ধাতুকথাপকরণ-অনুটীকা

গন্থারম্ভৰণ্ণনা

ধাতুকথাপকরণদেসনায দেসদেসকপরিসাপদেসা ৰুত্তপ্পকারা এৰাতি কালাপদেসং দস্সেন্তো ‘‘ধাতুকথাপকরণং দেসেন্তো’’তিআদিমাহ. ‘‘তস্সেৰ অনন্তরং অদেসযী’’তি হি ইমিনা ৰিভঙ্গানন্তরং ধাতুকথা দেসিতাতি তস্সা দেসনাকালো অপদিট্ঠো হোতি. যে পন ‘‘ৰিভঙ্গানন্তরং কথাৰত্থুপকরণং দেসিত’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং ৰাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ৰিভঙ্গানন্তরং…পে… দস্সেতু’’ন্তি আহ.

‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিৰচনতো (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) কিলেসৰিদ্ধংসনম্পি দেৰপুত্তমারস্স বলৰিধমনন্তি সক্কা ৰত্তুং, ‘‘অপ্পৰত্তিকরণৰসেন কিলেসাভিসঙ্খারমারান’’ন্তি পন ৰুচ্চমানত্তা খন্তিবলসদ্ধাবলাদিআনুভাৰেন উস্সাহপরিসাবলভঞ্জনমেৰ দেৰপুত্তমারস্স বলৰিদ্ধংসনং দট্ঠব্বং. ৰিসযাতিক্কমনং কামধাতুসমতিক্কমো. সমুদযপ্পহানপরিঞ্ঞাৰসেনাতি পহানাভিসমযপরিঞ্ঞাভিসমযানং ৰসেন. ননু চেতং পঞ্চন্নং মারানং ভঞ্জনং সাৰকেসুপি লব্ভতেৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘পরূপনিস্সযরহিত’’ন্তিআদি. ৰীরস্স ভাৰো ৰীরিযন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘মহাৰীরিযোতি মহাৰীরো’’তি. মহাৰীরিযতা চ পরিপুণ্ণৰীরিযপারমিতায চতুরঙ্গসমন্নাগতৰীরিযাধিট্ঠানেন অনঞ্ঞসাধারণচতুব্বিধসম্মপ্পধানসম্পত্তিযা চ ৰেদিতব্বা. ততো এৰ হিস্স ৰীরিযাহানিসিদ্ধিপীতি.

খন্ধাদিকে ধম্মে অধিট্ঠায নিস্সায ৰিসযং কত্ৰা অভিধম্মকথা পৰত্তাতি আহ ‘‘অভিধম্মকথাধিট্ঠানট্ঠেন ৰা’’তি. তেসং কথনতোতি তেসং খন্ধাদীনং কথাভাৰতো. এতেন অত্থৰিসেসসন্নিস্সযো ব্যঞ্জনসমুদাযো পকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা ধাতুযো কথীযন্তি এত্থ, এতেন ৰাতি ধাতুকথা, তথাপৰত্তো ব্যঞ্জনত্থসমুদাযো. যদি এৰং সত্তন্নম্পি পকরণানং ধাতুকথাভাৰো আপজ্জতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যদিপী’’তিআদি. তত্থ সাতিসযন্তি সৰিসেসং ৰিচিত্তাতিরেকৰসেন অনৰসেসতো চ দেসনায পৰত্তত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি (ধাতু. ৫). তেনেৰাহ ‘‘একদেসকথনমেৰ হি অঞ্ঞত্থ কত’’ন্তি.

ইদানি সাসনে যেসু ধাতু-সদ্দো নিরুল়্হো, তেসং ৰসেন অঞ্ঞেহিপি অসাধারণং ইমস্স পকরণস্স ধাতুকথাভাৰং দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাযতনধাতূহি ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি খন্ধাযতনধাতূসু. মহন্তো পভেদানুগতো ৰিসযো এতাসন্তি মহাৰিসযা, ধাতুযো, ন খন্ধাযতনানি অপ্পতরপদত্তা. যেন ৰা সভাৰেন ধম্মা সঙ্গহাসঙ্গহসম্পযোগৰিপ্পযোগেহি উদ্দেসনিদ্দেসে লভন্তি, সো সভাৰো ধাতু. সা ধাতু ইধ সাতিসযং দেসিতাতি সৰিসেসং ধাতুযা কথনতো ইদং পকরণং ‘‘ধাতুকথা’’তি ৰুত্তং. সভাৰত্থো হি অযং ধাতু-সদ্দো ‘‘ধাতুসো, ভিক্খৰে, সত্তা সংসন্দন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৯৮) ৰিয. ধাতুভেদন্তি ধাতুৰিভাগং. পকরণন্তি ৰচনসেসো. কুতো পকরণ-সদ্দো লব্ভতীতি আহ ‘‘সত্তন্নং পকরণানং কমেন ৰণ্ণনায পৰত্তত্তা’’তি. তেন যোজনং কত্ৰাতি তেন পকরণ-সদ্দেন ‘‘ধাতুকথাৰ পকরণং ধাতুকথাপকরণ’’ন্তি যোজনং কত্ৰা. তং দীপনন্তি তং ধাতুকথাপকরণস্স অত্থদীপনং, অত্থদীপনাকারেন পৰত্তং ৰণ্ণনং. ‘‘অত্থং দীপযিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তং সুণাথা’’তি ৰদন্তো সোতদ্ৰারানুসারেন তত্থ উপধারণে নিযোজেতীতি আহ ‘‘তংদীপনৰচনসৰনেন উপধারেথাতি অত্থো’’তি.

গন্থারম্ভৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. নযমাতিকাৰণ্ণনা

১. চুদ্দসৰিধেনাতি চুদ্দসপ্পকারেন, চুদ্দসহি পদেহীতি অত্থো. তত্থ ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি ইদমেকং পদং, তথা ‘‘সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো’’তি. ‘‘সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদীনি পন তীণি তীণি পদানি একেকং পদং. ইতরেসু পদৰিভাগো সুৰিঞ্ঞেয্যোৰ. এতেহীতি সঙ্গহাদিপ্পকারেহি. নযনং পাপনং, তং পন পৰত্তনং ঞাপনঞ্চ হোতীতি ‘‘পৰত্তীযতি ঞাযন্তী’’তি চ দ্ৰিধাপি অত্থো ৰুত্তো. নযা এৰ উদ্দিসিযমানা মাতিকা. অত্থদ্ৰযেপি পৰত্তনঞাণকিরিযানং করণভাৰেন সঙ্গহাদিপ্পকারা নযাতি ৰুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ইমিনা সঙ্গহাদিকেন নযেনা’’তি (ধাতু. অট্ঠ. ১). পদানন্তি অত্থদীপকানং ৰচনানং. পজ্জতি এতেন অত্থোতি হি পদং. পদানন্তি চ সংসামিসম্বন্ধে সামিৰচনং, পকরণস্সাতি পন অৰযৰাৰযৰীসম্বন্ধে.

২. অব্ভন্তরমাতিকাৰণ্ণনা

২. তদত্থানীতি পটিচ্চসমুপ্পাদত্থানি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি সঙ্খারাদিকং এতস্মাতি হি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চেকং অৰিজ্জাদিকো পচ্চযধম্মো. তথা হি ৰুত্তং সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা, দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. তেসন্তি খন্ধাদীনং. তথাদস্সিতানন্তি গণনুদ্দেসৰিভাগমত্তেন দস্সিতানং. কস্মা পনেত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদো দ্ৰাদসভাৰেনেৰ গহিতো, ননু তত্থ ভৰো কম্মভৰাদিভেদেন, সোকাদযো চ সরূপতোযেৰ ইধ পাল়িযং গহিতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘পঞ্চৰীসাধিকেন পদসতেনা’’তি এৰং ৰুত্তে অট্ঠকথাৰচনে. কম্মভৰস্স ভাৰনভাৰেন, উপপত্তিভৰস্স ভৰনভাৰেন. পদত্থতো পন কম্মভৰো ভৰতি এতস্মাতি ভৰো, ইতরো ভৰতি, ভৰনং ৰাতি. তন্নিদানদুক্খভাৰেনাতি জরামরণনিদানদুক্খভাৰেন.

‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ইদম্পি ধাতুকথায মাতিকাকিত্তনমেৰাতি ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকাতি অযং ধাতুকথামাতিকাতো বহিদ্ধা ৰুত্তা’’তি ৰচনং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. পকরণন্তরগতা ৰুত্তা ধাতুকথায মাতিকাভাৰেনাতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ মাতিকাভাৰেন ৰুত্তা, পকরণন্তরগতত্তা পন অঞ্ঞতো গহেতব্বরূপা ইতো বহিভূতা নাম হোন্তি, সরূপতো গহিতাৰ পঞ্চক্খন্ধাতিআদিকা অব্ভন্তরা. তেনাহ ‘‘সরূপতো দস্সেত্ৰা ঠপিতত্তা’’তি. মাতিকায অসঙ্গহিতত্তাতি মাতিকায সরূপেন অসঙ্গহিতত্তা, ন অঞ্ঞথা. ন হি মাতিকায অসঙ্গহিতো কোচি পদত্থো অত্থি. ৰিকিণ্ণভাৰেনাতি খন্ধৰিভঙ্গাদীসু ৰিসুং ৰিসুং কিণ্ণভাৰেন ৰিসটভাৰেন.

৩. নযমুখমাতিকাৰণ্ণনা

৩. নযানং সঙ্গহাদিপ্পকারৰিসেসানং পৰত্তি দেসনা, তস্সা ৰিনিগ্গমট্ঠানতায দ্ৰারং. যথাৰুত্তধম্মা যথারহং খন্ধাযতনধাতুযো অরূপিনো চ খন্ধাতি তেসং উদ্দেসো নযমুখমাতিকা. তেনাহ ‘‘নযান’’ন্তিআদি. ৰিযুজ্জনসীলা, ৰিযোগো ৰা এতেসং অত্থীতি ৰিযোগিনো, তথা সহযোগিনো, সঙ্গহাসঙ্গহধম্মা চ ৰিযোগীসহযোগীধম্মা চ সঙ্গহা…পে… ধম্মা, সঙ্গণ্হনাসঙ্গণ্হনৰসেন ৰিযুজ্জনসংযুজ্জনৰসেন চ পৰত্তনকসভাৰাতি অত্থো. চুদ্দসপীতিআদিনা তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. যেহীতি যেহি খন্ধাদীহি অরূপক্খন্ধেহি চ. তে চত্তারোতি তে সঙ্গহাদযো চত্তারো. সচ্চাদীহিপীতি সচ্চইন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহিপি সহ. যথাসম্ভৰন্তি সম্ভৰানুরূপং, যং যং পদং সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতোতি চ ৰত্তুং যুত্তং, তং তন্তি অত্থো.

সো পনাতি সঙ্গহাসঙ্গহো. সঙ্গাহকভূতেহীতি সঙ্গহণকিরিযায কত্তুভূতেহি. তেহীতি সচ্চাদীহি. ন সঙ্গহভূতেহীতি সঙ্গহণকিরিযায করণভূতেহি সচ্চাদীহি সঙ্গহাসঙ্গহো ন ৰুত্তো. তত্থাপি হি খন্ধাযতনধাতুযো এৰ করণভূতাতি দস্সেতি. খন্ধাদীহেৰ সঙ্গহেহীতি খন্ধাদীহিযেৰ সঙ্গণ্হনকিরিযায করণভূতেহি, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি, দ্ৰীহাযতনেহি, অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গহাসঙ্গহো নিযমেত্ৰা ৰুত্তো. তস্মাতি যস্মা সচ্চাদীনি সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তানি, ন সঙ্গহভাৰেন, খন্ধাদীনিযেৰ চ সঙ্গহভাৰেন ৰুত্তানি, তস্মা.

কস্মা পনেত্থ সচ্চাদযো সঙ্গহৰসেন ন ৰুত্তাতি? তথাদেসনায অসম্ভৰতো. ন হি সক্কা রূপক্খন্ধাদীনং সমুদযসচ্চাদীহি, সঞ্ঞাদীনং ৰা ইন্দ্রিযাদীহি সঙ্গহনযেন পুচ্ছিতুং ৰিস্সজ্জিতুং ৰাতি. তথা অরিযফলাদীসু উপ্পন্নৰেদনাদীনং সচ্চৰিনিমুত্ততায ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো কতিহি সচ্চেহি সঙ্গহিতো’’তি পুচ্ছিত্ৰাপি ‘‘একেন সচ্চেন সঙ্গহিতো’’তিআদিনা নিযমেত্ৰা সঙ্গহং দস্সেতুং ন সক্কাতি. যথাসম্ভৰন্তি যেহি সম্পযোগো, যেহি চ ৰিপ্পযোগো, তদনুরূপং.

রূপং রূপেন নিব্বানেন ৰা ৰিপ্পযুত্তং ন হোতি, নিব্বানং ৰা রূপেন. কস্মা? সম্পযুত্তন্তি অনাসঙ্কনীযসভাৰত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগীভাৰতো ‘‘রূপনিব্বানেহিপি সো অত্থি নত্থী’’তি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতরেহি, ইতরেসঞ্চ তেহি ৰিপ্পযোগো ৰুচ্চতি, ন পন রূপস্স রূপেন, নিব্বানেন ৰা, নিব্বানস্স ৰা রূপেন কত্থচি সম্পযোগো অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৰতো ৰিপ্পযোগোপি রূপস্স রূপনিব্বানেহি, নিব্বানস্স ৰা তেন ন ৰুচ্চতি, অরূপক্খন্ধেহিযেৰ পন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘চতূহেৰা’’তিআদি. অনারম্মণস্স চক্খাযতনাদিকস্স. অনারম্মণঅনারম্মণমিস্সকেহীতি অনারম্মণেন সোতাযতনাদিনা অনারম্মণমিস্সকেন চ ধম্মাযতনাদিনা. মিস্সকস্স ধম্মাযতনাদিকস্স. অনারম্মণঅনারম্মণমিস্সকেহি ন হোতীতি যোজেতব্বং. যেসং পন যেহি হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনারম্মণস্স পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা হি সারম্মণস্স অনারম্মণেন অনারম্মণমিস্সকেন চ ৰিপ্পযোগো হোতি, এৰং সারম্মণেনপি সো হোতিযেৰ. তেন ৰিয অনারম্মণস্স অনারম্মণমিস্সকস্স চাতি দট্ঠব্বং.

৪. লক্খণমাতিকাৰণ্ণনা

৪. ৰিসুং যোজনা কাতব্বাতি যো তীহি সঙ্গহো চতূহি চ সম্পযোগো ৰুত্তো, তং সভাগো ভাৰো পযোজেতি, যো চ তীহি অসঙ্গহো চতূহি চ ৰিপ্পযোগো ৰুত্তো, তং ৰিসভাগো ভাৰোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্গহো…পে… ৰিঞ্ঞাযতী’’তি আহ. যস্স সঙ্গহো, সো ধম্মো খন্ধাদিকো সভাগো. যস্স অসঙ্গহো, সো ৰিসভাগো. তথা সম্পযোগেসুপি ৰেদিতব্বং. ইদানি যথাৰুত্তং সভাগতং সরূপতো নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমানভাৰো সঙ্গহে সভাগতা, একুপ্পাদাদিকো সম্পযোগেতি ইমিনা রুপ্পনাদিৰিধুরো অসমানসভাৰো অসঙ্গহে ৰিসভাগতা, নানুপ্পাদাদিকো ৰিপ্পযোগেতি অযমত্থো অত্থসিদ্ধোতি ন ৰুত্তোতি.

৫. বাহিরমাতিকাৰণ্ণনা

৫. এতেন ঠপনাকারেনাতি সরূপেন অগ্গহেত্ৰা যথাৰুত্তেন পকরণন্তরমাতিকায ইধ মাতিকাভাৰকিত্তনসঙ্খাতেন ঠপনাকারেন. পকরণন্তরঠপিতায মাতিকায অৰিভাগেন পচ্ছতো গহণং বহি ঠপনন্তি আহ ‘‘বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তা’’তি. ইধ অট্ঠপেত্ৰাতি ইমিস্সা ধাতুকথায সরূপেন অৰত্ৰা. তথা পকাসিতত্তাতি মাতিকাভাৰেন জোতিতত্তা. ধম্মসঙ্গণীসীসেন হি ধম্মসঙ্গণিযং আগতমাতিকাৰ গহিতাতি. যেহি নযেহি ধাতুকথায নিদ্দেসো, তেসু নযেসু, তেহি ৰিভজিতব্বেসু খন্ধাদীসু, তেসং নযানং পৰত্তিদ্ৰারলক্খণেসু চ উদ্দিট্ঠেসু ধাতুকথায উদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং ৰুত্তমেৰ হোতীতি যং উদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং, তং ৰত্ৰা পুন যথাৰুত্তানং খন্ধাদীনং কুসলাদিৰিভাগদস্সনত্থং ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি ৰুত্তন্তি এৰমেত্থ মাতিকায নিক্খেপৰিধি ৰেদিতব্বো.

‘‘গাৰীতি অযমাহা’’তি এত্থ গাৰী-সদ্দো ৰিয ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এত্থ পদত্থৰিপল্লাসকারিনা ইতি-সদ্দেন অত্থপদত্থকো সঙ্গহাসঙ্গহ-সদ্দো সদ্দপদত্থকো জাযতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অনিদ্ধারিতত্থস্স সদ্দস্সেৰ ৰুত্তত্তা’’তি. তেন অত্থুদ্ধারতো সঙ্গহসদ্দং সংৰণ্ণেতীতি দস্সেতি. অনিদ্ধারিতৰিসেসোতি অসঙ্গহিতজাতিসঞ্জাতিআদিৰিসেসো. সামঞ্ঞেন গহেতব্বতন্তি সঙ্গহসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন ৰিঞ্ঞাযমানো ৰুচ্চমানো ৰা. ন চেত্থ সামঞ্ঞঞ্চ একরূপমেৰাতি চোদনা কাতব্বা ভেদাপেক্খত্তা তস্স. যত্তকা হি তস্স ৰিসেসা, তদপেক্খমেৰ তন্তি. ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘মত্তেয্যা’’তি ৰুত্তে অত্তনো মাতু হিতাতি.

ধম্মৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰাতি সঙ্গহিততাদিনা পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মানং ৰিসেসনং অকত্ৰা. সামঞ্ঞেনাতি অৰিসেসেন. ধম্মানন্তি খন্ধাদিধম্মানং. অৰসেসা নিদ্ধারেত্ৰাতি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদিকা অৰসেসা দ্ৰাদসপি পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মৰিসেসং নিদ্ধারেত্ৰা ধম্মানং পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযউদ্দেসাতি যোজনা. ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদযোপি যথাৰুত্তৰিসেসং অনিদ্ধারেত্ৰা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযুদ্দেসাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তিআদি. যস্স অত্থো ঞাযতি, সদ্দো চ ন পযুজ্জতি, সো লোপোতি ৰেদিতব্বো, আৰুত্তিআদিৰসেন ৰা অযমত্থো দীপেতব্বো. তেনাতি লুত্তনিদ্দিট্ঠেন অসঙ্গহিত-সদ্দেন. সঙ্গহিতৰিসেসৰিসিট্ঠোতি চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠো, তেন সোতাযতনাদিভাৰেন অসঙ্গহিতো সোতপসাদাদিকো যো রুপ্পনসভাৰো ধম্মৰিসেসো. তন্নিস্সিতো তং ধম্মৰিসেসং নিস্সায লব্ভমানো. ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… চতূহি খন্ধেহি অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো পরতো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জিযমানো ইধ উদ্দিট্ঠো হোতি. ৰিসেসনে করণৰচনন্তি ইমিনা তস্স ধম্মস্স যথাৰুত্তসঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠতংযেৰ ৰিভাৰেতি. এৰমেতে পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বধম্মৰিসেসং নিদ্ধারেত্ৰা পুচ্ছনৰিস্সজ্জননযুদ্দেসা পৰত্তাতি ৰেদিতব্বা.

ননু চ ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্তাৰতাপি অযমত্থো লব্ভতীতি? ন লব্ভতি তস্স ধম্মমত্তদীপনতো. নযুদ্দেসো হেসো, ন ধম্মুদ্দেসো. তথা হি পাল়িযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতন…পে… ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ১৭১) পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি দুতিযং অসঙ্গহিতপদং গহিতং. অঞ্ঞথা ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে কতমে’’ইচ্চেৰ নিদ্দিসিতব্বং সিযা.

এস নযোতি অতিদেসেন দস্সিতমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘তেসুপী’’তিআদি ৰুত্তং. ততিযপদেনাতি লুত্তনিদ্দেসেন গহেতব্বন্তি ৰুত্তপদং সন্ধাযাহ. কত্তুঅত্থে করণনিদ্দেসো সঙ্গহিতাসঙ্গহিতেহি তেহি ধম্মেহি ধম্মানং সঙ্গহিততাসঙ্গহিততায ৰুত্তত্তা. তথা হি তত্থ পাল়িযং ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি ধম্মমুখেনেৰ সঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৰুত্তা. দুতিযততিযেসু পন সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতৰিসেসনদ্ৰারেন ধম্মানং অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততা ৰুত্তাতি তত্থ ‘‘ৰিসেসনে করণৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তত্থ হি…পে… ধম্মন্তরস্সা’’তি. তত্থ সভাৰন্তরেনাতি সঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতেন সভাৰন্তরেন পকারন্তরেন. সভাৰন্তরস্সাতি অসঙ্গহিততাসঙ্গহিততাসঙ্খাতস্স সভাৰন্তরস্স. এতেসূতি চতুত্থপঞ্চমেসু. ধম্মন্তরেনাতি অঞ্ঞধম্মেন. ধম্মন্তরস্সাতি ততো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স ৰিসেসনং কতং. তত্থ হি অন্তরেন পকারৰিসেসামসনং ধম্মেনেৰ ধম্মো ৰিসেসিতোতি. আদিপদেনেৰাতি ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তিআদিনা ৰুত্তেন পঠমপদেনেৰ. ইতরেহীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেহি দুতিযততিযপদেহি. এত্থাতি একাদসমাদীসু চতূসু. দুতিযততিযেসু ৰিয ৰিসেসনে এৰ করণৰচনং দট্ঠব্বং, ন চতুত্থপঞ্চমেসু ৰিয কত্তুঅত্থেতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানন্তিআদিনা তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি.

ৰিৰিধকপ্পনতোতি ৰিৰিধং বহুধা কপ্পনতো, সঙ্গহাসঙ্গহানং ৰিসুং সহ চ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰকপ্পনতোতি অত্থো. তং পন ৰিকপ্পনং ৰুত্তাকারেন ৰিভজনং হোতীতি আহ ‘‘ৰিভাগতোতি অত্থো’’তি. সন্নিট্ঠানলক্খণেন অধিমোক্খেন সম্পযুত্তধম্মা আরম্মণে নিচ্ছযনাকারেন পৰত্তিযা সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তধম্মা. তে চ তেহি সদ্ধিং তদৰসিট্ঠে দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিচিকিচ্ছাসহগতধম্মে চ সঙ্গহেত্ৰা আহ ‘‘সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা’’তি. ইতরেতি ফস্সাদযো. সব্বেসন্তি একূননৰুতিযা চিত্তুপ্পাদানং. পরিগ্গহেতব্বাতি সঙ্গহাদিৰসেন পরিগ্গণ্হিতব্বা. মহাৰিসযেন অধিমোক্খেন. অঞ্ঞেসন্তি ৰিতক্কাদীনং. ৰচনং সন্ধাযাতি ‘‘অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি ধম্মসঙ্গহৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. যেৰাপনকৰণ্ণনা) ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো, অধিমোক্খপচ্চযা ভৰো’’তি পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে চ আগতং ৰচনং সন্ধায. অত্থে সতীতি ‘‘সন্নিট্ঠান…পে… সাধারণতো’’তি এৰমত্থে ৰুচ্চমানে. ৰত্তব্বেসূতি সঙ্গহাদিপরিগ্গহত্থং ৰত্তব্বেসু. ৰুত্তা ফস্সাদযো মনসিকারপরিযোসানা. তাদিসস্সাতি ফস্সাদিসদিসস্স সাধারণস্স অধিমোক্খসদিসস্স অসাধারণস্স অঞ্ঞস্স ধম্মস্স অভাৰা.

ননু জীৰিতিন্দ্রিযচিত্তট্ঠিতিযোপি সাধারণাতি? সচ্চং সাধারণা, অত্থি পন ৰিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযং পনা’’তিআদি. অসমাধিসভাৰা বলভাৰং অপ্পত্তা সামঞ্ঞসদ্দেনেৰ ৰত্তব্বাতি যোজনা. সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহি চাতি সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহি ৰত্তব্বা চ সমাধিসভাৰা চিত্তেকগ্গতা. ৰিসেসসদ্দৰচনীযং অঞ্ঞন্তি বলপ্পত্তসমাধিতো অঞ্ঞং সামঞ্ঞসদ্দেন ব্যাপেতব্বং, ৰিসেসসদ্দেন চ নিৰত্তেতব্বং নত্থি সমাধিসভাৰায এৰ চিত্তেকগ্গতায গহিতত্তা. ন অঞ্ঞব্যাপকনিৰত্তকো সামঞ্ঞৰিসেসো অনঞ্ঞ…পে… ৰিসেসো, তস্স দীপনতো. তস্সেৰ ধম্মস্সাতি তস্সেৰ বলপ্পত্তসমাধিধম্মস্স. ভেদদীপকেহীতি ৰিসেসদীপকেহি সমাধিবলাদিৰচনেহি ৰত্তব্বা. ৰুত্তলক্খণা অনঞ্ঞব্যাপকনিৰত্তকসামঞ্ঞৰিসেসদীপনা সদ্দা. ততো ৰিপরীতেহি অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৰত্তেতব্বঞ্চ গহেত্ৰা পৰত্তেহি সামঞ্ঞৰিসেসসদ্দেহেৰ ন সুখাদিসভাৰা ৰেদনা ৰিয ৰত্তব্বা. তস্মাতি যস্মা অসমাধিসভাৰা সমাধিসভাৰাতি দ্ৰেধা ভিন্দিত্ৰা গহিতা চিত্তেকগ্গতা, তস্মা. অসমাধিসভাৰমেৰ পকাসেয্য ৰিসেসসদ্দনিরপেক্খং পৰত্তমানত্তা. ইতরোতি সমাধিবলাদিকো ৰিসেসসদ্দো. ইধাতি ইমস্মিং অব্ভন্তরমাতিকুদ্দেসে, সাধারণে ফস্সাদিকে, মহাৰিসযে ৰা অধিমোক্খে উদ্দিসিযমানে. ননু চ অভিন্দিত্ৰা গয্হমানা চিত্তেকগ্গতা ৰেদনা ৰিয সাধারণা হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিন্নাপি ৰা’’তিআদি. ‘‘চিত্তস্স ঠিতি চিত্তেকগ্গতা অৰিসাহটমানসতা (ধ. স. ১১, ১৫). অরূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তি (ধ. স. ১৯) ৰচনতো সমাধিজীৰিতিন্দ্রিযানং অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৰত্তব্বতা ৰেদিতব্বা. ন অরহতীতি ইধ উদ্দেসং ন অরহতি সমুখেনেৰ ৰত্তব্বেসু ফস্সাদীসু উদ্দিসিযমানেসূতি অত্থো.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা

১. খন্ধপদৰণ্ণনা

৬. ‘‘অভিঞ্ঞেয্যধম্মভাৰেন ৰুত্তা চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা, ‘‘রূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো’’তিআদিনা চ অভিঞ্ঞাতলক্খণৰিসযাতি আহ ‘‘সভাৰতো অভিঞ্ঞাতান’’ন্তি. পরিঞ্ঞেয্যতাদীতি আদি-সদ্দেন পহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৰেতব্বতা সঙ্গয্হতি. অধিপতিযাদীতি অধিপতিপচ্চযভাৰউপট্ঠানপদহনাদীনি. সচ্চাদিৰিসেসো ৰিযাতি দুক্খসচ্চাদিপরিযাযো অভিঞ্ঞেয্যপীল়নট্ঠাদিৰিসেসো ৰিয. এৰঞ্চ কত্ৰাতি নযমুখমাতিকায অভিঞ্ঞেয্যনিস্সযেন ৰুচ্চমানত্তা এৰ. তেসং রূপধম্মানং পঞ্চন্নং খন্ধানং খন্ধভাৰেন ৰিয রূপক্খন্ধভাৰেন সভাগতা হোতি, ন ৰেদনাক্খন্ধাদিভাৰেনাতি সঙ্গহলক্খণমাহ. ইতীতি তস্মা, যস্মা রূপধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং রূপক্খন্ধভাৰেন সভাগা, তস্মাতি অত্থো. রূপক্খন্ধভাৰসঙ্খাতেন রূপক্খন্ধভাৰেন অত্থমুখেনেৰ গহণে. সদ্দদ্ৰারেন পন গহণে রূপক্খন্ধৰচনসঙ্খাতেন ৰা রূপক্খন্ধৰচনৰচনীযতাসঙ্খাতেন. ইদানি তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘রূপক্খন্ধোতি হী’’তিআদি ৰুত্তং.

পুরিমেনাতি রূপক্খন্ধেন. সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকাতিআদীসু ‘‘পুরিমেন যোজিযমানে’’তিআদিং আনেত্ৰা যথারহং যোজেতব্বং. অভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৰিস্সজ্জনং খন্ধপদনিদ্দেসে সব্বপচ্ছিমমেৰাতি আহ ‘‘ভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৰিস্সজ্জনানন্তর’’ন্তি.

আযতনপদাদিৰণ্ণনা

৪০. যদিপি এককেপি সদিসং ৰিস্সজ্জনং ৰিস্সজ্জনং সমুদযমগ্গসচ্চানং ‘‘সমুদযসচ্চং একেন খন্ধেন…পে… মগ্গসচ্চং একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতং, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৪১) নিদ্দিট্ঠত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ইন্দ্রিযপদনিদ্দেসে. চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্রিযদুকানন্তি চক্খুসোতদুকং চক্খুসুখিন্দ্রিযদুকন্তি এতেসং দুকানং. চক্খুসোতসুখিন্দ্রিযানঞ্হি ‘‘একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতং, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এককে সদিসং ৰিস্সজ্জনং. চক্খুসোতিন্দ্রিযদুকস্স পন ‘‘চক্খুন্দ্রিযঞ্চ সোতিন্দ্রিযঞ্চ একেন খন্ধেন দ্ৰীহাযতনেহি দ্ৰীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, চতূহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোল়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘চক্খুন্দ্রিযঞ্চ সুখিন্দ্রিযঞ্চ দ্ৰীহি খন্ধেহি দ্ৰীহাযতনেহি দ্ৰীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, তীহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোল়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি চক্খুসুখিন্দ্রিযদুকস্স চ অসদিসং ৰিস্সজ্জনং. নাপি দুকেহি তিকস্সাতি চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্রিযাদিদুকেহি চক্খুসোতসুখিন্দ্রিযাদিতিকস্স নাপি সদিসং ৰিস্সজ্জনং. ইধাতি সচ্চপদনিদ্দেসে. তিকেন চাতি দুক্খসমুদযমগ্গাদিতিকেন চ. ‘‘পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৰাদসহাযতনেহি অট্ঠারসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, ন কেহিচি খন্ধেহি ন কেহিচি আযতনেহি ন কাহিচি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি সদিসং ৰিস্সজ্জনং.

৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

৬১. অৰিজ্জাৰচনেনাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এত্থ অৰিজ্জাগ্গহণেন. ৰিসেসনং ন কত্তব্বং, ‘‘সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ কারণমাহ ‘‘কুসলাদীনম্পী’’তিআদিনা. ৰিস্সজ্জনাসদিসেন সব্বৰিঞ্ঞাণাদিসঙ্গহণতো. তেসন্তি ৰিঞ্ঞাণাদিপদানং. ইধাতি ইমস্মিং পঠমনযে. অকম্মজানম্পি সঙ্গহিততা ৰিঞ্ঞাযতি সদ্দাযতনস্সপি গহিতত্তা.

৭১. জাযমান…পে… মানানন্তি জাযমানাদিঅৰত্থানং ধম্মানং. জাযমানাদিভাৰমত্তত্তাতি নিব্বত্তনাদিঅৰত্থামত্তভাৰতো. ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰাতি অৰত্থাভাৰতো ৰিনিব্ভোগং কত্ৰা. পরমত্থতো অৰিজ্জমানানি, সভাৰমত্তভূতানীতি পরমত্থধম্মানং অৰত্থাভাৰমত্তভূতানি. অপরমত্থসভাৰানিপি রূপধম্মস্স নিব্বত্তিআদিভাৰতো রুপ্পনভাৰেন গয্হন্তি. ততো ‘‘রূপক্খন্ধস্স সভাগানি, অরূপানং পন জাতিজরামরণানী’’তি আনেত্ৰা যোজনা. একেকভূতানীতি যথা একস্মিং রূপকলাপে জাতিআদীনি একেকানিযেৰ হোন্তি, এৰং একস্মিং অরূপকলাপেপীতি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘রূপকলাপজাতিআদীনি ৰিযা’’তিআদি. অনুভৰনসঞ্জাননৰিজাননকিচ্চানং ৰেদনাদীনং নিব্বত্তিআদিভূতানিপি জাতিআদীনি তথা ন গয্হন্তীতি আহ ‘‘ৰেদিযন…পে… অগয্হমানানী’’তি. তেন ৰেদনাক্খন্ধাদীহি জাতিআদীনং সঙ্গহাভাৰমাহ. ‘‘জাতি, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা’’তিআদিৰচনতো জাতিআদীনম্পি সঙ্খতপরিযাযো অত্থীতি সঙ্খতাভিসঙ্খরণকিচ্চেন সঙ্খারক্খন্ধেন তেসং সঙ্গহোতি ৰুত্তং ‘‘সঙ্খতা…পে… সভাগানী’’তি. তেনেৰ চ সঙ্খারক্খন্ধস্স অনেকন্তপরমত্থকিচ্চতা ৰেদিতব্বা. তথা দুৰিধানীতি ৰুত্তপ্পকারেন রূপারূপধম্মানং নিব্বত্তিআদিভাৰেন দ্ৰিপ্পকারানি. তেনাতি যথাৰুত্তসভাগত্থেন. তেহি খন্ধাদীহীতি রূপক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূহি.

পঠমনযসঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭১. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ সঙ্গহিতাসঙ্গহিতসদ্দা ভিন্নাধিকরণা ন গহেতব্বা ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতায ইচ্ছিতত্তা. যো হি ধম্মো সঙ্গহিততাৰিসেসৰিসিট্ঠো অসঙ্গহিতো হেট্ঠা উদ্দিট্ঠো, স্ৰেৰ ইধ অসঙ্গহিতভাৰেন পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জীযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং তং…পে… তদেৰ দস্সেন্তো’’তি আহ. যে হি ধম্মা চক্খাযতনেন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তেসংযেৰ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতো. তেন ৰুত্তং ‘‘চক্খাযতনেন…পে… আহা’’তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু নযেসু ৰারেসু চ. খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানন্তি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৰিসেসেন ৰুত্তানং খন্ধাদিসঙ্গহানং. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতী’’তি আহ ‘‘নিচ্চং ৰিসেসাপেক্খত্তা’’তি. ৰিসেসাৰবোধনত্থানি পঞ্হব্যাকরণানীতি ৰুত্তং ‘‘ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনান’’ন্তি. সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনাতি ‘‘খন্ধসঙ্গহেনা’’তিআদিনা অৰিসেসেন ৰুত্তাপি রূপক্খন্ধাদিনা সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনা, খন্ধাদিনা সঙ্গহোতি অত্থো. সুদ্ধাতি কেৰলা অনৰসেসা, সামঞ্ঞভূতাতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থাতি যথাধিকতে দুতিযনযে. সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসনিদ্দিট্ঠত্তা আহ ‘‘সঙ্গহি…পে… নিদ্ধারিতত্তা’’তি. তীসু সঙ্গহেসূতি খন্ধাদিসঙ্গহেসু তীসু. অঞ্ঞেহীতি ৰুত্তাৰসেসেহি দ্ৰীহি একেন ৰা. এত্তকেনেৰ দস্সেতব্বা সিযুং তাৰতাপি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতভাৰস্স পকাসিতত্তা. তেসন্তি সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৰেন ৰুত্তধম্মানং. এৰংৰিধানন্তি ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তিআদিনা অনিদ্ধারিতৰিসেসানং. অসম্ভৰাতি ৰুত্তপ্পকারেন নিদ্দিসিতুং অসম্ভৰা. সঙ্গহাদিনযদস্সনমত্তং নযমাতিকায ব্যাপারো, যত্থ পন সঙ্গহাদযো, তে খন্ধাদযো কুসলাদযো চ তেসং ৰিসযভূতাতি তেহি ৰিনা সঙ্গহাদীনং পৰত্তি নত্থি. তেনাহ ‘‘নযমাতিকায অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাপেক্খত্তা’’তি. সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি ৰত্তব্বং. যো হি ইধ সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তো ধম্মো অসঙ্গাহকভাৰেনপি ৰুত্তোযেৰাতি.

‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি, ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চ যত্থ পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং নত্থি, তত্থ পঠমনযে ছট্ঠনযে চ ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো? একেন খন্ধেনা’’তি (ধাতু. ৬), ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. চতূহি খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২২৮) চ এৰং পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বভাৰেন. ইতরেসূতি দুতিযাদিনযেসু. তস্স তস্সাতি যং পুচ্ছিতব্বং ৰিস্সজ্জিতব্বঞ্চ ‘‘যে ধম্মা’’তি অনিযমিতরূপেন নিদ্ধারিতং, তস্স তস্স ‘‘তে ধম্মা’’তি নিযামকভাৰেন.

এত্থাতি এতস্মিং পকরণে. যেন যেন চক্খাযতনাদিনা সঙ্গাহকেন. খন্ধাদিসঙ্গহেসূতি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেসু. তেন তেনাতি খন্ধাদিসঙ্গহেন. অঞ্ঞন্তি ততো ততো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞং. তব্বিনিমুত্তং সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং যং ধম্মজাতং অত্থি, তং তদেৰ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৰেন উদ্ধটং. অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি তস্স সভাগভাৰেন সঙ্গাহকস্সেৰ অভাৰতো. সিযা পনেতং সভাগেন একদেসেন সঙ্গহোতি, তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চ সো…পে… হোতী’’তি. যঞ্চাতিআদিনা ৰচনন্তরং পরিহরতি.

যদি চাতিআদিনাপি তস্সেৰ তেন সঙ্গহাভাৰং পাঠাভাৰদস্সনেন ৰিভাৰেতি. তত্থ সো এৰাতি যো রূপাদিক্খন্ধো সঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তো, সো এৰ তেন রূপাদিক্খন্ধেন সঙ্গয্হেয্য সঙ্গহেতব্বো ভৰেয্য, তেনেৰ তস্স সঙ্গহাভাৰে লক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি সো এৰ তস্স সভাগো ৰিসভাগো চা’’তি. একদেসা ৰিয চক্খাযতনাদযো সমুদাযস্স রূপক্খন্ধাদিকস্স. রূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং ন সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সভাগৰিসভাগভাৰাভাৰতো. এস নযো সেসেসুপি. সমুদাযন্তোগধানন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ যেনাতি ৰিভাগেন. তেতি একদেসা. তেসন্তি একদেসানং. এত্থ তদন্তোগধতায ৰিভাগাভাৰো, ৰিভাগাভাৰেন সভাগৰিসভাগতাভাৰো, তেন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকতাভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.

যথা সব্বেন সব্বং সভাগৰিসভাগাভাৰেন একদেসানং সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতি, এৰং একদেসসভাগৰিসভাগানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাতিআদি উদাহরণদস্সনেন যথাৰুত্তস্স অত্থস্স পাকটকরণং. খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গাহকং অসঙ্গাহকঞ্চাতি যোজনা. তথা সেসেসুপি. ন হি একদেস…পে… ৰিসভাগং যেন সমুদাযো সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ সিযাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ সঙ্গাহকত্তং তাৰ মা হোতু, অসঙ্গাহকত্তং পন কস্মা পটিক্খিপীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পরামসতি. অত্ততো অঞ্ঞস্স, অত্তনি অন্তোগধতো অঞ্ঞস্স, অত্তেকদেসসভাগতো অঞ্ঞস্স সতিপি অসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. তং পনেতং ‘‘রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতী’’তিআদিনা ৰুত্তে তযো পকারে সন্ধায ৰুত্তং. সঙ্গাহকত্তমেৰ এতেসং নত্থীতি এতেসং অত্তা, অত্তনি অন্তোগধো, অত্তেকদেসসভাগো চাতি ৰুত্তানং সঙ্গাহকভাৰো এৰ নত্থি সভাগাভাৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ন হি সো এৰ তস্স সভাগো’’তিআদি. যেনাতি সঙ্গাহকত্তেন. এৰরূপানন্তি যথাৰুত্তানং তিপ্পকারানং অগ্গহণং ৰেদিতব্বং সতিপি ৰিসভাগভাৰেতি অধিপ্পাযো.

তেনাতি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা ৰচনেন. একদেসস্স ৰেদনাক্খন্ধাদিকস্স সমুদাযস্স ধম্মাযতনস্স সঙ্গাহকত্তং একদেসেন সমুদাযস্স সঙ্গহিতভাৰন্তি অত্থো, সমুদাযস্স রূপক্খন্ধস্স একদেসস্স চক্খাযতনস্স সোতাযতনস্স চ সঙ্গাহকত্তং সমুদাযেন একদেসস্স সঙ্গহিতভাৰন্তি ৰুত্তং হোতি. যদি এৰং ন দস্সেতি, অথ কিং দস্সেতীতি আহ ‘‘চতুক্খন্ধগণনভেদেহী’’তিআদি. তত্থ চতুক্খন্ধগণনভেদেহীতি রূপাদিচতুক্খন্ধগণনৰিভাগেহি. পঞ্চধাতি রূপাদিচতুক্খন্ধসঙ্গহো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধসঙ্গহোতি এৰং পঞ্চপ্পকারেন ভিন্নতং. তেনাহ ‘‘গণেতব্বাগণেতব্বভাৰেনা’’তি. ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদীসু করণত্থে করণৰচনং, ন কত্তুঅত্থেতি কত্ৰা আহ ‘‘সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিরপেক্খান’’ন্তি. তেনেৰাহ ‘‘কম্মকরণমত্তসব্ভাৰা’’তি. দুতিযাদযো পন নযা. অগণনাদিদস্সনানীতি অগণনগণনদস্সনানি. ননু চ দুতিযাদীসু গণনাদীনিপি ৰিজ্জন্তীতি? সচ্চং ৰিজ্জন্তি, তানি পন ৰিসেসনভূতানি অপ্পধানানীতি ৰিসেসিতব্বভূতানং পধানানং ৰসেনেৰং ৰুত্তং. ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিনা কত্তুআদযো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘কত্তুকরণকম্মত্তযসব্ভাৰা’’তি.

তথা তথাতি তেন তেন রূপক্খন্ধাদিপ্পকারেন. তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো সভাগৰিসভাগতাতি রূপধম্মাদীনং রূপক্খন্ধাদিভাৰো সভাগতা, ৰেদনাক্খন্ধাদিঅভাৰো ৰিসভাগতাতি অত্থো. যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনেতি ‘‘যে ধম্মা, তে ধম্মা’’তি নিদ্ধারিতপ্পকারধম্মনিরূপনে. সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানন্তি চক্খাযতনাদিকস্স সঙ্গাহকস্স সোতাযতনাদিকস্স চ সঙ্গহেতব্বস্স. সমানক্খন্ধাদিভাৰোতি একক্খন্ধাদিভাৰো, রূপক্খন্ধাদিভাৰোতি অত্থো. তদভাৰোতি তস্স সমানক্খন্ধাদিভাৰস্স অভাৰো অঞ্ঞক্খন্ধাদিভাৰো. অযন্তি য্ৰাযং পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বতাসঙ্খাতো দুতিযাদিনযেসু যথাৰুত্তানং সমানক্খন্ধাদিভাৰাভাৰসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো ৰুত্তো, অযমেতেসং দ্ৰিপ্পকারানং নযানং সভাগৰিসভাগতাসু ৰিসেসো.

সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীতি আদি-সদ্দেন মগ্গসচ্চদুক্খিন্দ্রিযাদি সঙ্গয্হতি. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠস্স অসঙ্গাহকত্তস্স অভাৰতো. ন হি সক্কা ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদি ৰত্তুং. দুক্খসচ্চসদিসানি অব্যাকতপদাদীনি. ইতরেহীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৰতো ন উদ্ধটানীতি যোজনা. এৰন্তিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. ন রূপক্খন্ধোতি ন সব্বো রূপক্খন্ধধম্মোতি অত্থো.

‘‘খন্ধপদেনা’’তি ইদং করণত্থে করণৰচনং, ন কত্তুঅত্থেতি আহ ‘‘খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো’’তি. তেনেৰস্স কত্তুঅত্থতং পটিসেধেতুং ‘‘ন সঙ্গাহকেনা’’তি ৰুত্তং. করণং পন কত্তুরহিতং নত্থীতি আহ ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনাতি ইদং পন আনেত্ৰা ৰত্তব্ব’’ন্তি. সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতি ন সঙ্গহেতব্বেসূতি অধিপ্পাযো. রূপক্খন্ধধম্মা হি ‘‘যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি ৰুত্তাতি. সমুদাযে ৰুত্তৰিধি তদৰযৰেপি সম্ভৰতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদিমাহ. পটিযোগীনিৰত্তনং এৰ-সদ্দেন করীযতীতি আহ ‘‘ন হি অঞ্ঞমত্তনিৰারণং এৰ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. তেনাহ ‘‘সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৰারণং এৰ-সদ্দস্স অত্থো’’তি. সো চ…পে… পেক্খন্তি ইমিনা তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. সঙ্গাহকাপেক্খত্তে হি ‘‘সো চা’’তিআদিৰচনস্স ‘‘চক্খাযতনেন রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো’’তি এত্থ চক্খাযতনং সঙ্গাহকন্তি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স অসম্ভৰো এৰাতি ইদানি তং অসম্ভৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

এত্থাতি ‘‘অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহী’’তি এত্থ. ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৰা ৰত্তব্বং আযতনধাতুৰিসেসনত্থং. ন সো এৰ তস্স, সমুদাযো ৰা তদেকদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… ন হোতী’’তি. ইমিনা পরিযাযেনাতি যস্মা ৰুত্তপ্পকারং সঙ্গাহকত্তং নত্থি ‘‘যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকং সিযা’’তি ইমিনা পরিযাযেন. অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তো অট্ঠকথাযং (ধাতু. অট্ঠ. ১৭১) ‘‘সো চ…পে… নত্থী’’তি. সঙ্গহিততাযাতি নিপ্পরিযাযেন সঙ্গহিতভাৰেন অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তোতি ন যুজ্জতীতি যোজনা. সা সঙ্গহিততাতি অত্তনা অত্তনো, অত্তেকদেসানং ৰা সঙ্গহিততা. তেনাতি রূপক্খন্ধেন. তেসন্তি রূপক্খন্ধতদেকদেসানং. অত্থি চ ৰিপ্পযুত্ততা ৰেদনাক্খন্ধাদীহি. চক্খাযতনাদীহি ৰিযাতি ৰিসদিসুদাহরণং. এতেহি রূপৰেদনাক্খন্ধাদীহি অঞ্ঞেহি চ এৰরূপেহি. এতানি অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

তেনেৰ তস্স সঙ্গহিতত্তাভাৰদস্সনেন হেট্ঠা দস্সিতেন. এত্থাতি এতস্মিং ৰারে. অগ্গহণেতি অকথনে, অদেসনাযন্তি অত্থো. সমুদযসচ্চাদীসূতি সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীসু যুজ্জেয্য তং কারণং. কস্মা? তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতে ধম্মজাতে সতি তস্স আযতনসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতত্তস্স অভাৰতো. রূপক্খন্ধাদীহীতি রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদীহি. সঙ্গহিতমেৰ নত্থি, কস্মা? ‘‘সো এৰ তস্স সঙ্গাহকো ন হোতী’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. যদিপি রূপক্খন্ধাদিনা রূপক্খন্ধাদিকস্স অত্তনো…পে… নত্থীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স পন ৰেদনাক্খন্ধাদিকস্স রূপক্খন্ধাদিনা সঙ্গহিতত্তাভাৰেন অসঙ্গহিতত্তং অত্থীতি যোজনা. উভযাভাৰোতি সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৰো. এত্থ এতস্মিং ৰারে. ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীনন্তি ধম্মাযতনাদীনং খন্ধচতুক্কসঙ্গাহকত্তে, জীৰিতিন্দ্রিযাদীনং খন্ধদুকসঙ্গাহকত্তেতি যোজনা. পাল়িযং অনাগতত্তা ‘‘সতী’’তি সাসঙ্কং ৰদতি. আদি-সদ্দেন পঠমেন ধম্মধাতুসল়াযতনাদীনং সুখিন্দ্রিযাদীনঞ্চ, দুতিযেন একক্খন্ধস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সুখিন্দ্রিযঞ্হি ৰেদনাক্খন্ধস্সেৰ সঙ্গাহকং. তেসন্তি খন্ধচতুক্কখন্ধদুকাদীনং অসঙ্গহিততা ন নত্থি অত্থেৰাতি তস্সা অভাৰো অনেকন্তিকো. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি ‘‘রূপক্খন্ধাদীহি পনা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ পুব্বে ৰুত্তে সনিদস্সনসপ্পটিঘপদে. নিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তোতি পুব্বে ৰুত্তং পটিনিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তো পচ্চামসন্তো. তদৰত্তব্বতাতি তেসং সঙ্গাহকাসঙ্গাহকসঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তানং অৰত্তব্বতা. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ…পে… ন সঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি যস্মা নেসং অসঙ্গাহকত্তং ৰিয সঙ্গাহকত্তম্পি নত্থি, ততো এৰ সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তম্পীতি দস্সেতি.

দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭৯. রূপক্খন্ধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. তস্মাতি যস্মা একদেসসভাগতা সমুদাযসভাগতা ন হোতি, তস্মা. তেনাতি রূপক্খন্ধেন. তানীতি ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযনিব্বানানি. যথা চ একদেসৰিসভাগতায ন সঙ্গহিততা, এৰং একদেসসভাগতায অসঙ্গহিততাপি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদিমাহ. সঙ্গহিতানেৰ ন ন হোন্তীতি যোজনা. তেতি ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযনিব্বানসুখুমরূপধম্মা. তেহীতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি. ন কথঞ্চি সম্মিস্সাতি কেনচিপি পকারেন ন সম্মিস্সাতি অসম্মিস্সতায সঙ্গহিতত্তাভাৰং সাধেতি. রূপক্খন্ধেন ৰিয…পে… ন হোতীতি যথা রূপক্খন্ধেন সভাগতাভাৰতো নিব্বানং ন কেনচিপি সঙ্গহণেন সঙ্গহিতং, এৰং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি তং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং ন হোতীতি খন্ধসঙ্গহাভাৰো পাকটো ৰুত্তোৰাতি এৰং ৰুত্তং.

এৰরূপানন্তি রূপক্খন্ধৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীনং. ন হি নিব্বানং সন্ধায ‘‘রূপক্খন্ধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেন চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি সক্কা ৰত্তুং. তেন ৰুত্তং ‘‘সঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰা’’তি. তথা ‘‘অব্যাকতেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদি ন সক্কা ৰত্তুং তাদিসস্স ধম্মস্স অভাৰতোতি আহ ‘‘সনিব্বান…পে… ভাৰতোৰা’’তি. অগ্গহণং ৰেদিতব্বন্তি যোজনা. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. কঞ্চীতি কঞ্চি ধম্মজাতং. তেতি অব্যাকতধম্মাদযো. অত্তনোতি অব্যাকতধম্মাদিং সন্ধাযাহ. একদেসোতি রূপক্খন্ধাদি. অত্তেকদেসসভাগোতি নিব্বানং. তঞ্হি ধম্মাযতনধম্মধাতুপরিযাপন্নতায তদেকদেসসভাগো. অসঙ্গহিতসঙ্গাহকত্তাতি খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গাহকত্তাতি অত্থো.

ৰিসভাগক্খন্ধনিব্বানসমুদাযত্তা খন্ধসঙ্গহেন ধম্মাযতনেন ন কোচি ধম্মো সঙ্গহিতো অত্থীতি যোজনা. এতস্সাতি ‘‘ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা’’তি এতস্স পদস্স ধম্মাযতনগণনেন সঙ্গহিতাতি অত্থো. ওল়ারিকরূপসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং.

ততিযনযঅসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯১. তিণ্ণং সঙ্গহানন্তি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহানং. সঙ্গহণপুব্বং অসঙ্গহণং, অসঙ্গহণপুব্বং সঙ্গহণঞ্চ ৰুচ্চমানং সঙ্গহণাসঙ্গহণানং পৰত্তিৰিসেসেন ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘সঙ্গহণা…পে… উদ্দিট্ঠা’’তি. সঙ্গহাভাৰকতো অসঙ্গহো সঙ্গহহেতুকো সঙ্গহস্স পৰত্তিৰিসেসোযেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘সঙ্গহণপ্পৰত্তিৰিসেসৰিরহে’’তি. কেনচি সমুদযসচ্চাদিনা তীহিপি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতেন সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নেন ধম্মৰিসেসেন পুন তথেৰ সঙ্গহিতো সো এৰ সমুদযসচ্চাদিকো ধম্মৰিসেসো সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতো. সঙ্গাহকত্তাভাৰসব্ভাৰা সঙ্গাহকভাৰেন ন উদ্ধটা, ন অসঙ্গাহকত্তা এৰ. যথা হি তীহি সঙ্গহেহি ন সঙ্গাহকা, এৰং দ্ৰীহি, একেনপি সঙ্গহেন ন সঙ্গাহকা ইধ ন উদ্ধটা. তেহি সঙ্গহিতাতি তেহি তীহি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা ধম্মা. যস্সাতি যস্স অত্তনো সঙ্গাহকস্স.

সকলৰাচকেনাতি অনৰসেসং খন্ধাদিঅত্থং ৰদন্তেন. তেন খন্ধাদিপদেনাতি ‘‘তেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্যা’’তি এত্থ তেন খন্ধাদিপদেনাতি এৰং যোজেতব্বং. এৰং পন অযোজেত্ৰা ‘‘যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৰা পুন তেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্য, তং অঞ্ঞং সঙ্গহিতং নাম নত্থী’’তি এৰং ন সক্কা ৰত্তুং. কস্মাতি চে? ন হি যেন সমুদযসচ্চাদিনা যং সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নং ধম্মজাতং খন্ধাদিসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং, তেনেৰ সমুদযসচ্চাদিনা তস্স তদৰসিট্ঠস্স সঙ্খারক্খন্ধধম্মস্স, ন চ তস্সেৰ কেৰলস্স সমুদযসচ্চাদিকস্স সঙ্গহো পুচ্ছিতো ৰিস্সজ্জিতোতি যোজনা, অথ খো তেন সঙ্খারক্খন্ধধম্মেন ফস্সাদিনা. সঙ্গহিতস্সাতি সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠস্সাতি অত্থো. তস্মা অত্তনো সঙ্গাহকং সকলক্খণাদিং সঙ্গণ্হিত্ৰা পুন তেন খন্ধাদিপদেন যং সঙ্গহং গচ্ছেয্য, তং তাদিসং নত্থীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰেদনা সদ্দো চ খন্ধো আযতনঞ্চাতি ৰেদনা ৰিসুং খন্ধো, সদ্দো চ ৰিসুং আযতনন্তি অত্থো. অঞ্ঞেন খন্ধন্তরাদিনা. অসম্মিস্সন্তি অব্যাকতদুক্খসচ্চাদি ৰিয অমিস্সিতং. ন হি…পে… এত্থাতি সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠেন ধম্মেন যো ধম্মো সঙ্গহিতো, তস্স সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠোযেৰ যো সঙ্গহো, সো ন এত্থ ৰারে পুচ্ছিতো ৰিস্সজ্জিতো চ. সঙ্গহোৰাতি কেৰলো সঙ্গহো, ন কত্তাপেক্খোতি অত্থো. ন সঙ্গাহকেনাতি ইদং যথাৰুত্তেন অত্থেন নিৰত্তিতস্স দস্সনং. ন হীতিআদি তংসমত্থনং.

চতুত্থনযসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯৩. ৰুত্তনযেনাতি যস্মা সঙ্গহপ্পৰত্তিৰিসেসৰিরহিতো অসঙ্গহিতধম্মৰিসেসনিস্সিতো পঞ্চমনযো, তস্মা যো এত্থ কেনচি অসঙ্গহিতেন ধম্মৰিসেসেন পুন অসঙ্গহিতো ধম্মৰিসেসো অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতো অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বো ৰিস্সজ্জিতব্বো চ. তমেৰ তাৰ যথানিদ্ধারিতং দস্সেন্তো ‘‘রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধ…পে… অসঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধ…পে… অসঙ্গহিতাতি আহা’’তি চতুত্থনযে ৰুত্তনযানুসারেন. যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনন্তি পাল়িযং নিদ্ধারিতপ্পকারধম্মদস্সনং. সহ সুখুমরূপেনাতি সসুখুমরূপং, তেন সুখুমরূপেন সদ্ধিং গহিতং ৰিঞ্ঞাণং, তেন সহিতধম্মসমুদাযা সসুখুম…পে… দাযা. কে পন তেতি আহ ‘‘দুক্খসচ্চা’’তিআদি. কেসঞ্চীতি নিব্বানচক্খাযতনাদীনং. তীহিপি সঙ্গহেহি. পরিপুণ্ণসঙ্গহেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা পরিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকা. অব্যাকতধম্মসদিসা নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বনেৰসেক্খানাসেক্খাদযো. ইতরেতি রূপক্খন্ধাদযো. তব্বিপরিযাযেনাতি ৰুত্তৰিপরিযাযেন, তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহেতব্বস্স অত্থিতায পরিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকত্তাতি অত্থো.

অসঙ্গাহকেসু নিব্বানং অন্তোগধং, তস্মা তং অনিদস্সনঅপ্পটিঘেহি অসঙ্গহেতব্বং ন হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ তদেৰ তস্স অসঙ্গাহক’’ন্তি. ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা’’তিআদযো নৰ পঞ্হা দুতিযপঞ্হাদযো, তে পঠমপঞ্হেন সদ্ধিং দস, নামরূপপঞ্হাদযো পন চতুৰীসতীতি আহ ‘‘সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তী’’তি. রূপক্খন্ধাদিৰিসেসকপদন্তি ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তিআদিনা অসঙ্গাহকত্তেন ৰিসেসকং রূপক্খন্ধাদিপদং. পুচ্ছাযাতি চ পুচ্ছনত্থন্তি অত্থো. ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তিআদি সব্বম্পি ৰা ৰিঞ্ঞাপেতুং ইচ্ছিতভাৰেন ৰচনং পঞ্হভাৰতো পুচ্ছা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্হা পনেত্থ…পে… চতুত্তিংস হোন্তী’’তি. তে হি লক্খণতো দস্সিতাতি তে নিদ্ধারিতধম্মা তেনেৰ অসঙ্গহিতাসঙ্গহিততায নিদ্ধারণসঙ্খাতেন লক্খণেন দস্সিতা.

তদেৰাতি এৰ-সদ্দেনাতি ‘‘তদেৰা’’তি এত্থ এৰ-সদ্দেন. ‘‘যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তং খন্ধাদীহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ ‘‘খন্ধাদীহেৰা’’তি অৰধারণং নিপ্পযোজনং পকারন্তরস্স অভাৰতো. ‘‘তীহি অসঙ্গহো’’তি হি ৰুত্তং. তথা ‘‘অসঙ্গহিতমেৰা’’তি সঙ্গহিততানিৰত্তনস্স অনধিপ্পেতত্তা. তদেৰাতি পন ইচ্ছিতং উদ্ধটস্সেৰ অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৰস্স অৰধারেতব্বত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কদাচী’’তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞস্সাতি অনুদ্ধটস্স. অনিযততং দস্সেতীতি ইদং অৰধারণফলদস্সনং. নিযমতোতি সক্কা ৰচনসেসো যোজেতুন্তি ইদম্পি এৰ-কারেন সিদ্ধমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ৰুত্তং. যতো হি এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমোতি. এৰংপকারমেৰাতি পুচ্ছায উদ্ধটপ্পকারমেৰ, যং পকারং পুচ্ছায উদ্ধটং, তংপকারমেৰাতি অত্থো. তস্সাতি অসঙ্গহিতস্স. অঞ্ঞস্সাতি পুচ্ছায অনুদ্ধটপ্পকারস্স. এতেন যো পুচ্ছায উদ্ধটো তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো, তস্সেৰ ইধ পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বভাৰো, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পুচ্ছায উদ্ধটঞ্হী’’তিআদি. আযতনধাতুসঙ্গহৰসেন চেত্থ রূপক্খন্ধাদীনং অঞ্ঞসহিততা, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধাদীনং অসহিততা চ ৰেদিতব্বা.

অৰসেসা ৰেদনাদযো তযো খন্ধা নিব্বানঞ্চ সকলেন রূপক্খন্ধেন তেসং সঙ্গহো নত্থীতি ‘‘সঙ্গহিতা’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, একদেসেন পন সঙ্গহো অত্থীতি ‘‘অসঙ্গহিতা ন হোন্তীতি এৰং দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘রূপধম্মাৰা’’তি নিযমনং পুচ্ছায উদ্ধটভাৰাপেক্খন্তি দস্সেন্তো ‘‘পুচ্ছায…পে… অধিপ্পাযো’’তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘অনুদ্ধটা ৰেদনাদযোপি হি অসঙ্গহিতা এৰা’’তি. এত্থাতি এতস্মিং পঞ্চমনযনিদ্দেসে. পঠমে নযেতি পঠমে অত্থৰিকপ্পে. তথা দুতিযেতি এত্থাপি. রূপৰিঞ্ঞাণেহীতি অসুখুমরূপধম্মেহি ৰিঞ্ঞাণেন চাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি দস্সেন্তো ‘‘ওল়ারিক…পে… অত্থো’’তি আহ. কথং পন রূপধম্মাতি ৰুত্তে ওল়ারিকরূপস্সেৰ গহণন্তি আহ ‘‘রূপেকদেসো হি এত্থ রূপগ্গহণেন গহিতো’’তি.

১৯৬. অসঙ্গাহকন্তি ‘‘চক্খাযতনেন…পে… অসঙ্গহিতা’’তি এৰং অসঙ্গাহকভাৰেন ৰুত্তং পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জেতব্বভাৰেন ৰুত্তম্পি কামং ৰেদনাদীহেৰ চতূহি অসঙ্গহিতং, তং পন ন চক্খাযতনমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যেহি ধম্মেহীতি খন্ধাদীসু যেহি. সব্বং ধম্মজাতং তেৰ রূপাদিকে ধম্মে উদানেতি পাল়িযং. কস্মা পনেতং উদানেতীতি আহ ‘‘সদিসৰিস্সজ্জনা’’তিআদি. পঠমেন উদানেন. দ্ৰেতি ‘‘বাহিরা উপাদা দ্ৰে’’তি এত্থ ৰুত্তং দ্ৰে-সদ্দং সন্ধাযাহ. তস্স অসঙ্গহিতস্স. যথাদস্সিতস্সাতি ‘‘রূপ’’ন্তিআদিনা দস্সিতপ্পকারস্স. ধম্মন্ৰযঞাণুপ্পাদনং নযদানং. ‘‘রূপং ধম্মাযতন’’ন্তিআদীনং পদানং ৰসেন দ্ৰেৰীসপদিকো এস নযো.

পঞ্চমনযঅসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা

২২৮. ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা ‘‘সম্পযোগৰিপ্পযোগপদং ভাজেত্ৰা’’তি এত্থ সম্পযোগৰিপ্পযোগপদং ভাজিতং, সংৰণ্ণেতব্বতায চ পধানভূতং পচ্চামট্ঠং, ন রূপক্খন্ধাদিপদন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং লব্ভতি…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পুন ‘‘রূপক্খন্ধাদীসু হী’’তিআদিনা তমত্থং ৰিৰরতি. তত্থ ন লব্ভতীতি ‘‘সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি ৰা গহেতুং ন লব্ভতি, অলব্ভমানম্পি পুচ্ছায গহিতং পটিক্খেপেন ৰিস্সজ্জেতুং. পটিক্খেপোপি হি পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনমেৰ. তথা হি যমকে (যম. ১.খন্ধযমক.৫৯-৬১) ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি ৰিস্সজ্জিতং. তেন পনেত্থ রূপধম্মেসু সম্পযোগট্ঠো ন লব্ভতীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অলব্ভমানম্পি সম্পযোগপদং গহিতন্তি সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদীসু. এতেসন্তি রূপনিব্বানানং. ৰিসভাগতাতি অতংসভাগতা. একুপ্পাদাদিভাৰো হি সম্পযোগে সভাগতা, ন সঙ্গহে ৰিয সমানসভাগতা, তস্মা একুপ্পাদাদিভাৰরহিতানং রূপনিব্বানানং সা একুপ্পাদাদিতা ৰিসভাগতা ৰুত্তা. তদভাৰতোতি তস্সা ৰিসভাগতায একুপ্পাদাদিতায অভাৰতো. ৰিপ্পযোগোপি নিৰারিতো এৰ হোতি, ৰিসভাগো ভাৰো ৰিপ্পযোগোতি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি. ‘‘চতূসু হী’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. তত্থ তেসং তেহীতি চ অরূপক্খন্ধে এৰ পরামসতি. ৰিসভাগতা চ হোতি রূপনিব্বানেসু অৰিজ্জমানত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন চ রূপেকদেসস্সা’’তিআদি. তেনেৰাতি চতুক্খন্ধসভাগত্তা এৰ.

তীহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহীতি ঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিপ্পযুত্তে অনারম্মণমিস্সকে রূপধম্মমিস্সকে ধম্মে দীপেতি রূপভৰোতি যোজনা. পঞ্চহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি. একায মনোধাতুযা. ন সম্পযুত্তেতি ন সম্পযুত্তে এৰ. তথা হি ‘‘ৰিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৰা তা’’তি ৰুত্তং. তেনাতি ৰিপ্পযুত্ততাপটিক্খেপেন. তাহীতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতূহি. সম্পযুত্তে দীপেন্তীতি সম্পযুত্তে দীপেন্তিযেৰ, ন সম্পযুত্তে এৰাতি এৰমৰধারণং গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সম্পযুত্তে ৰেদনাদিকে. সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰেহি নৰত্তব্বং, তংযেৰ ৰিঞ্ঞাণধাতুসত্তকং. সম্পযুত্তভাৰেন নৰত্তব্বানি সম্পযুত্তনৰত্তব্বানি, ভিন্নসন্তানিকানি, নানাক্খণিকানি চ অরূপানিপি ধম্মজাতানি. অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তা ধম্মাযতনাদিপদেহি দীপেতব্বা, অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুযো অচেতসিকাদিপদেহি দীপেতব্বা, তদুভযসমুদাযা দুক্খসচ্চাদিপদেহি দীপেতব্বাতি ৰেদিতব্বা.

যদি এৰন্তি যদি অনারম্মণমিস্সানং ধম্মানং ৰিপ্পযোগো নত্থি. অনারম্মণমিস্সোভযধম্মাতি রূপনিব্বানসহিতসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্তধম্মা. খন্ধাদীহেৰাতি খন্ধাযতনধাতূহি এৰ, ন অরূপক্খন্ধমত্তেন. অরূপক্খন্ধেযেৰ পন সন্ধায ‘‘তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰুত্তন্তি নাযং দোসোতি দস্সেতি. তদেকদেসাতি ‘‘অনারম্মণমিস্সা’’তিআদিনা ৰুত্তধম্মসমুদাযস্স একদেসা. তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযাতি তস্সেৰ যথাৰুত্তস্স সমুদাযস্স একদেসা হুত্ৰা অঞ্ঞেসং অৰযৰানং রূপক্খন্ধাদীনং সমুদাযভূতা. ৰিভাগাভাৰতোতি ভেদাভাৰতো. ভেদোতি চেত্থ অচ্চন্তভেদো অধিপ্পেতো. ন হি সমুদাযাৰযৰানং সামঞ্ঞৰিসেসানং ৰিয অচ্চন্তভেদো অত্থি ভেদাভেদযুত্তত্তা. তেসং অচ্চন্তভেদমেৰ হি সন্ধায ‘‘সমুদাযন্তোগধানং একদেসানং ন ৰিভাগো অত্থী’’তি সঙ্গহেপি ৰুত্তং. তেনাতি অৰিভাগসব্ভাৰতো সভাগৰিসভাগত্তাভাৰেন. তেসন্তি অনারম্মণমিস্সকসব্বৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং. তে চ অকুসলাব্যাকতা. তেসন্তি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং. তস্মাতি যস্মা ৰিভত্তসভাৰানং ন তেসং সমুদাযেকদেসাদিভাৰো, তস্মা. যস্মা পন কুসলাদযো এৰ খন্ধাদযোতি খন্ধাদিআমসনেন সমুদাযেকদেসাদিভাৰো আপন্নো এৰাতি ৰুত্তনযেন ৰিপ্পযোগাভাৰো হোতি, তস্মা তং পরিহরন্তো ‘‘খন্ধাদীনি অনামসিত্ৰা’’তিআদিমাহ. তেসন্তি কুসলাদীনং. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযুত্ততা ৰুত্তা ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তিআদিনা. সব্বেসূতি দুতিযাদিসব্বপঞ্হেসু.

ছত্তিংসায পিট্ঠিদুকপদেসু ৰীসতি দুকপদানি ইমস্মিং নযে লব্ভন্তি, অৰসিট্ঠানি সোল়সেৰাতি আহ ‘‘সোল়সাতি ৰত্তব্ব’’ন্তি. ততো এৰ ‘‘তেৰীসপদসত’’ন্তি এত্থ ‘‘তেৰীস’’ন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৰীস’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি যোজনা. সব্বত্থাতি সব্বপঞ্হেসু. এককালেকসন্তানানং ভিন্নকালভিন্নসন্তানানঞ্চ অনেকেসং ধম্মানং সমুদাযভূতা সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুযোতি আহ ‘‘কালসন্তান…পে… ধাতূন’’ন্তি. একদেসসম্মিস্সাতি চিত্তিদ্ধিপাদাদিনা অত্তনো একদেসেনেৰ খন্ধন্তরাদীহি সম্মিস্সা ইদ্ধিপাদাদযো, অনারম্মণেহি রূপনিব্বানেহি চ অসম্মিস্সা. সমানকালসন্তানেহীতি এককালসন্তানেহি কালসন্তানভেদরহিতেহি একদেসন্তরেহি, সঙ্খারক্খন্ধাদীনং একদেসন্তরেহি, সঙ্খারক্খন্ধাদীনং একদেসৰিসেসভূতেহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানসঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি ৰিভত্তা এৰ সমুদযসচ্চাদযো সম্পযোগীৰিপ্পযোগীভাৰেন, রূপক্খন্ধাদযো ৰিপ্পযোগীভাৰেন গহিতাতি যোজনা. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি. তে সঞ্ঞাক্খন্ধাদযো. কেহিচি সহুপ্পজ্জনারহেহি একদেসন্তরেহি ৰিভত্তেহি. ন হি সঙ্খারক্খন্ধাদিপরিযাপন্নত্তেপি সমুদযসচ্চাদযো মগ্গসচ্চাদীহি সম্পযোগং লভন্তি. তেসন্তি ৰেদনাক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং. একুপ্পাদা…পে… ৰিসভাগতা চাতি একুপ্পাদাদিতাসঙ্খাতা যথারহং সভাগতা ৰিসভাগতা চ. তেন যথাৰুত্তকারণেন সম্পযোগস্স ৰিপ্পযোগস্স চ লভনতো.

ভিন্নকালানং সমুদাযীনং সমুদাযা ভিন্নকালসমুদাযা. ৰত্তমানা চ একস্মিং সন্তানে একেকধম্মা ৰত্তন্তি. তস্মাতি যস্মা এতদেৰ, তস্মা. তেসং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং ৰিভজিতব্বস্স একদেসভূতস্স অভাৰতো. সুখিন্দ্রিযাদীনি ৰেদনাক্খন্ধেকদেসভূতানিপি. তেন ৰিভাগাকরণেন. যদি সমানকালস্স ৰিভজিতব্বস্স অভাৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৰিভাগং ন করোন্তি, অথ কস্মা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰুত্তন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘খন্ধাযতন…পে… ৰিপ্পযুত্তাতি ৰুত্ত’’ন্তি. এৰমেৰন্তি যথা ধাতুৰিভাগেন ৰিভত্তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স, এৰমেৰং.

২৩৫. তংসম্পযোগীভাৰন্তি তেহি খন্ধেহি সম্পযোগীভাৰং. যথা হি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতেহি ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি সমুদযসচ্চস্স সম্পযুত্ততা, এৰং ভিন্নসন্তানেহি ভিন্নকালেহি চ তেহি তস্স ৰিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘এৰং তংৰিপ্পযোগীভাৰং…পে… ন ৰুত্ত’’ন্তি. ৰিসভাগতানিবন্ধস্স ৰিভাগস্স অভাৰেন অৰিভাগেহি তেহি তীহি খন্ধেহি. ৰিভাগে হীতিআদিনা তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি. ৰিভাগরহিতেহীতি সমানকালসন্তানেহি একচিত্তুপ্পাদগতত্তা অৰিভত্তেহি ৰেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং ৰিপ্পযুত্তন্তি ৰত্তুং. তেনাহ ‘‘ৰিজ্জমানেহি…পে… ভাৰতো’’তি. তত্থ ৰিজ্জমানস্স সমানস্স সমানজাতিকস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি ৰিজ্জমানং রূপারূপং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিসভাগং ন হোতি. অনুপ্পন্না ধম্মা ৰিযাতি ইদং ৰিসদিসুদাহরণদস্সনং. যথা ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি অনাগতকালং ৰুচ্চতীতি আমট্ঠকালভেদং, এৰং যং আমট্ঠকালভেদং ন হোতীতি অত্থো. উদ্ধরিতব্বং দেসনায দেসেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিজ্জমানস্সেৰ ৰিজ্জমানেন সম্পযোগো, সম্পযোগারহস্সেৰ চ ৰিপ্পযোগোতি অত্থিভাৰসন্নিস্সযা সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্ততাতি আহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নভাৰং নিস্সাযা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অৰিজ্জমানস্সা’’তিআদি. তঞ্চাতি উদ্ধরণং.

ৰিভাগরহিতেহীতি ৰিসভাগতাভাৰতো অৰিভাগেহি. অনামট্ঠকালভেদেতি অনামট্ঠকালৰিসেসে. অৰিজ্জমানস্স…পে… সম্পযোগো নত্থীতি এতেন পারিসেসতো ৰিজ্জমানস্স চ ৰিজ্জমানেন সম্পযোগো দস্সিতো. অৰিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতেতি যথাগহিতেসু ধম্মেসু তেহি ৰিপ্পযোগীনং অৰিজ্জমানভাৰদীপকে তেসংযেৰ ৰিসেসে ‘‘অরূপভৰো একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তো’’তিআদিনা (ধাতু. ২৪৬) গহিতে তেনেৰ রুপ্পনাদিনা ভেদেন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগতাপি গহিতা এৰাতি ৰিপ্পযোগো হোতীতি যোজনা. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেনাতি যথাৰুত্তে অৰিজ্জমানতাদীপকে ৰিসেসে, ৰিসভাগে ৰা অগ্গহিতে ‘‘ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা তেন তেন গহণেন সভাগতাদীপনেন ৰিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সভাগতাৰ হোতি. তথা চ সতি সভাগত্তে কা পনেত্থ সভাগতাতি আহ ‘‘ৰিজ্জমানতায…পে… হোতী’’তি. তস্সাতি সভাগতায. তস্মাতি ৰিসভাগতায অলব্ভমানত্তা, সভাগতায চ লব্ভমানত্তা.

২৬২. ৰিতক্কো ৰিযাতি সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কো ৰিয. সো হি ৰিতক্করহিতত্তা অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো চ. তেনাহ ‘‘কোট্ঠাসন্তরচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা’’তি. ততো এৰ সো অপ্পধানো, দুতিযঝানধম্মা এৰেত্থ পধানাতি আহ ‘‘যে পধানা’’তি. তেনেৰাতি সৰিতক্কসৰিচারেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৰিতক্কস্স অৰিতক্কৰিচারমত্তগ্গহণেন ইধ অগ্গহিতত্তা, ৰিতক্কত্তিকে দুতিযরাসিযেৰ চ অধিপ্পেতত্তা. অনন্তরনযেতি সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে. সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা সদিসপ্পৰত্তিকা. ইতীতি ইমিনা কারণেন. তে অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা ন গহিতা, সমুদযসচ্চং ৰিয ন দেসনারুল়্হা. ন সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকাতি যোজনা. যদি হি তে সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকা সিযুং, ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধেহি, ন কেহিচি আযতনেহি, একায ধাতুযা ৰিপ্পযুত্তা’’তি ৰত্তব্বা সিযুং. যস্মা পন তে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা. যথা হি যে সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তা, তেসং কেহিচি ৰিপ্পযোগং ৰত্তুং ন সক্কা, এৰং তেহিপি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সমুদযসচ্চাদীনী’’তিআদি. দসমো…পে… ৰুত্তোতি এত্থ দসমনযে তেহি অৰিতক্কৰিচারমত্তেহি ৰিপ্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তানং সোল়সহি ধাতূহি ৰিপ্পযোগো ৰুত্তো, ওসাননযে তেহি ৰিপ্পযুত্তানং অট্ঠারসহি ধাতূহি সঙ্গহো চ ৰুত্তোতি তস্মা ন তে সৰিতক্কসৰিচারেহি সমানগতিকাতি দস্সেতি.

ৰিতক্কসহিতেসূতি সহৰিতক্কেসু. তেসূতি অৰিতক্কৰিচারমত্তেসু সহ ৰিতক্কেন দুতিযজ্ঝানধম্মেসু, ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা’’তি গহিতেসু ৰুত্তেসূতি অত্থো. সব্বেপি তেতি দুতিযজ্ঝানধম্মা ৰিতক্কো চাতি সব্বেপি তে ধম্মা সক্কা ৰত্তুং. তথা হি সম্পযোগৰিপ্পযোগপদনিদ্দেসে ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং. তত্থ একেন খন্ধেনাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. সো হি সমুদাযোতি ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা’’তি ৰুত্তধম্মসমুদাযো. ননু ৰিতক্কোপেত্থ ধম্মসঙ্গহং গতো, সো চ ৰিচারতো অঞ্ঞেনপি সম্পযুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন হি তদেকদেসস্স…পে… হোতী’’তি. যথাতিআদিনা তমেৰত্থং ইদ্ধিপাদনিদস্সনেন ৰিভাৰেতি. তস্সত্থো – যথা ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স একদেসভূতানং ছন্দিদ্ধিপাদাদীনং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো ৰুত্তো, তংসমুদাযস্স ন হোতি, এৰং ইধাপি ৰিতক্কস্স অঞ্ঞেহি সম্পযোগো অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স সমুদাযস্স ন হোতীতি.

যদি এৰং ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদি ন ৰত্তব্বন্তি চে? নো ন ৰত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসূতি ইদ্ধিপাদেসু. সমুদাযস্সাতি ইদ্ধিপাদসমুদাযস্স. তেহি ৰেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততা ৰুত্তা ‘‘ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তো’’তিআদিনা. তেনাতি ৰিচারেন. ন হীতিআদিনা যথাধিগতধম্মানং সম্পযুত্ততায নৰত্তব্বাভাৰং উদাহরণদস্সনৰসেন ৰিভাৰেতি. কেচি ৰিচিকিচ্ছা তংসহগতা চ মোহৰজ্জা মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তা. মোহেনাতি ৰিচিকিচ্ছাসহগতমোহমেৰ সন্ধায ৰদতি. ইতি ইমিনা কারণেন ন সমুদাযো তেন মোহেন সম্পযুত্তো. অঞ্ঞো কোচি ধম্মো হেতুভাৰো নাপি অত্থি, যেন হেতুনা সো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকোতি ৰুত্তো সমুদাযো. এৰন্তি ইমিনা নযেন ‘‘ভাৰনা…পে… যোপি সম্পযুত্তা’’তি নৰত্তব্বতায নিদস্সেতব্বাতি অত্থো. এৰন্তি যথা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকসমুদাযস্স সম্পযুত্ততা ন ৰত্তব্বা, এৰং যেন ধম্মেন অৰিতক্ক…পে… সিযা, তং ন নত্থি. তস্মাতি যস্মা অৰিতক্কৰিচারমত্তেসু কোচিপি ৰিচারেন অসম্পযুত্তো নত্থি, তস্মা. তেতি অৰিতক্কৰিচারমত্তা ধম্মা. একধম্মেপি…পে… কতো যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা’’তি.

ছট্ঠনযসম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩০৬. তেহি সমুদযসচ্চাদীহি খন্ধত্তযখন্ধেকদেসাদিকে সম্পযুত্তে সতিপি, সম্পযুত্তেহি চ ৰিপ্পযুত্তে রূপনিব্বানাদিকে তদঞ্ঞধম্মে সতিপি ৰিপ্পযোগাভাৰতো. সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং. ততো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদতো অঞ্ঞধম্মানং অৰসিট্ঠানং কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং খন্ধাদীসু কেনচি ৰিপ্পযোগো ন হি অত্থি খন্ধপঞ্চকাদীনং সঙ্গণ্হনতো তেসং. তে এৰ চিত্তুপ্পাদাতি তে লোভসহগতচিত্তুপ্পাদা এৰ. তদঞ্ঞধম্মানন্তি তদঞ্ঞধম্মানম্পীতি পি-সদ্দলোপো দট্ঠব্বো. তথাতি ইমিনা ন চ তে এৰ ধম্মা অড্ঢদুতিযাযতনধাতুযো, অথ খো তে চ ততো অঞ্ঞে চাতি ইমমত্থং উপসংহরতি.

ননু তদঞ্ঞভাৰতো এৰ তেহি ইতরেসং ৰিপ্পযোগো সিদ্ধোতি আহ ‘‘ন চা’’তিআদি. তদঞ্ঞসমুদাযেহীতি ততো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদতো অঞ্ঞসমুদাযেহি অঞ্ঞে লোভসহগতা ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা ন হোন্তি. কস্মা? সমুদাযে…পে… ৰিপ্পযোগাভাৰতো. তস্সত্থো – সমুদাযেন লোভসহগততদঞ্ঞধম্মরাসিনা একদেসানং লোভসহগতধম্মানং ৰিপ্পযোগাভাৰতো, তথা যে একদেসা হুত্ৰা অঞ্ঞেসং অৰযৰানং সমুদাযভূতা, তেসঞ্চ সমুদাযেন ৰিপ্পযোগাভাৰতোতি. অনেন সমুদাযেন অৰযৰস্স সমুদাযস্স অৰযৰেন চ তস্স ন ৰিপ্পযোগো, অৰযৰস্সেৰ পন অৰযৰেনাতি দস্সেতি. এস নযোতি য্ৰাযং সমুদযসচ্চে ৰুত্তো ৰিধি, এসেৰ মগ্গসচ্চসুখিন্দ্রিযাদীসু অরূপক্খন্ধেকদেসত্তা তেসন্তি দস্সেতি. নিরৰসেসেসূতি অবহিকতৰিতক্কেসু. ৰিতক্কো হি সমুদাযতো অবহিকতো. ‘‘সো হি সমুদাযো’’তিআদিকো ৰুত্তনযো লব্ভতীতি আহ ‘‘অগ্গহণে কারণং ন দিস্সতী’’তি.

অঞ্ঞেসুপি সমুদযসচ্চাদীসু ৰিস্সজ্জনস্স…পে… দট্ঠব্বং, যতো সমুদযসচ্চাদি ইধ ন গহিতন্তি অধিপ্পাযো. সম্পযুত্তাধিকারতো ‘‘অঞ্ঞেনা’’তি পদং সম্পযুত্ততো অঞ্ঞং ৰদতীতি আহ ‘‘অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্সন্তি অত্থো’’তি. ইদানি ব্যতিরেকেনপি তমত্থং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘অদুক্খমসুখা…পে… গহিতানী’’তি ৰুত্তং. এতেন লক্খণেনাতি ‘‘অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্স’’ন্তি ৰুত্তলক্খণেন. চিত্তন্তি ‘‘চিত্তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তি পঞ্হং উপলক্খেতি. সহযুত্তপদেহি সত্তাতি ‘‘চেতসিকেহি ধম্মেহি যে ধম্মা’’তিআদিনা চিত্তেন সহযুত্তে ধম্মে দীপেন্তেহি পদেহি আগতা সত্ত পঞ্হা. তিণ্ণং তিকপদানমগ্গহণেন ঊনোতি কত্ৰা. যে সন্ধায ‘‘তিকে তযো’’তি ৰুত্তং. তং পন ৰেদনাপীতিত্তিকেসু পচ্ছিমং, ৰিতক্কত্তিকে পঠমন্তি পদত্তযং ৰেদিতব্বং.

৩০৯. উদ্ধটপদেন পকাসিযমানা অত্থা অভেদোপচারেন ‘‘উদ্ধটপদ’’ন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তেহী’’তি. তেন চ যথাৰুত্তেন উদ্ধটপদেন. মনেন যুত্তাতি এত্থ মননমত্তত্তা মনোধাতু ‘‘মনো’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘মনোধাতুযা একন্তসম্পযুত্তা’’তি.

সত্তমনযসম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অট্ঠমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৭. রূপক্খন্ধেন ৰিপ্পযুত্তা নাম চত্তারো অরূপিনো খন্ধা, তেসং অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নাম নত্থি তাদিসস্স অঞ্ঞস্স সম্পযোগিনো অভাৰতো. সমুদাযস্স চ একদেসেন সম্পযোগো নত্থীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. ৰেদনাক্খন্ধাদীহি ৰিপ্পযুত্তং রূপং নিব্বানঞ্চ, তস্স কেনচি সম্পযোগো নত্থেৰাতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধাদীহি…পে… নত্থী’’তি. তেনাতি ‘‘রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা’’তিআদিৰচনেন.

অট্ঠমনযৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. নৰমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৯. ‘‘সমাসপদং ইদ’’ন্তি ৰত্ৰা অযং নাম সমাসোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্স খন্ধাদিনো’’তিআদিমাহ, যস্স ৰেদনাক্খন্ধাদিনোতি অত্থো. যং ইধ সম্পযুত্তং ৰুত্তন্তি ইমস্মিং নৰমনযে যং ধম্মজাতং সম্পযুত্তন্তি ৰুত্তং. রূপক্খন্ধাদীসু অরণন্তেসু অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাধম্মেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. তঞ্হি ধম্মজাতং অত্তনা সম্পযুত্তেন ৰেদনাক্খন্ধাদিনা সযং সম্পযুত্তন্তি নিদ্ধারিতং. অযোগোতি অসম্পযোগো. ৰক্খতি দসমনযে. তত্থ হি ‘‘রূপক্খন্ধেন ৰেদনাদযো ৰিপ্পযুত্তা, তেহি রূপক্খন্ধো ৰিপ্পযুত্তো’’তি ৰত্ৰা নিব্বানং কথন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘নিব্বানং পন সুখুমরূপগতিকমেৰা’’তি ৰুত্তং. ‘‘মনাযতনং একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি এত্থ হি যথা সুখুমরূপং ৰিয সরূপতো অনুদ্ধটম্পি নিব্বানং কেহিচীতিপদেন গহিতমেৰ হোতীতি এদিসেসু ঠানেসু নিব্বানং সুখুমরূপগতিকন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, এৰমিধাপি ‘‘রূপমিস্সকেহি ৰা’’তি এতেন অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযাদীহি নিব্বানমিস্সকেহিপি অসম্পযোগো ৰুত্তো হোতীতি দট্ঠব্বো. অৰিকলচতুক্খন্ধসঙ্গাহকেহি পদেহি সহৰত্তিনো অঞ্ঞস্স সম্পযোগিনো অভাৰতো অতীতানাগতেহি চ সম্পযোগো নত্থেৰাতি তস্স অযুজ্জমানতং দস্সেন্তো ‘‘ৰত্তমানানমেৰ…পে… অরূপভৰাদীহীতি অত্থো’’তি আহ. ইতরেতি যে সম্পযোগং লভন্তি, কে পন তে রূপেন অসম্মিস্সা অরূপেকদেসভূতা. তেনাহ ‘‘ৰেদনাক্খন্ধাদযো’’তি.

নৰমনযসম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩৫৩. যে ৰিপ্পযুত্তেন ৰিপ্পযুত্তভাৰেন পাল়িযং অগ্গহিতা, তেসু কেচি ৰিপ্পযুত্তস্স ধম্মন্তরস্স অভাৰতো কেচি খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগস্সেৰ অসম্ভৰতোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মাযতনাদিধম্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৰতোতি ইমিনা ভিন্নকালতাদিৰিসেসৰতো অরূপক্খন্ধস্স ৰিপ্পযুত্তস্স ধম্মন্তরস্স অভাৰমাহ, অনারম্মণমিস্সকভাৰতোতি ইমিনা পন সব্বস্সপি. কামভৰো উপপত্তিভৰো সঞ্ঞীভৰো পঞ্চৰোকারভৰোতি ইমে চত্তারো মহাভৰা. ৰিপ্পযোগাভাৰতোতি ৰিপ্পযোগাসম্ভৰতো. ন হি যে দুক্খসচ্চাদীহি ৰিপ্পযুত্তা, তেহি ৰিপ্পযুত্তানং তেসংযেৰ দুক্খসচ্চাদীনং খন্ধাদীসু কেনচি ৰিপ্পযোগো সম্ভৰতি.

দসমনযৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪০৯. তেতি সঙ্খারক্খন্ধধম্মা. সেসেহীতি অৰসিট্ঠেহি ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি. ‘‘এতেন সহ সম্বন্ধো’’তি ইমিনা পদানং সম্বন্ধদস্সনমুখেন ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা’’তি পাল়িযা অত্থৰিৰরণং পাকটতরং কত্ৰা কেহিচীতিপদস্সত্থং কাতুং ‘‘কেহিচীতি এতস্স পনা’’তিআদিমাহ. অত্থং দস্সেতুং আহাতি সম্বন্ধো. ৰিসেসেত্ৰাতি এত্থ তেসং ধম্মানং তণ্হাৰজ্জানং সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুপরিযাপন্নতাকিত্তনং ৰিসেসনং দট্ঠব্বং, যতো তে সমুদযসচ্চেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৰুত্তা. সযং অত্তনা সম্পযুত্তো ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্তৰজ্জেহী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তং ন ৰত্তব্বং চিত্তেন সম্পযুত্তন্তিপি, চিত্তেন ৰিপ্পযুত্তন্তিপী’’তি. সম্পযোগারহেহীতি ৰিসেসনং সুখুমরূপং নিব্বানন্তি দ্ৰে সন্ধায কতং, ন তণ্হাদিকে.

একাদসমনযসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. দ্ৰাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪১৭. নৰমনযে সম্পযোগৰিসিট্ঠা সম্পযুত্তা উদ্ধটা, দ্ৰাদসমনযে চ সম্পযোগৰিসিট্ঠা সঙ্গহিতাসঙ্গহিতাতি উভযত্থাপি সম্পযোগৰিসিট্ঠাৰ গহিতাতি আহ ‘‘দ্ৰাদসম…পে… লব্ভন্তী’’তি.

দ্ৰাদসমনযসম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. তেরসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪৪৮. যেহীতি রূপক্খন্ধধম্মাযতনাদীহি. তীহিপি খন্ধাযতনাদিসঙ্গহেহি. পুন যেহীতি অরূপভৰাদীহি. ওল়ারিকাযতনানেৰ হোন্তি আযতনধাতুসঙ্গহেহিপি অসঙ্গহিতত্তা. তেতি চতুৰোকারভৰাদযো. ৰুত্তাৰসেসাতি রূপক্খন্ধধম্মাযতনাদীহি অৰসিট্ঠা. সতিপি অসঙ্গাহকত্তে তেহি অসঙ্গহিতানং সম্পযোগো ন সম্ভৰতীতি ৰেদনাক্খন্ধাদযো ইধ তেরসমনযে ৰিস্সজ্জনং ন রুহন্তি নারোহন্তি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৰসেন রূপারূপধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি, তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থী’’তি (ধাতু. ৪৪৮) অসঙ্গাহকা এৰ ন হোন্তি অৰিকলপঞ্চক্খন্ধাদিসমুদাযভাৰতো.

তেতি ‘‘দুক্খসচ্চাদী’’তি আদি-সদ্দেন ৰুত্তধম্মা. অসব্ব…পে… সিযুং অৰিতক্কাৰিচারাদিধম্মা ৰিয. ন তেসং ৰিপ্পযোগো নত্থি তব্বিনিমুত্তস্স চিত্তুপ্পাদস্স সম্ভৰতো. ৰেদনাক্খন্ধেন অসঙ্গহিতানং অনারম্মণমিস্সকত্তা ন ‘‘ৰিপ্পযোগস্স অত্থিতাযা’’তি ৰুত্তং. তথা চাহ ‘‘রূপারূপধম্মা অসঙ্গহিতা’’তি. উভযাভাৰতোতি সম্পযোগৰিপ্পযোগাভাৰতো. অনারম্মণসহিতসব্বৰিঞ্ঞাণতংধাতুসম্পযুত্ততদুভযধম্মা অচেতসিকচেতসিকলোকিযপদাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বা.

তেরসমনযঅসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. চুদ্দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪৫৬. ধম্মসভাৰমত্তত্তাতি সভাৰধম্মানং ধম্মমত্তত্তা অৰত্থাৰিসেসমত্তত্তা.

সমুচ্ছিজ্জতি এতেনাতি সমুচ্ছেদো. সঙ্গহাদিৰিচারপরিনিট্ঠানভূতো চুদ্দসমনযো. তেনাহ ‘‘পরিযোসানে নযে’’তি. ৰিস্সজ্জেতব্বধম্মৰিৰিত্তা পুচ্ছা মোঘপুচ্ছা, সা তথাভূতাপি ৰিস্সজ্জেতব্বধম্মাভাৰস্স ঞাপিকা হোতীতি আহ ‘‘তেসং পুচ্ছায মোঘত্তা তে ন লব্ভন্তী’’তি. মোঘা পুচ্ছা এতস্সাতি মোঘপুচ্ছকো. অট্ঠমো নযো তত্থ সব্বপুচ্ছানং মোঘত্তা. তেন চ সহাতি তেন অট্ঠমনযেন সদ্ধিং ইমস্মিং ওসাননযে অট্ঠমনযে চ ওসাননযে চ এতে ধম্মাযতনাদযো সব্বপ্পকারেন ন লব্ভন্তি. ৰিপ্পযোগস্সপি অভাৰাতি তত্থ কারণমাহ.

চুদ্দসমনযৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুকথাপকরণ-অনুটীকা সমত্তা.