৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা

২২৮. ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা ‘‘সম্পযোগৰিপ্পযোগপদং ভাজেত্ৰা’’তি এত্থ সম্পযোগৰিপ্পযোগপদং ভাজিতং, সংৰণ্ণেতব্বতায চ পধানভূতং পচ্চামট্ঠং, ন রূপক্খন্ধাদিপদন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং লব্ভতি…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পুন ‘‘রূপক্খন্ধাদীসু হী’’তিআদিনা তমত্থং ৰিৰরতি. তত্থ ন লব্ভতীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি ৰা গহেতুং ন লব্ভতি, অলব্ভমানম্পি পুচ্ছায গহিতং পটিক্খেপেন ৰিস্সজ্জেতুং. পটিক্খেপোপি হি পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনমেৰ. তথা হি যমকে (যম. ১.খন্ধযমক.৫৯-৬১) ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি ৰিস্সজ্জিতং. তেন পনেত্থ রূপধম্মেসু সম্পযোগট্ঠো ন লব্ভতীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অলব্ভমানম্পি সম্পযোগপদং গহিতন্তি সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদীসু. এতেসন্তি রূপনিব্বানানং. ৰিসভাগতাতি অতংসভাগতা. একুপ্পাদাদিভাৰো হি সম্পযোগে সভাগতা, ন সঙ্গহে ৰিয সমানসভাগতা, তস্মা একুপ্পাদাদিভাৰরহিতানং রূপনিব্বানানং সা একুপ্পাদাদিতা ৰিসভাগতা ৰুত্তা. তদভাৰতোতি তস্সা ৰিসভাগতায একুপ্পাদাদিতায অভাৰতো. ৰিপ্পযোগোপি নিৰারিতো এৰ হোতি, ৰিসভাগো ভাৰো ৰিপ্পযোগোতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি. ‘‘চতূসু হী’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ তেসং তেহীতি চ অরূপক্খন্ধে এৰ পরামসতি. ৰিসভাগতা চ হোতি রূপনিব্বানেসু অৰিজ্জমানত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ রূপেকদেসস্সা’’তিআদি. তেনেৰাতি চতুক্খন্ধসভাগত্তা এৰ.

তীহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহীতি ঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিপ্পযুত্তে অনারম্মণমিস্সকে রূপধম্মমিস্সকে ধম্মে দীপেতি রূপভৰোতি যোজনা. পঞ্চহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি. একায মনোধাতুযা. ন সম্পযুত্তেতি ন সম্পযুত্তে এৰ. তথা হি ‘‘ৰিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৰা তা’’তি ৰুত্তং. তেনাতি ৰিপ্পযুত্ততাপটিক্খেপেন. তাহীতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতূহি. সম্পযুত্তে দীপেন্তীতি সম্পযুত্তে দীপেন্তিযেৰ, ন সম্পযুত্তে এৰাতি এৰমৰধারণং গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সম্পযুত্তে ৰেদনাদিকে. সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰেহি নৰত্তব্বং, তংযেৰ ৰিঞ্ঞাণধাতুসত্তকং. সম্পযুত্তভাৰেন নৰত্তব্বানি সম্পযুত্তনৰত্তব্বানি, ভিন্নসন্তানিকানি, নানাক্খণিকানি চ অরূপানিপি ধম্মজাতানি. অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তা ধম্মাযতনাদিপদেহি দীপেতব্বা, অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুযো অচেতসিকাদিপদেহি দীপেতব্বা, তদুভযসমুদাযা দুক্খসচ্চাদিপদেহি দীপেতব্বাতি ৰেদিতব্বা.

যদি এৰন্তি যদি অনারম্মণমিস্সানং ধম্মানং ৰিপ্পযোগো নত্থি. অনারম্মণমিস্সোভযধম্মাতি রূপনিব্বানসহিতসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তধম্মা. খন্ধাদীহেৰাতি খন্ধাযতনধাতূহি এৰ, ন অরূপক্খন্ধমত্তেন. অরূপক্খন্ধেযেৰ পন সন্ধায ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰুত্তন্তি নাযং দোসোতি দস্সেতি. তদেকদেসাতি ‘‘অনারম্মণমিস্সা’’তিআদিনা ৰুত্তধম্মসমুদাযস্স একদেসা. তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযাতি তস্সেৰ যথাৰুত্তস্স সমুদাযস্স একদেসা হুত্ৰা অঞ্ঞেসং অৰযৰানং রূপক্খন্ধাদীনং সমুদাযভূতা. ৰিভাগাভাৰতোতি ভেদাভাৰতো. ভেদোতি চেত্থ অচ্চন্তভেদো অধিপ্পেতো. ন হি সমুদাযাৰযৰানং সামঞ্ঞৰিসেসানং ৰিয অচ্চন্তভেদো অত্থি ভেদাভেদযুত্তত্তা. তেসং অচ্চন্তভেদমেৰ হি সন্ধায ‘‘সমুদাযন্তোগধানং একদেসানং ন ৰিভাগো অত্থী’’তি সঙ্গহেপি ৰুত্তং. তেনাতি অৰিভাগসব্ভাৰতো সভাগৰিসভাগত্তাভাৰেন. তেসন্তি অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং. তে চ অকুসলাব্যাকতা. তেসন্তি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং. তস্মাতি যস্মা ৰিভত্তসভাৰানং ন তেসং সমুদাযেকদেসাদিভাৰো, তস্মা. যস্মা পন কুসলাদযো এৰ খন্ধাদযোতি খন্ধাদিআমসনেন সমুদাযেকদেসাদিভাৰো আপন্নো এৰাতি ৰুত্তনযেন ৰিপ্পযোগাভাৰো হোতি, তস্মা তং পরিহরন্তো ‘‘খন্ধাদীনি অনামসিত্ৰা’’তিআদিমাহ. তেসন্তি কুসলাদীনং. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযুত্ততা ৰুত্তা ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তিআদিনা. সব্বেসূতি দুতিযাদিসব্বপঞ্হেসু.

ছত্তিংসায পিট্ঠিদুকপদেসু ৰীসতি দুকপদানি ইমস্মিং নযে লব্ভন্তি, অৰসিট্ঠানি সোল়সেৰাতি আহ ‘‘সোল়সাতি ৰত্তব্ব’’ন্তি. ততো এৰ ‘‘তেৰীসপদসত’’ন্তি এত্থ ‘‘তেৰীস’’ন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৰীস’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি যোজনা. সব্বত্থাতি সব্বপঞ্হেসু. এককালেকসন্তানানং ভিন্নকালভিন্নসন্তানানঞ্চ অনেকেসং ধম্মানং সমুদাযভূতা সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুযোতি আহ ‘‘কালসন্তান…পে… ধাতূন’’ন্তি. একদেসসম্মিস্সাতি চিত্তিদ্ধিপাদাদিনা অত্তনো একদেসেনেৰ খন্ধন্তরাদীহি সম্মিস্সা ইদ্ধিপাদাদযো, অনারম্মণেহি রূপনিব্বানেহি চ অসম্মিস্সা. সমানকালসন্তানেহীতি এককালসন্তানেহি কালসন্তানভেদরহিতেহি একদেসন্তরেহি, সঙ্খারক্খন্ধাদীনং একদেসন্তরেহি, সঙ্খারক্খন্ধাদীনং একদেসৰিসেসভূতেহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানসঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি ৰিভত্তা এৰ সমুদযসচ্চাদযো সম্পযোগীৰিপ্পযোগীভাৰেন, রূপক্খন্ধাদযো ৰিপ্পযোগীভাৰেন গহিতাতি যোজনা. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি. তে সঞ্ঞাক্খন্ধাদযো. কেহিচি সহুপ্পজ্জনারহেহি একদেসন্তরেহি ৰিভত্তেহি. ন হি সঙ্খারক্খন্ধাদিপরিযাপন্নত্তেপি সমুদযসচ্চাদযো মগ্গসচ্চাদীহি সম্পযোগং লভন্তি. তেসন্তি ৰেদনাক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং. একুপ্পাদা…পে… ৰিসভাগতা চাতি একুপ্পাদাদিতাসঙ্খাতা যথারহং সভাগতা ৰিসভাগতা চ. তেন যথাৰুত্তকারণেন সম্পযোগস্স ৰিপ্পযোগস্স চ লভনতো.

ভিন্নকালানং সমুদাযীনং সমুদাযা ভিন্নকালসমুদাযা. ৰত্তমানা চ একস্মিং সন্তানে একেকধম্মা ৰত্তন্তি. তস্মাতি যস্মা এতদেৰ, তস্মা. তেসং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং ৰিভজিতব্বস্স একদেসভূতস্স অভাৰতো. সুখিন্দ্রিযাদীনি ৰেদনাক্খন্ধেকদেসভূতানিপি. তেন ৰিভাগাকরণেন. যদি সমানকালস্স ৰিভজিতব্বস্স অভাৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৰিভাগং ন করোন্তি, অথ কস্মা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰুত্তন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘খন্ধাযতন…পে… ৰিপ্পযুত্তাতি ৰুত্ত’’ন্তি. এৰমেৰন্তি যথা ধাতুৰিভাগেন ৰিভত্তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স, এৰমেৰং.

২৩৫. তংসম্পযোগীভাৰন্তি তেহি খন্ধেহি সম্পযোগীভাৰং. যথা হি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতেহি ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি সমুদযসচ্চস্স সম্পযুত্ততা, এৰং ভিন্নসন্তানেহি ভিন্নকালেহি চ তেহি তস্স ৰিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘এৰং তংৰিপ্পযোগীভাৰং…পে… ন ৰুত্ত’’ন্তি. ৰিসভাগতানিবন্ধস্স ৰিভাগস্স অভাৰেন অৰিভাগেহি তেহি তীহি খন্ধেহি. ৰিভাগে হীতিআদিনা তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. ৰিভাগরহিতেহীতি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতত্তা অৰিভত্তেহি ৰেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং ৰিপ্পযুত্তন্তি ৰত্তুং. তেনাহ ‘‘ৰিজ্জমানেহি…পে… ভাৰতো’’তি. তত্থ ৰিজ্জমানস্স সমানস্স সমানজাতিকস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি ৰিজ্জমানং রূপারূপং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিসভাগং ন হোতি. অনুপ্পন্না ধম্মা ৰিযাতি ইদং ৰিসদিসুদাহরণদস্সনং. যথা ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি অনাগতকালং ৰুচ্চতীতি আমট্ঠকালভেদং, এৰং যং আমট্ঠকালভেদং ন হোতীতি অত্থো. উদ্ধরিতব্বং দেসনায দেসেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিজ্জমানস্সেৰ ৰিজ্জমানেন সম্পযোগো, সম্পযোগারহস্সেৰ চ ৰিপ্পযোগোতি অত্থিভাৰসন্নিস্সযা সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নভাৰং নিস্সাযা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অৰিজ্জমানস্সা’’তিআদি. তঞ্চাতি উদ্ধরণং.

ৰিভাগরহিতেহীতি ৰিসভাগতাভাৰতো অৰিভাগেহি. অনামট্ঠকালভেদেতি অনামট্ঠকালৰিসেসে. অৰিজ্জমানস্স…পে… সম্পযোগো নত্থীতি এতেন পারিসেসতো ৰিজ্জমানস্স চ ৰিজ্জমানেন সম্পযোগো দস্সিতো. অৰিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতেতি যথাগহিতেসু ধম্মেসু তেহি ৰিপ্পযোগীনং অৰিজ্জমানভাৰদীপকে তেসংযেৰ ৰিসেসে ‘‘অরূপভৰো একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তো’’তিআদিনা (ধাতু. ২৪৬) গহিতে তেনেৰ রুপ্পনাদিনা ভেদেন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগতাপি গহিতা এৰাতি ৰিপ্পযোগো হোতীতি যোজনা. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেনাতি যথাৰুত্তে অৰিজ্জমানতাদীপকে ৰিসেসে, ৰিসভাগে ৰা অগ্গহিতে ‘‘ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা তেন তেন গহণেন সভাগতাদীপনেন ৰিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সভাগতাৰ হোতি. তথা চ সতি সভাগত্তে কা পনেত্থ সভাগতাতি আহ ‘‘ৰিজ্জমানতায…পে… হোতী’’তি. তস্সাতি সভাগতায. তস্মাতি ৰিসভাগতায অলব্ভমানত্তা, সভাগতায চ লব্ভমানত্তা.

২৬২. ৰিতক্কো ৰিযাতি সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কো ৰিয. সো হি ৰিতক্করহিতত্তা অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো চ. তেনাহ ‘‘কোট্ঠাসন্তরচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা’’তি. ততো এৰ সো অপ্পধানো, দুতিযঝানধম্মা এৰেত্থ পধানাতি আহ ‘‘যে পধানা’’তি. তেনেৰাতি সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কস্স অৰিতক্কৰিচারমত্তগ্গহণেন ইধ অগ্গহিতত্তা, ৰিতক্কত্তিকে দুতিযরাসিযেৰ চ অধিপ্পেতত্তা. অনন্তরনযেতি সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে. সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা সদিসপ্পৰত্তিকা. ইতীতি ইমিনা কারণেন. তে অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা ন গহিতা, সমুদযসচ্চং ৰিয ন দেসনারুল়্হা. ন সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকাতি যোজনা. যদি হি তে সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকা সিযুং, ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধেহি, ন কেহিচি আযতনেহি, একায ধাতুযা ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰত্তব্বা সিযুং. যস্মা পন তে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা. যথা হি যে সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তা, তেসং কেহিচি ৰিপ্পযোগং ৰত্তুং ন সক্কা, এৰং তেহিপি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সমুদযসচ্চাদীনী’’তিআদি. দসমো…পে… ৰুত্তোতি এত্থ দসমনযে তেহি অৰিতক্কৰিচারমত্তেহি ৰিপ্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তানং সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযোগো ৰুত্তো, ওসাননযে তেহি ৰিপ্পযুত্তানং অট্ঠারসহি ধাতূহি সঙ্গহো চ ৰুত্তোতি তস্মা ন তে সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকাতি দস্সেতি.

ৰিতক্কসহিতেসূতি সহৰিতক্কেসু. তেসূতি অৰিতক্কৰিচারমত্তেসু সহ ৰিতক্কেন দুতিযজ্ঝানধম্মেসু, ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি গহিতেসু ৰুত্তেসূতি অত্থো. সব্বেপি তেতি দুতিযজ্ঝানধম্মা ৰিতক্কো চাতি সব্বেপি তে ধম্মা সক্কা ৰত্তুং. তথা হি সম্পযোগৰিপ্পযোগপদনিদ্দেসে ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং. তত্থ একেন খন্ধেনাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. সো হি সমুদাযোতি ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা’’তি ৰুত্তধম্মসমুদাযো. ননু ৰিতক্কোপেত্থ ধম্মসঙ্গহং গতো, সো চ ৰিচারতো অঞ্ঞেনপি সম্পযুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন হি তদেকদেসস্স…পে… হোতী’’তি. যথাতিআদিনা তমেৰত্থং ইদ্ধিপাদনিদস্সনেন ৰিভাৰেতি. তস্সত্থো – যথা ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স একদেসভূতানং ছন্দিদ্ধিপাদাদীনং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো ৰুত্তো, তংসমুদাযস্স ন হোতি, এৰং ইধাপি ৰিতক্কস্স অঞ্ঞেহি সম্পযোগো অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স সমুদাযস্স ন হোতীতি.

যদি এৰং ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদি ন ৰত্তব্বন্তি চে? নো ন ৰত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসূতি ইদ্ধিপাদেসু. সমুদাযস্সাতি ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স. তেহি ৰেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততা ৰুত্তা ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা. তেনাতি ৰিচারেন. ন হীতিআদিনা যথাধিগতধম্মানং সম্পযুত্ততায নৰত্তব্বাভাৰং উদাহরণদস্সনৰসেন ৰিভাৰেতি. কেচি ৰিচিকিচ্ছা তংসহগতা চ মোহৰজ্জা মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তা. মোহেনাতি ৰিচিকিচ্ছাসহগতমোহমেৰ সন্ধায ৰদতি. ইতি ইমিনা কারণেন ন সমুদাযো তেন মোহেন সম্পযুত্তো. অঞ্ঞো কোচি ধম্মো হেতুভাৰো নাপি অত্থি, যেন হেতুনা সো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকোতি ৰুত্তো সমুদাযো. এৰন্তি ইমিনা নযেন ‘‘ভাৰনা…পে… যোপি সম্পযুত্তা’’তি নৰত্তব্বতায নিদস্সেতব্বাতি অত্থো. এৰন্তি যথা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকসমুদাযস্স সম্পযুত্ততা ন ৰত্তব্বা, এৰং যেন ধম্মেন অৰিতক্ক…পে… সিযা, তং ন নত্থি. তস্মাতি যস্মা অৰিতক্কৰিচারমত্তেসু কোচিপি ৰিচারেন অসম্পযুত্তো নত্থি, তস্মা. তেতি অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা. একধম্মেপি…পে… কতো যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা’’তি.

ছট্ঠনযসম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.