১. পণ্ণত্তিৰারো

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২-৩. খন্ধযমকে …পে… পরিঞ্ঞা চ ৰত্তব্বাতি ইদং পধানভাৰেন ৰত্তব্বদস্সনং. অভিঞ্ঞেয্যকথা হি অভিধম্মো, সা চ যাৰদেৰ পরিঞ্ঞত্তাতি পরিঞ্ঞাসু চ ন ৰিনা তীরণপরিঞ্ঞায পহানপরিঞ্ঞা, তীরণঞ্চ সম্পুণ্ণপরানুগ্গহস্স অধিপ্পেতত্তা কালপুগ্গলোকাসৰিভাগমুখেন খন্ধানং ৰিসুং সহ চ উপ্পাদনিরোধলক্খণপরিগ্গহৰসেন সাতিসযং সম্ভৰতি, নাঞ্ঞথাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ছসু কালভেদেসু…পে… পরিঞ্ঞা চ ৰত্তব্বা’’তি পধানং ৰত্তব্বং উদ্ধরতি. তত্থ পন যথা ন তীরণপরিঞ্ঞায ৰিনা পহানপরিঞ্ঞা, এৰং তীরণপরিঞ্ঞা ৰিনা ঞাতপরিঞ্ঞায. সা চ সুতমযঞাণমূলিকাতি দেসনাকুসলো সত্থা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সমুদাযাৰযৰপদত্থাদিৰিভাগদস্সনমুখেন খন্ধেসু পরিঞ্ঞাপ্পভেদং পকাসেতুকামো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসনং আরভীতি দস্সেন্তো ‘‘তে পন খন্ধা’’তিআদিমাহ. পঞ্চহি পদেহীতি পঞ্চহি সমুদাযপদেহি.

তত্থাতি তেসু সমুদাযাৰযৰপদেসু. ধম্মোতি রুপ্পনাদিকো ঞেয্যধম্মো. সমুদাযপদস্সাতি রূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদস্স. যদিপি অৰযৰৰিনিমুত্তো পরমত্থতো সমুদাযো নাম নত্থি, যথা পন অৰযৰো সমুদাযো ন হোতি, এৰং ন সমুদাযোপি অৰযৰোতি সতিপি সমুদাযাৰযৰানং ভেদে দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণভাৰতো অত্থেৰাভেদোতি পদদ্ৰযস্স সমানত্থতায সিযা আসঙ্কাতি আহ ‘‘এতস্মিং সংসযট্ঠানে’’তি. ‘‘চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদীসু একদেসো সমুদাযপদত্থো ৰুত্তো, ‘‘যং কিঞ্চি রূপং…পে… অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’তিআদীসু (ৰিভ. ২) পন সকলোতি আহ ‘‘রূপাদি…পে… অত্থো’’তি. অৰযৰপদানঞ্চেত্থ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বৰিসযানং সমানাধিকরণতায সমুদাযপদত্থতা ৰুত্তা, ততো এৰ সমুদাযপদানম্পি অৰযৰপদত্থতা. ন হি ৰিসেসনৰিসেসিতব্বানং অত্থানং অচ্চন্তং ভেদো অভেদো ৰা ইচ্ছিতো, অথ খো ভেদাভেদো, তস্মা অভেদদস্সনৰসেন পঠমনযো ৰুত্তো, ভেদদস্সনৰসেন দুতিযনযো. যো হি রুপ্পনাদিসঙ্খাতো রাসট্ঠো অৰযৰপদেহি রূপাদিসদ্দেহি চ খন্ধসদ্দেন চ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তো, স্ৰাযং অত্থতো রাসিভাৰেন অপেক্খিতো রুপ্পনাদিঅত্থো এৰাতি.

যথা অৰযৰপদেহি ৰুচ্চমানোপি সমুদাযপদস্স অত্থো হোতি, এৰং সমুদাযপদেহি ৰুচ্চমানোপি অৰযৰপদস্স অত্থোতি ‘‘রূপক্খন্ধো রূপঞ্চেৰ রূপক্খন্ধো চ, রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা পদসোধনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপাদিঅৰযৰপদেহি…পে… পদসোধনৰারো ৰুত্তো’’তি. তত্থ একচ্চস্স অৰযৰপদস্স অঞ্ঞত্থ ৰুত্তিযা অৰযৰপদত্থস্স সমুদাযপদত্থতায সিযা অনেকন্তিকতা, সমুদাযপদস্স পন তং নত্থীতি সমুদাযপদত্থস্স অৰযৰপদত্থতায ব্যভিচারাভাৰো ‘‘রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তি পাল়িযা পকাসিতোতি ৰুত্তং ‘‘রূপাদি…পে… দস্সেতু’’ন্তি.

‘‘রূপক্খন্ধো’’তিআদীসু খন্ধত্থস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘পধানভূতস্স খন্ধপদস্সা’’তি. ৰেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৰতো ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীসু. রূপাৰযৰপদেন ৰুত্তস্সাতি রূপসঙ্খাতেন অৰযৰপদেন ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তস্স খন্ধত্থস্স রূপক্খন্ধভাৰো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তি. তত্থাতি তস্মিং রূপক্খন্ধপদে. পধানভূতেন ৰিসেসিতব্বত্তা খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তস্স রুপ্পনট্ঠস্স কিং ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰো হোতীতি যোজনা. সমানে অৰযৰপদাভিধেয্যভাৰে অপ্পধানেন পদেন যো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, সো কস্মা পধানেন ন ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধাৰযৰপদেন ৰুত্তো ধম্মোতি রাসট্ঠমাহ. তত্থ কোচীতি রুপ্পনট্ঠো. কেনচি সমুদাযপদেনাতি রূপক্খন্ধপদেন, ন ৰেদনাক্খন্ধাদিপদেন. তেনাহ ‘‘ন সব্বো সব্বেনা’’তি. এস নযো ৰেদনাক্খন্ধাদীসু. রূপরূপক্খন্ধাদিঅৰযৰসমুদাযপদসোধনমুখেন তত্থ চ চতুক্খন্ধৰসেন পৰত্তা পাল়িগতি পদসোধনমূলচক্কৰারো. এৰঞ্চ দস্সেন্তেনাতি ইমিনা য্ৰাযং রূপাদিঅৰযৰপদেহি রূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদেহি চ দস্সিতাকারো অত্থৰিসেসো, তং পচ্চামসতি. ৰিসেসনভাৰো ভেদকতায সামঞ্ঞতো অৰচ্ছেদকত্তা, ৰিসেসিতব্বভাৰো অভেদযোগেন ভেদন্তরতো অৰিচ্ছিন্দিতব্বত্তা, সমানাধিকরণভাৰো তেসং ভেদাভেদানং একৰত্থুসন্নিস্সযত্তা.

তেনাতি যথাৰুত্তেন ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন. এত্থাতি এতস্মিং সমানাধিকরণে. তেনাতি ৰা সমানাধিকরণভাৰেন. এত্থাতি রূপক্খন্ধপদে. যথা নীলুপ্পলপদে উপ্পলৰিসেসনভূতং নীলং ৰিসিট্ঠমেৰ হোতি, ন যং কিঞ্চি, এৰমিধাপি খন্ধৰিসেসনভূতং রূপম্পি ৰিসিট্ঠমেৰ সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং খন্ধতো…পে… হোতী’’তি আহ. তথা ‘‘রূপঞ্চ তং খন্ধো চা’’তি সমানাধিকরণভাৰেনেৰ যং রূপং, সো খন্ধো. যো খন্ধো, তং রূপন্তি অযম্পি আপন্নো এৰাতি আহ ‘‘সব্বেৰ…পে… ৰিসেসিতব্বা’’তি. ৰিসেসনেন চ নাম নিদ্ধারিতরূপেন ভৰিতব্বং অৰচ্ছেদকত্তা, ন অনিদ্ধারিতরূপেনাতি আহ ‘‘কিং পন ত’’ন্তিআদি, তস্সেৰ গহিতত্তা ন পিযরূপসাতরূপস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি তং খন্ধৰিসেসনভাৰেন গহিতং, ৰিস্সজ্জনং কতং তস্সেৰাতি যোজনা. ন খন্ধতো অঞ্ঞং রূপং অত্থীতি ইদং রুপ্পনট্ঠো রূপন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, ন হি সো খন্ধৰিনিমুত্তো অত্থি. তেনেৰাতি যথাৰুত্তরূপস্স খন্ধৰিনিমুত্তস্স অভাৰেনেৰ. ‘‘পিযরূপং সাতরূপং, দস্সেন্তেনপ্পক’’ন্তি চ আদীসু অতদত্থস্স রূপসদ্দস্স লব্ভমানত্তা ‘‘তেন রূপসদ্দেনা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ৰুচ্চমানং ভূতুপাদাযম্পি ভেদং ধম্মজাতং. সুদ্ধেনাতি কেৰলেন, রূপসদ্দেন ৰিনাপীতি অত্থো. তযিদং পকরণাদিঅৰচ্ছিন্নতং সন্ধায ৰুত্তং, সমানাধিকরণতং ৰা. যো হি রূপসদ্দেন সমানাধিকরণো খন্ধসদ্দো, তেন যথাৰুত্তরূপসদ্দেন ৰিয তদত্থো ৰুচ্চতেৰ. তেনাহ ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তি. যদিপি যথাৰুত্তং রূপং খন্ধো এৰ চ, খন্ধো পন ন রূপমেৰাতি আহ ‘‘ন চ সব্বে…পে… ৰিসেসিতব্বা’’তি. তেনেৰাতি অরূপসভাৰস্স খন্ধস্স অত্থিভাৰেনেৰ. তেতি খন্ধা. ৰিভজিতব্বাতি ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘রূপক্খন্ধো খন্ধো চেৰ রূপক্খন্ধো চ, অৰসেসা খন্ধা ন রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৰিভাগেন দস্সেতব্বা.

খন্ধানং রূপৰিসেসন…পে… সংসযো হোতীতি এত্থ কিং খন্ধতো অঞ্ঞাপি ৰেদনা অত্থি, যতো ৰিনিৰত্তা ৰেদনা খন্ধৰিসেসনং হোতি, সব্বে চ খন্ধা কিং খন্ধৰিসেসনভূতায ৰেদনায ৰিসেসিতব্বাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. কেচীতি অনুভৰনাদিপ্পকারা. কেনচি ৰিসেসনেনাতি ৰেদনাদিনা ৰিসেসনেন.

এত্থ চ রূপাদিপণ্ণত্তি খন্ধপণ্ণত্তি চ ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৰিসুং সহ চ রুপ্পনাদিকে অত্থে পৰত্তমানা কদাচি অৰযৰভূতে পৰত্ততি, কদাচি সমুদাযভূতে, তস্সা পন তথা পৰত্তনাকারে নিদ্ধারিতে যস্মা রূপাদিক্খন্ধা পদতো অত্থতো চ ৰিসোধিতা নাম হোন্তি তব্বিসযকঙ্খাপনোদনতো, তস্মা ‘‘রূপক্খন্ধো রূপঞ্চেৰ রূপক্খন্ধো চ, রূপক্খন্ধো রূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পঠমৰারেন রূপাদিঅৰযৰপদেহি অৰযৰত্থো ৰিয সমুদাযত্থোপি ৰুচ্চতি, তথা সমুদাযপদেহিপীতি অযমত্থো দস্সিতো. ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পন দুতিযৰারেন ৰিসেসৰাচী ৰিয রূপাদিঅৰযৰপদেহি সামঞ্ঞভূতেনপি তংতংৰিসিট্ঠেন খন্ধাৰযৰপদেন সো সো এৰ সমুদাযত্থো ৰুচ্চতি, ন সব্বোতি অযমত্থো দস্সিতো. খন্ধৰিনিমুত্তস্স যথাধিপ্পেতস্স অভাৰা যদিপি খন্ধোযেৰ রূপং, সো পন ন সব্বো রূপং, অথ খো তদেকদেসো, তথা ৰেদনাদযোপীতি অযমত্থো ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তেন ততিযৰারেন দস্সিতো. ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন পন চতুত্থৰারেন ‘‘রূপং খন্ধো’’তি রূপস্স খন্ধভাৰে নিচ্ছিতে খন্ধো নামাযং ন কেৰলং রূপমেৰ, অথ খো ৰেদনাদি চাতি ৰেদনাদীনম্পি খন্ধভাৰপ্পকাসনে ন সব্বে খন্ধা ৰেদনাদিৰিসেসৰন্তো, কেচিদেৰ পন তেন তেন ৰিসেসেন তথা ৰুচ্চন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো. এৰং দস্সেন্তী চেসা পাল়ি খন্ধানং যথাৰুত্তপণ্ণত্তিসোধনমুখেন সরূপাৰধারণায সংৰত্ততি, তঞ্চ তেসং যাৰদেৰ উপ্পাদাদিনিচ্ছযত্থন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৰং যেসং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ.

একদেসেপি সমুদাযৰোহারো দিস্সতি যথা পটো দড্ঢো, সমুদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘চক্কাৰযৰভাৰতো চক্কানীতি যমকানি ৰুত্তানী’’তি. বন্ধিত্ৰাতি যমকভাৰেন বন্ধিত্ৰা, যমকমূলভাৰেনেৰ ৰা. মূলভাৰেন গহণং সম্বন্ধভাৰো, তংসম্বন্ধতা চ মূলপদাদীনং নাভিআদিসদিসতা দট্ঠব্বা. অপুব্বস্স ৰত্তব্বস্স অভাৰতো নযিধ দেসনা মণ্ডলভাৰেনেৰ সম্বজ্ঝতীতি আহ ‘‘ন মণ্ডলভাৰেন সম্বজ্ঝনতো’’তি. যদিপি রূপক্খন্ধমূলকে অপুব্বং নত্থি, ৰেদনাক্খন্ধাদিমূলকেসু পন সঞ্ঞাদিমুখেন দেসনপ্পৰত্তিযং অপুব্বৰসেনেৰ গতো সিযা মণ্ডলভাৰেন সম্বন্ধো, ন তথা পাঠো পৰত্তোতি আহ ‘‘ৰেদনাক্খন্ধ…পে… সম্বন্ধেনা’’তি. পচ্ছিমস্স পুরিমেন অসম্বজ্ঝনমেৰ হি হেট্ঠিমসোধনং. সুদ্ধক্খন্ধলাভমত্তমেৰ গহেত্ৰাতি ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তি এত্থ খন্ধাতি খন্ধসদ্দেন লব্ভমানং রূপাদীহি অসম্মিস্সং খন্ধট্ঠমত্তমেৰ উদ্দেসৰসেন গহেত্ৰা. যদিপি উদ্দেসে খন্ধৰিসেসনং রূপাদি ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তি সুদ্ধরূপাদিমত্তমেৰ গহিতং, তথাপি ৰিসেসরহিতস্স সামঞ্ঞস্স অভাৰতো তত্থ সুদ্ধরূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৰা. খন্ধৰিসেসনভাৰসঙ্খাতন্তি যথাধিগতং খন্ধানং ৰিসেসনভাৰেন কথিতং রুপ্পনাদিকং ৰিসেসনত্থং দস্সেতুং. কেৰলমেৰ তং অগ্গণ্হন্তো খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৰা…পে… ৰিভত্তত্তা সুদ্ধক্খন্ধৰারোতি ৰুত্তোতি যোজনা.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.