নিদানকথাৰণ্ণনা

পরিচ্ছেদো সত্তপ্পকরণভাৰো. সন্নিৰেসো সত্তন্নং পকরণানং তদৰযৰানঞ্চ ৰৰত্থানং. সাগরেহি তথা চিন্তাতি ‘‘ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীরভাৰৰিজাননত্থং চত্তারো সাগরা ৰেদিতব্বা’’তিআদিনা নযেন জলসাগরাদীহি সহ নযসাগরৰিচারো. ‘‘সতভাগেন সহস্সভাগেন ধম্মন্তরা ধম্মন্তরং সঙ্কমিত্ৰা সঙ্কমিত্ৰা দেসেসী’’তিআদিনা দেসনাভেদেহি অভিধম্মস্স গম্ভীরভাৰকথা দেসনাহি গম্ভীরতা.

‘‘এৰং তেমাসং নিরন্তরং দেসেন্তস্সা’’তিআদিনা দেসনাকালে ভগৰতো সরীরস্স যাপিতাকারৰিচারো দেসনা…পে… গহণং. তথা থেরস্স…পে…পি চাতি ‘‘অভিধম্মে ৰাচনামগ্গো নামা’’তিআদিনা অভিধম্মে ৰাচনামগ্গস্স সারিপুত্তত্থেরসম্বন্ধিততা তস্স চ তেনেৰ উপ্পাদিততা. যো হি ভগৰতা দেৰতানং দেসিতাকারো, সো অপরিচ্ছিন্নৰারনযতন্তিতায অনন্তো অপরিমাণো ন ভিক্খূনং ৰাচনাযোগ্গো, যো চ থেরস্স দেসিতাকারো, সো অতিসংখিত্ততায. নাতিসঙ্খেপনাতিৰিত্থারভূতো পন পাঠনযো থেরপ্পভাৰিতো ৰাচনামগ্গোতি.

ৰচনত্থৰিজাননেনাতিআদিনা কুসলা ধম্মাতিআদিপদানঞ্ঞেৰ অত্থৰণ্ণনং অকত্ৰা অভিধম্ম-সদ্দৰিচারস্স সম্বন্ধমাহ. ‘‘যে তে মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা. সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… সিক্খিতং সিক্খিংসু দ্ৰে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৰাদা’’তিআদিসুত্তৰসেন কিঞ্চাপি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চন্তি, ধম্ম-সদ্দো চ সমাধিআদীসু দিট্ঠপ্পযোগো, পরিযত্তিধম্মো এৰ পন ইধ অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তন্তাধিকা পাল়ীতি অত্থো’’তি আহ. তত্থ ধম্মব্যভিচারভাৰেন ৰিসেসতো অভিধম্মো ৰিয সুত্তন্তোপি ‘‘ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৬) অঞ্ঞত্থ চ সম্ভৰতো অভি-সদ্দেন নিৰত্তেতব্বত্থং দীপেতুং ‘‘সুত্তন্তা’’তি ৰুত্তং. ননু চ অতিরেকৰিসেসট্ঠা ভিন্নসভাৰা যতো তে যথাক্কমং অধিকৰিচিত্তপরিযাযেহি বোধিতা, তস্মা ‘‘ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেহী’’তি বহুৰচনেন ভৰিতব্বং, ন একৰচনেনাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘দ্ৰিন্নম্পি…পে… একৰচননিদ্দেসো কতো’’তি.

পযোগমেৰ নারহতি উপসগ্গ-সদ্দানং ধাতু-সদ্দস্সেৰ পুরতো পযোজনীযত্তা. অথাপি পযুজ্জেয্য অতিমালাদীসু অতি-সদ্দাদযো ৰিয. এৰম্পি যথা ‘‘অতিমালা’’তি এত্থ সমাসৰসেন অনাৰিভূতায কমনকিরিযায ৰিসেসকো অতি-সদ্দো, ন মালায, এৰমিধাপি অভি-সদ্দো ন ধম্মৰিসেসকো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্সাতি ইদং রুল়্হীৰসেন, অত্থে উপসজ্জতীতি ৰা উপসগ্গস্স অন্ৰত্থসঞ্ঞতং গহেত্ৰা ৰুত্তং. অতিছত্তাদীসু হি অতি-সদ্দো ইধ উপসগ্গোতি অধিপ্পেতো. তত্থ যথা কল্যাণো পূজিতো ৰা পুরিসো অতিপুরিসোতি ভৰতি, এৰং অতিরেকৰিসেসট্ঠানম্পি কল্যাণপূজিতত্থভাৰসম্ভৰতো কল্যাণং ৰা পূজিতং ৰা ছত্তং অতিছত্তন্তি সদ্দনযো ৰেদিতব্বো. কল্যাণপূজিতভাৰা হি গুণৰিসেসযোগেন ইচ্ছিতব্বা. গুণৰিসেসো চেস যদিদং পমাণাতিরেকো চ ৰিচিত্তরূপতা চ. এৰঞ্চ পন কত্ৰা ‘‘অকিরিযাযপী’’তি ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি. যথা চ অতিছত্তাদীসু, এৰং অভিধম্ম-সদ্দেপি দট্ঠব্বং. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তব্ভাৰদীপকত্তাতি অতিরেকৰিসেসভাৰদীপকত্তা.

একতো অনাগতত্তাতি ইদং সুত্তন্তে একতো আগতানং খন্ধাযতনাদীনং সুত্তন্তভাজনীযস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৬) চক্খাদীনং ছন্নং ইত্থিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণং সুখিন্দ্রিযাদীনং পঞ্চন্নং সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং পঞ্চন্নং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনঞ্চ তিণ্ণং ৰসেন ৰিসুং ৰিসুং সুত্তন্তভাৰেন আগতত্তা একসুত্তভাৰেন অনাগতানং বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং সুত্তন্তভাজনীযস্স অদিট্ঠত্তা চ ৰুত্তং, ন সুত্তন্তে একতো আগমনস্স সুত্তন্তভাজনীযস্স কারণত্তা. সুত্তন্তে একতো সব্বেন সব্বঞ্চ অনাগতা হি ভূমন্তরপরিচ্ছেদপটিসম্ভিদা সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰিভত্তা দিস্সন্তি, একতো আগতানি চ সিক্খাপদানি তথা ন ৰিভত্তানি. ৰেরমণীনং ৰিয পন সভাৰকিচ্চাদিৰিভাগৰিনিমুত্তো বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং সমানো ৰিভজনপ্পকারো নত্থি, যো সুত্তন্তভাজনীযং সিযাতি ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থীতি যুত্তং সিযা.

যদিপি পচ্চযধম্মৰিনিমুত্তো পচ্চযভাৰো নাম নত্থি, যথা পন পৰত্তো পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযো হোতি, সো তস্স পৰত্তিআকারৰিসেসো হেতুআদিভাৰো ততো অঞ্ঞো ৰিয পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৰোতি ৰুত্তো, সো চ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তিআদীসু পধানভাৰেন ৰুত্তো. তত্থ চ গুণীভূতা হেতুহেতুফলভূতা অৰিজ্জাসঙ্খারাদযোতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চযভাৰো উদ্দিট্ঠো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মানন্তিআদি উদ্দেসেন পরিচ্ছিন্নানংযেৰ খন্ধাদীনং খন্ধৰিভঙ্গাদীসু পঞ্হপুচ্ছকনযো দস্সিতো, ন ইতো অঞ্ঞথাতি কত্ৰা ৰুত্তং.

সুত্তন্তে সঙ্গীতিসুত্তন্তাদিকে. পঞ্চ সিক্খাপদানি পাণাতিপাতা…পে… পমাদট্ঠানা ৰেরমণীতি এৰং উদ্দিট্ঠানি. অঞ্ঞো পন ৰেরমণীনং ৰিভজিতব্বপ্পকারো নত্থীতি ইদং অতীতানিচ্চাদিৰিভাগো ৰেরমণীনং খন্ধাযতনাদীসু অন্তোগধত্তা তব্বসেনেৰ ৰিজানিতব্বো, ততো পন অঞ্ঞো অভিধম্মনযৰিধুরো ৰেরমণীনং ৰিভজিতব্বপ্পকারো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. তথা চ পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… জরামরণং অনিচ্চ’’ন্তি অনুপদধম্মসম্মসনকথাযং ন ৰেরমণিযো উদ্ধটা.

ননু ধম্মসঙ্গণীধাতুকথাদীনম্পি ৰসেন অভিধম্মপাল়িযা অতিরেকৰিসেসভাৰো দস্সেতব্বোতি? সচ্চমেতং, সো পন একন্তঅভিধম্মনযনিস্সিতো অৰুত্তোপি সিদ্ধোতি কত্ৰা ন দস্সিতো. এতেন ৰা নিদস্সনেন সোপি সব্বো নেতব্বো. অভিধম্মনযসামঞ্ঞেন ৰা অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেহি সো ৰুত্তো এৰাতি ন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

পঞ্হৰারাতি পুচ্ছনৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তা পাল়িনযা. এত্থেৰাতি ধম্মহদযৰিভঙ্গে এৰ. অপেক্খাৰসিকত্তা অপ্পমহন্তভাৰস্স যতো অপ্পমত্তিকা মহাধাতুকথাতন্তি ধম্মহদযৰিভঙ্গৰচনৰসেন অৰসেসা, তং দস্সনত্থং ‘‘ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগন্ত্ৰা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো’’তি ৰুত্তং. ধম্মহদয…পে… আগততন্তিতো রূপকণ্ডধাতুৰিভঙ্গাদীসু অনাগন্ত্ৰা মহাধাতুকথাযং আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৰাতি সম্বন্ধো. অথ ধাতুকথায ৰিত্থারকথা মহাধাতুকথা ধম্মহদযৰিভঙ্গে অনাগন্ত্ৰা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো ধাতুকথাযং অনাগন্ত্ৰা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৰাতি যোজেতব্বং.

উপলব্ভতীতি অনুলোমপচ্চনীযপঞ্চকস্স, নুপলব্ভতীতি পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকস্স উপলক্খণৰসেন ৰুত্তং. সচ্চিকট্ঠং নিস্সযন্তি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা দেসাদিঅনামসনেন রূপাদিসত্তপঞ্ঞাসধম্মপ্পভেদং সচ্চিকট্ঠমেৰ নিস্সযভূতং. সব্বত্থাতি এত্থাপি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগ্গহণত্থ’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধনীযং, তথা সব্বদা সব্বেসূতি এত্থাপি. যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা অট্ঠকথাযং আগতনযেন, অথ পন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যো সচ্চিকট্ঠোতি সচ্চিকট্ঠনিস্সযং উপলক্খেতি. এতেহীতি এতেহি ৰচনেহি. সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসেহি কথং সচ্চিকট্ঠাদীনং পদেসো একদেসভূতো সব্বোতি ৰুচ্চতি? পদেসানং পুথুত্তা. ‘‘সব্বেসু পদেসেসূ’’তি পচ্চেকং ভেদামসনৰসেন চাযং পঞ্হো পৰত্তোতি ন পুরিমেহি অৰসেসো.

উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছাতি একন্তি উপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞাগ্গহণপটিক্খেপগ্গহণনিগ্গণ্হনানং অনুলোমপটিলোমতো পটিঞ্ঞাঠপননিগ্গহপাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পৰত্তা তন্তি পঠমপঞ্চকস্স একং অঙ্গং একো অৰযৰোতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি নেতব্বং. নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৰং ইচ্ছতো সকৰাদিনো ‘‘ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসি ৰত্তব্বে খো পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৩) পটিঞ্ঞাঠপনেন, তেন ‘‘তৰ তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৰং পটিজানন্তো হেৰং নিগ্গহেতব্বে অথ তং নিগ্গণ্হাম সুনিগ্গহিতো চ হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ২) পরৰাদিনো অত্তনো পটিকম্মং যথা সকৰাদী ন নিব্বেঠেতি, এৰং করণং পটিকম্মৰেঠনং. পরৰাদিনো পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৰং ইচ্ছতো সকৰাদিনো তংনিদস্সনেন ‘‘এসো চে দুন্নিগ্গহিতো হেৰ’’ন্তি পটিকম্মনিদস্সনেন, ‘‘ৰত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… পরমত্থেনাতি (কথা. ১). নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৰং পটিজানন্তো হেৰং নিগ্গহেতব্বা. অথ অম্হে নিগ্গণ্হাসি দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি ৰত্ৰা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৫) নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহিতভাৰদস্সনেন অনিগ্গহিতভাৰকরণং নিগ্গহনিব্বেঠনং. ‘‘তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘তেন হি যে কতে নিগ্গহে সে নিগ্গহে দুক্কটে সুকতে পটিকম্মে সুকতা পটিপাদনা’’তি সকৰাদিনো নিগ্গহস্স, অনিগ্গহভাৰারোপনেন অত্তনো পটিকম্মস্স সুপটিকম্মভাৰকরণেন চ সকৰাদিনো নিগ্গহস্স ছেদো ৰিনাসনং পুগ্গলৰাদনিসেধনৰসেন সমুট্ঠিতত্তা. ধম্মতায অনুলোমনৰসেন উট্ঠহিত্ৰা তব্বিলোমনৰসেন পৰত্তো অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকো ৰুত্তৰিপরিযাযেন দুতিযপঞ্চকো ৰেদিতব্বো.

তদাধারোতি তে সচ্চিকট্ঠপরমত্থা রূপাদযো আধারা এতস্সাতি তদাধারো. এতেন ‘‘রূপস্মিং অত্তা’’তি এৰংপকারো পুগ্গলৰাদো দস্সিতো হোতি. তেসং ৰা আধারভূতোতি এতেন ‘‘অত্তনি রূপ’’ন্তি এৰংপকারো. অঞ্ঞত্র ৰা তেহীতি তেহি রূপাদীহি ৰিনা. আধারাধেয্যাদিভাৰেন অসংসট্ঠো ৰিসুংযেৰ ৰিনা. তেন সত্তাদিগুণেহি অৰোকিণ্ণো পুরিসোতি এৰমাদিকো. তংসামিভূততায ৰা তদধীনভাৰেন ‘‘অঞ্ঞত্র ৰা তেহী’’তি ৰুত্তন্তি ‘‘রূপৰা অত্তা’’তি এৰংপকারো পুগ্গলৰাদো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো. অনঞ্ঞোতি এতেন ‘‘রূপং অত্তা’’তি এৰংপকারো. রুপ্পনাদিসভাৰো রূপক্খন্ধাদীনং ৰিসেসলক্খণং, সপ্পচ্চযাদিসভাৰো সামঞ্ঞলক্খণং. রূপাদিতো অঞ্ঞো অনঞ্ঞো ৰা অঞ্ঞত্তে চ তদাধারাদিভূতো উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি সকৰাদী পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো. পুগ্গলৰাদী পুগ্গলস্স রূপাদীহি ন অঞ্ঞত্তং ইচ্ছতি রূপাদি ৰিয পচ্চক্খতো অনুমানতো ৰা গাহযিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তস্স চ কারকৰেদকভাৰস্স অযুজ্জমানকত্তা. নাপি অনঞ্ঞত্তং রুপ্পনসপ্পচ্চযাদিসভাৰপ্পসঙ্গতো পুগ্গলস্সেৰ অভাৰপ্পসঙ্গতো চ. যথেৰ হি ন ৰিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপিযতি, ন চ অঞ্ঞং ইন্ধনতো অগ্গিং সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞো সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা. অথ অনঞ্ঞো, নিদ্দহিতব্বংযেৰ দাহকং সিযা. এৰমেৰ ন ৰিনা রূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপিযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৰপ্পসঙ্গতোতি লদ্ধিযং ঠত্ৰা পুগ্গলৰাদী ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খিপতি. তত্থ অগ্গিন্ধনোপমা তাৰ যদি লোকৰোহারেন ৰুত্তা, অপল়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদ্দহিতব্বঞ্চ, পল়িত্তং ভাসুরুণ্হং অগ্গি দাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকরূপং পুরিমপচ্ছিমকালিকং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, যদি এৰং পুগ্গলো রূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো. অথ পরমত্থতো, তস্মিংযেৰ কট্ঠাদিকে পল়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি, তংসহজাতানি তীণি ভূতানি ইন্ধনং, এৰম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৰিয ইন্ধনতো রূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপন্নোতি ব্যাহতাতি ৰেদিতব্বং.

পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পটিজানন্তস্স পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো ৰুত্তেসু পকারেসু একেন পকারেন উপলব্ভমানো উপলব্ভতীতি ‘‘আপন্ন’’ন্তি ৰুত্তং ‘‘পটিঞ্ঞায একত্তাপন্ন’’ন্তি. একত্তাপন্নত্তা এৰ অপ্পটিক্খিপিতব্বং, পুগ্গলে পটিসিদ্ধে তদভিনিৰেসোপি অযাথাৰতো পুগ্গলৰাদিনো গহিতাকারসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন সকট্ঠানতো চাৰিতো পটিসেধিতো এৰ নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো’’তি. পুগ্গলোযেৰ ৰা তথা পস্সিতব্বত্তা দিট্ঠি. ‘‘সামী নিৰাসী কারকো ৰেদকো নিচ্চো ধুৰো’’তি অভিনিৰেসৰিসযভূতো হি পরিকপ্পমত্তসিদ্ধো পুগ্গলো ইধ পটিক্খিপীযতি, ‘‘ন চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা’’তিআদিনা ৰুত্তৰোহারপুগ্গলোতি অননুযোগো আকাসকুসুমস্স রত্তনীলাদিভাৰৰিচারণা ৰিযাতি অত্থো. পুব্বে ‘‘নুপলব্ভতী’’তি পটিজানিত্ৰা ৰিসেসচোদনায অনাপজ্জনতো পুন ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খেপো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসো. ৰঞ্ঝাপুত্তকস্স দীঘরস্সতানুযোগস্স ৰিয সব্বেন সব্বং পরমত্থতো অনুপলব্ভমানস্স পুগ্গলস্স রূপাদীহি অঞ্ঞানঞ্ঞতানুযোগস্স অননুযোগভাৰো এৰ ইধ অৰিপরীতত্থো.

যংকারণাতি এতেন ‘‘যতোনিদান’’ন্তি এত্থ ৰিভত্তিঅলোপো দট্ঠব্বোতি দস্সেতি. অজ্ঝাচরন্তীতি অভিভৰন্তি. অভিনন্দনাদযো তণ্হাদীহি যথাসঙ্খ্যং যোজেতব্বা, তণ্হাদিট্ঠীহি ৰা অভিনন্দনজ্ঝোসানানি, তীহিপি অভিৰদনং অৰিসেসেন ৰা তীহিপি তযো যোজেতব্বা. এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বন্তিআদিনা অভিনন্দনাদীনং অভাৰসূচনেন ফলূপচারতো অভিনন্দনাদীনং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিভূতং মগ্গফলং ৰুচ্চতি, তং পচ্চামসনঞ্চ এসেৰাতি ইদন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অভি…পে… ফলং ৰা’’তি.

‘‘ঞাযতীতি জান’’ন্তি উক্কংসগতিৰিজাননেন নিরৰসেসং ঞেয্যজাতং পরিগ্গয্হতীতি তব্বিসযায জানাতিকিরিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ করণং ভৰিতুমরহতীতি ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা পকরণৰসেন, ‘‘ভগৰা’’তি সদ্দন্তরসন্নিধানেন ৰা অযং অত্থো ৰিভাৰেতব্বো. পস্সং পস্সতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. জানন্তাপি ৰিপল্লাসৰসেন জানন্তি তিত্থিযা পঠমজ্ঝানঅরূপজ্ঝানেহি কামরূপপরিঞ্ঞাৰাদিনো. জানন্তো জানাতিযেৰ ভগৰা অনাগামিঅরহত্তমগ্গেহি তংপরিঞ্ঞাৰাদিতায. অযঞ্চ অত্থো দুক্খক্খন্ধসুত্তৰসেন (ম. নি. ১.১৬৩, ১৭৫ আদযো) ৰিভাৰেতব্বো. পঞ্ঞাচক্খুনা উপ্পন্নত্তা ৰা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অথ ৰা দিব্বচক্খুআদিকং পঞ্চৰিধম্পি চক্খুং ভূতো পত্তোতি চক্খুভূতো. এৰং ঞাণভূতোতিআদীসুপি দট্ঠব্বং. সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায সাতিসযো ভগৰতো ৰত্তুআদিভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘চতুসচ্চধম্মে ৰদতীতি ৰত্তা’’তিআদি. ‘‘পৰত্তা’’তি এত্থ প-কারস্স পকট্ঠত্থতং দস্সেতুং ‘‘চিরং…পে… পৰত্তা’’তি আহ. নিদ্ধারেত্ৰা নেতা নিন্নেতা.

‘‘একূননৰুতি চিত্তানী’’তি ৰুত্তা চিত্তসহচরিযায যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি. তেসঞ্চ পাল়িপদেসানং একেকং পদং উদ্ধরিত্ৰাপি কিঞ্চাপি কুসলত্তিকপদানিযেৰ উদ্ধরিত্ৰা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে চিত্তানি ৰিভত্তানি, কুসলত্তিকেন পন সভাৰধম্মসঙ্গহিতানং সেসত্তিকদুকপদানং অসঙ্গহিতানং অভাৰতো কুসলত্তিকপদুদ্ধারেন নযদস্সনভূতেন ইতরত্তিকদুকপদানিপি উদ্ধটানেৰাতি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা মাতিকাগ্গহণং সমত্থিতং ভৰতি.

সো চ ধম্মোতি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) পুরিমায পুরিমায পাল়িযা পচ্ছিমা পচ্ছিমা অত্থনিদ্দেসোতি ৰুত্তং. ‘‘সমানেন্তী’’তিসদ্দস্স পটপটাযতি-সদ্দস্স ৰিয সদ্দনযো দট্ঠব্বোতি দস্সেতুং ‘‘সমানং করোন্তী’’তি ৰুত্তং. সমানকরণঞ্চ ঊনপক্খিপনেন অধিকাপনযনেন ৰা হোতি, ইধ ঊনপক্খিপনেনাতি দস্সেতুং ‘‘পূরেন্তী’’তি ৰুত্তং. সমানেতব্বন্তি এত্থাপীতি ‘‘পট্ঠানং সমানেতব্ব’’ন্তি এত্থ.

বলৰতা ঞাণৰেগেন অভিধম্মপচ্চৰেক্খণৰসপ্পৰত্তেন. বলৰতো ঞাণৰেগস্স সব্বকিলেসক্খেপনৰসপ্পৰত্তস্স. গম্ভীরমেৰ গম্ভীরগতং দিট্ঠিগতন্তিআদীসু ৰিয. নিরৰসেসেনাতি ন কঞ্চি অৰসেসেত্ৰা. পঞ্চখীলরহিতেনাতি পঞ্চচেতোখীলরহিতেন.

একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসূতি ‘‘জাতিমদো’’তিআদিনা এককৰসেন আগতা তেসত্ততি, ‘‘কোধো চ উপনাহো চা’’তিআদিনা দুকৰসেন ছত্তিংস, ‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা তিকৰসেন পঞ্চাধিকং সতং, ‘‘চত্তারো আসৰা’’তিআদিনা চতুক্কৰসেন ছপ্পঞ্ঞাস, ‘‘পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদিনা পঞ্চকৰসেন পঞ্চসত্ততি, ‘‘ছ ৰিৰাদমূলানী’’তিআদিনা ছক্কৰসেন চতুরাসীতি, ‘‘সত্ত অনুসযা’’তিআদিনা সত্তকৰসেন একূনপঞ্ঞাস, ‘‘অট্ঠ কিলেসৰত্থূনী’’তিআদিনা অট্ঠকৰসেন চতুসট্ঠি, ‘‘নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তিআদিনা নৰকৰসেন একাসীতি, ‘‘দস কিলেসৰত্থূনী’’তিআদিনা দসকৰসেন সত্ততি, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপ্পাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানী’’তিআদিনা অট্ঠারসকৰসেন অট্ঠসতন্তি এৰং একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু. সেসা তেনৰুতাধিকং ছসতং কিলেসা. তে ব্রহ্মজালসুত্তাগতাহি দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ পঞ্চপঞ্ঞাসাধিকং সত্তসতং হোন্তি.

অথ ৰা চুদ্দসেকন্তাকুসলা, পঞ্চৰীসতি কুসলাব্যাকতসাধারণা, চুদ্দস কুসলত্তিকসাধারণা, উপচযাদিদ্ৰযং একং কত্ৰা সত্তৰীসতি রূপানি চাতি ইমে অসীতি ধম্মা, ইমেসু ভাৰদ্ৰযে একং ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকা একূনাসীতি, বাহিরা একূনাসীতীতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাসাধিকং সতং হোন্তি. ইমেসু একেকস্মিং দসন্নং দসন্নং কিলেসানং উপ্পজ্জনতো অসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৰা তেপঞ্ঞাস অরূপধম্মা, অট্ঠারস রূপরূপানি, আকাসধাতু, লক্খণরূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. তথা এত্থ ৰেদনং সুখিন্দ্রিযাদিৰসেন পঞ্চৰিধং কত্ৰা সত্তপঞ্ঞাস অরূপধম্মা, অট্ঠারস রূপরূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ৰিপস্সনূপগধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. এতেসু একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং.

অপরো নযো – দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ছ কিলেসা, দুতিযে সত্ত, ততিযে ছ, চতুত্থে সত্ত, পঞ্চমে ছ, ছট্ঠে সত্ত, সত্তমে ছ, অট্ঠমে সত্ত, নৰমে পঞ্চ, দসমে ছ, একাদসমে পঞ্চ, দ্ৰাদসমে চত্তারোতি সব্বে দ্ৰাসত্ততি, ইমে পঞ্চদ্ৰারিকা পঞ্চসু রূপাদীসু আরম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৰাসত্ততীতি সট্ঠিঅধিকানি তীণি সতানি, মনোদ্ৰারিকা পন ছসু আরম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৰাসত্ততি দ্ৰাসত্ততীতি কত্ৰা দ্ৰত্তিংসাধিকানি চত্তারি সতানি, সব্বানিপি দ্ৰানৰুতিঅধিকানি সত্তসতানি, তানি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰিসযতায চতুরাসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তীতি ৰেদিতব্বং.

অথ ৰা রূপারম্মণাদীনি পঞ্চ, অৰসেসরূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণৰসেন পঞ্চ ধম্মারম্মণকা সেসা চাতি দস, তে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো ৰীসতি, পঞ্ঞত্তি চাতি একৰীসতিযা আরম্মণেসু দ্ৰাসত্ততি দ্ৰাসত্ততি কিলেসাতি দ্ৰাদসাধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৰা দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ৰীসতি ধম্মা, দুতিযে দ্ৰাৰীসতি, ততিযে ৰীসতি, চতুত্থে দ্ৰাৰীসতি, পঞ্চমে একূনৰীসতি, ছট্ঠে একূনৰীসতি, সত্তমে একূনৰীসতি, অট্ঠমে একৰীসতি, নৰমে একূনৰীসতি, দসমে একৰীসতি, একাদসমে সোল়স, দ্ৰাদসমে সোল়সাতি সব্বে অকুসলধম্মা ছত্তিংসাধিকানি দ্ৰে সতানি, ইমে ছসু আরম্মণেসু পচ্চেকং ছত্তিং সাধিকানি দ্ৰে সতানি, সব্বে সোল়সাধিকানি চত্তারি সতানি চ সহস্সং হোন্তীতি এৰম্পি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং ৰেদিতব্বং.

ইতরেসন্তি তণ্হাৰিচরিতানং ‘‘অতীতানি ছত্তিংসা’’তিআদিনা অতীতাদিভাৰামসনতো. খেপনেতি অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দনে. ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৰা’’তি হি ৰুত্তং. পরমত্থতো অতীতাদীনং মগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা ‘‘অতীতাদিভাৰামসনা অগ্গহণং খেপনে’’তি ৰুত্তং. যং পন পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো দস্সনেন পহাতব্বস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা তিকে, তথা দস্সনেন পহাতব্বাতীততিকতিকে ‘‘অতীতা দস্সনেন পহাতব্বা’’তিআদিনা চ তীসু কালেসু দস্সনাদিপহাতব্বৰচনং কতং, তং অতীতাদীনং সংকিলিট্ঠতায অপাযগমনীযতায চ দস্সনপহাতব্বেহি নিরতিসযত্তা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ন ভাসিতত্থৰচনন্তি ইদং ‘‘হিতপরিযাযৰচন’’ন্তি এতেন নিৰত্তিতস্স একদেসকথনং. যথা হি অযং অত্থ-সদ্দো ন ভাসিতত্থৰচনং, এৰং ৰিসযপ্পযোজনাদিৰচনম্পি ন হোতীতি. যথাৰুত্তস্সাতি হিতপরিযাযস্স. ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি পদস্স নিদ্দেসে ‘‘অত্তত্থো ৰা পরত্থো ৰা’’তিআদিনা (মহানি. ৬৯) কিঞ্চাপি সুত্তনিরপেক্খং অত্তত্থাদযো ৰুত্তা সুত্তত্থভাৰেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতীতি আহ ‘‘তে সুত্তং সূচেতী’’তি. ইমস্মিং ৰিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থৰচনম্পি হোতি. পুরিমকা হি পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপরিযাযা, ততো পরে ছ ভাসিতত্থপ্পভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৰা. তত্থ দুরধিগমতায ৰিভাৰনে অলদ্ধগাধো গম্ভীরো, ন ৰিৰটো গুল়্হো, মূলুদকাদযো ৰিয পংসুনা অক্খরসন্নিৰেসাদিনা তিরোহিতো পটিচ্ছন্নো, নিদ্ধারেত্ৰা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথারুতৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো নীতো. অনৰজ্জনিক্কিলেসৰোদানা পরিযাযৰসেন ৰুত্তা, কুসলৰিপাককিরিযধম্মৰসেন ৰা. পরমত্থো নিব্বানং, অৰিপরীতসভাৰো এৰ ৰা. সাতিসযং পকাসিতানি তপ্পরভাৰেন পকাসিতত্তা. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ১২৪২), ‘‘সকৰাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৰমাদীসু সুত্ত-সদ্দো উপচরিতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদমেৰ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৰুত্ত’’ন্তি. একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনাতি ইদম্পি ৰিনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পরভাৰংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তপ্পরভাৰো চ ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো, তথা অত্তত্থাদিপ্পকাসনপধানতাপি. ইতরেহীতি ৰিনযাভিধম্মেহি.

রত্তিআদীসূতি রত্তিরাজৰিনযেসু ৰিসযভূতেসু. ননু চ ‘‘অভিরত্তী’’তি অৰুত্তত্তা রত্তিগ্গহণং ন কত্তব্বং, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি চ ঞাণলক্খণকিরিযাৰিসেসকো অভি-সদ্দোতি? ন, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি অভি-সদ্দৰিসিট্ঠানং ঞাতলক্খিতসদ্দানং রত্তিসদ্দেন সমানাধিকরণতায রত্তিৰিসযত্তা. এত্থ চ ৰাচকসদ্দসন্নিধানে নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভি-সদ্দো লক্খণে ৰত্ততীতি ৰুত্তো. অভিলক্খিতসদ্দপরিযাযো চ অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি দট্ঠব্বো, অভিৰিনযসদ্দস্স পন অভিপুরিসস্স ৰিয সমাসসিদ্ধি দট্ঠব্বা. অনেকত্থা হি নিপাতা, অনেকত্থভেদো চ সদ্দানং পযোগৰিসযোতি.

কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিরপেক্খা ন সন্তি, আণাদযো পন ৰিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৰিসেসযোগৰসেন তেসং ভেদো ৰুত্তো. যথা হি আণাৰিধানং ৰিসেসতো আণারহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো, এৰং ৰোহারপরমত্থৰিধানানি চ ৰিধাযকাধীনানীতি আণাদিৰিধিনো দেসকাযত্ততা ৰুত্তা. অপরাধজ্ঝাসযানুরূপং ৰিয ধম্মানুরূপম্পি সাসনং ৰিসেসতো তথাৰিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি ৰুত্তং ‘‘সাসিতব্ব…পে… তব্বভাৰেনা’’তি. সংৰরাসংৰরনামরূপানং ৰিয ৰিনিৰেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৰাচাৰত্থুস্মিং, নাসতীতি ৰিসেসতো তদধীনন্তি আহ ‘‘কথেতব্বস্স…পে… কথা’’তি. উপারম্ভাদীতি উপারম্ভনিস্সরণধম্মকোসরক্খণানি. পরিযাপুণনাদীতি পরিযাপুণনসুপ্পটিপত্তিদুপ্পটিপত্তিযো.

তন্তিসমুদাযো অৰযৰতন্তিযা আধারো যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৰিসযৰিসযিমুখেন ৰা ৰিনযাদীনংযেৰ গম্ভীরভাৰস্স ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মো হি ৰিনযাদযো, তেসঞ্চ ৰিসযো অত্থো, ধম্মত্থৰিসযা চ দেসনাপটিৰেধাতি. ‘‘পটিৰেধস্সা’’তিআদিনা ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিদ্ধত্তা দেসনায উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পটিৰেধস্স উপ্পাদেতুঞ্চ পটিৰিজ্ঝিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যত্তা দুক্খোগাহতং দস্সেতি.

ধম্মানুরূপং যথাধম্মন্তি চ অত্থো যুজ্জতি. দেসনাপি হি পটিৰেধো ৰিয অৰিপরীতং সৰিসযৰিভাৰনতো ধম্মানুরূপং পৰত্ততি যতো ‘‘অৰিপরীতাভিলাপো’’তি ৰুচ্চতি. ধম্মনিরুত্তিং দস্সেতীতি এতেন দেসনাসদ্দসভাৰাতি দীপেতি. তথা হি নিরুত্তিপটিসম্ভিদায পরিত্তারম্মণাদিভাৰো পাল়িযং ৰুত্তো, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তংতংসভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদিনা সদ্দারম্মণতা. ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৰাচকোতি ৰচনৰচনীযং ৰৰত্থপেত্ৰা তংতংৰচনীযৰিভাৰনৰসেন পৰত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি. ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৰত্তা ধম্মদেসনানং ৰিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৰেন ঞাতো উগ্গহিতাদিৰসেন চ পুব্বে পৰত্তিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পরেসং অৰবোধনত্থং পৰত্তিতো তদত্থপ্পকাসনকো সদ্দো দেসনাতি. অথ ৰা যথাৰুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা মুসাৰাদাদযো ৰিয. ৰচনস্স পৰত্তনন্তি চ যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদমাহ. সো হি ৰচনং পৰত্তেতি, তং ৰা এতেন পৰত্তীযতীতি পৰত্তনং. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি দেসনা. পকারেহি ঞাপীযতি এতেন, পকারতো ঞাপেতীতি ৰা পঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতীতি. তেনেৰাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তিআদি. অভিসমেতি, অভিসমীযতি ৰা এতেনাতি অভিসমযোতি এৰম্পি অভিসমযত্থো সম্ভৰতি. অভিসমেতব্বতো পন অভিসমযোতি দুতিযৰিকপ্পে পটিৰেধোযেৰাতি.

ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বাতি অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্করভাৰতো তংদেসনায পটিৰেধনসঙ্খাতস্স পটিৰেধস্স উপ্পাদনৰিসযিকরণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা.

কারণে ফলৰোহারেন তে ধম্মা দুক্খায সংৰত্তন্তীতি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘উপারম্ভ…পে… হেতুভাৰেনা’’তি. অঞ্ঞং অত্থন্তি উপারম্ভং নিস্সরণঞ্চ. নিট্ঠাপেত্ৰাতি কথনৰসেন পরিযোসাপেত্ৰা. তস্স ‘‘আরদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতোতি পাঠো যুত্তো, ‘‘সঙ্গীতিযা’’তি পন লিখন্তি. পুরিমং ৰা সঙ্গীতিযাতি ভাৰেন ভাৰলক্খণে ভুম্মং, পচ্ছিমং অধিকরণে. পিটকাদীতি পিটকনিকাযঙ্গধম্মক্খন্ধানি.

তত্থ অঙ্গেসু সুত্তঙ্গমেৰ ন সম্ভৰতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ৰুত্তত্তা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;

সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা);

সব্বস্সপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো নেত্তিযং ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৰার). ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২) সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং, তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতত্তা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৰা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ব্যাকরণন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণন্তি.

এৰং সন্তে সগাথকানম্পি পঞ্হৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৰেয্যাকরণাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো ‘‘গাথাৰিরহে পন সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যঙ্গাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি.

ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থাতি? ন, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণভাৰস্স নিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৰো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৰেনেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং সুত্তনামকন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা’’তি, তদপি নত্থি. যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি সগাথকং, সহভাৰো চ নাম অত্ততো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো.

জিনসাসনং অভিধম্মো. পটিৰিদ্ধট্ঠানং পটিৰেধভূমি পটিৰেধাৰত্থা, পটিৰেধহেতু ৰা. ‘‘সো এৰং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১-১২) ৰুত্তং. পাল়িযং পন ‘‘সো এৰং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিতং. সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তি আগতং (সং. নি. ৫.১১-১২). পচ্চযাদীহীতি পচ্চযসভাৰৰূপসমতদুপাযাদীহি. পরৰাদিচোদনং পত্ৰাতি অট্ঠকথাযং আগতং পরৰাদিচোদনং পত্ৰা. অধিগ…পে… রূপেনাতি অধিগন্তব্বো চ সো দেসেতব্বো চাতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বো, সো এৰ ধম্মো, তদনুরূপেন. এত্থ চ যথাধম্মসাসনত্তা যথাধিগতধম্মদেসনাভাৰতো অভিধম্মস্স অভিসম্বোধি অধিগমনিদানং. দেসকালাদিযেৰ দেসনানিদানং. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘দেসনানিদানং যাৰ ধম্মচক্কপ্পৰত্তনা’’তি ৰুত্তং, তং অভিধম্মদেসনাৰিসেসেন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তে ৰা দেসিতেহি অরিযসচ্চেহি সকলাভিধম্মপদত্থসঙ্গহতো, পরমত্থতো অভিধম্মভূতানং ৰা সম্মাদিট্ঠিআদীনং তত্থ দেসিতত্তা ৰুত্তং. তত্তকানংযেৰ দেসনারুল়্হতায অড্ঢছক্কেসু জাতকসতেসু পরিপাচনং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি এত্তকাসু এৰ জাতীসু পুঞ্ঞাদিসম্ভারসম্ভরণং, কিং পন কারণং এত্তকা এৰ জাতিযো দেসিতাতি? তদঞ্ঞেসং অট্ঠুপ্পত্তিযা অভাৰতো.

সুমেধকথাৰণ্ণনা

উপ্পন্নে বুদ্ধে ততো অত্তানং সেয্যতো ৰা সদিসতো ৰা দহন্তো ঝানাভিঞ্ঞাহি পরিহাযতি, ন তথা সুমেধপণ্ডিতো অট্ঠাসীতি তস্স ঝানাভিঞ্ঞাহি অপরিহানি দট্ঠব্বা. তেনেৰাহ ‘‘তাপসেহি অসমো’’তি. যথা নিব্বানং, অঞ্ঞং ৰা নিচ্চাভিমতং অৰিপরীতৰুত্তিতায সব্বকালং তথাভাৰেন ‘‘সস্সত’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধানং ৰচনন্তি তস্স সস্সততা ৰুত্তা. তেনেৰাহ ‘‘অৰিপরীতমেৰা’’তি. উপপারমীআদিৰিভাগেন অনেকপ্পকারতা. সমাদানাধিট্ঠানন্তি সমাদানস্স অধিট্ঠানং পৰত্তনং করণন্তি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি পারমীপৰিচযঞাণপ্পভাৰেন. মহানুভাৰঞ্হি তং ঞাণং বোধিসম্ভারেসু অনাৰরণং অনাচরিযকং মহাবোধিসমুপ্পত্তিযা অনুরূপপুব্বনিমিত্তভূতং. তথা হি তং মনুস্সপুরিসভাৰাদিআধারমেৰ জাতং. কাযাদীসু অসুভসঞ্ঞাদিভাৰেন সুদ্ধগোচরা. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি পদস্স পকরণপরিচ্ছিন্নং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘লীনতা’’তি আহ. লীনতাতি চ সঙ্কোচো ৰীরিযহানি ৰীরিযারম্ভস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘এসা মে ৰীরিযপারমী’’তি.

নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.