পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকরণ-অনুটীকা

১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. ‘‘ধাতুকথং দেসযিত্ৰা অনন্তরং তস্স আহ পুগ্গলপঞ্ঞত্তি’’ন্তি ৰুত্তে তত্থ কারণং সমুদাগমতো পট্ঠায ৰিভাৰেন্তো ‘‘ধম্মসঙ্গহে’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিপি ধম্মসঙ্গহে ফস্সাদীনং পথৰীআদীনঞ্চ ধম্মানং নানানযৰিচিত্তো অনুপদৰিভাগোপি কতো, ন সঙ্গহো এৰ, সো পন তেসং কুসলত্তিকাদিহেতুদুকাদিতিকদুকেহি সঙ্গহসন্দস্সনত্থোতি ৰুত্তং ‘‘ধম্মসঙ্গহে তিকদুকাদিৰসেন সঙ্গহিতানং ধম্মান’’ন্তি. তেনেৰ হি তং পকরণং ‘‘ধম্মসঙ্গহো’’তি সমঞ্ঞং লভি. কামঞ্চ ধম্মসঙ্গহেপি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদিৰিভাগো দস্সিতো, সো পন ন তথা সাতিসযো, যথা ৰিভঙ্গপকরণেতি সাতিসযং তং গহেত্ৰা আহ ‘‘ৰিভঙ্গে খন্ধাদিৰিভাগং দস্সেত্ৰা’’তি, যতো তং ‘‘ৰিভঙ্গো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. ধাতুকথাযাতি আধারে ভুম্মং, তথা ‘‘ধম্মসঙ্গহে ৰিভঙ্গে’’তি এত্থাপি. আধারো হি সঙ্গহণৰিভজনপ্পভেদৰচনসঙ্খাতানং অৰযৰকিরিযানং তংসমুদাযভূতানি পকরণানি যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. করণৰচনং ৰা এতং, ধাতুকথায করণভূতাযাতি অত্থো.

এত্থ চ অভিঞ্ঞেয্যধম্মে দেসেন্তো দেসনাকুসলো ভগৰা তিকদুকৰসেন তাৰ নেসং সঙ্গহং দস্সেন্তো ধম্মসঙ্গণিং দেসেত্ৰা সঙ্গহপুব্বকত্তা ৰিভাগস্স তদনন্তরং খন্ধাদিৰসেন ৰিভাগং দস্সেন্তো ৰিভঙ্গং দেসেসি. পুন যথাৰুত্তৰিভাগসঙ্গহযুত্তে ধম্মে সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযপ্পভেদতো দস্সেন্তো ধাতুকথং দেসেসি তস্সা অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাসরীরকত্তা. ন হি সক্কা খন্ধাদিকে কুসলাদিকে চ ৰিনা সঙ্গহাসঙ্গহাদিনযং নেতুন্তি. তেনাহ ‘‘তথাসঙ্গহিতৰিভত্তান’’ন্তি. এৰং সঙ্গহতো ৰিভাগতো পভেদতো চ ধম্মানং দেসনা যস্সা পঞ্ঞত্তিযা ৰসেন হোতি, যো চাযং যথাৰুত্তধম্মুপাদানো পুগ্গলৰোহারো, তস্স চ সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ৰিভাগো, তং সব্বং ৰিভাৰেতুং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি দেসিতাতি ইদমেতেসং চতুন্নং পকরণানং দেসনানুক্কমকারণং দট্ঠব্বং.

তেসন্তি ধম্মানং. সভাৰতোতি ‘‘ফস্সো ৰেদনা’’তিআদিসভাৰতো. উপাদাযাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো পোসো’’তিআদিনা খন্ধে উপাদায. পঞ্ঞাপনং যায তজ্জাউপাদাদিভেদায পঞ্ঞত্তিযা হোতি, তং পঞ্ঞত্তিং. পভেদতোতি খন্ধাদিসমযৰিমুত্তাদিৰিভাগতো. যায পঞ্ঞত্তিযা সভাৰতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘তত্থ যে ধম্মে’’তিআদিমাহ. তত্থ অসভাৰপঞ্ঞত্তিযাপি মূলভূতং উপাদানং সভাৰধম্মো এৰ, কেৰলং পন তেসং পৰত্তিআকারভেদসন্নিস্সযতো ৰিসেসোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ধম্মে…পে… হোতী’’তি আহ. তত্থ পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানেতি ইমিনা পবন্ধসন্নিস্সযতং দস্সেন্তো সন্তানপঞ্ঞত্তিং ৰদতি, অসভাৰসমূহৰসেনাতি ইমিনা সেসপঞ্ঞত্তিং. তিস্সো হি পঞ্ঞত্তিযো সন্তানপঞ্ঞত্তি সমূহপঞ্ঞত্তি অৰত্থাৰিসেসপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ পবন্ধো সন্তানো. সমুদাযো সমূহো. উপ্পাদাদিকো দহরভাৰাদিকো চ অৰত্থাৰিসেসো. তেসু অসভাৰগ্গহণেন ৰিনা পবন্ধসমূহানং অসভাৰত্তে সিদ্ধে অসভাৰসমূহৰসেনাতি অসভাৰগ্গহণং পবন্ধসমূহৰিনিমুত্তপঞ্ঞত্তিসন্দস্সনত্থন্তি তেন অৰত্থাৰিসেসপঞ্ঞত্তিযা পরিগ্গহো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

তেসন্তি পুব্বে যং-সদ্দেন পরামট্ঠানং ইন্দ্রিযবদ্ধধম্মানং. তেনেৰাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিররূপনিব্বানান’’ন্তি. সসভাৰসমূহসসভাৰপ্পভেদৰসেনাতি রূপক্খন্ধাদিসসভাৰসমূহৰসেন চক্খাযতনাদিসসভাৰৰিসেসৰসেন চ. ‘‘সসভাৰসমূহসভাৰভেদৰসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমূহসভাৰোতি সভাৰসন্তানং অৰত্থাৰিসেসৰিধুরং সমূহৰসেন লক্খণমেৰাহ. তথা হি খন্ধপঞ্ঞত্তিযাপি সভাৰপঞ্ঞত্তিতা ৰুত্তা. তাযাতি আযতনপঞ্ঞত্তিআদিপ্পভেদায সভাৰপঞ্ঞত্তিযা. ৰিভত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৰিভত্তা ফস্সাদিসভাৰপঞ্ঞত্তি. সব্বাপীতি পি-সদ্দেন সভাৰধম্মেসু সামঞ্ঞৰসেন পৰত্তং কুসলাদিপঞ্ঞত্তিং সঙ্গণ্হাতি. রূপাদিধম্মানং সমূহো সন্তানেন পৰত্তমানো অৰত্থাৰিসেসসহিতো একত্তগ্গহণনিবন্ধনো সত্তোতি ৰোহরীযতীতি সো সভাৰধম্মো নাম পন ন হোতীতি আহ ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি. তাযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা. যস্মা পন ধম্মানং পবন্ধো সমূহো চ ধম্মসন্নিস্সিতোতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা ‘‘পরিঞ্ঞেয্যাদিসভাৰধম্মে উপাদায পৰত্তিতো’’তি ৰুত্তং.

ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পন ‘‘সভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা, অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ‘‘অসভাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা. সব্বা পঞ্ঞত্তিযোতি উপাদাযপঞ্ঞত্তিকিচ্চপঞ্ঞত্তিআদযো সব্বা পঞ্ঞত্তিযো. যদি সব্বা পঞ্ঞত্তিযো ইধ দস্সিতা হোন্তি, কথং ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি নামং জাতন্তি আহ ‘‘খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞত্থাতি ধম্মসঙ্গহাদীসু. যে ধম্মেতি যে খন্ধাদিধম্মে. পঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুভাৰেনাতি পঞ্ঞাপনস্স অধিট্ঠানভাৰেন. অধিট্ঠানঞ্হি পঞ্ঞাপেতব্বধম্মা পঞ্ঞাপনস্স. এৰঞ্চ কত্ৰা খন্ধাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলো গহিতো. যে ধম্মেতি ৰা যে পঞ্ঞত্তিধম্মে. পঞ্ঞাপেতুকামোতি নিক্খিপিতুকামো ৰত্থুভেদতো অসঙ্করতো ঠপেতুকামো. পঞ্ঞত্তিপরিচ্ছেদন্তি চ ৰত্থুভেদভিন্নং পঞ্ঞত্তিভূতং পরিচ্ছেদং. এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনাতি সামঞ্ঞভূতানং ৰিসেসভূতানঞ্চ অত্থানং পঞ্ঞাপনা. তেসন্তি অত্থ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তত্থাতি পঞ্ঞাপনায অত্থদস্সনভূতেসু দস্সনাদীসু. ইদমেৰংনামকন্তি ইদং রুপ্পনাদিঅত্থজাতং ইত্থন্নামকং রূপক্খন্ধৰেদনাক্খন্ধাদিসমঞ্ঞং. তংতংকোট্ঠাসিককরণন্তি রূপৰেদনাদিতংতংঅত্থৰিভাগপরিযাপন্নতাপাদনং. তথা সঞ্ঞুপ্পাদানমেৰাতি আহ ‘‘বোধনমেৰ নিক্খিপনা’’তি. বোধনঞ্হি বোধনেয্যসন্তানে বোধেতব্বস্স অত্থস্স ঠপনন্তি কত্ৰা ‘‘নিক্খিপনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাপনা’’তিআদিনা ভাৰসাধনেন ৰত্ৰা সাধনন্তরামসনেন অত্থন্তরপরিকপ্পাসঙ্কা সিযাতি তং নিৰারেতুং ‘‘যো পনাযং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ. তেসং তেসং ধম্মানন্তি তংতংপঞ্ঞাপেতব্বধম্মানং. দস্সনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা দিট্ঠতায, ঠপনভূতায ঠপিততায. তংনিমিত্ততন্তি তস্স দস্সনস্স ঠপনস্স চ নিমিত্তকারণতং. নিমিত্তঞ্হি কত্তুভাৰেন ৰোহরীযতি যথা ‘‘ভিক্খা ৰাসেতী’’তি, ‘‘অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানী’’তি চ.

পাল়িযং অনাগততন্তি ৰিজ্জমানতাদিৰিসেসৰচনেন সহ পাঠানারুল়্হতং. ৰিজ্জমানস্স সতোতি ৰিজ্জমানস্স সমানস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো’’তি আহ. তথাতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানস্স অনুপলব্ভমানস্স. তং পন অনুপলব্ভমানতং তথা-সদ্দেন ব্যতিরেকৰসেন দীপিতং পাকটতরং কাতুং ‘‘যথা কুসলাদীনী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিনিৰত্তসভাৰানীতি ৰিভত্তসভাৰানি. উপলদ্ধীতি গহণং. তেনাকারেনাতি তেন রূপৰেদনাদিআকারেন অৰিজ্জমানস্স. অঞ্ঞেনাকারেনাতি ততো রূপৰেদনাদিতো অঞ্ঞেন তব্বিনিমুত্তেন পঞ্ঞাপেতব্বপঞ্ঞাপনাকারেন ৰিজ্জমানস্স. পঞ্ঞত্তিদুকে ৰুত্তমেৰ ‘‘অযঞ্চ ৰাদো সেৰত্থিকথায পটিসিদ্ধো’’তিআদিনা. লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্সাতি এত্থ মত্তগ্গহণং তস্স পঞ্ঞত্তিৰত্থুস্স ন কেৰলং ৰিজ্জমানসভাৰতানিৰত্তনত্থমেৰ, অথ খো ৰিপরীতগ্গাহনিৰত্তনত্থম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘অনভিনিৰেসেন চিত্তেনা’’তি আহ. চতুসচ্চপঞ্চক্খন্ধাদিৰিনিমুত্তং সচ্চন্তরখন্ধন্তরাদিকং পঞ্চমসচ্চাদিকং. সচে তং কোচি অত্থীতি পটিজানেয্য, অযাথাৰগহিতস্স তং ৰাচাৰত্থুমত্তমেৰস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাভিনিৰেসেন…পে… ৰুত্ত’’ন্তি. উদ্দেসে নিদ্দেসে চ সত্তৰন্তং পধানভাৰেন আগমনং সন্ধাযাহ ‘‘সরূপতো তিস্সন্নং আগতত’’ন্তি. গুণভাৰেন পন উদ্ধংসোতপঞ্ঞাৰিমুত্তপাসাণলেখাদিগ্গহণেসু ইতরাপি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো ইমস্মিং পকরণে আগতা এৰ.

যথাৰুত্তস্স…পে… অৰিরোধেনাতি ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি এৰং ৰুত্তপ্পকারস্স অৰিলোমনেন. আচরিযৰাদাতি চেত্থ অত্তনোমতিযো ৰেদিতব্বা, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথা চ. যথা চ অৰিরোধো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপেতব্বমত্তত্থেন পঞ্ঞত্তীতি এতেন ‘‘অৰিজ্জমানা পঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং সমাসৰিকপ্পমাহ. অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এত্থ হি দ্ৰে সমাসা অৰিজ্জমানস্স, অৰিজ্জমানা ৰা পঞ্ঞত্তীতি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসু পুরিমেন নামপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা, দুতিযেন উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভেদা ইতরাপি. সসভাৰং ৰেদনাদিকং. তজ্জপরমত্থনামলাভতোতি তজ্জস্স তদনুরূপস্স পরমত্থস্স অন্ৰত্থস্স নামস্স লভনতো, অনুভৰনাদিসভাৰানং ধম্মানং পরমত্থিকস্স ৰেদনাদিনামস্স লভনত্তাতি অত্থো. এতেন ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো, তেন চাযং ৰিসেসো নিৰত্তিতোতি দস্সেতি. পরতো লভিতব্বন্তি পরং উপাদায লদ্ধব্বং যথা রূপাদিকে উপাদায সত্তোতি নিস্সভাৰসমূহসন্তানাদি পঞ্ঞত্তিৰত্থু. একত্তেনাতি অনঞ্ঞত্তেন. অনুপলব্ভসভাৰতা ঞাণেন অগ্গহেতব্বসভাৰতা, যতো তে নৰত্তব্বাতি ৰুচ্চন্তি.

সসূকসালিরাসিআদিআকারেন সংকুচিতগ্গো ৰাসৰৰাসুদেৰাদীনং ৰিয মোলিৰিসেসো কিরীটং, সো পন মকুটৰিসেসোপি হোতিযেৰাতি আহ ‘‘কিরীটং মকুট’’ন্তি. সব্বসমোরোধোতি সব্বাসং ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীনং ছন্নং পঞ্ঞত্তীনং অন্তোকরণং. সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তাতি ইদং লক্খণৰচনং. ন হি সব্বাপি উপনিধাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাৰসেন পৰত্তা, নাপি সব্বা সঙ্খাতব্বপ্পধানা. দুতিযং ততিযন্তিআদিকং পন উপনিধাপঞ্ঞত্তিযা, দ্ৰে তীণীতিআদিকং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযা একদেসং উপলক্খণৰসেন দস্সেন্তো তস্স চ সঙ্খ্যেয্যপ্পধানতাযাহ ‘‘সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা’’তি. পূরণত্থো হি সদ্দো তদত্থদীপনমুখেন পূরেতব্বমত্থং দীপেতি. সো চ সঙ্খাৰিসযো পধানোৰাতি দুতিযাদীনং পঞ্ঞত্তীনং সঙ্খাতব্বপ্পধানতা ৰুত্তা. যাৰ হি দসসঙ্খা সঙ্খ্যেয্যপ্পধানাতি. তথা দ্ৰে তীণীতিআদীনম্পি পঞ্ঞত্তীনং. সঙ্খাতব্বো পন অত্থো কোচি ৰিজ্জমানো, কোচি অৰিজ্জমানো, কোচি সহ ৰিসুঞ্চ তদুভযং মিস্সোতি ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি.

ইতরাতি উপাদাসমোধানতজ্জাসন্ততিপঞ্ঞত্তিযো ৰুত্তাৰসেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তিউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিযো চ. সত্তরথাদিভেদা উপাদাপঞ্ঞত্তি, দীঘরস্সাদিভেদা উপনিধাপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. হত্থগতাদিৰিসিট্ঠা উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথেৰ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো ব্রহ্মস্সরো’’তিআদিকা ৰিজ্জমানগব্ভা ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং ভজন্তীতি আহ ‘‘যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তি’’ন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘দুতিযং ততিযং…পে… ভজন্তী’’তি. যঞ্হীতিআদি যথাৰুত্তউপনিধাউপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰসমত্থনং. তত্থ তঞ্চ সঙ্খানন্তি যং ‘‘পঠমং এক’’ন্তিআদিকং সঙ্খানং, তঞ্চ সঙ্খামুখেন গহেতব্বরূপং. চ-সদ্দেন সঙ্খ্যেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি পঞ্ঞাপেতব্বং পঞ্ঞত্তীতি. তস্সা পন পরমত্থতো অভাৰো ৰুত্তোযেৰ. কিঞ্চি নত্থীতি পরমত্থতো কিঞ্চি নত্থি. তথাতি ইমিনা অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানভাৰন্তি এতং আকড্ঢতি. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৰিজ্জমানো’’তি.

ওকাসেতি অৰীচিপরনিম্মিতৰসৰত্তীপরিচ্ছিন্নে পদেসে. সো হি কামাধিট্ঠানতো ‘‘কামো’’তি ৰুচ্চতি. কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসূতি ইমিনা উত্তরপদলোপেন কামভৰং ‘‘কামো’’তি ৰদতি. ভণনং সদ্দো চেতনা ৰা, তংসমঙ্গিতায তব্বিসিট্ঠে পুগ্গলে ভাণকোতি পঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতী’’তি. যেভুয্যেন রূপাযতনগ্গহণমুখেন রূপসঙ্খাতেন সণ্ঠানং গয্হতীতি তস্স তেন অভেদোপচারং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেনা’’তি. যং অভেদোপচারং ভিন্দিতুং অজানন্তা নিকাযন্তরিযা রূপাযতনং সণ্ঠানসভাৰং পটিজানন্তি. ‘‘কিসো পুগ্গলো, থূলো পুগ্গলো, কিসো দণ্ডো, থূলো দণ্ডো’’তিআদিনা পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা তথাতথাসন্নিৰিট্ঠে রূপসঙ্খাতে কিসাদিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, ন রূপাযতনমত্তেতি আহ ‘‘সণ্ঠানন্তি ৰা রূপাযতনে অগ্গহিতে’’তি. পচ্চত্তধম্মনামৰসেনাতি ‘‘পথৰী ফস্সো’’তিআদিনা ধম্মানং তংতংনামৰসেন. কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিৰিভাগেন পৰত্তো অযম্পি আচরিযৰাদো ‘‘কিচ্চপঞ্ঞত্তি একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি একচ্চা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি চ অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, একচ্চা ভূমিসণ্ঠানপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেন ৰা অৰিজ্জমানেন ৰা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি দস্সিতত্তা ‘‘ধম্মকথা ইত্থিলিঙ্গ’’ন্তিআদীনং ৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো, অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো চ দস্সিতনযোতি আহ ‘‘সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো’’তি. উপাদাপঞ্ঞত্তিআদিভাৰো চেত্থ কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদীনং কিচ্চপঞ্ঞত্তিআদিভাৰো চ তাসং যথারহং ৰিভাৰেতব্বো.

২. সঙ্খেপপ্পভেদৰসেনাতি ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি সব্বেপি খন্ধে খন্ধভাৰসামঞ্ঞেন সংখিপনৰসেন, ‘‘যাৰতা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা খন্ধানং ততো সামঞ্ঞতো পকারেহি ভিন্দনৰসেন চ. অযং অত্থোতি অযং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতো অত্থো. সামঞ্ঞতো ৰা হি ধম্মানং পঞ্ঞাপনং হোতি ৰিসেসতো ৰা. ৰিসেসো চেত্থ অত্তনো সামঞ্ঞাপেক্খায ৰেদিতব্বো, ৰিসেসাপেক্খায পন সোপি সামঞ্ঞং সম্পজ্জতীতি ‘‘কিত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছায সঙ্খেপতো ৰিস্সজ্জনৰসেন ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি ৰুত্তন্তি তত্থাপি ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বন্তি আহ ‘‘যাৰতা…পে… পঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যাৰতা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি এৰমেত্থ পাল়িযোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি সঙ্খেপতো পভেদতো চ খন্ধপঞ্ঞত্তি ৰিস্সজ্জিতা হোতি. তথা হি ইমস্সেৰ অত্থস্স অট্ঠকথাযং ৰুত্তভাৰং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন…পে… আদিকেনা’’তি আহ. তত্থাতি তস্মিং ৰিস্সজ্জনস্স অত্থৰচনে, তস্মিং ৰা ৰিস্সজ্জনপাঠে তদত্থৰচনে চ. পভেদনিদস্সনমত্তন্তি পভেদস্স উদাহরণমত্তং. অৰুত্তোপি সব্বো ভূতুপাদিকো, সুখাদিকো চ পভেদো. তং পন ভূমিমুখেন দস্সেতুং ‘‘রূপক্খন্ধো কামাৰচরো’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এৰং অট্ঠকথাযং আগতনযেন পাল়িযা অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তং পকারন্তরেন দস্সেতুং ‘‘অযং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং ৰাতি ৰুচ্চমানং সন্ধাযাহ. এত্থাতি এতস্মিং খন্ধপঞ্ঞত্তিৰিস্সজ্জনে. ইদন্তি ইদং পদং. যত্তকো…পে… খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি ইমিনা সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ খন্ধানং পভেদং পতি পঞ্ঞত্তিৰিভাগোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘ৰত্থুভেদেন…পে… দস্সেতী’’তি. পকরণন্তরেতি ৰিভঙ্গপকরণে. তত্থ হি সাতিসযং খন্ধানং ৰিভাগপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… কথিতা’’তি. এত্থ চ পঠমনযে সমুখেন, দুতিযে ৰত্থুমুখেন পঞ্ঞত্তিযা ৰিভাগা দস্সিতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

এস নযোতি ইমিনা খন্ধপঞ্ঞত্তিযা ৰুত্তমত্থং আযতনপঞ্ঞত্তিযাদীসু অতিদিসতি. তত্থ ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি ইদং পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসপাল়িযা আদিপরিযোসানগ্গহণমুখেন দস্সনং. ‘‘যাৰতা দ্ৰাদসাযতনানী’’তি, ‘‘আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৰাদসাযতনানী’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৰতা চক্খাযতন’’ন্তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো চক্খাযতন’’ন্তিআদিকেনাতি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. এতেন অৰুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্রাপি দসাযতনা কামাৰচরা’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰা এত্থ পাল়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৰতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৰা ‘‘যত্তকানি দ্ৰাদসাযতনানি…পে… যত্তকো দ্ৰাদসন্নং আযতনানং, তপ্পভেদানঞ্চ চক্খাযতনাদীনং পভেদো, তত্তকো আযতনানং আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদো’’তি পকরণন্তরে ৰুত্তেন ৰত্থুপভেদেন আযতনপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতীতিআদিনা ইতরপঞ্ঞত্তীসুপি নযো যোজেতব্বো.

৭. ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ইমং অপেক্খিত্ৰা ‘‘কিত্তাৰতা…পে… এত্তাৰতা ইন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযপঞ্ঞত্তী’’তি অযং পাল়িপদেসো নিদ্দেসোপি সমানো পকরণন্তরে ৰত্থুভেদেন ৰুত্তং খন্ধাদিপঞ্ঞত্তিপ্পভেদং উপাদায উদ্দেসোযেৰ হোতীতি আহ ‘‘উদ্দেসমত্তেনেৰাতি অত্থো’’তি.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. পচ্চনীকধম্মানং ঝাপনট্ঠেন ঝানং, ততো সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠেন ৰিমোক্খোতি নিপ্পরিযাযেন ঝানঙ্গানেৰ ৰিমোক্খোতি অট্ঠকথাঅধিপ্পাযো. টীকাকারেন পন ‘‘অভিভাযতনং ৰিয সসম্পযুত্তং ঝানং ৰিমোক্খো’’তি মঞ্ঞমানেন ‘‘অধিপ্পাযেনাহা’’তি ৰুত্তং. ঝানধম্মা হি সম্পযুত্তধম্মেহি সদ্ধিংযেৰ পটিপক্খতো ৰিমুচ্চন্তি, ন ৰিনা, তথা অভিরতিৰসেন আরম্মণে নিরাসঙ্কপ্পৰত্তিপীতি অধিপ্পাযো. যথা ৰা ঝানঙ্গানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযভাৰতো সৰিসেসো ঝানপরিযাযো, এৰং ৰিমোক্খকিচ্চযোগতো তেসং সৰিসেসো ৰিমোক্খপরিযাযো, তদুপচারেন সম্পযুত্তানং ৰেদিতব্বো. পঠমং সমঙ্গিভাৰত্থন্তি পটিলাভং সন্ধাযাহ. ‘‘ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি পটিলভিত্ৰা ইরিযতী’’তি হি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং ‘‘যেন হি সদ্ধিং…পে… পটিলদ্ধা নাম হোন্তী’’তি তেহি সাধেতব্বসহজাতাদিপচ্চযলাভোযেৰেত্থ পটিলাভো দট্ঠব্বো. যথা ফস্সো যত্থ উপ্পন্নো, তং আরম্মণং ফুসতীতি ৰুচ্চতি, এৰং সম্পযুত্তধম্মেপি তংসভাৰত্তাতি আহ ‘‘সম্ফস্সেন ফুসনত্থ’’ন্তি. তস্স ‘‘ৰিৰরতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ইতরেহীতি উপচারম্পীতিআদিনা উপচারপুরিমপ্পনাপরপ্পনানং পটিলাভকারণন্তি ৰচনেহি. ইতরে কারণত্থেতি ‘‘উপচারেন…পে… ফুসতিযেৰা’’তি ৰুত্তে কারণত্থদীপকে অত্থে. ফুসতি ফলং অধিগচ্ছতি এতাযাতি কারণভাৰস্স ফুসনাপরিযাযো ৰেদিতব্বো.

পঠমত্থমেৰাতি সমঙ্গিভাৰত্থমেৰ. তানি অঙ্গানীতি ইমিনা ঝানকোট্ঠাসভাৰেন ৰুত্তধম্মাযেৰ গহিতা, ন ফস্সপঞ্চমকইন্দ্রিযট্ঠকাদিভাৰেনাতি ৰুত্তং ‘‘সেসা…পে… সঙ্গহিতানী’’তি. এৰং সতীতি সুখসঙ্খাতঝানঙ্গতো ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযানং সেসিতব্বভাৰে সতি. এৰঞ্হি নেসং ফস্সকতা ইতরস্স ফস্সিতব্বতাৰ সিযা. তেনাহ ‘‘সুখস্স ফুসিতব্বত্তা’’তি. ৰেদযিতাধিপতেয্যট্ঠেহীতি আরম্মণানুভৰনসঙ্খাতেন ৰেদযিতসভাৰেন, তস্সেৰ সাতৰিসেসসঙ্খাতেন সম্পযুত্তেহি অনুৰত্তনীযভাৰেন চ. উপনিজ্ঝাযনভাৰোপি যথাৰুত্তৰেদযিতাধিপতেয্যট্ঠৰিসিট্ঠো ওল়ারিকস্স আরম্মণস্স নিজ্ঝাযনভাৰো. অভিন্নসভাৰোপি হি ধম্মো পুরিমৰিসিট্ঠপচ্চযৰিসেসসম্ভৰেন ৰিসেসেন ভিন্নাকারো হুত্ৰা ৰিসিট্ঠফলভাৰং আপজ্জতি. যথেকংযেৰ কম্মং চক্খাদিনিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰেদযিতা…পে… ৰুত্তত্তা’’তি. অঙ্গানীতি নাযং তপ্পরভাৰেন বহুৰচননিদ্দেসো অনন্তভাৰতো, কেৰলঞ্চ অঙ্গানং বহুত্তা বহুৰচনং, তেন কিং সিদ্ধং? পচ্চেকম্পি যোজনা সিদ্ধা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা’’তি. যদি ‘‘সুখং ঠপেত্ৰা’’তি যোজনাযং সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, সেসা তযো, চত্তারো চ খন্ধা হোন্তীতি ৰত্তব্বং সিযাতি? ন, চতূসু তিণ্ণং অন্তোগধত্তা. তেনাহ ‘‘সব্বযোজনা…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.

২. অসমযৰিমোক্খেনাতি হেট্ঠামগ্গৰিমোক্খেন. সো হি লোকিযৰিমোক্খো ৰিয অধিগমৰল়ঞ্জনত্থং পকপ্পেতব্বসমযৰিসেসাভাৰতো এৰং ৰুত্তো. অগ্গমগ্গৰিমোক্খো পন একচ্চাসৰৰিমুত্তিৰচনতো ইধ নাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি. একচ্চেহি আসৰেহি ৰিমুত্তোতি দিট্ঠাসৰাদীহি সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তো. অসময…পে… লাভেনাতি যথাৰুত্তঅসমযৰিমোক্খস্স উপনিস্সযভূতস্স অধিগমেন. ততো এৰ সাতিসযেন, একচ্চেহি কামাসৰেহি ৰিমুত্তো ৰিক্খম্ভনৰসেনাতি অত্থো. সো এৰ একচ্চসমযৰিমোক্খলাভী যথাৰুত্তো সমযৰিমুত্তো অসমযৰিমোক্খৰিসেসস্স ৰসেন সমযৰিমোক্খপঞ্ঞত্তিযা অধিপ্পেতত্তা. সোতি অসমযৰিমোক্খূপনিস্সযসমযৰিমোক্খলাভী. তেন সাতিসযেন সমযৰিমোক্খেন. তথাৰিমুত্তোৰ হোতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা তথাৰিমুত্তো হোতি, তস্মা সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অরহতীতি পরিঞ্ঞাতত্থং হেতুনা পতিট্ঠাপেতি. ব্যতিরেকমুখেনপি তমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘পুথুজ্জনো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমুদাচারভাৰতোতি সমুদাচারস্স সম্ভৰতো. সোতি ঝানলাভী পুথুজ্জনো.

যদি পুনরাৰত্তকধম্মতায পুথুজ্জনো সমযৰিমুত্তোতি ন ৰুত্তো, তদভাৰতো কস্মা অরহা তথা ন ৰুত্তোতি আহ ‘‘অরহতো পনা’’তিআদি. তদকারণভাৰন্তি তেসং ৰিমোক্খানং, তস্স ৰা সমযৰিমুত্তিভাৰস্স অকারণভাৰং. সব্বোতি সুক্খৰিপস্সকোপি সমথযানিকোপি অট্ঠৰিমোক্খলাভীপি. বহিঅব্ভন্তরভাৰা অপেক্খাসিদ্ধা, ৰত্তু অধিপ্পাযৰসেন গহেতব্বরূপা চাতি আহ ‘‘বাহিরানন্তি লোকুত্তরতো বহিভূতান’’ন্তি.

৩. রূপতো অঞ্ঞং ন রূপন্তি তত্থ রূপপটিভাগং কসিণরূপাদি রূপ-সদ্দেন গহিতন্তি তদঞ্ঞং পঠমততিযারুপ্পৰিসযমত্তং অরূপক্খন্ধনিব্বানৰিনিমুত্তং অরূপ-সদ্দেন গহিতং দট্ঠব্বং. পটিপক্খভূতেহি কিলেসচোরেহি অমূসিতব্বং ঝানমেৰ চিত্তমঞ্জূসং. সমাধিন্তি ৰা সমাধিসীসেন ঝানমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৪. অত্তনো অনুরূপেন পমাদেনাতি এত্থ অনাগামিনো অধিকুসলেসু ধম্মেসু অসক্কচ্চঅসাতচ্চকিরিযাদিনা. খীণাসৰস্স পন তাদিসেন পমাদপতিরূপকেন, তাদিসায ৰা অসক্কচ্চকিরিযায. সা চস্স উস্সুক্কাভাৰতো ৰেদিতব্বা. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুরিসা. সমযেন সমযন্তি সমযে সমযে. ভুম্মত্থে হি এতং করণৰচনং উপযোগৰচনঞ্চ. অনিপ্ফত্তিতোতি সমাপজ্জিতুং অসক্কুণেয্যতো. অস্সাতি ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিনা ৰুত্তস্স ইমস্স অট্ঠকথাৰচনস্স. তেনাতি যথাভতেন সুত্তেন.

৫. যেনাধিপ্পাযেন ‘‘ধম্মেহী’’তি ৰত্তব্বন্তি ৰুত্তং, তং ৰিৰরন্তো ‘‘ইধা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ‘‘পরিহানধম্মো অপরিহানধম্মো’’তি এতস্মিং পদদ্ৰযে. তত্থাতি ‘‘কুপ্পধম্মো অকুপ্পধম্মো’’তি পদদ্ৰযে. সতি ৰচননানত্তে অত্থেৰ ৰচনত্থনানত্তন্তি আহ ‘‘ৰচনত্থনানত্তমত্তেন ৰা’’তি. ৰচনত্থগ্গহণমুখেন গহেতব্বস্স পন ৰিভাৰনত্থস্স নত্থেত্থ নানত্তং, যতো তেসং পরিযাযন্তরতাসিদ্ধি.

৭-৮. সমাপত্তিচেতনাতি যায চেতনায সমাপত্তিং নিব্বত্তেতি সমাপজ্জতি চ. তেনাহ ‘‘তদাযূহনা’’তি. আরক্খপচ্চুপট্ঠানা সতীতি কত্ৰা আহ ‘‘অনুরক্খণা…পে… সতী’’তি. তেনাহ ‘‘একারক্খো সতারক্খেন চেতসা ৰিহরতী’’তি. তথা হি সা ‘‘কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসতী’’তি ৰুত্তা.

১১. অগ্গমগ্গট্ঠোপি ইতরমগ্গট্ঠা ৰিয অনুপচ্ছিন্নভযত্তা ভযূপরতৰোহারং লভতীতি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গট্ঠো চ…পে… ভযূপরতো’’তি.

১২. কেচীতি তিহেতুকপটিসন্ধিকে মন্দবুদ্ধিকে সন্ধাযাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘দুপ্পঞ্ঞাতি ইমিনা গয্হন্তী’’তি. দুব্বলা পঞ্ঞা যেসং তে দুপ্পঞ্ঞাতি.

১৪. অনিযতধম্মসমন্নাগতস্সেৰ পচ্চযৰিসেসেন নিযতধম্মপটিলাভোতি আহ ‘‘যত্থ…পে… হোন্তী’’তি. তদভাৰাতি নিযতানিযতৰোমিস্সায পৰত্তিযা অভাৰা.

১৬. পরিযাদিযিতব্বানীতি পরিযাদকেন মগ্গেন খেপেতব্বানি. তণ্হাদীনং পলিবুধনাদিকিরিযায মত্থকপ্পত্তিযা সীসভাৰো ৰেদিতব্বো, নিব্বানস্স পন ৰিসঙ্খারভাৰতো সঙ্খারসীসতা. তেনাহ ‘‘সঙ্খারৰিৰেকভূতো নিরোধো’’তি. কেচি পন ‘‘সঙ্খারসীসং নিরোধসমাপত্তী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পঞ্ঞত্তিমত্তস্স সীসভাৰানুপপত্তিতো তদুদ্ধঞ্চ সঙ্খারপ্পৰত্তিসব্ভাৰতো. সহ ৰিযাতি একজ্ঝং ৰিয. এতেন সম-সদ্দস্স অত্থমাহ. সহত্থো হেস সম-সদ্দো. সংসিদ্ধিদস্সনেনাতি সংসিদ্ধিযা নিট্ঠানস্স উপরমস্স দস্সনেন.

ইধাতি ইমিস্সা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাল়িযা, ইমিস্সা ৰা তদট্ঠকথায. কিলেসপৰত্তসীসানন্তি কিলেসসীসপৰত্তসীসানং. তেসু হি গহিতেসু ইতরম্পি পরিযাদিযিতব্বং কিলেসভাৰেন পরিযাদিযিতব্বতাসামঞ্ঞেন চ গহিতমেৰ হোতীতি কিলেসৰট্টপরিযাদানেন মগ্গস্স ইতরৰট্টানম্পি পরিযাদিযনং. ৰট্টুপচ্ছেদকেন মগ্গেনেৰ হি জীৰিতিন্দ্রিযম্পি অনৰসেসতো নিরুজ্ঝতীতি. কস্মা পনেত্থ পৰত্তসীসং ৰিসুং গহিতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পৰত্তসীসম্পী’’তিআদি. ওধিসো চ অনোধিসো চ কিলেসপরিযাদানে সতি সিজ্ঝমানা পচ্চৰেক্খণৰারা তেন নিপ্ফাদেতব্বাতি ৰুত্তা. তেনেৰাহ ‘‘কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারা’’তি. ইদানি তমত্থং আগমেন সাধেন্তো ‘‘ৰিমুত্তস্মি’’ন্তিআদিমাহ. চুতিচিত্তেন হোতীতি ইদং যথাৰুত্তস্স কিলেসপরিযাদানসমাপনভূতস্স পচ্চৰেক্খণৰারস্স চুতিচিত্তেন পরিচ্ছিন্নত্তা ৰুত্তং, তস্মা চুতিচিত্তেন পরিচ্ছেদকেন পরিচ্ছিন্নং হোতীতি অত্থো.

১৭. তিট্ঠেয্যাতি ন উপগচ্ছেয্য. ঠানঞ্হি গতিনিৰত্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘নপ্পৰত্তেয্যা’’তি.

১৮. পযিরুপাসনায বহূপকারত্তা পযিরুপাসিতব্বত্তা.

২০. অগ্গৰিজ্জা যস্স অনধিগতৰিজ্জাদ্ৰযস্স হোতি, সো চে পচ্ছা ৰিজ্জাদ্ৰযং অধিগচ্ছতি, তস্স পঠমং অধিগতৰিজ্জাদ্ৰযস্স ৰিয অতেৰিজ্জতাভাৰা যদিপি নিপ্পরিযাযতা তেৰিজ্জতা, পঠমং অধিগতৰিজ্জাদ্ৰযস্স পন সা সৰিসেসাতি দস্সেন্তো ‘‘যায কতকিচ্চতা’’তিআদিমাহ. তত্থ অগ্গৰিজ্জাতি আসৰক্খযঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণমেৰ ৰা ৰেদিতব্বং. সা চ তেৰিজ্জতাতি যোজনা.

২২. তত্থেৰাতি সচ্চাভিসম্বোধে এৰ.

২৪. তন্তি নিরোধসমাপত্তিলাভিনো উভতোভাগৰিমুত্ততাৰচনং. ৰুত্তলক্খণূপপত্তিকোতি দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি এৰং ৰুত্তলক্খণেন উপপত্তিতো যুত্তিতো সমন্নাগতো. এসেৰ নযোতি যথা চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো নিরোধতো চ ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তানং ৰসেন পঞ্চ উভতোভাগৰিমুত্তা ৰুত্তা, তথা সেক্খভাৰং পত্তানং ৰসেন পঞ্চ কাযসক্খিনো হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং.

দস্সনকারণাতি ইমিনা ‘‘দিস্ৰা’’তি এত্থ ত্ৰা-সদ্দো হেতুঅত্থোতি দস্সেতি যথা ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তিআদীসু. দস্সনে সতি পরিক্খযো, নাসতীতি আহ ‘‘দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা’’তি. পুরিমকিরিযাতি আসৰানং খযকিরিযায পুরিমকিরিযা. সমানকালত্তেপি হি কারণকিরিযা ফলকিরিযায পুরিমসিদ্ধা ৰিয ৰোহরীযতি. ততো নামকাযতো মুচ্চনতো. যতো হি যেন মুচ্চিতব্বং, তং নিস্সিতো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি. তস্সাতি কাযদ্ৰযৰিমুত্তিযা উভতোভাগৰিমুত্তভাৰস্স. অরূপলোকে হি ঠিতারহন্তৰসেনাযমত্থো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘সুত্তে হী’’তিআদি.

দ্ৰীহি ভাগেহীতি ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদভাগেহি. দ্ৰে ৰারেতি কিলেসানং ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছিন্দনৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং. কিলেসেহি ৰিমুত্তোতি ইদং পঠমততিযৰাদানং ৰসেন ৰুত্তং, ইতরং দুতিযৰাদস্স. অরূপজ্ঝানং যদিপি রূপসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তং তংসমতিক্কমাদিনা পত্তব্বত্তা, পৰত্তিনিৰারকেহি পন কামচ্ছন্দাদীহিযেৰস্স ৰিমুত্তি সাতিসযাতি দস্সেন্তো ‘‘নীৰরণসঙ্খাতনামকাযতো ৰিমুত্ত’’ন্তি আহ. যঞ্চাপি অরূপজ্ঝানং রূপলোকে ৰিৰেকট্ঠতাৰসেনপি রূপকাযতো ৰিমুত্তং, তং পন রূপপটিবন্ধছন্দরাগৰিক্খম্ভনেনেৰ হোতীতি ৰিক্খম্ভনমেৰ পধানন্তি ৰুত্তং ‘‘রূপতণ্হাৰিক্খম্ভনেন রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা’’তি. একদেসেন উভতোভাগৰিমুত্তং নাম হোতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা অভাৰা.

২৫. ‘‘সত্তিসযো’’তি ৰিয সমুদাযে পৰত্তো ৰোহারো অৰযৰেপি দিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন…পে… ৰুচ্চতী’’তি.

২৬. ফুট্ঠানন্তি ফস্সিতানং, অধিগতানন্তি অত্থো. অন্তোতি অন্তসদিসো ফস্সনায পরকালো. তদনন্তরো হি তপ্পরিযোসানো ৰিয হোতীতি. কালৰিসযো চাযং অন্ত-সদ্দো, ন পন কালত্থো. তেনাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তি. নামকাযেকদেসতোতি নীৰরণসঙ্খাতনামকাযেকদেসতো. আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি ৰিবন্ধৰিক্খম্ভনেন আলোচনে পকাসনে সমত্থস্স ঞাণচক্খুনো অধিট্ঠানসমুপ্পাদনতো. ন তু ৰিমুত্তোতি ৰিমুত্তোতি ন ৰুচ্চতেৰ.

২৮. ইমং পন নযন্তি ‘‘অপিচ তেস’’ন্তিআদিনা আগতৰিধিং. যেন ৰিসেসেনাতি যেন কারণৰিসেসেন. সোতি দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তানং যথাৰুত্তো পঞ্ঞায ৰিসেসো. পটিক্খেপো কতো কারণস্স অৰিভাৰিতত্তা. উভতোভাগৰিমুত্তো ৰিয, পঞ্ঞাৰিমুত্তো ৰিয ৰা সব্বথা অৰিমুত্তস্স সাৰসেসৰিমুত্তিযম্পি দিট্ঠিপ্পত্তস্স ৰিয পঞ্ঞায সাতিসযায অভাৰতো সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰো দট্ঠব্বো. সদ্ধায অধিমুত্তোতি ইদং আগমনৰসেন সদ্ধায অধিকভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, মগ্গাধিগমতো পনস্স পচ্চক্খমেৰ ঞাণদস্সনং.

৩১. ‘‘সোতোতি অরিযমগ্গস্স নাম’’ন্তি নিপ্পরিযাযেন তংসমঙ্গী সোতাপন্নোতি অধিপ্পাযেন চোদকো ‘‘অপি-সদ্দো কস্মা ৰুত্তো’’তি চোদনং উট্ঠাপেত্ৰা ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিৰরতি. ইতরো ‘‘নাপন্ন’’ন্তিআদিনা পরিহরতি. সমন্নাগতো এৰ নাম লোকুত্তরধম্মানং অকুপ্পসভাৰত্তা. ইতরেহীতি দুতিযমগ্গট্ঠাদীহি. সো এৰাতি পঠমফলট্ঠো এৰ. ইধাতি ইমস্মিং সত্তক্খত্তুপরমনিদ্দেসে. সোতং ৰা অরিযমগ্গং আদিতো পন্নো অধিগতোতি সোতাপন্নোতি ৰুচ্চমানে দুতিযমগ্গট্ঠাদীনং নত্থেৰ সোতাপন্নভাৰাপত্তি. সুত্তে পন সোতং অরিযমগ্গং আদিতো মরিযাদং অমুঞ্চিত্ৰাৰ পন্নো পটিপজ্জতীতি কত্ৰা মগ্গসমঙ্গী ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰুত্তো. পরিযাযেন ইতরোপি তস্স অপরিহানধম্মত্তা সোতাপন্নোতি ৰেদিতব্বং. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণায সমুদযসচ্চং ৰিয দুক্খসচ্চম্পি পচ্চৰেক্খিতং হোতি সচ্চদ্ৰযপরিযাপন্নত্তা কিলেসানন্তি আহ ‘‘চতুসচ্চপচ্চৰেক্খণাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন ফলপচ্চৰেক্খণউপরিমগ্গফলধম্মে চ সঙ্গণ্হাতি.

৩২. মহাকুলমেৰাতি উল়ারকুলমেৰ ৰুচ্চতি ‘‘কুলীনো কুলপুত্তো’’তিআদীসু ৰিয.

৩৩. সজ্ঝানকো অপরিহীনজ্ঝানো কালকতো ব্রহ্মলোকূপগো হুত্ৰা ৰট্টজ্ঝাসযো চে, উপরূপরি নিব্বত্তিত্ৰা নিব্বাযতীতি আহ ‘‘অনাগামিসভাগো’’তি. যতো সো ঝানানাগামীতি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অনাৰত্তিধম্মো’’তি.

৩৬. পরযোগে ত্ৰা-সদ্দো তদন্তো হুত্ৰা ‘‘পরসদ্দযোগে’’তি ৰুত্তো, অপ্পত্ৰাতি ৰুত্তং হোতীতি ‘‘অপ্পত্তং হুত্ৰা’’তি ইমিনা ৰুচ্চতি.

৩৭. তেনাতি ‘‘উপহচ্চা’’তি পদেন. ননু চ ৰেমজ্ঝাতিক্কমো ‘‘অতিক্কমিত্ৰা ৰেমজ্ঝ’’ন্তি ইমিনা পকাসিতো হোতীতি অধিপ্পাযো.

৪০. তণ্হাৰট্টসোতা তণ্হাৰট্টবন্ধা. তস্সাতি সোতস্স. সম্বন্ধে চেতং সামিৰচনং. উদ্ধংসোতস্স উপরিভৰূপগতা একংসিকাতি আহ ‘‘যত্থ ৰা তত্থ ৰা গন্ত্ৰা’’তি. তস্সাতি উদ্ধংসোতস্স. তত্থাতি অৰিহেসু. লহুসালহুসগতিকাতি লহুকালহুকাযুগতিকা, লহুকালহুকঞাণগতিকা ৰা. উপ্পজ্জিত্ৰাৰ নিব্বাযনকাদীহীতি আদি-সদ্দেন ‘‘আকাসং লঙ্ঘিত্ৰা নিব্বাযতী’’তিআদিনা ৰুত্তা তিস্সো উপমা সঙ্গণ্হাতি. অন্তরাউপহচ্চপরিনিব্বাযীহি অধিমত্ততা, উদ্ধংসোততো অনধিমত্ততা চ অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযীনং ন ৰেদিতব্বাতি যোজনা. তে এৰাতি অন্তরাউপহচ্চপরিনিব্বাযিউদ্ধংসোতা এৰ. যদি এৰং অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযীনং উপমাৰচনেন ততো মহন্ততরেহি কস্মা ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ততো মহন্ত…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি.

তেনাতি ‘‘নো চস্স, নো চ মে সিযা’’তি ৰচনেন. তেনাতি ৰা যথাৰুত্তেন তস্স অত্থৰচনেন. ইমস্স দুক্খস্সাতি ইমস্স সম্পতি ৰত্তমানস্স ৰিঞ্ঞাণাদিদুক্খস্স. উদযদস্সনং ঞাণং. চতূহিপীতি ‘‘নো চস্সা’’তি চতূহি পদেহি. যং অত্থীতি যং পরমত্থতো ৰিজ্জতি. তেনাহ ‘‘ভূতন্তি সসভাৰ’’ন্তি, ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকন্তি অত্থো. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৰে, সমনুপস্সথা’’তি. ৰিৰট্টমানসো ৰিৰিচ্চমানহদযো তণ্হাদিসোততো নিৰত্তজ্ঝাসযো. উপেক্খকো হোতীতি চত্তভরিযো ৰিয পুরিসো ভযং নন্দিঞ্চ পহায উদাসিনো হোতি.

অৰিসিট্ঠেতি হীনে. ৰিসিট্ঠেতি উত্তমে. ‘‘ভৰে’’তি ৰত্ৰা ‘‘সম্ভৰে’’তি ৰুচ্চমানং অৰুত্তৰাচকং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নো’’তিআদিমাহ. ভূতমেৰ ৰুচ্চতীতি যং ভূতন্তি ৰুচ্চতি, তদেৰ ভৰোতি চ ৰুচ্চতি, ভৰতি অহোসীতি ৰা. সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰো. তদাহারো তস্স ভৰস্স পচ্চযো. অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনানুক্কমেন লদ্ধায অরিযমগ্গপঞ্ঞায. তেনাতি সেক্খেন.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৩. কস্সচীতি কস্সচিপি. কথঞ্চীতি কেনচি পকারেন, ৰিক্খম্ভনমত্তেনাপীতি ৰুত্তং হোতি. অজ্ঝত্তগ্গহণস্সাতি অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তগ্গাহস্স.

৮৩. পুরিমগ্গহিতন্তি ‘‘করিস্সতি মে’’তিআদিনা চিত্তেন পঠমং গহিতং. তং কতন্তি তং তাদিসং উপকারং. পুঞ্ঞফলং উপজীৰন্তো কতঞ্ঞুপক্খে তিট্ঠতীতি ৰুত্তং ‘‘পুঞ্ঞফলং অনুপজীৰন্তো’’তি.

৯০. গুণপারিপূরিযা পরিপুণ্ণো যাৰদত্থো ইধ তিত্তোতি আহ ‘‘নিট্ঠিতকিচ্চতায নিরুস্সুক্কো’’তি.

দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯১. সেসসংৰরভেদেনাতি কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমতো সেসেন সংৰরৰিনাসেন. সো পন দ্ৰারৰসেন ৰুচ্চমানো মনোদ্ৰারিকো হোতীতি আহ ‘‘মনোসংৰরভেদেনা’’তি. ইদানি তং পকারভেদেন দস্সেন্তো ‘‘সতিসংৰরাদিভেদেন ৰা’’তি আহ, মুট্ঠসচ্চাদিপ্পৰত্তিযাতি অত্থো. যং কিঞ্চি সভাৰভূতং চরিতম্পি ‘‘সীল’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অকুসলস্সপি সীলপরিযাযো ৰুত্তো.

৯৪. সমানৰিসযানন্তি পঠমফলাদিকো সমানো এৰরূপো ৰিসযো এতেসন্তি সমানৰিসযা, তেসং.

১০৭. তদত্থো তপ্পযোজনো লোকুত্তরসাধকোতি অত্থো. তস্স পরমত্থসাসনস্স. মূলেকদেসত্তাতি মূলভাৰেন একদেসত্তা.

১১৮. উন্নল়ো উগ্গততুচ্ছমানো.

১২৩. সীলস্স অনুগ্গণ্হনং অপরিসুদ্ধিযং সোধনং অপারিপূরিযং পূরণঞ্চাতি আহ ‘‘সোধেতব্বে চ ৰড্ঢেতব্বে চা’’তি. অধিসীলং নিস্সাযাতি অধিসীলং নিস্সযং কত্ৰা উপ্পন্নপঞ্ঞায.

১২৪. গূথসদিসত্তমেৰ দস্সেতি, ন গূথকূপসদিসত্তন্তি অধিপ্পাযো. গূথৰসেনেৰ হি কূপস্সপি জিগুচ্ছনীযতাতি. অযঞ্চ অত্থো গূথরাসিযেৰ গূথকূপোতি ইমস্মিং পক্খে নৰত্তব্বো সিযা.

১৩০. সরভঙ্গসত্থারাদযো রূপভৰাদিকামাদিপরিঞ্ঞং কত্ৰা পঞ্ঞপেন্তো লোকিযং পরিঞ্ঞং সম্মদেৰ পঞ্ঞপেন্তীতি আহ ‘‘যেভুয্যেন ন সক্কোন্তী’’তি. অসমত্থভাৰং ৰা সন্ধায নো চ পঞ্ঞাপেতুং সক্কোন্তীতি ৰুত্তন্তি যোজনা.

তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৩. পরেনাতি অঞ্ঞেন, আণত্তেনাতি অত্থো. আণত্তিযা অত্তনা চাতি আণাপকস্স আণত্তিযা, অত্তনা চ আণত্তেন কতং তঞ্চ তস্স আণাপকস্স যং ৰচীপযোগেন কতন্তি যোজনা. আণত্তিযা পাপস্সাতি আণাপনৰসেন পসুতপাপস্স.

১৪৮. দেসনায করণভূতায. ধম্মানন্তি দেসনায যথাবোধেতব্বানং সীলাদিধম্মানং.

১৫২. অনন্তরন্তি ঞাণস্স উপট্ঠিতন্তি অনন্তরং ৰুত্তং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৰচন’’ন্তি. লুজ্জতীতি ইদং যেন কারণেন লোক-সদ্দো তদত্থে পৰত্তো, তং দস্সেতীতি আহ ‘‘কারণযুত্ত’’ন্তি.

১৫৬. সহিতাসহিতস্সাতি কুসলসদ্দযোগেন সামিৰচনং ভুম্মত্থেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সহিতাসহিতেতি অত্থো’’তি. সহিতভাসনেন দেসকসম্পত্তি, সহিতাসহিতকোসল্লেন সাৰকসম্পত্তি ৰেদিতব্বা. পরিসসম্পত্তিপি ঞাণসম্পন্নস্স ধম্মকথিকস্স পটিভানসম্পদায কারণং হোতীতি আহ ‘‘সাৰকসম্পত্তিযা বোধেতুং সমত্থতাযা’’তি.

১৫৭. কুসলধম্মেহীতি সমথৰিপস্সনাধম্মেহি. চতুত্থো ৰুত্তো, যো নেৰ সঙ্ঘং নিমন্তেতি, ন দানং দেতি.

১৬৬. যমিদং ‘‘কালেনা’’তি ৰুত্তন্তি ‘‘যো তত্থ অৰণ্ণো, তম্পি ভণতি কালেন. যোপি তত্থ ৰণ্ণো, তম্পি ভণতি কালেনা’’তি যং ইদং পাল়িযং ৰুত্তং, তত্র তস্মিং ৰচনে ৰাক্যে যো পুগ্গলো ‘‘কালেন ভণতী’’তি ৰুত্তো, সো কীদিসোতি ৰিচারণায তস্স দস্সনত্থং ‘‘কালঞ্ঞূ হোতী’’তিআদি পাল়িযং ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো সঙ্গহে আহাতি যোজনা.

১৬৮. পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৰিপত্তীতি তস্মিং অত্তভাৰে পঠমুপ্পন্নপচ্চযৰিপত্তি. তেসং ৰিপত্তি পৰত্তপ্পচ্চযৰিপত্তীতি যোজনা.

১৭৩. তেসন্তি পহীনাৰসিট্ঠকিলেসানং. ৰিমুত্তিদস্সনমেৰ হোতি ৰিমুত্তিঅত্থত্তা তংদস্সনস্স.

১৭৪. তন্তাৰুতানং ৰত্থানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং.

১৭৮. নামকাযোতি নামসমূহো. ইদমেৰ চ দ্ৰযন্তি সীলসংৰরপূরণং, সাজীৰাৰীতিক্কমনঞ্চাতি ইদমেৰ দ্ৰযং. ততোতি সাজীৰাৰীতিক্কমনতো. কথায হলিদ্দরাগাদিসদিসতাতি যোজনা. তেনাহ ‘‘ন পুগ্গলস্সা’’তি.

১৭৯. ইতি-সদ্দেনাতি ‘‘দারুমাসকো’’তি এত্থ ৰুত্তইতি-সদ্দেন. এৰংপকারেতি ইমিনাপি সলাকাদিকে সঙ্গণ্হাতি.

১৮১. অৰিসটসুখন্তি অৰিক্খেপসুখং.

১৮৭. খন্ধধম্মেসূতি সঙ্খতধম্মেসু. তদলাভেনাতি মগ্গফলালাভেন. অত্থেনাতি সীলাদিঅত্থেন.

চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯১. যথা তেসু পটিপজ্জিতব্বন্তি তেসু পঞ্চসু পুগ্গলেসু যথারহং উপমেয্যোপমাদস্সনমুখেন হিতূপদেসপটিপত্তিযা যথা অঞ্ঞেহি পটিপজ্জিতব্বন্তি অত্থো. কিরিযাৰাচী আরম্ভ-সদ্দো অধিপ্পেতো, ন ‘‘আরম্ভকত্তুস্স কসাৰপুচ্ছা’’তিআদীসু ৰিয ধম্মৰাচীতি আহ ‘‘আরম্ভকিরিযাৰাচকো সদ্দো’’তি. ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘মগ্গকিচ্চৰসেনা’’তি ৰুত্তং.

১৯২. গহণং ‘‘এৰমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছনং.

১৯৯. ন এৰং সম্বন্ধো অসমানজাতিকত্তা.

পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০২. ইদং সচ্চাভিসম্বোধাদিকং সঙ্গহিতং হোতি ফলস্স হেতুনা অৰিনাভাৰতো. তেনাহ ‘‘সাম’’ন্তিআদি. অনাচরিযকেন অত্তনা উপ্পাদিতেনাতি ইদং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৰিজ্জমানগুণকথনং, ন তব্বিধুরধম্মন্তরনিৰত্তনং তথারূপস্স অঞ্ঞস্স অভাৰতো. তেনস্স সাচরিযকতা, পরতো চ উপ্পত্তি পটিক্খিত্তাতি ইমমত্থমাহ ‘‘তত্থা’’তিআদিনা. তত্থ সাচরিযকত্তং পরূপদেসহেতুকতা, পরতো উপ্পত্তি উপদেসেন ৰিনাপি সন্নিস্সায নিব্বত্তীতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০৩. কুসলেসু ধম্মেসূতি আধারে ভুম্মং, ন ৰিসযেতি দস্সেন্তো ‘‘কুসলেসু ধম্মেসু অন্তোগধা’’তি আহ. ইদানি ৰিসযলক্খণং এতং ভুম্মন্তি দস্সেন্তো ‘‘বোধিপক্খিযধম্মেসু ৰা’’তিআদিমাহ. ‘‘তদুপকারতাযা’’তি ইদং কুসলেসু ধম্মেসু সাধেতব্বেসূতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. উম্মুজ্জনপঞ্ঞাযাতি উম্মুজ্জাপনপঞ্ঞায, উম্মুজ্জনাকারেন ৰা পৰত্তপঞ্ঞায. তেনেৰাতি উম্মুজ্জনমত্তত্তা এৰ. যথা হি ঞাণুপ্পাদো সংকিলেসপক্খতো উম্মুজ্জনং, এৰং সদ্ধুপ্পাদোপীতি আহ ‘‘সদ্ধাসঙ্খাতমেৰ উম্মুজ্জন’’ন্তি. চিত্তৰারোতি চিত্তপ্পবন্ধৰারো. পচ্চেকং ঠানৰিপস্সনাপতরণপতিগাধপ্পত্তিনিট্ঠত্তা তেসং পুগ্গলানং ‘‘অনেকে পুগ্গলা’’তি ৰুত্তং. কস্মা? তেনত্তভাৰেন অরহত্তস্স অগ্গহণতো. ততিযপুগ্গলাদিভাৰন্তি উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতপুগ্গলাদিভাৰং.

সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০৯. সোতাপন্নাদযোতি ৰুত্তৰিসেসযুত্তা সোতাপন্নসকদাগামিঝানানাগামিনো. অসা…পে… পনাতি এত্থ পন-সদ্দো ৰিসেসত্থদীপনো. তেন ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনানং সমুচ্ছিন্নত্তা’’তি ইদং ৰিসেসং দীপেতীতি ৰেদিতব্বং.

দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকরণ-অনুটীকা সমত্তা.