত্থ অননুজানন্তো সকলসঙ্খারযমকৰিসযন্তি আহ ‘‘ইধ পন সঙ্খারযমকে’’তি. অধিপ্পেতত্থপরিচ্চাগোতি অস্সাসপস্সাসাদিকস্স অধিপ্পেতত্থস্স অগ্গহণং চেতনাকাযঅভিসঙ্খরণসঙ্খারাদি অনধিপ্পেতত্থপরিগ্গহো. যদি ‘‘কাযো সঙ্খারো’’তিআদিনা সুদ্ধসঙ্খারতংমূলচক্কৰারা অত্থাভাৰতো ইধ ন গহেতব্বা, অথ কস্মা পৰত্তিৰারমেৰ অনারভিত্ৰা অঞ্ঞথা দেসনা আরদ্ধাতি আহ ‘‘পদসোধনৰারতংমূলচক্কৰারেহী’’তিআদি. সংসযো হোতি সঙ্খারসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞতো কাযসঙ্খারাদিপদানং ব্যধিকরণভাৰতো চ. তেনেৰাহ ‘‘অসমানাধিকরণেহি…পে… দস্সিতাযা’’তি.

পণ্ণত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা

১৯. সঙ্খারানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তাতি সম্পযুত্তানং নিস্সযপচ্চযতায, সঙ্খারানং সমাপজ্জিতব্বতায পুগ্গলানং ঝানস্স ওকাসতা ৰেদিতব্বা, ভূমি পন যদগ্গেন পুগ্গলানং ওকাসো, তদগ্গেন সঙ্খারানম্পি ওকাসো. ‘‘দুতিযে ঝানে ততিযে ঝানে’’তিআদিনা ঝানং, ‘‘কামাৰচরে রূপাৰচরে’’তিআদিনা ভূমি চ ৰিসুং ওকাসভাৰেন গহিতা. ইতীতি হেতুঅত্থো, যস্মা ঝানম্পি ওকাসভাৰেন গহিতং, তস্মাতি অত্থো. পুগ্গলৰারে চ ওকাসৰসেন পুগ্গলগ্গহণেতি পুগ্গলৰারে চ যদা পুগ্গলোকাসসঙ্খারাদীনং ওকাসভাৰেন গয্হতি, তদা তেসং দ্ৰিন্নং ওকাসানং ৰসেন গয্হনং হোতীতি যত্থ সো পুগ্গলো, যঞ্চ তস্মিং পুগ্গলে ঝানং উপলব্ভতি, তেসং দ্ৰিন্নং ভূমিঝানসঙ্খাতানং ওকাসানং ৰসেন যথারহং কাযসঙ্খারাদীনং গহণং কথনং হোতীতি. তস্মাতি যস্মা এতদেৰ, তস্মা. দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৰসেনাতি দুতিযততিযজ্ঝানসঙ্খাতওকাসৰসেন গহিতা. কথং? ‘‘ৰিনা ৰিতক্কৰিচারেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি এৰং গহিতা পুগ্গলা ৰিসেসেত্ৰা দস্সিতা. কেন? তেনেৰ ৰিতক্কৰিচাররহিতঅস্সাসপস্সাসুপ্পাদক্খণেনাতি যোজেতব্বং.

পঠমকোট্ঠাসে ঝানোকাসৰসেন পুগ্গলদস্সনং কতন্তি ৰুত্তং ‘‘পুন…পে… দস্সেতী’’তি. ভূমিওকাসৰসেন পুগ্গলং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. দ্ৰিপ্পকারানন্তি ঝানভূমিওকাসভেদেন দুৰিধানং. তেসন্তি পুগ্গলানং. ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নানং কামাৰচরান’’ন্তি চ ইদং নিৰত্তেতব্বগহেতব্বসাধারণৰচনং, তস্স চ অৰচ্ছেদকং ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি ইদন্তি ৰুত্তং ‘‘ৰিসেস…পে… খণে’’তি. তেন ৰিসেসনেন. কামাৰচরানম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৰলং রূপারূপাৰচরেসু পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং, অথ খো কামাৰচরানম্পীতি ৰুত্তমেৰত্থং সম্পিণ্ডেতি. কীদিসানং কামাৰচরানন্তি আহ ‘‘গব্ভগতাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গৰিসঞ্ঞিভূতা সঙ্গহিতা, ন মতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্ননিরোধসমাপন্না. তে হি অকামাৰচরতায ৰিয রূপারূপভৰসমঙ্গিনো ৰিতক্কৰিচারুপ্পত্তিযাৰ নিৰত্তিতা. একন্তিকত্তাতি অস্সাসপস্সাসাভাৰস্স একন্তিকত্তা. নিদস্সিতাতি রূপারূপাৰচরা নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তা, ন তব্বিরহিতানং অঞ্ঞেসং অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. পঠমজ্ঝানোকাসা অস্সাসপস্সাসৰিরহৰিসিট্ঠাতি যোজনা. পঠমঞ্চেত্থ পঠমজ্ঝানসমঙ্গীনং রূপারূপাৰচরানং গহণং, দুতিযং যথাৰুত্তগব্ভগতাদীনং. ইমিনা নযেনাতি য্ৰাযং ‘‘সঙ্খারানং পুগ্গলানঞ্চা’’তিআদিনা ঝানোকাসভূমিওকাসৰসেন পুগ্গলৰিভাগনযো ৰুত্তো, ইমিনা নযেন উপাযেন. সব্বত্থ সব্বপুচ্ছাসু.

২১. এতস্মিং পন অত্থে সতীতি য্ৰাযং উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৰিসেসেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো, এতস্মিং অত্থে গয্হমানে অঞ্ঞত্থপি উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৰিসেসিতব্বং ভৰেয্য, তথা চ অনিট্ঠং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘চতুত্থজ্ঝানে’’তিআদিমাহ. কিং পন তং অনিট্ঠন্তি আহ ‘‘ভূমীনং ওকাসভাৰস্সেৰ অগ্গহিততাপত্তিতো’’তি. যত্থ যত্থ হি ঝানং গয্হতি, তত্থ তত্থ তং উপ্পত্তিভূমিযা ৰিসেসিতব্বং হোতি. তথা সতি ঝানোকাসোৰ গহিতো সিযা, ন ভূমিওকাসো গুণভূতত্তা. কিঞ্চ ‘‘চতুত্থজ্ঝানে রূপাৰচরে অরূপাৰচরে’’তি এত্থ রূপারূপভূমিযা চতুত্থজ্ঝানে ৰিসেসিযমানে তদেকদেসোৰ ওকাসৰসেন গহিতো সিযা, ন সব্বং চতুত্থজ্ঝানং. তেনাহ ‘‘সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৰসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চা’’তি. ঝানভূমোকাসানন্তি ঝানোকাসভূমিওকাসানং.

ননু চ ঝানভূমিওকাসে অসঙ্করতো যোজিযমানে ন সব্বস্মিং পঠমজ্ঝানোকাসে কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো চ অত্থি, তথা সব্বস্মিং কামাৰচরোকাসেতি চোদনুপ্পত্তিং সন্ধায তস্স পরিহারং ৰত্তুং ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তত্থাতি পঠমজ্ঝানোকাসে কামাৰচরোকাসে চ. তংদ্ৰযুপ্পত্তীতি তস্স কাযৰচীসঙ্খারদ্ৰযস্স উপ্পত্তি. ওকাসদ্ৰযস্স অসঙ্করতো গহণে অযঞ্চ গুণো লদ্ধো হোতীতি আহ ‘‘ৰিসুং…পে… ন ৰত্তব্বং হোতী’’তি. তত্থ অঙ্গমত্তৰসেনাতি ৰিতক্কাদিঝানঙ্গমত্তৰসেন. তত্থ ৰত্তব্বং অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ. ৰিতক্করহিতোপি ৰিচারো ৰচীসঙ্খারোযেৰাতি আহ ‘‘অৰিতক্ক…পে… গচ্ছতী’’তি. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানন্তি চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানমাহ. তঞ্হি সকলক্খোভকরধম্মৰিগমেন ৰিতক্কেকঙ্গপ্পহাযিকতো সাতিসযত্তা ‘‘মুদ্ধভূত’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিযাতি ইদং ৰিসদিসুদাহরণং দট্ঠব্বং.

৩৭. আৰজ্জনতো পুব্বে পৰত্তং সব্বং চিত্তং পটিসন্ধিচিত্তেন সমানগতিকত্তা একং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পঠমতো’’তি. তেনাহ ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারতো’’তিআদি. চিত্তসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থন্তি সুদ্ধাৰাসে চিত্তসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থং. তথা ‘‘ৰচীসঙ্খারস্স আদিদস্সনত্থ’’ন্তি এত্থাপি.

পৰত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খারযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুসযযমকং

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১. ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা রূপসমুদযো, কম্মসমুদযা রূপসমুদযো. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তি চ এৰমাদিনা কুসলমূলকুসলাদীনং পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি আহ ‘‘পচ্চযদীপকেন মূলযমকেনা’’তি. ‘‘সো ‘অনিচ্চং রূপং, অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. চক্খু অনিচ্চং, রূপা অনিচ্চা’’তি চ আদিনা বহুলখন্ধাদিমুখেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৰিহিতাতি ৰুত্তং ‘‘খন্ধাদীসু তীরণবাহুল্লতো’’তি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পরং পহানকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘অনুসযপহানন্তা পহানপরিঞ্ঞা’’তি. যদিপি অনুসযেহি সম্পযোগতো আরম্মণতো ৰা পহানপরিঞ্ঞা নপ্পৰত্ততি, অনুসযাভাৰে পন তদারম্ভো এৰ নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অনুসযেহি পহানপরিঞ্ঞং ৰিভাৰেতু’’ন্তি. অনুসযভাৰেন লব্ভমানানন্তি অনুসযভাৰেন ৰিজ্জমানানং, অনুসযসভাৰানন্তি অত্থো. তীহাকারেহীতি পরিচ্ছেদাদীহি তীহি পকারেহি. অনুসযেসু গণনসরূপপ্পৰত্তিট্ঠানতো অবোধিতেসু পুগ্গলোকাসাদিৰসেন পৰত্তিযমানা তব্বিসযা দেসনা ন সুৰিঞ্ঞেয্যা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসু তথা…পে… দুরৰবোধত্তা’’তি.

এত্থ পুরিমেসূতি পদুদ্ধারো অনন্তরস্স ৰিধি পটিসেধো ৰাতি কত্ৰা সানুসযৰারাদিঅপেক্খো, ন অনুসযৰারাদিঅপেক্খো অনুসযৰারে পাল়িৰৰত্থানস্স পগেৰ কতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘এতেসু সানুসযৰারাদীসু পুরিমেসূতি অত্থো’’তি আহ. সানুসযৰারাদীসু হি তীসু পুরিমেসু ওকাসৰারে যতো ততোতি দেসনা পৰত্তা, ন অনুসযৰারাদীসু. অত্থৰিসেসাভাৰতোতি ‘‘কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০২) পাল়িআগতপদস্স, ‘‘কামধাতুং ৰা পন উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা যমকভাৰেন অট্ঠকথাআদিগতপদস্স চ অত্থৰিসেসাভাৰতো. কথমযং যমকদেসনা সিযা দুতিযস্স পদস্স অভাৰতোতি অত্থো. যদি নাযং যমকদেসনা, অথ কস্মা ইধাগতাতি আহ ‘‘পুরিমৰারে হী’’তিআদি. তত্থ অনুসযট্ঠানপরিচ্ছেদদস্সনন্তি অনুসযট্ঠানতায পরিচ্ছেদদস্সনং. এৰম্পি কথমিদং অনুসযযমকং যমকদেসনাসব্ভাৰতোতি আহ ‘‘যমকদেসনা…পে… নামং দট্ঠব্ব’’ন্তি. অত্থৰসেনাতি পটিলোমত্থৰসেন. পঠমপদেন হি ৰুত্তস্স ৰিপরিৰত্তনৰসেনপি যমকদেসনা হোতি ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদীসু (যম. ১.খন্ধযমক.২), তত্থ পন অত্থৰিসেসো অত্থি, ইধ নত্থি, তস্মা ন তথা দেসনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থৰিসেসাভাৰতো পন ন ৰুত্তা’’তি. লব্ভমানতাৰসেনাতি পুচ্ছায লব্ভমানতাৰসেন.

উপ্পত্তিঅরহতং দস্সেতীতি ইমিনা নিপ্পরিযাযেন অনুসযা অনাগতাতি দস্সিতং হোতি যতো তে মগ্গৰজ্ঝা, ন চ অতীতপচ্চুপ্পন্না উপ্পত্তিরহাতি ৰুচ্চন্তি উপ্পন্নত্তা. যংসভাৰা পন ধম্মা অনাগতা অনুসযাতি ৰুচ্চন্তি, তংসভাৰা এৰ তে অতীতপচ্চুপ্পন্না ৰুত্তা. ন হি ধম্মানং অদ্ধাভেদেন সভাৰভেদো অত্থি, তস্মা অনুসযানং অতীতপচ্চুপ্পন্নভাৰা পরিযাযতো লব্ভন্তীতি অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১) ‘‘অতীতোপি হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰংপকারাতি অনুসযপ্পকারা, কারণলাভে সতি উপ্পজ্জনারহাইচ্চেৰ অত্থো. সো এৰংপকারো উপ্পজ্জনৰারে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো উপ্পজ্জনারহতায অৰিচ্ছিন্নভাৰদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন খন্ধযমকাদীসু ৰিয উপ্পজ্জমানতা’’তি, পচ্চুপ্পন্নতাতি অত্থো. তেনেৰাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ নিন্নানাকরণোতি নিব্বিসেসো. উপ্পজ্জনানুসযানং নিন্নানাকরণত্তা এৰ হি ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২০৩) আগতং. অনুসযনঞ্হি এত্থ নিৰিসনন্তি অধিপ্পেতং.

ইদানি যেন পরিযাযেন অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু অনুসযৰোহারো, তং দস্সেতুকামো অনাগতম্পি তেহি সদ্ধিং একজ্ঝং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অনুরূপং কারণং পন…পে… ৰুচ্চন্তী’’তি আহ. এতেন ভূতপুব্বগতিযা অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু উপ্পত্তিরহতা ৰেদিতব্বাতি দস্সেতি. উপ্পত্তিঅরহতা নাম কিলেসানং মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৰেদিতব্বা. সা চ অতীতপচ্চুপ্পন্নেসুপি অত্থেৰাতি পকারন্তরেনপি তেসং পরিযাযতোৰ অনুসযভাৰং পকাসেতি. তেনেৰাহ ‘‘মগ্গস্স পনা’’তিআদি. তাদিসানন্তি যে মগ্গভাৰনায অসতি উপ্পত্তিরহা, তাদিসানং. ধম্মো এৰ চ উপ্পজ্জতি, ন ধম্মাকারোতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্মাকারা অনিচ্চতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৰুচ্চন্তি. যদি পন তে উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো সিযুং, ধম্মা এৰ সিযুং. তেন ৰুত্তং ‘‘অপ্পহীনাকারো চ উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং ন যুজ্জতী’’তি.

ৰুত্তম্পি থামগমনং অগ্গহেত্ৰা অপ্পহীনট্ঠমত্তমেৰ গহেত্ৰা চোদকো চোদেতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানুসয…পে… আপজ্জতীতি চে’’তি. ন হি থামগমনে গহিতে চোদনায ওকাসো অত্থি. তেনাহ ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদি. ৰুত্তং অট্ঠকথাযং, ন কেৰলমট্ঠকথাযমেৰ পাঠগতোৰাযমত্থো, তস্মা এৰমেৰ গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতো…পে… যুত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা কিং পন তং থামগমনন্তি পরাসঙ্কং নিৰত্তেন্তো ‘‘থামগতন্তি চ…পে… ৰুত্তা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞেহি অসাধারণোতি কিলেসৰত্থুআদীনং কিলেসতাদিসভাৰো ৰিয কামরাগাদিতো অঞ্ঞত্থ অলব্ভমানো তেসংযেৰ আৰেণিকো সভাৰো, যতো তে ভৰবীজং ভৰমূলন্তি চ ৰুচ্চন্তি. যস্মা চ থামগমনং তেসং অনঞ্ঞসাধারণো সভাৰো, তস্মা অনুসযনন্তি ৰুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো’’তি আহ.

‘‘যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩) অনুসযৰারে ৰুত্তো এৰ অত্থো ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৰুত্তোতি অনুসযনাকারো এৰ উপ্পজ্জনৰারে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতোতি ‘‘উপ্পজ্জনৰারো অনুসযৰারেন নিন্নানাকরণো ৰিভত্তো’’তি যং ৰুত্তং, তত্থ ৰিচারং আরভতি ‘‘অনুসযউপ্পজ্জনৰারানং সমানগতিকত্তা’’তিআদিনা. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৰারে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং অপ্পহীনাকারদীপকং সিযা. তথা চ সতি যথা ‘‘ইমস্স উপ্পাদা’’তি এত্থ ইমস্স অনিরোধাতি অযমত্থোপি ঞাযতি, এৰং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তে অত্থতো ‘‘ন উপ্পজ্জতী’’তি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি অপ্পহীনাকারস্স উপ্পত্তিরহভাৰস্স অনুপ্পজ্জমানসভাৰত্তাতি চোদনং দস্সেন্তো ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৰচনস্স অৰুত্ততা ন সক্কা ৰত্তুন্তি চে’’তি আহ. ৰচনত্থৰিসেসেন তংদ্ৰযস্স ৰুত্তত্তাতি এতেন ধম্মনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্থেন ৰারন্তরদেসনা হোতি যথা সহজাতসংসট্ঠৰারেসূতি দস্সেতি. অনুরূপং কারণং লভিত্ৰাতিআদি তমেৰ ৰচনত্থৰিসেসং ৰিভাৰেতুং আরদ্ধং. উপ্পত্তিযোগ্গন্তি উপ্পত্তিযা যোগ্গং, উপ্পজ্জনসভাগতন্তি অত্থো. যতো অনুসযা উপ্পত্তিরহাতি ৰুচ্চন্তি, একন্তেন চেতদেৰ সম্পটিচ্ছিতব্বং ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিৰচনতো (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০). ‘‘অনুসেন্তীতি অনুসযা’’তি এত্তকে ৰুত্তে সদা ৰিজ্জমানা নু খো তে অপরিনিপ্ফন্নানুসযনট্ঠেন ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তীতি অযমত্থো আপজ্জতীতি তংনিসেধনত্থং ‘‘অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং. উপ্পত্তিঅরহভাৰেন থামগততা অনুসযট্ঠোতি যং তেসং উপ্পত্তিযোগৰচনং ৰুত্তং, তং সম্মদেৰ ৰুত্তন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অনুসযসদ্দস্সা’’তিআদিনা. তেন ৰারদ্ৰযদেসনুপ্পাদিকা অনুসযসদ্দত্থনিদ্ধারণাতি দস্সেতি. তম্পি সুৰুত্তমেৰ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি ইদম্পি ‘‘অভিধম্মে তাৰা’’তিআদিনা আগতং তিৰিধমেৰ তন্তিং সন্ধাযাহাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতী’’তি.

পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা

২. এৰং সতীতি ৰেদনানং ৰিসেসিতব্বভাৰে কামধাতুযা চ ৰিসেসনভাৰে সতি. কামাধাতুযা অনুসযনট্ঠানতা ন ৰুত্তা হোতি অপ্পধানভাৰতো, পধানাপ্পধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো, ৰিসেসনভাৰেন চরিতব্বতায চাতি অধিপ্পাযো. হোতু কো দোসোতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কমানো আহ ‘‘দ্ৰীসু পনা’’তিআদি. দ্ৰীসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং, তথা ‘‘তীসু ধাতূসূ’’তি এত্থাপি. তস্মাতি যস্মা ধাতুআদিভেদেন তিৰিধং অনুসযট্ঠানং, তত্থ চ রূপারূপধাতূনং ভৰরাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৰুত্তাতি কামধাতুযা কামরাগস্স অনুসযট্ঠানতা একন্তেন ৰত্তব্বা, তস্মা. তীসু ধাতূসু তীসু ৰেদনাসূতি চ নিদ্ধারণে ভুম্মং, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি চ আধারে.

দ্ৰীস্ৰেৰাতি দ্ৰীসু সুখোপেক্খাসু এৰ. সব্বাসু দ্ৰীসূতি যাসু কাসুচি দ্ৰীসু. তেনাতি ‘‘কামরাগো দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি ৰচনসামত্থিযলদ্ধেন ৰিসেসনিচ্ছযেনেৰ. ভৰরাগানুসযট্ঠানং রূপারূপধাতুযো তদনুরূপা চ ৰেদনা. ন হি দ্ৰীসু ৰেদনাসু কামরাগানুসযোৰ অনুসেতীতি অৰধারণং ইচ্ছিতং, দ্ৰীসু এৰ পন ৰেদনাসূতি ইচ্ছিতং. তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰীস্ৰেৰ অনুসেতি, ন তীসূ’’তি. অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং, কিং তং অপরিযাপন্নং সক্কাযে? সব্বো লোকুত্তরো ধম্মো. চ-সদ্দেন পটিঘানুসযট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যথা চা’’তিআদি. অঞ্ঞাতি কামরাগানুসযট্ঠানভূতা দ্ৰে ৰেদনা.

অঞ্ঞেসু দ্ৰীহি ৰেদনাহি ৰিপ্পযুত্তেসু. পিযরূপসাতরূপেসূতি পিযাযিতব্বমধুরসভাৰেসু. ৰিসেসনঞ্চেতং রূপাদীনং সব্বদ্ৰারসব্বপুরিসেসু ইট্ঠভাৰস্স অনিযততায কতং. সাতসন্তসুখগিদ্ধিযাতি সাতসুখে সন্তসুখে চ গিজ্ঝনাকারেন অভিকঙ্খনাকারেন. তত্থ সাতসুখং কাযিকং, সন্তসুখং চেতসিকং. সাতসুখং ৰা কাযিকসুখং, সন্তসুখং উপেক্খাসুখং. তথা চাহু ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭). পরিত্তং ৰা ওল়ারিকং সুখং সাতসুখং, অনোল়ারিকং সন্তসুখং. পরিত্তগ্গহণঞ্চেত্থ কামরাগানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অঞ্ঞত্থাতি ৰেদনাহি অঞ্ঞত্থ. সোতি কামরাগানুসযো. ৰেদনাসু অনুগতো হুত্ৰা সেতীতি ৰেদনাপেক্খো এৰ হুত্ৰা পৰত্ততি যথা পুত্তাপেক্খায ধাতিযা অনুগ্গণ্হনপ্পৰত্তি, সযনসঙ্খাতা পৰত্তি চ কামরাগস্স নিকামনমেৰ. তেনাহ ‘‘সুখমিচ্চেৰ অভিলপতী’’তি. যথা তস্স, এৰং পটিঘানুসযাদীনম্পি ৰুত্তনিযামেন যথাসকং কিচ্চকরণমেৰ দুক্খৰেদনাদীসু অনুসযনং দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং পটিঘানুসযো চা’’তিআদি. তীসু ৰেদনাসু অনুসযনৰচনেনাতি তীসু ৰেদনাসু যথারহং অনুসযনৰচনেন. ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসূতি ইট্ঠাদীসু আরম্মণপকতিযা ৰসেন ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসু ৰিপরীতসঞ্ঞায ৰসেন অনিট্ঠাদীসু ইট্ঠাদিভাৰেন গহিতেসূতি যোজনা. ন হি ইট্ঠাদিভাৰেন গহণং ৰিপরীতসঞ্ঞা.

তত্থাতি ইট্ঠারম্মণাদীসু. এত্থাতি অনুসযনে. কামস্সাদাদিৰত্থুভূতানং কামভৰাদীনন্তি কামস্সাদভৰস্সাদৰত্থুভূতানং কামরূপারূপভৰানং গহণং ৰেদিতব্বন্তি যোজনা. তত্থাতি ৰেদনাত্তযধাতুত্তযেসু. নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মং. দুক্খপটিঘাতো দুক্খে অনভিরতি. যত্থ তত্থাতি দুক্খৰেদনায তংসম্পযুত্তেসু অনিট্ঠরূপাদীসু ৰাতি যত্থ তত্থ. মহগ্গতা উপাদিন্নক্খন্ধা রূপারূপভৰা, অনুপাদিন্নক্খন্ধা রূপারূপাৰচরধম্মা. তত্থাতি যথাৰুত্তেসু মহগ্গতধম্মেসু ভৰরাগোইচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতী’’তি. দিট্ঠানুসযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰিচিকিচ্ছানুসযঅৰিজ্জানুসযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ধাতুত্তযৰেদনাত্তযৰিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং ন ৰুত্তন্তি সুৰুত্তমেতং দিট্ঠানুসযাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানপুচ্ছাযং ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জিতত্তা. কামরাগো পন যত্থ নানুসেতি, তং দুক্খৰেদনারূপারূপধাতুৰিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তদনুসযনট্ঠানতোতি তস্স কামরাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানতো. অঞ্ঞা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসঙ্খাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সে ৰিয পটিঘানুসযো নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামরাগানুসযো নানুসেতীতি ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি সক্কা ৰত্তুন্তি তস্মা তং উদ্ধরিত্ৰা ন ৰুত্তন্তি. হোন্তূতি তাসং ৰেদনানং অত্থিতং পটিজানিত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা অৰচনস্স কারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পন…পে… তং ন ৰুত্ত’’ন্তি. তদনুসযনট্ঠানন্তি তেসং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং. তস্মাতি যস্মা সতিপি কামরাগানুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞস্মিং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানে তং পন ধাতুত্তযৰেদনাত্তযৰিনিমুত্তং নত্থি ৰেদনাদ্ৰযভাৰতো, তস্মা. তং ৰেদনাদ্ৰযং ন ৰুত্তং ৰিসুং ন উদ্ধটন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ‘‘যত্থ কামরাগাদযো নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা নানুসেন্তী’’তি অযমত্থো ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৰচনৰিস্সজ্জনেন অৰিভাগতো ৰুত্তোতি ‘‘যত্থ কামরাগাদযো অনুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা অনুসেন্তী’’তি অযম্পি অত্থো অৰিভাগতোৰ লব্ভতি, তস্মা. অৰিভাগতো চ দুক্খং পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানন্তি দীপিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অৰিসেসেন…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ অৰিসেসেনাতি গেহস্সিতং নেক্খম্মস্সিতন্তি ৰিসেসং অকত্ৰা. সমুদাযৰসেন গহেত্ৰাতি যথাৰুত্তঅৰযৰানং সমূহৰসেন দুক্খন্ত্ৰেৰ গহেত্ৰা. ‘‘অৰিসেসেন সমুদাযৰসেন গহেত্ৰা’’তি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢতি ‘‘দ্ৰীসু ৰেদনাসূ’’তি এত্থাপি গেহস্সিতাদিৰিভাগস্স অনিচ্ছিতত্তা.

যদি এৰং ‘‘পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ইদং সুত্তপদং কথন্তি চোদনং সন্ধায ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দোমনস্সে, তংসম্পযুত্তে ৰা পটিঘে. নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদিনা নেয্যত্থমিদং সুত্তং, ন নীতত্থন্তি দস্সেতি. যথা পন সুত্তং উদাহটং, তথা ইধ কস্মা ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পটিঘুপ্পত্তিরহট্ঠানতাযা’’তিআদি. এৰম্পি সুত্তাভিধম্মপাঠানং কথমৰিরোধোতি আহ নিপ্পরিযাযদেসনা হেসা, সা পন পরিযাযদেসনাতি. এৰঞ্চ কত্ৰাতি পরিযাযদেসনত্তা এৰ. রাগানুসযোতি কামরাগানুসযো অধিপ্পেতো. যতো ‘‘অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধাযা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তস্স ন মহগ্গতধম্মা অনুসযনট্ঠানন্তি তং পঠমজ্ঝানঞ্চ অনামসিত্ৰা ‘‘ন হি লোকিযা…পে… নানুসেতীতি সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং. অৰত্থুভাৰতোতি সভাৰেনেৰ অনুপ্পত্তিট্ঠানত্তা. ইধাতি ইমস্মিং অনুসযযমকে. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন. তংপটিপক্খভাৰতোতি তেসং পটিঘাদীনং পটিপক্খস্স মগ্গস্স সব্ভাৰতো. ন কেৰলং মগ্গসব্ভাৰতো, অথ খো বলৰৰিপস্সনাসব্ভাৰতোপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তংসমুগ্ঘা…পে… ভাৰতো চা’’তি.

ইদানি যদেতং তত্থ তত্থ ‘‘অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, তং গহেতব্বধম্মৰসেন ৰা সিযা গহণৰিসেসেন ৰাতি দ্ৰে ৰিকপ্পা, তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘আরম্মণে অনুসযনট্ঠানে সতী’’তি. রূপাদিআরম্মণে অনুসযানং অনুসযনট্ঠানন্তি গয্হমানে যমত্থং সন্ধায ‘‘ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি ৰুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘দুক্খায হী’’তিআদিমাহ. যদি সিযাতি যদি কামরাগানুসযো সিযা. এতস্সপীতি দিট্ঠানুসযসম্পযুত্তলোভস্সপি ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি কামরাগস্স ঠানং ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তং. অথ পনাতিআদি দুতিযৰিকপ্পং সন্ধায ৰুত্তং. অজ্ঝাসযৰসেন তংনিন্নতাযাতি অসতিপি আরম্মণকরণে যত্থ কামরাগাদযো অজ্ঝাসযতো নিন্না, তং তেসং অনুসযনট্ঠানং. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুগতো হুত্ৰা সেতী’’তি. অথ পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যথাতিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স উদাহরণৰসেন নিরূপনং. দুক্খে পটিহঞ্ঞনৰসেনেৰ পৰত্ততি, নারম্মণকরণৰসেনাতি অধিপ্পাযো. দুক্খমেৰ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তন্তি অজ্ঝাসযস্স তত্থ নিন্নত্তা দুক্খমেৰ তস্স পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং, নালম্বিতং রূপাদি সুখৰেদনা চাতি অধিপ্পাযো. এৰন্তি যথা অঞ্ঞারম্মণস্সপি পটিঘস্স অজ্ঝাসযতো দুক্খনিন্নতায দুক্খমেৰ অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং, এৰং. দুক্খাদীসু…পে… ৰুত্তন্তি ‘‘দুক্খেন সুখং অধিগন্তব্বং. নত্থি দিন্ন’’ন্তি চ আদিনা কাযকিলমনদুক্খে দানানুভাৰাদিকে চ মিচ্ছাভিনিৰেসনৰসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তো অঞ্ঞারম্মণোপি লোভো ‘‘এৰং সুখং ভৰিস্সতী’’তি অজ্ঝাসযতো সুখাভিসঙ্গৰসেনেৰ পৰত্ততীতি সুখুপেক্খাভেদং সাতসন্তসুখদ্ৰযমেৰ অস্স লোভস্স অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তং পাল়িযং, ন যথাৰুত্তং দুক্খাদি, তস্মা ভৰরাগ…পে… ন ৰিরুজ্ঝতি. একস্মিংযেৰ চাতিআদি দুতিযৰিকপ্পংযেৰ উপব্রূহনত্থং ৰুত্তং. তত্থ রাগস্স সুখজ্ঝাসযতা তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা, তন্নিন্নভাৰেন ৰা চক্খুস্স ৰিসমজ্ঝাসযতা ৰিয. এস নযো সেসেসুপি. তেসং রাগপটিঘানং নানানুসযট্ঠানতা হোতি একস্মিম্পি আরম্মণেতি অত্থো.

এৰঞ্চ কত্ৰাতি অসতিপি গহেতব্বভেদে গহণৰিসেসেন অনুসযনট্ঠানস্স ভিন্নত্তা এৰ. ‘‘যত্থ…পে… নো’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ৰিরুজ্ঝেয্য. গহেতব্বভেদেন হি রাগপটিঘানং অনুসযনট্ঠানভেদে গয্হমানে ৰিপাকমত্তে ঠাতব্বং সিযা, ন চ তং যুত্তং, নপি সব্বেসং পুরিসদ্ৰারানং ইট্ঠানিট্ঠং নিযতন্তি. যদিপি যথাৰুত্তলোভস্স ৰুত্তনযেন কামরাগানুসযতা সম্ভৰতি, যথা পন সুখুপেক্খাসু ইট্ঠারম্মণে চ উপ্পজ্জন্তেন দোমনস্সেন সহ পৰত্তো দোসো দুব্বলভাৰেন পটিঘানুসযো ন হোতি, এৰং যথাৰুত্তলোভোপি কামরাগানুসযো ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পটিঘানুসযোতি এত্থ ন-কারো পটিসেধনত্থো, ন অঞ্ঞত্থো, ইতরত্থ পন সম্ভৰো এৰ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৰাসঙ্কা অত্থী’’তি ইমিনা ন-কারস্স অঞ্ঞত্থতাভাৰদস্সনমুখেন অভাৰত্থতং সমত্থেতি.

দেসনা সংকিণ্ণা ৰিয ভৰেয্যাতি এত্থ দেসনাসঙ্করং দস্সেতুং ‘‘ভৰরাগস্সপি…পে… ভৰেয্যা’’তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যথা কামরাগস্স কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু আরম্মণকরণৰসেন উপ্পত্তি ৰুত্তা ‘‘কামরাগো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি, এৰং যদি ‘‘ভৰরাগো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতী’’তি ৰুচ্চেয্য, ভৰরাগস্সপি…পে… ভৰেয্য. ততো চ কামরাগেন সদ্ধিং ভৰরাগস্স দেসনা সংকিণ্ণা ভৰেয্য, কামরাগতো চ ভৰরাগস্স ৰিসেসো দস্সেতব্বো. সো চ সহজাতানুসযৰসেন ন সক্কা দস্সেতুন্তি আরম্মণকরণৰসেন দস্সেতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘তস্মা আরম্মণ…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তত্থ আরম্মণৰিসেসেনাতি রূপারূপধাতুসঙ্খাতআরম্মণৰিসেসেন. ৰিসেসদস্সনত্থন্তি কামরাগতো ভৰরাগস্স ৰিসেসদস্সনত্থং. এৰং দেসনা কতাতি ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতী’’তি এৰং ৰিসযে ভুম্মং কত্ৰা দেসনা কতা. তেনাহ ‘‘সহজাতৰেদনাৰিসেসাভাৰতো’’তি.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৰারো

১. অনুসযৰারৰণ্ণনা

৩. পৰত্তাৰিরামৰসেনাতি অনুসযপ্পৰত্তিযা অৰিরামৰসেন, অৰিচ্ছেদৰসেনাতি অত্থো. কথং পন কুসলাব্যাকতচিত্তক্খণে অনুসযানং পৰত্তীতি আহ ‘‘মগ্গেনেৰ…পে… পুব্বে’’তি.

২০. চিত্তচেতসিকানঞ্চ ঠানং নাম চিত্তুপ্পাদোতি আহ ‘‘একস্মিং চিত্তুপ্পাদে’’তি. তেসং তেসং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনাদীনং পুগ্গলানং. পকতিযা সভাৰেন. সভাৰসিদ্ধা হি দুক্খায ৰেদনায কামরাগস্স অননুসযনট্ঠানতা. এৰং সেসেসুপি যথারহং ৰত্তব্বং. ৰক্খতি হি ‘‘পকতিযা দুক্খাদীনং কামরাগাদীনং অননুসযনট্ঠানতং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. পহানেনাতি তস্স তস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনেন. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৰিন্নং পুগ্গলানন্তি অনাগামিঅরহন্তানং. এত্থাতি এতস্মিং পুগ্গলোকাসৰারে. পুরিমনযেতি ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে পুরিমস্মিং ৰিস্সজ্জননযে. ওকাসন্তি উপ্পত্তিট্ঠানং, ইধ পন দুক্খৰেদনা ৰেদিতব্বা. পচ্ছিমনযেতি ‘‘দ্ৰিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে ৰিস্সজ্জননযে. অনোকাসতা অননুসযনট্ঠানতা.

অনুসযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সানুসযৰারৰণ্ণনা

৬৬-১৩১. ‘‘সানুসযো, পজহতি, পরিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৰুত্তোতি ‘‘কামরাগেন সানুসযো, কামরাগং পজহতি, কামরাগং পরিজানাতী’’তিআদীসু অনুসযসমঙ্গিভাৰেন পহানপরিঞ্ঞাকিরিযায কত্তুভাৰেন চ পুগ্গলো ৰুত্তো, ন ধম্মো. ভৰৰিসেসেন ৰাতি কেৰলেন ভৰৰিসেসেন ৰা. ইতরেসূতি পটিঘানুসযাদীসু. ভৰানুসযৰিসেসেন ৰাতি কামভৰাদিভৰৰিসিট্ঠানুসযৰিসেসেন ৰা. সানুসযতানিরনুসযতাদিকাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পহানাপহানপরিঞ্ঞাপরিঞ্ঞা সঙ্গয্হন্তি. ননু চ ভৰৰিসেসে কেসঞ্চি অনুসযানং অপ্পহানন্তি? ন তং অনুসযকতং, অথ খো পচ্চযৰেকল্লতো অনোকাসতায চাতি নাযং ৰিরোধো. দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি সুখউপেক্খাসু ৰেদনাসু দুক্খায ৰেদনায কামরাগানুসযেন নিরনুসযোতি যোজেতব্বং. ইদম্পি নত্থি পুগ্গলৰসেন ৰুচ্চমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি পুগ্গলস্স…পে… অনুসযান’’ন্তি. যদিপি পুগ্গলস্স অনুসযনোকাসো অনোকাসো, তস্স পন সানুসযতাদিহেতু হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসযস্স পনা’’তিআদিমাহ. নিরনুসযতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অপ্পহানাপরিঞ্ঞা সঙ্গণ্হাতি. পরিজাননং সমতিক্কমনন্তি পরিঞ্ঞাৰারেপি ‘‘অপাদানে নিস্সক্কৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.

অনুসযনট্ঠানতোতি অনুসযনট্ঠানহেতু. ‘‘অননুসযনট্ঠানতো’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. নিমিত্তাপাদানভাৰদস্সনত্থন্তি সানুসযৰারে নিমিত্তভাৰদস্সনত্থং, পজহনপরিঞ্ঞাৰারেসু অপাদানভাৰদস্সনত্থঞ্চাতি যোজেতব্বং. পজহতীতি এত্থ ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা ততো মানানুসযং পজহতী’’তি পাল়িপদং আহরিত্ৰা যোজেতব্বং, ন পজহতীতি এত্থ পন ‘‘দুক্খায ৰেদনায ততো কামরাগানুসযং নপ্পজহতী’’তি. এৰমাদীসূতি আদি-সদ্দেন পরিঞ্ঞাৰারম্পি সঙ্গণ্হাতি. ভুম্মনিদ্দেসেনেৰ হেতুঅত্থেনেৰ নিদ্দিট্ঠাতি অত্থো.

চতুত্থপঞ্হৰিস্সজ্জনেনাতি ‘‘যতো ৰা পন মানানুসযেন সানুসযো, ততো কামরাগানুসযেন সানুসযো’’তি এতস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনেন. তত্থ হি ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা’’তিআদিনা সরূপতো অনুসযনট্ঠানানি দস্সিতানি. তদত্থেতি তং অনুসযনট্ঠানদস্সনং অত্থো এতস্সাতি তদত্থো, তস্মিং তদত্থে. ‘‘অনুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনত্থং অযং ৰারো আরদ্ধো’’তিআদিনা ‘‘যতো’’তি এতেন অনুসযনট্ঠানং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং ৰিভাৰেত্ৰা. পমাদলিখিতং ৰিয দিস্সতি উপ্পন্ন-সদ্দেন ৰত্তমানুপ্পন্নে ৰুচ্চমানে. যথা পন উপ্পজ্জনৰারে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন উপ্পত্তিযোগদীপকত্তা উপ্পত্তিরহা ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি উপ্পত্তিঅরহে ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো. যং পন ৰক্খতি ‘‘ন হি অপরিযাপন্নানং অনুসযুপ্পত্তিরহট্ঠানতা’’তি, সোপি ন দোসো. যত্থ যত্থ হি অনুসযা উপ্পত্তিরহা, তদেৰ একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘সব্বত্থা’’তি ৰুত্তন্তি. তথেৰ দিস্সতীতি তং পমাদলিখিতং ৰিয দিস্সতীতি অত্থো.

যতো উপ্পন্নেন ভৰিতব্বন্তি যতো অনুসযনট্ঠানতো কামগারানুসযেন উপ্পন্নেন ভৰিতব্বং, তেন কামরাগানুসযেন উপ্পত্তিরহট্ঠানে নিস্সক্কৰচনং কতং ‘‘যতো’’তি. তথাতি এত্থ তথা-সদ্দো যথা ‘‘যতো উপ্পন্নেনা’’তি এত্থ উপ্পত্তিরহট্ঠানতো অনুসযস্স উপ্পত্তিরহতা ৰুত্তা, তথা ‘‘উপ্পজ্জনকেনা’’তি এত্থাপি সা এৰ ৰুচ্চতীতি দীপেতীতি আহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… আপন্নেনা’’তি. তত্থ ‘‘উপ্পজ্জনকো’’তি ৰুত্তে অনুপ্পজ্জনকো ন হোতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, তথা চ সতি তেন অনুপ্পত্তি নিচ্ছিতাতি উপ্পন্নসভাৰতা চ পকাসিতা হোতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… অপনেতী’’তি. ‘‘যো যতো কামরাগানুসযেন নিরনুসযো, সো ততো মানানুসযেন নিরনুসযো’’তি পুচ্ছায ‘‘যতো ততো’’তি আগতত্তা ৰিস্সজ্জনে ‘‘সব্বত্থা’’তি পদস্স নিস্সক্কৰসেনেৰ সক্কা যোজেতুন্তি দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থাতি…পে… ন ন সম্ভৰতী’’তি আহ. ভুম্মতো অঞ্ঞত্থাপি সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি, যতো সব্বেসং পাদকং ‘‘সব্বত্থপাদক’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইধ পন নিস্সক্কৰসেন ৰেদিতব্বং.

সানুসযৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পজহনৰারৰণ্ণনা

১৩২-১৯৭. অপ্পজহনসব্ভাৰাতি অপ্পহানস্স, অপ্পহীযমানস্স ৰা সব্ভাৰা. তস্মাতি যস্মা যো কামরাগানুসযং পজহতি, ন সো মানানুসযং নিরৰসেসতো পজহতি, যো চ মানানুসযং নিরৰসেসতো পজহতি, ন সো কামরাগানুসযং পজহতি পগেৰ পহীনত্তা, তস্মা ‘‘যো ৰা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামরাগানুসযং পজহতীতি? নো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যদি এৰং পঠমপুচ্ছাযং কথন্তি আহ ‘‘যস্মা পন…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. তত্থ পহানকরণমত্তমেৰাতি পহানকিরিযাসম্ভৰমত্তমেৰ, ন নিরৰসেসপ্পহানন্তি অধিপ্পাযো. তে ঠপেত্ৰাতি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযাদীনং নিরৰসেসপজহনকে অট্ঠমকাদিকে ঠপেত্ৰা. অৰসেসাতি তস্স তস্স অনুসযস্স নিরৰসেসপ্পজহনকেহি অৰসিট্ঠা. তেসু যেসং একচ্চে অনুসযা পহীনা, তেপি অপ্পজহনসব্ভাৰেনেৰ নপ্পজহন্তীতি ৰুত্তা. ন চ যথাৰিজ্জমানেনাতি মগ্গকিচ্চভাৰেন ৰিজ্জমানপ্পকারেন পহানেন ৰজ্জিতা রহিতা এৰ ৰুত্তাতি যোজনা.

কেসঞ্চীতি সোতাপন্নসকদাগামিমগ্গসমঙ্গিসকদাগামীনং. পুন কেসঞ্চীতি অনাগামিঅগ্গমগ্গসমঙ্গিঅরহন্তানং. উভযন্তি কামরাগৰিচিকিচ্ছানুসযদ্ৰযং. সেসানন্তি ‘‘সেসা’’তি ৰুত্তানং যথাৰুত্তপুগ্গলানং. তেসন্তি ৰুত্তপ্পকারানং দ্ৰিন্নং অনুসযানং. উভযাপ্পজহনস্সাতি কামরাগৰিচিকিচ্ছানুসযাপ্পজহনস্স. কারণং ন হোতীতি যেসং ৰিচিকিচ্ছানুসযো পহীনো, তেসং তস্স পহীনতা, যেসং যথাৰুত্তং উভযপ্পহীনং, তেসং তদপ্পজহনস্স কারণং ন হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘তেসং পহীনত্তা ‘নপ্পজহন্তী’তি ন সক্কা ৰত্তু’’ন্তি. অথ পন ন তত্থ কারণং ৰুত্তং, যেন কারণৰচনেন যথাৰুত্তদোসাপত্তি সিযা, কেৰলং পন সন্নিট্ঠানেন তেসং পুগ্গলানং গহিততাদস্সনত্থং ৰুত্তং ‘‘কামরাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তী’’তি, এৰম্পি পুচ্ছিতস্স সংসযত্থস্স কারণং ৰত্তব্বং. তথা চ সতি ‘‘সেসপুগ্গলা তস্স অনুসযস্স পহীনত্তা নপ্পজহন্তী’’তি কারণং ৰত্তব্বমেৰাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন ৰত্তব্ব’’ন্তিআদি. তত্থ ন ৰত্তব্বন্তি ৰুত্তনযেন কারণং ন ৰত্তব্বং কারণভাৰস্সেৰ অভাৰতো. ‘‘উভযাপ্পজহনস্স কারণং ন হোতী’’তি ৰুত্তং, যথা পন ৰত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘যো কামরাগানুসযং…পে… ৰত্তব্বত্তা’’তি আহ. তেন পহীনাপ্পহীনৰসেন কারণং ন ৰত্তব্বং, পহীনানংযেৰ পন ৰসেন ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি. সংসযত্থসঙ্গহিতেতি সংসযত্থেন পদেন সঙ্গহিতে. সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতং পন পহীযমানত্তা ‘‘নপ্পজহতী’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি.

পজহনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পহীনৰারৰণ্ণনা

২৬৪-২৭৪. ফলট্ঠৰসেনেৰ দেসনা আরদ্ধা, ন মগ্গট্ঠৰসেন, কুতো পুথুজ্জনৰসেন. কস্মা? ফলক্খণে হি অনুসযা পহীনাতি ৰুচ্চন্তি, মগ্গক্খণে পন পহীযন্তীতি. তেনেৰাহ ‘‘মগ্গসমঙ্গীনং অগ্গহিততং দীপেতী’’তি. পটিলোমে হি পুথুজ্জনৰসেনপি দেসনা গহিতা ‘‘যস্স দিট্ঠানুসযো অপ্পহীনো, তস্স ৰিচিকিচ্ছানুসযো অপ্পহীনোতি? আমন্তা’’তিআদিনা. অনুসযচ্চন্তপটিপক্খেকচিত্তক্খণিকানন্তি অনুসযানং অচ্চন্তং পটিপক্খভূতএকচিত্তক্খণিকানং. মগ্গসমঙ্গীনন্তি মগ্গট্ঠানং. এত্থ চ অনুসযানং অচ্চন্তপটিপক্খতাগ্গহণেন উপ্পত্তিরহতং পটিক্খিপতি. ন হি তে অচ্চন্তপটিপক্খসমুপ্পত্তিতো পরতো উপ্পত্তিরহা হোন্তি. মগ্গসমঙ্গিতাগ্গহণেন অনুপ্পত্তিরহতাপাদিততং পটিক্খিপতি. ন হি মগ্গক্খণে তে অনুপ্পত্তিরহতং আপাদিতা নাম হোন্তি, অথ খো আপাদীযন্তীতি. একচিত্তক্খণিকতাগ্গহণেন সন্তানব্যাপারং. তেনাহ ‘‘ন কোচী’’তিআদি. তত্থ তেতি মগ্গসমঙ্গিনো. ন কেৰলং পহীনৰারেযেৰ, অথ খো অঞ্ঞেসুপীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসয…পে… গহিতা’’তি আহ.

২৭৫-২৯৬. যত্থ অনুসযো উপ্পত্তিরহো, তত্থেৰস্স অনুপ্পত্তিরহতাপাদনন্তি ‘‘অত্তনো অত্তনো ওকাসে এৰ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো’’তি আহ. তথা হি ৰুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’’তি (ৰিভ. ২০৩) ৰত্ৰা পুন ৰুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি (ৰিভ. ২০৪). তস্মাতি যস্মা তদোকাসত্তমেৰ কামধাতুআদিওকাসত্তমেৰ অনুসযানং দীপেন্তি পহীনাপ্পহীনৰচনানি, তস্মা. অনোকাসে তদুভযাৰত্তব্বতা ৰুত্তাতি যস্মা কামরাগপটিঘানুসযানং দ্ৰিন্নং উপ্পত্তিট্ঠানং, সো এৰ পহানোকাসোতি স্ৰাযং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোকাসো, তস্মিং অনোকাসে তদুভযস্স পহানাপ্পহানস্স নৰত্তব্বতা ৰুত্তা. কামরাগানুসযোকাসে হি পটিঘানুসযস্স অপ্পহীনত্তা সো ‘‘তত্থ পহীনো’’তি ন ৰত্তব্বো, অট্ঠিতত্তা পন ‘‘তত্থ অপ্পহীনো’’তি চ, তস্মা অনোকাসে তদুভযাৰত্তব্বতা ৰুত্তাতি. তেন সদ্ধিং সমানোকাসেতি তেন কামরাগেন সদ্ধিং সমানোকাসে. ‘‘সাধারণট্ঠানে’’তি ৰুত্তে কামধাতুযং সুখুপেক্খাসু পহীনো নাম হোতি, ন সমানকালে পহীনো ততিযচতুত্থমগ্গৰজ্ঝত্তা কামরাগমানানুসযানং.

পহীনৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধাতুৰারৰণ্ণনা

৩৩২-৩৪০. অপ্পহীনুপ্পত্তিরহভাৰা ইধ অনুগমনসযনানীতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মিং …পে… অত্থো’’তি আহ. ইধাপি যুত্তাতি পুব্বে ৰুত্তমেৰত্থং পরামসতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘কারণলাভে উপ্পত্তিঅরহতং দস্সেতী’’তি (যম. মূলটী. অনুসযযমক ১). ছ পটিসেধৰচনানীতি তিস্সন্নং ধাতূনং চুতূপপাতৰিসিট্ঠানং পটিসেধনৰসেন ৰুত্তৰচনানি, ততো এৰ ধাতুৰিসেসনিদ্ধারণানি ন হোন্তি. পটিসেধোতি হি ইধ সত্তাপটিসেধো ৰুত্তোতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. অঞ্ঞত্থে পন ন-কারে নাযং দোসো. ইমং নাম ধাতুং. তংমূলিকাসূতি পটিসেধমূলিকাসু. এৰঞ্হীতি ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা পঠমযোজনায সতি. নকামধাতুআদীসু উপপত্তিকিত্তনেনেৰ নকামধাতুআদিগ্গহণেনপি ধাতুৰিসেসস্সেৰ গহিততায অত্থতো ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন কামধাতু…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি. ভঞ্জিতব্বাতি ৰিভজিতব্বা. ৰিভাগো পনেত্থ দুৰিধো ইচ্ছিতোতি আহ ‘‘দ্ৰিধা কাতব্বাতি অত্থো’’তি. পুচ্ছা চ ৰিস্সজ্জনানি চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি. যথা অৰুত্তে ভঙ্গাভাৰস্স অৰিঞ্ঞাতত্তা ‘‘অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি ৰত্তব্বং, তথা তযিদং ‘‘কতি অনুসযা ভঙ্গা’’তি এতদপেক্খন্তি তদপি ৰত্তব্বং. পুচ্ছাপেক্খঞ্হি ৰিস্সজ্জনন্তি.

ধাতুৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুসযযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. চিত্তযমকং

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

১-৬২. সরাগাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতী’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘যস্স অৰিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি ৰারো, তাৰ সঙ্গণ্হাতি. কুসলাদীতি পন আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স কুসলং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতী’’তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘যস্স সরণং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতী’’তি ৰারো, তাৰ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা সরাগাদিকুসলাদীহীতি সরাগাদীহি অৰিমুত্তন্তেহি, কুসলাদীহি অরণন্তেহি পদেহি মিস্সকা ৰারা. সুদ্ধিকাতি কেৰলা যথাৰুত্তসরাগাদীহি কুসলাদীহি চ অমিস্সকা. তযো তযোতি পুগ্গলধম্মৰসেন তযো তযো মহাৰারা. যদি এৰং কথং সোল়স পুগ্গলৰারাতি আহ ‘‘তত্থ তত্থ পন ৰুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তি. তত্থ তত্থ সোল়সৰিধে সরাগাদিমিস্সকচিত্তে ৰুত্তে পুগ্গলে এৰ একজ্ঝং সম্পিণ্ডেত্ৰা সঙ্গহেত্ৰা ‘‘সোল়স পুগ্গলৰারা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ধম্মপুগ্গলধম্মৰারা’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ন নিরন্তরং ৰুত্তেতি ধম্মে পুগ্গলধম্মে চ অনামসিত্ৰা সোল়সসুপি ঠানেসু নিরন্তরং পুগ্গলে এৰ ৰুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৰা সোল়স পুগ্গলৰারা ন ৰুত্তাতি অত্থো.

সংসগ্গৰসেনাতি সংসজ্জনৰসেন দেসনায ৰিমিস্সনৰসেন. অঞ্ঞথা হি উপ্পাদনিরোধা পচ্চুপ্পন্নানাগতকালা চ কথং সংসজ্জীযন্তি. সেসানম্পি ৰারানন্তি উপ্পাদুপ্পন্নৰারাদীনং. তংতংনামতাতি যথা ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা উপ্পাদউপ্পন্নভাৰামসনতো উপ্পাদউপ্পন্নৰারোতি নামং পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং সেসৰারানম্পীতি আহ ‘‘তংতংনামতা পাল়িঅনুসারেন ৰেদিতব্বা’’তি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৬৩. তথারূপস্সেৰাতি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিনো এৰ. তঞ্চ চিত্তন্তি তঞ্চ যথাৰুত্তক্খণং পচ্ছিমচিত্তং. ‘‘এৰংপকার’’ন্তি ইমস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘ভঙ্গক্খণসমঙ্গিমেৰা’’তি ৰুত্তং নিরুজ্ঝমানাকারস্স ‘‘এৰংপকার’’ন্তি ৰুত্তত্তা.

৬৫-৮২. দ্ৰযমেতন্তি যং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নমেৰ চিত্তং উপ্পাদক্খণাপগমেন উপ্পজ্জিত্থ নাম, তদেৰ উপ্পাদক্খণে উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামা’’তি ৰুত্তং, এতং উভযম্পি. এৰং ন সক্কা ৰত্তুন্তি ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন ন সক্কা ৰত্তুং, পকারন্তরেন পন সক্কা ৰত্তুন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘ন হী’’তিআদিনা পঠমপক্খং ৰিভাৰেতি. ৰিভজিতব্বং সিযাতি ‘‘ভঙ্গক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ উপ্পজ্জতি, উপ্পাদক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ চেৰ উপ্পজ্জতি চা’’তি ৰিভজিতব্বং সিযা, ন চ ৰিভত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি ৰত্তব্বং সিযা খণপচ্চুপ্পন্নে চিত্তে ৰুত্তনযেন উভযস্সপি লব্ভমানত্তা, ন চ ৰুত্তং. ইদানি যেন পকারেন সক্কা ৰত্তুং, তং দস্সেতুং ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিমাহ. পুগ্গলো ৰুত্তো, পুগ্গলৰারো হেসোতি অধিপ্পাযো. তস্সাতি পুগ্গলস্স. ন চ কিঞ্চি চিত্তং উপ্পজ্জতি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৰতো. তং পন চিত্তং উপ্পজ্জতি, যং চিত্তসমঙ্গী সো পুগ্গলোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যদি অনেকচিত্তৰসেনাযং যমকদেসনা পৰত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চিত্তন্তি হি…পে… তিট্ঠতী’’তি. সন্নিট্ঠানৰসেন নিযমো ৰেদিতব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘নো চ তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পটিসেধো ন যুজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. তাদিসন্তি তথারূপং, যদৰত্থো উপ্পন্নউপ্পজ্জমানতাদিপরিযাযেহি ৰত্তব্বো হোতি, তদৰত্থন্তি অত্থো.

৮৩-১১৩. ইমস্স পুগ্গলৰারত্তাতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমান’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তস্স ইমস্স অতিক্কন্তকালৰারস্স পুগ্গলৰারত্তা. পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং…পে… তস্স চিত্ত’’ন্তি চিত্তসমঙ্গিপুগ্গলো পুচ্ছিতোতি পুগ্গলস্সেৰ ৰিস্সজ্জনেন ভৰিতব্বং, ইতরথা অঞ্ঞং পুচ্ছিতং অঞ্ঞং ৰিস্সজ্জিতং সিযা. ন কোচি পুগ্গলো ন গহিতো সব্বসত্তানং অনিব্বত্তচিত্ততাভাৰতো. তে চ পন সব্বে পুগ্গলা. নিরুজ্ঝমানক্খণাতীতচিত্তাতি নিরুজ্ঝমানক্খণা হুত্ৰা অতীতচিত্তা. তথা দুতিযততিযাতি যথা পঠমপঞ্হো অনৰসেসপুগ্গলৰিসযত্তা পটিৰচনেন ৰিস্সজ্জেতব্বো সিযা, তথা ততো এৰ দুতিযততিযপঞ্হা ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৰ ৰিস্সজ্জেতব্বা সিযুন্তি অত্থো. চতুত্থো পন পঞ্হো এৰং ৰিভজিত্ৰা পুগ্গলৰসেনেৰ ৰিস্সজ্জেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা তথা অৰচনে কারণং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তৰসেন পুগ্গলৰৰত্থানতো’’তিআদিমাহ. ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৰীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা ৰত্তমানস্স চিত্তস্স ৰসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো, ‘‘অতীতং চিত্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ ৰীতিক্কন্তন্তি ভঙ্গক্খণঞ্চ ৰীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা পন অতীতস্স চিত্তস্স ৰসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো ৰুত্তো.

তত্থাতি তেসু দ্ৰীসু পুগ্গলেসু. পুরিমস্সাতি পঠমং ৰুত্তস্স সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতস্স চিত্তং ন ভঙ্গক্খণং ৰীতিক্কন্তং. ‘‘নো চ ভঙ্গক্খণং ৰীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৰুত্তং. পচ্ছিমস্স ৰীতিক্কন্তং চিত্তং ভঙ্গক্খণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ভঙ্গক্খণঞ্চ ৰীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৰুত্তং. এৰমাদিকো পুগ্গলৰিভাগোতি দুতিযপঞ্হাদীসু ৰুত্তং সন্ধাযাহ. তস্স চিত্তস্স তংতংখণৰীতিক্কমাৰীতিক্কমদস্সনৰসেনাতি তস্স তস্স উপ্পাদক্খণস্স ভঙ্গক্খণস্স চ যথারহং ৰীতিক্কমস্স অৰীতিক্কমস্স চ দস্সনৰসেন দস্সিতো হোতি পুগ্গলৰিভাগোতি যোজনা. ইধাতি ইমস্মিং অতিক্কন্তকালৰারে. পুগ্গলৰিসিট্ঠং চিত্তং পুচ্ছিতং ‘‘যস্স চিত্তং তস্স চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তত্তা. যদিপি পুগ্গলপ্পধানা পুচ্ছা পুগ্গলৰারত্তা. অথাপি চিত্তপ্পধানা পুগ্গলং ৰিসেসনভাৰেন গহেত্ৰা চিত্তস্স ৰিসেসিতত্তা. উভযথাপি দুতিযপুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰত্তব্বং সিযা অনৰসেসপুগ্গলৰিসযত্তা. তথা পন অৰত্ৰা ‘‘অতীতং চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, কস্মা নিরোধক্খণ…পে… দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বন্তি যোজনা. এস নযো ‘‘ন নিরুজ্ঝমান’’ন্তি এত্থাপীতি নিরুজ্ঝমানং খণং নিরোধক্খণং খণং ৰীতিক্কন্তকালং কিং তস্স চিত্তং ন হোতীতি অত্থো.

১১৪-১১৬. সরাগপচ্ছিমচিত্তস্সাতি সরাগচিত্তেসু পচ্ছিমস্স চিত্তস্স, একস্স পুগ্গলস্স রাগসম্পযুত্তচিত্তেসু যং সব্বপচ্ছিমং চিত্তং, তস্স. সো পন পুগ্গলো অনাগামী ৰেদিতব্বো. ন নিরুজ্ঝতি নিরোধাসমঙ্গিতায. নিরুজ্ঝিস্সতি ইদানি নিরোধং পাপুণিস্সতি. অপ্পটিসন্ধিকত্তা পন ততো অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতরেসন্তি যথাৰুত্তসরাগপচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ৰীতরাগচিত্তসমঙ্গিঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসানং ইতরসেক্খানঞ্চেৰ পুথুজ্জনানঞ্চ.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ধম্মযমকং