৩. ততিযপারাজিকং
তীহীতি কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি. ৰিভাৰিতন্তি পকাসিতং, দেসিতং পঞ্ঞত্তন্তি ৰুত্তং হোতি.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৰণ্ণনা
১৬২. তিক্খত্তুং পাকারপরিক্খেপৰড্ঢনেনাতি তিক্খত্তুং পাকারপরিক্খেপেন নগরভূমিযা ৰড্ঢনেন. ৰিসালীভূতত্তাতি গাৰুতন্তরং গাৰুতন্তরং পুথুভূতত্তা. বারাণসিরঞ্ঞো কির (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬; খু. পা. অট্ঠ. ৬. রতনসুত্তৰণ্ণনা) অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি গব্ভো সণ্ঠাসি, সা ঞত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেদেসি, রাজা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা সম্মা পরিহরিযমানা গব্ভপরিপাককালে ৰিজাযনঘরং পাৰিসি. পুঞ্ঞৰন্তীনং পচ্চূসসমযে গব্ভৰুট্ঠানং হোতি, সা চ তাসং অঞ্ঞতরা, তেন পচ্চূসসমযে অলত্তকপটলবন্ধুজীৰকপুপ্ফসদিসং মংসপেসিং ৰিজাযি. ততো ‘‘অঞ্ঞা দেৰিযো সুৰণ্ণবিম্বসদিসে পুত্তে ৰিজাযন্তি, অগ্গমহেসী মংসপেসিন্তি রঞ্ঞো পুরতো মম অৰণ্ণো উপ্পজ্জেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা তেন অৰণ্ণভযেন তং মংসপেসিং একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৰা পটিকুজ্জিত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা গঙ্গায সোতে পক্খিপাপেসি. মনুস্সেহি ছড্ডিতমত্তে দেৰতা আরক্খং সংৰিদহিংসু. সুৰণ্ণপট্টিকঞ্চেত্থ জাতিহিঙ্গুলকেন ‘‘বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পজা’’তি লিখিত্ৰা বন্ধিংসু. ততো তং ভাজনং ঊমিভযাদীহি অনুপদ্দুতং গঙ্গাসোতেন পাযাসি.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতরো তাপসো গোপালককুলং নিস্সায গঙ্গাতীরে ৰিহরতি. সো পাতোৰ গঙ্গং ওতিণ্ণো তং ভাজনং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায অগ্গহেসি. অথেত্থ তং অক্খরপট্টিকং রাজমুদ্দিকালঞ্ছনঞ্চ দিস্ৰা মুঞ্চিত্ৰা তং মংসপেসিং অদ্দস. দিস্ৰানস্স এতদহোসি ‘‘সিযা গব্ভো, তথা হিস্স দুগ্গন্ধপূতিভাৰো নত্থী’’তি. উদকপ্পৰাহেনাগতস্সপি হি উস্মা ন ৰিগচ্ছতি, উস্মা চ নাম ঈদিসায সৰিঞ্ঞাণকতায ভৰেয্যাতি ‘‘সিযা গব্ভো’’তি চিন্তেসি. পুঞ্ঞৰন্ততায পন দুগ্গন্ধং নাহোসি সউসুমগতায পূতিভাৰো চ. এৰং পন চিন্তেত্ৰা অস্সমং নেত্ৰা নং সুদ্ধে ওকাসে ঠপেসি. অথ অড্ঢমাসচ্চযেন দ্ৰে মংসপেসিযো অহেসুং. তাপসো দিস্ৰা সাধুকতরং ঠপেসি. ততো পুন অড্ঢমাসচ্চযেন একমেকিস্সা পেসিযা হত্থপাদসীসানমত্থায পঞ্চ পঞ্চ পিল়কা উট্ঠহিংসু. অথ ততো অড্ঢমাসচ্চযেন একা মংসপেসি সুৰণ্ণবিম্বসদিসো দারকো, একা দারিকা অহোসি. তেসু তাপসস্স পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি, দারকানং পুঞ্ঞুপনিস্সযতো অঙ্গুট্ঠকতো চস্স খীরং নিব্বত্তি. ততো পভুতি চ খীরভত্তং অলভিত্থ. তাপসো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা খীরং দারকানং মুখে আসিঞ্চতি. তেসং পন যং যং উদরং পৰিসতি, তং সব্বং মণিভাজনগতং ৰিয দিস্সতি. চরিমভৰে বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু ৰিয উদরচ্ছৰিযা অচ্ছৰিপ্পসন্নতায এৰং তে নিচ্ছৰী অহেসুং. অপরে আহু ‘‘সিব্বিত্ৰা ঠপিতা ৰিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৰি অহোসী’’তি. এৰং তে নিচ্ছৰিতায ৰা লীনচ্ছৰিতায ৰা ‘‘লিচ্ছৰী’’তি পঞ্ঞাযিংসু.
তাপসো দারকে পোসেন্তো উস্সূরে গামং ভিক্খায পৰিসতি, অতিদিৰা পটিক্কমতি. তস্স তং ব্যাপারং ঞত্ৰা গোপালকা আহংসু – ‘‘ভন্তে, পব্বজিতানং দারকপোসনং পলিবোধো, অম্হাকং দারকে দেথ, মযং পোসেস্সাম, তুম্হে অত্তনো কম্মং করোথা’’তি. তাপসো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. গোপালকা দুতিযদিৰসে মগ্গং সমং কত্ৰা পুপ্ফেহি ওকিরিত্ৰা ধজপটাকা উস্সাপেত্ৰা তূরিযেহি ৰজ্জমানেহি অস্সমং আগতা. তাপসো ‘‘মহাপুঞ্ঞা দারকা, অপ্পমাদেনেৰ ৰড্ঢেথ, ৰড্ঢেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহং করোথ, পঞ্চগোরসেন রাজানং তোসেত্ৰা ভূমিভাগং গহেত্ৰা নগরং মাপেথ, তত্থ কুমারং অভিসিঞ্চথা’’তি ৰত্ৰা দারকে অদাসি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা দারকে নেত্ৰা পোসেসুং. দারকা ৰুড্ঢিমন্ৰায কীল়ন্তা ৰিৰাদট্ঠানেসু অঞ্ঞে গোপালকদারকে হত্থেনপি পাদেনপি পহরন্তি, তে রোদন্তি. ‘‘কিস্স রোদথা’’তি চ মাতাপিতূহি ৰুত্তা ‘‘ইমে নিম্মাতাপিতিকা তাপসপোসিতা অম্হে অতীৰ পহরন্তী’’তি ৰদন্তি. ততো নেসং পোসকমাতাপিতরোপি ‘‘ইমে দারকা অঞ্ঞে দারকে ৰিহেসেন্তি দুক্খাপেন্তি, ন ইমে সঙ্গহেতব্বা, ৰজ্জেতব্বা ইমে’’তি আহংসু. ততো পভুতি কির সো পদেসো ‘‘ৰজ্জী’’তি ৰুচ্চতি যোজনসতপরিমাণেন.
অথ তং পদেসং গোপালকা রাজানং তোসেত্ৰা অগ্গহেসুং. তত্থ চ নগরং মাপেত্ৰা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং কুমারং অভিসিঞ্চিত্ৰা রাজানং অকংসু. রজ্জসম্পত্তিদাযকস্স কম্মস্স কতত্তা অসম্ভিন্নে এৰ রাজকুলে উপ্পন্নত্তা চ রাজকুমারস্স পুঞ্ঞানুভাৰসঞ্চোদিতা দেৰতাধিগ্গহিতা অকংসূতি কেচি. দারকস্স দারিকায সদ্ধিং ৰারেয্যং কত্ৰা কতিকং অকংসু ‘‘বাহিরতো দারিকা ন আনেতব্বা, ইতো দারিকা ন কস্সচি দাতব্বা’’তি. তেসং পঠমসংৰাসেন দ্ৰে দারকা জাতা ধীতা চ পুত্তো চ. এৰং সোল়সক্খত্তুং দ্ৰে দ্ৰে জাতা. ততো তেসং দারকানং যথাক্কমং ৰড্ঢন্তানং আরামুয্যাননিৰাসট্ঠানপরিৰারসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোন্তং নগরং তিক্খত্তুং গাৰুতন্তরেন গাৰুতন্তরেন পরিক্খিপিংসু. তস্স পুনপ্পুনং ৰিসালীকতত্তা ‘‘ৰেসালী’’ত্ৰেৰ নামং জাতং. তেন ৰুত্তং – ‘‘তিক্খত্তুং পাকারপরিক্খেপৰড্ঢনেন ৰিসালীভূতত্তা ৰেসালীতি ৰুচ্চতী’’তি.
ইদম্পি চ নগরন্তি ন কেৰলং রাজগহসাৰত্থিযো যেৰাতি দস্সেতি. তত্থ মহাৰনং নামাতিআদি মজ্ঝিমভাণকসংযুত্তভাণকানং সমানট্ঠকথা. মজ্ঝিমট্ঠকথাযঞ্হি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬) সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৯৮৪-৯৮৫) ইমিনাৰ নযেন ৰুত্তং. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৫৯) পন ‘‘মহাৰনেতি বহিনগরে হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৰা ঠিতং সযংজাতং ৰনং অত্থি, যং মহন্তভাৰেনেৰ মহাৰনন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং মহাৰনে. কূটাগারসালাযন্তি তস্মিং ৰনসণ্ডে সঙ্ঘারামং পতিট্ঠাপেসুং. তত্থ কণ্ণিকং যোজেত্ৰা থম্ভানং উপরি কূটাগারসালাসঙ্খেপেন দেৰৰিমানসদিসং পাসাদং অকংসু, তং উপাদায সকলোপি সঙ্ঘারামো কূটাগারসালাতি পঞ্ঞাযিত্থা’’তি ৰুত্তং. ৰনমজ্ঝে কতত্তা ‘‘ৰনং নিস্সাযা’’তি ৰুত্তং. আরামেতি সঙ্ঘারামে. হংসৰট্টকচ্ছদনেনাতি হংসৰট্টকপটিচ্ছন্নেন, হংসমণ্ডলাকারেনাতি অত্থো.
অনেকপরিযাযেনাতি এত্থ পরিযায-সদ্দো কারণৰচনোতি আহ ‘‘অনেকেহি কারণেহী’’তি, অযং কাযো অৰিঞ্ঞাণকোপি সৰিঞ্ঞাণকোপি এৰম্পি অসুভো এৰম্পি অসুভোতি নানাৰিধেহি কারণেহীতি অত্থো. অসুভাকারসন্দস্সনপ্পৰত্তন্তি কেসাদিৰসেন তত্থাপি ৰণ্ণাদিতো অসুভাকারস্স সব্বসো দস্সনৰসেন পৰত্তং. কাযৰিচ্ছন্দনিযকথন্তি অত্তনো পরস্স চ করজকাযে ৰিচ্ছন্দনুপ্পাদনকথং. মুত্তং ৰাতিআদিনা ব্যতিরেকমুখেন কাযস্স অমনুঞ্ঞতং দস্সেতি. তত্থ আদিতো তীহি পদেহি অদস্সনীযতায অসারকতায মজ্ঝে চতূহি দুগ্গন্ধতায, অন্তে একেন লেসমত্তেনপি মনুঞ্ঞতাভাৰমস্স দস্সেতি. অথ খোতিআদিনা অন্ৰযতো সরূপেনেৰ অমনুঞ্ঞতায দস্সনং. ছন্দোতি দুব্বলরাগো. রাগোতি বলৰরাগো. ‘‘কেসা লোমাদী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যেপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. অসুভাতি আগন্তুকেন সুভাকারেন ৰিরহিতত্তা অসুভা. অসুচিনোতি অত্তনো সভাৰেনেৰ অসুচিনো. পটিকূলাতি নাগরিকস্স অসুচিকট্ঠানং ৰিয জিগুচ্ছনীযত্তা পটিকূলা.
কেসা নামেতে ৰণ্ণতোপি পটিকূলা, সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি আসযতোপি ওকাসতোপি পটিকূলাতি দস্সেন্তো ‘‘সো চ নেসং…পে… পঞ্চহি কারণেহি ৰেদিতব্বো’’তি আহ. মনুঞ্ঞেপি (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৮৩; ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) হি যাগুপত্তে ৰা ভত্তপত্তে ৰা কেসৰণ্ণং কিঞ্চি দিস্ৰা ‘‘কেসমিস্সকমিদং, হরথ ন’’ন্তি জিগুচ্ছন্তি, এৰং কেসা ৰণ্ণতো পটিকূলা. রত্তিং পরিভুঞ্জন্তাপি কেসসণ্ঠানং অক্কৰাকং ৰা মকচিৰাকং ৰা ছুপিত্ৰা তথেৰ জিগুচ্ছন্তি, এৰং সণ্ঠানতোপি পটিকূলা. তেলমক্খনপুপ্ফধূপাদিসঙ্খারৰিরহিতানঞ্চ কেসানং গন্ধো পরমজেগুচ্ছো হোতি, ততো জেগুচ্ছতরো অগ্গিম্হি পক্খিত্তানং. কেসা হি ৰণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিকূলাপি সিযুং, গন্ধেন পন পটিকূলাযেৰ. যথা হি দহরস্স কুমারকস্স ৰচ্চং ৰণ্ণতো হলিদ্দিৰণ্ণং, সণ্ঠানতোপি হলিদ্দিপিণ্ডসণ্ঠানং, সঙ্কারট্ঠানে ছড্ডিতঞ্চ উদ্ধুমাতককাল়সুনখসরীরং ৰণ্ণতো তালপক্কৰণ্ণং, সণ্ঠানতো ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমুদিঙ্গসণ্ঠানং, দাঠাপিস্স সুমনমকুল়সদিসাতি উভযম্পি ৰণ্ণসণ্ঠানতো সিযা অপ্পটিকূলং, গন্ধেন পন পটিকূলমেৰ, এৰং কেসাপি সিযুং ৰণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিকূলা, গন্ধেন পন পটিকূলাযেৰাতি.
যথা পন অসুচিট্ঠানে গামনিস্সন্দেন জাতানি সূপেয্যপণ্ণানি নাগরিকমনুস্সানং জেগুচ্ছানি হোন্তি অপরিভোগানি, এৰং কেসাপি পুব্বলোহিতমুত্তকরীসপিত্তসেম্হাদিনিস্সন্দেন জাতত্তা জেগুচ্ছাতি ইদং তেসং আসযতো পাটিকুল্যং. ইমে চ কেসা নাম গূথরাসিম্হি উট্ঠিতকণ্ণকং ৰিয একতিংসকোট্ঠাসরাসিম্হি জাতা, তে সুসানসঙ্কারট্ঠানাদীসু জাতসাকং ৰিয পরিখাদীসু জাতকমলকুৰলযাদিপুপ্ফং ৰিয চ অসুচিট্ঠানে জাতত্তা পরমজেগুচ্ছাতি ইদং তেসং ওকাসতো পাটিকুল্যং. যথা চ কেসানং, এৰং সব্বকোট্ঠাসানঞ্চ ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধাসযোকাসৰসেন পঞ্চধা পটিকূলতা ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘এৰং লোমাদীন’’ন্তি. পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেনাতি এত্থ বাহিরত্থসমাসো দট্ঠব্বো পঞ্চ পঞ্চ পভেদা এতস্সাতি পঞ্চপঞ্চপ্পভেদোতি.
সংৰণ্ণেন্তোতি ৰিত্থারেন্তো. অসুভাযাতি অসুভমাতিকায. ফাতিকম্মন্তি বহুলীকারো. পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি এত্থ কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৰিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৰরণানং পহানৰসেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতা ৰেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি, তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৰ ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৰিসযপলোভিতং চিত্তং ন একত্তারম্মণে সমাধিযতি, কামচ্ছন্দাভিভূতং ৰা চিত্তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি, ব্যাপাদেন চ আরম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিরন্তরং পৰত্ততি, থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতং অৰূপসন্তমেৰ হুত্ৰা পরিব্ভমতি, ৰিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নারোহতি. ইতি ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তা এতানেৰ পহানঙ্গানীতি ৰুত্তানি.
যস্মা পন ৰিতক্কো আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, ৰিচারো অনুপ্পবন্ধতি, তেহি অৰিক্খেপায সম্পাদিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৰা পীতি পীননং, সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি, অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিরোপনানুবন্ধনপীননউপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তারম্মণে সমং সম্মা আধিযতি, তস্মা ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৰসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৰেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি, তেনস্স এতানি পঞ্চ সমন্নাগতঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৰ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৰসেনেৰ চতুরঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূরিযং অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি অঙ্গমত্তৰসেনেৰ ‘‘পঞ্চঙ্গিক’’ন্তি ৰা ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি ৰা ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বং.
এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচারক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচারে পকতিচিত্ততো বলৰতরানি, ইধ পন উপচারতোপি বলৰতরানি রূপাৰচরক্খণপ্পত্তানি. এত্থ হি ৰিতক্কো সুৰিসদেন আকারেন আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপযমানো উপ্পজ্জতি, ৰিচারো অতিৰিয আরম্মণং অনুমজ্জমানো, পীতিসুখং সব্বাৰন্তম্পি কাযং ফরমানং. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি. চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপরিমং সমুগ্গপটলং ৰিয আরম্মণে সুফুসিতা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. অযমেতেসং ইতরেহি ৰিসেসো, তস্মা ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি অপ্পনাঝানমেৰ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং.
তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন ঝানস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তিৰিধকল্যাণতা, তেসংযেৰ আদিমজ্ঝপরিযোসানানং লক্খণৰসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৰেদিতব্বা. ৰিত্থারনযং পনেত্থ সযমেৰ পকাসযিস্সতি. কিলেসচোরেহি অনভিভৰনীযত্তা ঝানং ‘‘চিত্তমঞ্জূস’’ন্তি ৰুত্তং. নিস্সাযাতি পাদকং কত্ৰা.
দসলক্খণৰিভাৰনেনেৰ তিৰিধকল্যাণতাপি ৰিভাৰিতা হোতীতি দসলক্খণং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘তত্রিমানী’’তিআদিমাহ. তত্থ পারিপন্থিকতো চিত্তৰিসুদ্ধীতিআদীনং পদানং অত্থো ‘‘তত্রাযং পাল়ী’’তিআদিনা ৰুত্তপাল়িৰণ্ণনাযমেৰ আৰি ভৰিস্সতি. তত্রাতি তস্মিং দসলক্খণৰিভাৰনে. পটিপদাৰিসুদ্ধীতি পটিপজ্জতি ঝানং এতাযাতি পটিপদা, গোত্রভুপরিযোসানো পুব্বভাগিযো ভাৰনানযো. পরিপন্থতো ৰিসুজ্ঝনং ৰিসুদ্ধি, পটিপদায ৰিসুদ্ধি পটিপদাৰিসুদ্ধি. সা পনাযং যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি আদী’’তি. উপেক্খানুব্রূহনাতি ৰিসোধেতব্বতাদীনং অভাৰতো ঝানপরিযাপন্নায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্রূহনা. সা পনাযং যস্মা ৰিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি, তেন ৰুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে’’তি. সম্পহংসনাতি তত্থ ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন পরিযোদপনা. সা পন যস্মা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি. ইমানি তীণি লক্খণানীতি পরিপন্থতো চিত্তস্স ৰিসুজ্ঝনাকারো, মজ্ঝিমস্স সমথনিমিত্তস্স পটিপজ্জনাকারো, তত্থ পক্খন্দনাকারোতি ইমানি তীণি ঝানস্স আদিতো উপ্পাদক্খণে অপ্পনাপ্পত্তিলক্খণানি. তেহি আকারেহি ৰিনা অপ্পনাপ্পত্তিযা অভাৰতো অসতি চ অপ্পনাযং তদভাৰতো আদিকল্যাণঞ্চেৰ ৰিসুদ্ধিপটিপদত্তা যথাৰুত্তেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা চ তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ইমিনা নযেন মজ্ঝপরিযোসানলক্খণানঞ্চ যোজনা ৰেদিতব্বা.
কেচি পন ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণা’’তি ৰণ্ণযন্তি, তং ন যুত্তং. তথা হি সতি অঝানধম্মেহি ঝানস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তরং ভূমন্তরপরিযাপন্নং হোতি, পাল়িযা চেতং ৰিরুজ্ঝতি. ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮) হি পাল়িযং ৰুত্তং. এত্থ হি একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্রিযানং একরসভাৰেন একগ্গতায চ সিখাপ্পত্তিযা তদনুগুণং একত্তগতং সসম্পযুত্তং অপ্পনাপ্পত্তং চিত্তং ৰুত্তং, তস্সেৰ চ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দতাদি অনন্তরং ৰুচ্চতে. তস্মা পাল়িযং একস্মিংযেৰ অপ্পনাচিত্তক্খণে পটিপদাৰিসুদ্ধিআদীনং ৰুত্তত্তা অন্তোঅপ্পনাযমেৰ পরিকম্মাগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা, ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা চ ৰেদিতব্বা.
কথং? যস্মিং (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৫৮; ৰিসুদ্ধি. ১.১৭৫) ৰারে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৰরণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ, লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতানং উভিন্নং অন্তানং অনুপগমনেন মজ্ঝিমো, সৰিসেসং পচ্চনীকধম্মানং ৰূপসমনতো সমথো, যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো নিমিত্তন্তি কত্ৰা. তস্স পন অপ্পনাচিত্তস্স অনন্তরপচ্চযভূতং গোত্রভুচিত্তং সতিপি পরিত্তমহগ্গতভাৰভেদে পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰভেদে চ একিস্সাযেৰ সন্ততিযা পরিণামূপগমনতো একসন্ততিপরিণামনযেন তথত্তং অপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতভাৰং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৰং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. যস্মিঞ্হি খণে তথত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, তস্মিংযেৰ খণে তথত্তুপগমনেন অপ্পনাসমাধিনা সমাহিতভাৰূপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৰং তাৰ পুরিমস্মিং গোত্রভুচিত্তে ৰিজ্জমানা পরিপন্থৰিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপ্পটিপত্তিপক্খন্দনাকারা আগমনৰসেন নিপ্ফজ্জমানা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ পটিপদাৰিসুদ্ধীতি ৰেদিতব্বা. তেযেৰ হি আকারা পচ্চযৰিসেসতো ঝানক্খণে নিপ্ফজ্জমানা পটিপদাৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তা.
এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স চিত্তস্স পুন সোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপ্পটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপ্পটিপন্নভাৰতো এৰ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা.
যে পনেতে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তস্মিং ঝানচিত্তে জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি, যঞ্চেস তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, সব্বেপি তে আকারা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা পরিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং.
অথ কস্মা সম্পহংসনাৰ ‘‘পরিযোসান’’ন্তি ৰুত্তা, ন উপেক্খানুব্রূহনাতি? যস্মা তস্মিং ভাৰনাচিত্তে উপেক্খাৰসেন ঞাণং পাকটং হোতি, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা ‘‘পরিযোসান’’ন্তি ৰুত্তা. তথা হি অপ্পনাকালে ভাৰনায সমপ্পৰত্তিযা পটিপক্খস্স চ সুপ্পহানতো পগ্গহাদীসু ব্যাপারস্স অকাতব্বতো অজ্ঝুপেক্খনাৰ হোতি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনা ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি চ আদি. সা পনাযং অজ্ঝুপেক্খনা ঞাণস্স কিচ্চসিদ্ধিযা হোতি ৰিসেসতো ঞাণসাধনত্তা অপ্পনাব্যাপারস্স, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা ‘‘পরিযোসান’’ন্তি ৰুত্তা. এৰং তিৰিধায পটিপদাৰিসুদ্ধিযা লদ্ধৰিসেসায তিৰিধায উপেক্খানুব্রূহনায সাতিসযং পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স অধিমত্তভাৰেন চতুব্বিধাপি সম্পহংসনা সিজ্ঝতীতি আগমনুপেক্খাঞাণকিচ্চৰসেন দসপি আকারা ঝানে এৰ ৰেদিতব্বা.
এৰং তিৰিধত্তগতং চিত্তন্তিআদীনি তস্সেৰ চিত্তস্স থোমনৰচনানি. তত্থ এৰং তিৰিধত্তগতন্তি এৰং যথাৰুত্তেন ৰিধিনা পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্রূহনঞাণসম্পহংসনাৰসেন তিৰিধভাৰং গতং. ৰিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৰিরহিতত্তা ৰিতক্কেন সুন্দরভাৰমুপগতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৰসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৰত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৰিক্খিপতীতি. সমাধিসম্পন্নন্তি ৰিসুং ৰুত্তত্তা পন ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো. অথ ৰা সমাধিস্সেৰ ঝানঙ্গসঙ্গহিতত্তা ‘‘চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্ন’’ন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৰসেন ৰুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্রিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্রিযপঞ্চকৰসেন.
অসুভসঞ্ঞাপরিচিতেনাতি সকলং কাযং অসুভন্তি পৰত্তায সঞ্ঞায সহগতত্তা ঝানং অসুভসঞ্ঞা, তেন পরিচিতেন পরিভাৰিতেন. চেতসাতি চিত্তেন. বহুলন্তি অভিণ্হং. ৰিহরতোতি ৰিহরন্তস্স, অসুভসমাপত্তিবহুলস্সাতি অত্থো. মেথুনধম্মসমাপত্তিযাতি মেথুনধম্মেন সমঙ্গিভাৰতো. পটিলীযতীতি একপস্সেন নিলীযতি নিলীনং ৰিয হোতি. পটিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৰত্ততীতি নিৰত্ততি. ন সম্পসারীযতীতি ন ৰিসরতি, অভিরতিৰসেন ন পক্খন্দতীতি অত্থো. অথ ৰা পটিলীযতীতি সঙ্কুচতি তত্থ পটিকূলতায সণ্ঠিতত্তা. পটিকুটতীতি অপসক্কতি ন উপসক্কতি. পটিৰত্ততীতি নিৰত্ততি, ততো এৰ ন সম্পসারীযতীতি. ন্হারুদদ্দুলন্তি ন্হারুখণ্ডং ন্হারুৰিলেখনং ৰা.
অদ্ধমাসন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. পটিসল্লীযিতুন্তি যথাৰুত্তকালং পটি পটি দিৰসে দিৰসে সমাপত্তিযং ধম্মচিন্তায চিত্তং নিলীযিতুং. পযুত্তৰাচন্তি পচ্চযপটিসংযুত্তৰাচং, বুদ্ধা ইমেসু দিৰসেসু পিণ্ডায ন চরন্তি, ৰিহারেযেৰ নিসীদন্তি, তেসং দিন্নং মহপ্ফলং হোতীতি আদিৰচনং.
কল্যাণূপনিস্সযৰসেনাতি পব্বজ্জায উপনিস্সযৰসেন. পরে কিরাতি কির-সদ্দো অরুচিসূচনত্থো. তেনাহ ‘‘ইদং পন ইচ্ছামত্ত’’ন্তি, পৰত্তিঅজাননং আরোচযিতাভাৰো ঞাতে নিৰারণঞ্চাতি ইদং তেসং ইচ্ছামত্তং, ন পন কারণন্তি অত্থো. অপরে পন ৰদন্তি ‘‘এতস্মিং কির অড্ঢমাসে ন কোচি বুদ্ধৰেনেয্যো অহোসি, অথ সত্থা ইমং অড্ঢমাসং ফলসমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেস্সামি, ইতি ময্হঞ্চেৰ সুখৰিহারো ভৰিস্সতি, অনাগতে চ পচ্ছিমা জনতা ‘সত্থাপি গণং পহায এককো ৰিহাসি, কিমঙ্গং পন ময’ন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিস্সতি, তদস্স ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযাতি ইমিনা কারণেন এৰমাহা’’তি. নেৰ কোচি ভগৰন্তং উপসঙ্কমতীতি ঠপেত্ৰা পিণ্ডপাতনীহারকং অঞ্ঞো কোচি নেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমতি, ভিক্খুসঙ্ঘো পন সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা একং ভিক্খুং অদাসি. সো পাতোৰ গন্ধকুটিপরিৰেণসম্মজ্জনমুখোদকদন্তকট্ঠদানাদীনি সব্বকিচ্চানি তস্মিং তস্মিং খণে কত্ৰা অপগচ্ছতি.
অনেককারণসম্মিস্সোতি এত্থ কাযস্স অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিকূলতাৰ অনেককারণং. মণ্ডনকপকতিকোতি অলঙ্কারকসভাৰো. কোচি তরুণোপি যুৰা ন হোতি, কোচি যুৰাপি মণ্ডনকজাতিকো ন হোতি যথা উপসন্তসভাৰো আলসিযব্যসনাদীহি ৰা অভিভূতো, ইধ পন দহরো চেৰ যুৰা চ মণ্ডনকজাতিকো চ অধিপ্পেতো. পঠমযোব্বনং নাম পন্নরসৰস্সতো যাৰ দ্ৰত্তিংস সংৰচ্ছরানি, সোল়সৰস্সতো ৰা যাৰ তেত্তিংস ৰস্সানি. কুণপন্তি মতকল়েৰরং, অহিস্স কুণপং অহিকুণপং. এৰং ইতরানিপি. অতিপটিকূলজিগুচ্ছনীযসভাৰতো চেত্থ ইমানেৰ তীণি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. অঞ্ঞেসঞ্হি সসসূকরাদীনং কুণপং মনুস্সা কটুকভণ্ডাদীহি অভিসঙ্খরিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তিপি, ইমেসং পন কুণপং অভিনৰম্পি জিগুচ্ছন্তিযেৰ, কো পন ৰাদো কালাতিক্কমেন পূতিভূতে. অতিপটিকূলজিগুচ্ছনীযতা চ নেসং অতিৰিয দুগ্গন্ধতায, সা চ অহীনং তিখিণকোপতায কুক্কুরমনুস্সানং ওদনকুম্মাসূপচযতায চ সরীরস্স হোতীতি ৰদন্তি.
সমণকুত্তকোতি সমণকিচ্চকো, কাসাৰনিৰাসনাদিৰসেন সমণকিচ্চকারীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সমণৰেসধারকো’’তি. সব্বমকংসূতি পুথুজ্জনা সাৰজ্জেপি তত্থ অনৰজ্জসঞ্ঞিনো হুত্ৰা করণকারাপনসমনুঞ্ঞতাদিভেদং সব্বমকংসু. লোহিতকন্তি এত্থ ‘‘লোহিতগত’’ন্তিপি পঠন্তি. ৰগ্গূতি মতা ৰগ্গুমতা. পুঞ্ঞসম্মতাতি পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনেন সত্তানং পুননেন ৰিসোধনেন পুঞ্ঞন্তি সম্মতা. পৰাহেস্সামীতি গমযিস্সামি, ৰিসোধেস্সামীতি অত্থো.
১৬৩. মারধেয্যং ৰুচ্চতি তেভূমকা ধম্মা. ৰচনত্থতো পন মারস্স ধেয্যং মারধেয্যং. ধেয্যন্তি ঠানং ৰত্থু নিৰাসো গোচরো. মারো ৰা এত্থ ধিযতি তিট্ঠতি পৰত্ততীতি মারধেয্যং, মারোতি চেত্থ কিলেসমারো অধিপ্পেতো, কিলেসমারৰসেনেৰ চ দেৰপুত্তমারস্স কামভৰে আধিপচ্চন্তি. মারৰিসযং নাতিক্কমিস্সতীতি চিন্তেত্ৰাতি এৰমযং সংৰেগং পটিলভিত্ৰা মারৰিসযং অতিক্কমেয্যাপি, মযা পন এৰং ৰুত্তে উপ্পন্নং সংৰেগং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা মারৰিসযং নাতিক্কমিস্সতীতি এৰং চিন্তেত্ৰা. দ্ৰিৰচনন্তি দ্ৰিক্খত্তুং ৰচনং, আমেডিতৰচনন্তি ৰুত্তং হোতি. নিযোজেন্তীতি এত্থ অযং অন্ধবালা দেৰতা এৰং উপ্পন্নসংৰেগমূলকং সমণধম্মং কত্ৰা ‘‘অযং মারৰিসযং অতিক্কমেয্যাপী’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো অঞ্ঞাণতায ‘‘মতা সংসারতো মুচ্চন্তী’’তি এৰংলদ্ধিকাপি সমানা অত্তনো লদ্ধিৰসেন মতা ভিক্খূ সংসারতো মুচ্চন্তীতি ইমমত্থং অনুপপরিক্খিত্ৰা তং তত্থ নিযোজেসীতি ৰেদিতব্বং.
কিঞ্চাপি অসুভকথং কথেন্তেন ভগৰতা যথা তেসং ভিক্খূনং মরণভযং ন ভৰিস্সতি, তথা দেসিতত্তা ভিক্খূনঞ্চ তং ধম্মকথং সুত্ৰা অসুভভাৰনানুযোগেন কাযে ৰিগতছন্দরাগতায মরণস্স অভিপত্থিতভাৰতো ভযং নত্থি, তং পন অসিহত্থং তথা ৰিচরন্তং দিস্ৰা তদঞ্ঞেসং ভিক্খূনং উপ্পজ্জনকভযং সন্ধায ‘‘হোতিযেৰ ভয’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. ‘‘অত্তনাপি অত্তানং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি জীৰিতা ৰোরোপেন্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘সব্বানিপি তানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি জীৰিতা ৰোরোপেসী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. অপ্পকঞ্হি ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতীতি ‘‘পঞ্চসতানী’’তি ৰুত্তং. তস্মা যে চ অত্তনাৰ অত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ জীৰিতা ৰোরোপেসুং, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসে পুথুজ্জনভিক্খূ সব্বে চ অরিযে অযং জীৰিতা ৰোরোপেসীতি ৰেদিতব্বং.
১৬৪. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি এত্থ পটিসল্লানন্তি তেহি তেহি সত্তসঙ্খারেহি পটিনিৰত্তিত্ৰা অপসক্কিত্ৰা সল্লানং নিলীযনং ৰিৰেচনং, কাযচিত্তেহি ততো ৰিৰিত্ততা একীভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘একীভাৰতো’’তি, পৰিৰেকতোতি অত্থো. একীভাৰোতি হি কাযচিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো. ৰুট্ঠিতোতি ততো দুৰিধৰিৰেকতো ভৰঙ্গুপ্পত্তিযা রূপারম্মণাদিসঙ্খারসমাযোগেন গহট্ঠপব্বজিতাদিসত্তসমাগমেন চ অপেতো. উদ্দেসং পরিপুচ্ছং গণ্হন্তীতি অত্তনো অত্তনো আচরিযানং সন্তিকে গণ্হন্তি. কামং দসানুস্সতিগ্গহণেনেৰ আনাপানস্সতিপি গহিতা, সা পন তত্থ সন্নিপতিতভিক্খূসু বহূনং সপ্পাযা সাত্থিকা চ, তস্মা পুন গহিতা. তথা হি ভগৰা তমেৰ কম্মট্ঠানং তেসং ভিক্খূনং কথেসি. আহারে পটিকূলসঞ্ঞা অসুভকম্মট্ঠানসদিসা, চত্তারো পন আরুপ্পা আদিকম্মিকানং অননুরূপাতি তেসং ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং.
ৰেসালিং উপনিস্সাযাতি ৰেসালীনগরং গোচরগামং কত্ৰা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভাযং. মুহুত্তেনেৰাতি সত্থরি সদ্ধম্মে চ গারৰেন উপগতভিক্খূনং ৰচনসমনন্তরমেৰ উট্ঠহিংসূতি কত্ৰা ৰুত্তং. বুদ্ধকালে কির ভিক্খূ ভগৰতো সন্দেসং সিরসা সম্পটিচ্ছিতুং ওহিতসোতা ৰিহরন্তি. যস্সাতি যস্স কত্তব্বস্স. কালন্তি দেসনাকালং সন্ধায ৰদতি.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আনাপানস্সতিসমাধিকথাৰণ্ণনা
১৬৫. অরহত্তপ্পত্তিযাতি অরহত্তপ্পত্তিঅত্থায. অঞ্ঞং পরিযাযন্তি অরহত্তাধিগমত্থায অঞ্ঞম্পি কারণং. আচিক্খন্তোতি পসংসাপুব্বকং দেসেন্তো, পসংসা চ তত্থ অভিরুচিজননেন উস্সাহনত্থা. তঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খূ ‘‘ভগৰা ইমং সমাধিং অনেকেহি আকারেহি পসংসতি, সন্তো কিরাযং সমাধি পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো, পাপধম্মে চ ঠানসো অন্তরধাপেতী’’তি সঞ্জাতাভিরুচিনো উস্সাহজাতা সক্কচ্চং অনুযুঞ্জিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞন্তি.
অত্থযোজনক্কমন্তি অত্থঞ্চ যোজনক্কমঞ্চ. ভগৰা অত্তনো পচ্চক্খভূতং সমাধিং দেসনানুভাৰেন তেসম্পি ভিক্খূনং আসন্নং পচ্চক্খঞ্চ করোন্তো সম্পিণ্ডনৰসেন ‘‘অযম্পি খো’’তিআদিমাহ. অস্সাসপস্সাসপরিগ্গাহিকাতি দীঘরস্সাদিৰিসেসেহি সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসে পরিচ্ছিজ্জ গাহিকা, তে আরব্ভ পৰত্তাতি অত্থো.
ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. তত্থ নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৰ অত্থো পটিসেধেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. অস্সাসৰসেনাতি অস্সাসং আরম্মণং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পস্সাসৰসেনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৰ অস্সাসং পস্সাসঞ্চ উপগন্ত্ৰা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. এত্তাৰতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি. ইদানি সতিৰসেনেৰ পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি, যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি অত্থো.
যুত্তোতি সম্পযুত্তো. আনাপানস্সতিযন্তি আনাপানস্সতিযং পচ্চযভূতাযন্তি অত্থো. পুরিমস্মিঞ্হি অত্থে সমাধিস্স সতিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৰো ৰুত্তো সম্পযুত্তৰচনতো, দুতিযস্মিং পন উপনিস্সযভাৰোপি. উপচারজ্ঝানসহগতা হি সতি অপ্পনাসমাধিস্স উপনিস্সযো হোতীতি উভযথাপি সহজাতাদীনং সত্তন্নম্পি পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযভাৰং দস্সেতি. ‘‘পুন চপরং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৰকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৰকা চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৭) উপ্পাদনৰড্ঢনট্ঠেন ভাৰনাতি ৰুচ্চতীতি তদুভযৰসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভাৰিতোতি উপ্পাদিতো ৰড্ঢিতো চা’’তি আহ. তত্থ ভাৰং ৰিজ্জমানতং ইতো গতোতি ভাৰিতো, উপ্পাদিতো পটিলদ্ধমত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নো পন লদ্ধাসেৰনো ভাৰিতো, পগুণভাৰং আপাদিতো ৰড্ঢিতোতি অত্থো. বহুলীকতোতি বহুলং পৰত্তিতো. তেন আৰজ্জনাদিৰসীভাৰপ্পত্তিমাহ. যো হি ৰসীভাৰং আপাদিতো, সো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতব্বতো পুনপ্পুনং পৰত্তিস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং কতো’’তি. যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২) চ এৰমাদীসু পঠমপদে ৰুত্তো এৰ-সদ্দো দুতিযাদীসুপি ৰুত্তোযেৰ হোতি, এৰমিধাপীতি আহ ‘‘উভযত্থ এৰ-সদ্দেন নিযমো ৰেদিতব্বো’’তি.
উভযপদনিযমেন লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদি ৰুত্তং. অসুভকম্মট্ঠানন্তি অসুভারম্মণং ঝানমাহ. তঞ্হি অসুভেসু যোগকম্মভাৰতো যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো চ ‘‘অসুভকম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. কেৰলন্তি ইমিনা আরম্মণং নিৰত্তেতি. পটিৰেধৰসেনাতি ঝানপটিৰেধৰসেন. ঝানঞ্হি ভাৰনাৰিসেসেন ইজ্ঝন্তং অত্তনো ৰিসযং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ পৰত্ততি যথাসভাৰতো পটিৰিজ্ঝীযতি চাতি পটিৰেধোতি ৰুচ্চতি. ওল়ারিকারম্মণত্তাতি বীভচ্ছারম্মণত্তা. পটিকূলারম্মণত্তাতি জিগুচ্ছিতব্বারম্মণত্তা. পরিযাযেনাতি কারণেন লেসন্তরেন ৰা. আরম্মণসন্ততাযপীতি অনুক্কমেন ৰিচেতব্বতং পত্তারম্মণস্স পরমসুখুমতং সন্ধাযাহ. সন্তে হি সন্নিসিন্নে আরম্মণে পৰত্তমানো ধম্মো সযম্পি সন্নিসিন্নোৰ হোতি. তেনাহ – ‘‘সন্তো ৰূপসন্তো নিব্বুতো’’তি, নিব্বুতসব্বপরিল়াহোতি অত্থো. আরম্মণসন্ততায তদারম্মণানং ধম্মানং সন্ততা লোকুত্তরধম্মারম্মণাহি পচ্চৰেক্খণাহি দীপেতব্বা.
নাস্স সন্তপণীতভাৰাৰহং কিঞ্চি সেচনন্তি অসেচনকো, অসেচনকত্তা অনাসিত্তকো, অনাসিত্তকত্তা এৰ অব্বোকিণ্ণো অসম্মিস্সো পরিকম্মাদিনা, ততোযেৰ পাটিযেক্কো, ৰিসুংযেৰেকো আৰেণিকো অসাধারণো. সব্বমেতং সরসতো এৰ সন্তভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং, পরিকম্মং ৰা সন্তভাৰনিমিত্তং. পরিকম্মন্তি চ কসিণকরণাদিনিমিত্তুপ্পাদপরিযোসানং, তাদিসং ইধ নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা হি কম্মট্ঠানং নিরস্সাদত্তা অসন্তং অপ্পণীতং সিযা. উপচারেন ৰা নত্থি এত্থ সন্ততাতি যোজনা. যথা উপচারক্খণে নীৰরণৰিগমেন অঙ্গপাতুভাৰেন চ পরেসং সন্ততা হোতি, ন এৰমিমস্স. অযং পন আদিমনসি…পে… পণীতো চাতি যোজনা. কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিকে সন্ধাযাহ. অনাসিত্তকোতি উপসেচনেন অনাসিত্তকো. তেনাহ ‘‘ওজৰন্তো’’তি, ওজৰন্তসদিসোতি অত্থো. মধুরোতি ইট্ঠো. চেতসিকসুখপ্পটিলাভসংৰত্তনং তিকচতুক্কজ্ঝানৰসেন উপেক্খায ৰা সন্তভাৰেন সুখগতিকত্তা সব্বেসম্পি ৰসেন ৰেদিতব্বং. ঝানসমুট্ঠানপণীতরূপফুটসরীরতাৰসেন পন কাযিকসুখপ্পটিলাভসংৰত্তনং দট্ঠব্বং, তঞ্চ খো ঝানতো ৰুট্ঠিতকালে. ইমস্মিং পক্খে অপ্পিতপ্পিতক্খণেতি ইদং হেতুম্হি ভুম্মৰচনং দট্ঠব্বং.
অৰিক্খম্ভিতেতি ঝানেন সকসন্তানতো অনীহটে অপ্পহীনে. অকোসল্লসম্ভূতেতি অকোসল্লং ৰুচ্চতি অৰিজ্জা, ততো সম্ভূতে. অৰিজ্জাপুব্বঙ্গমা হি সব্বে পাপধম্মা. খণেনেৰাতি অত্তনো পৰত্তিক্খণেনেৰ. অন্তরধাপেতীতি এত্থ অন্তরধাপনং ৰিনাসনং. তং পন ঝানকত্তুকস্স ইধাধিপ্পেতত্তা পরিযুট্ঠানপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘ৰিক্খম্ভেতী’’তি. ৰূপসমেতীতি ৰিসেসেন উপসমেতি. ৰিসেসেন উপসমনং পন সম্মদেৰ উপসমনং হোতীতি আহ ‘‘সুট্ঠু উপসমেতী’’তি.
ননু চ অঞ্ঞোপি সমাধি অত্তনো পৰত্তিক্খণেনেৰ পটিপক্খধম্মে অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি, অথ কস্মা অযমেৰ সমাধি এৰং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তোতি? পুব্বভাগতো পট্ঠায নানাৰিতক্কৰূপসমনসব্ভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আনাপানস্সতি ভাৰেতব্বা ৰিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.১; উদা. ৩১). অপিচ তিক্খপঞ্ঞস্স ঞাণুত্তরস্সেতং কম্মট্ঠানং, ঞাণুত্তরস্স চ কিলেসপ্পহানং ইতরেহি সাতিসযং যথা সদ্ধাধিমুত্তেহি দিট্ঠিপ্পত্তস্স, তস্মা ইমং ৰিসেসং সন্ধায ‘‘ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা নিমিত্তপাতুভাৰে সতি খণেনেৰ অঙ্গপাতুভাৰসব্ভাৰতো অযমেৰ সমাধি ‘‘ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতী’’তি ৰুত্তো যথা তং মহতো অকালমেঘস্স উট্ঠিতস্স ধারানিপাতে খণেনেৰ পথৰিযং রজোজল্লস্স ৰূপসমো. তেনেৰাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহা অকালমেঘো উট্ঠিতো’’তিআদি. সাসনিকস্স ঝানভাৰনা যেভুয্যেন নিব্বেধভাগিযাৰ হোতীতি আহ ‘‘নিব্বেধভাগিযত্তা’’তি. বুদ্ধানং পন একংসেন নিব্বেধভাগিযাৰ হোতি. ইমমেৰ হি কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি, অরিযমগ্গস্স পাদকভূতো অযং সমাধি অনুক্কমেন ৰড্ঢিত্ৰা অরিযমগ্গভাৰং উপগতো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বেন অরিযমগ্গৰুড্ঢিপ্পত্তো’’তি. অযং পনত্থো ৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং ৰসেন সম্মদেৰ যুজ্জতি.
কথন্তি ইদং পুচ্ছনাকারৰিভাৰনপদং, পুচ্ছা চেত্থ কথেতুকম্যতাৰসেন অঞ্ঞেসং অসম্ভৰতো, সা চ উপরি দেসনং আরুল়্হানং সব্বেসং পকারৰিসেসানং আমসনৰসেনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কথন্তি…পে… ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি আহ. কথং বহুলীকতোতি এত্থাপি আনাপানস্সতিসমাধীতি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিবহুলীকারং নানপ্পকারতো ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছা. বহুলীকতো আনাপানস্সতিসমাধীতি তথা পুট্ঠধম্মনিদস্সনন্তি ইমমত্থং ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনাযেৰ অতিদিস্সতি. হেট্ঠা পপঞ্চৰসেন ৰুত্তমত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তি আহ, পিণ্ডত্থোতি ৰুত্তং হোতি.
তমত্থন্তি তং ‘‘কথং ভাৰিতো’’তিআদিনা পুচ্ছাৰসেন সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং. ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯১; অ. নি. ৩.৬১) ইধ-সদ্দো লোকং উপাদায ৰুত্তো. ‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯) ওকাসং. ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পদপূরণমত্তং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পন সাসনং. ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তি ইধাপি সাসনমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্সাতি সব্বপ্পকারগ্গহণং সোল়স পকারে সন্ধায. তে হি ইমস্মিংযেৰ সাসনে. বাহিরকা হি জানন্তা আদিতো চতুপ্পকারমেৰ জানন্তি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপ্পটিসেধনো’’তি, যথাৰুত্তস্স পুগ্গলস্স নিস্সযভাৰপ্পটিসেধনোতি অত্থো. এতেন ‘‘ইধ, ভিক্খৰে’’তি ইদং অন্তোগধএৰ-সদ্দন্তি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৰধারণানি যথা ৰাযুভক্খোতি. তেনেৰাহ ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো’’তিআদি. পরিপুণ্ণসমণকরণধম্মো হি যো, সো সব্বপ্পকারআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো. পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারৰাদা তিত্থাযতনানি.
অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. যথা থনেহি সব্বসো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. অস্সাতি গোপস্স. রূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো. পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজিততো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং. উপচারৰসেন উপনিসীদতি, অপ্পনাৰসেন উপনিপজ্জতীতি যোজেতব্বং.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানসল্লক্খণৰসপ্পৰত্তায সতিযা. আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে. দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো.
মুদ্ধভূতন্তি সন্ততাদিৰিসেসগুণৰন্ততায বুদ্ধাদীহি অরিযেহি সমাসেৰিতভাৰতো চ মুদ্ধসদিসং, উত্তমন্তি অত্থো. ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স চেৰ অঞ্ঞকম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স চ পদট্ঠানভূতং. ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিস্সনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে এককো ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলমাহ. পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং.
এৰং ৰুত্তলক্খণেসূতি অভিধম্মপরিযাযেন সুত্তন্তপরিযাযেন ৰুত্তলক্খণেসু. রুক্খসমীপন্তি ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূলন্তি ৰুচ্চতী’’তি এৰং ৰুত্তং রুক্খস্স সমীপট্ঠানং. অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনন্তি পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জন্তি এৰং ৰুত্তং. উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলন্তি গিম্হাদিউতুত্তযস্স সেম্হাদিধাতুত্তযস্স মোহাদিচরিতত্তযস্স চ অনুকূলং. তথা হি গিম্হকালে অরঞ্ঞং অনুকূলং সোম্মসীতলভাৰতো, হেমন্তে রুক্খমূলং হিমপাতনিৰারণতো, ৰস্সকালে সুঞ্ঞাগারং ৰস্সনিৰারণগেহসম্ভৰতো. সেম্হধাতুকস্স সেম্হপকতিকস্স অরঞ্ঞং অনুকূলং দূরং গন্ত্ৰা ভিক্খাচরণেন সেম্হস্স ৰূপসমনতো, পিত্তধাতুকস্স রুক্খমূলং অনুকূলং সীতৰাতসম্ফস্সসম্ভৰতো, ৰাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগারং অনুকূলং ৰাতনিৰারণতো. মোহচরিতস্স অরঞ্ঞং অনুকূলং. মহাঅরঞ্ঞে হি চিত্তং ন সঙ্কুচতি ৰিৰটঙ্গণভাৰতো, দোসচরিতস্স রুক্খমূলং অনুকূলং পসাদনীযভাৰতো, রাগচরিতস্স সুঞ্ঞাগারং অনুকূলং ৰিসভাগারম্মণানং পৰেসনিৰারণতো. অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকন্তি অসঙ্কোচাৰিক্খেপপক্খিকং. সযনঞ্হি কোসজ্জপক্খিকং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, ন এৰং নিসজ্জা. ততো এৰ তস্সা সন্ততা. নিসজ্জায দল়্হভাৰং পল্লঙ্কাভুজনেন, অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসুখতং উপরিমকাযস্স উজুকট্ঠপনেন, আরম্মণপরিগ্গহূপাযং পরিমুখং সতিযা ঠপনেন দস্সেন্তো.
ঊরুবদ্ধাসনন্তি ঊরূনমধোবন্ধনৰসেন নিসজ্জা. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জাৰচনেনেৰ বোধিতন্তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপরিমকাযৰিসযোতি আহ – ‘‘উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সরূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠারসা’’তিআদি ৰুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পরিপততীতি ন ৰিগচ্ছতি ৰীথিং ন ৰিলঙ্ঘেতি, ততো এৰ পুব্বেনাপরং ৰিসেসুপ্পত্তিযা ৰুড্ঢিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইধ পরি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি অত্থো. পরীতি পরিগ্গহট্ঠো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬, ২০) ৰিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো, তস্মা পরিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৰা, পরমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো. সতোৰাতি সতিযা সমন্নাগতো এৰ সরন্তো এৰ অস্সসতি, নাস্স কাচি সতিৰিরহিতা অস্সাসপ্পৰত্তি হোতীতি অত্থো. সতো পস্সসতীতি এত্থাপি সতোৰ পস্সসতীতি এৰ-সদ্দো আনেত্ৰা ৰত্তব্বো. সতোকারীতি সতো এৰ হুত্ৰা সতিযা এৰ ৰা কাতব্বস্স কত্তা, করণসীলো ৰা.
বাত্তিংসায আকারেহীতি চতূসু চতুক্কেসু আগতানি দীঘরস্সাদীনি সোল়স পদানি অস্সাসপস্সাসৰসেন দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তেহি দীঘমস্সাসং আদিং কত্ৰা পটিনিস্সগ্গানুপস্সিপস্সাসপরিযন্তেহি বাত্তিংসাকারেহি. যদি ‘‘সতোৰ অস্সসতি, সতো পস্সসতী’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে ৰুত্তং, অথ কস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতি’’চ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘সতোকারী’’তি ৰুত্তং? একরসং দেসনং কাতুকামতায. পঠমচতুক্কে পদদ্ৰযমেৰ হি ৰত্তমানকালৰসেন আগতং, ইতরানি অনাগতকালৰসেন, তস্মা একরসং দেসনং কাতুকামতায সব্বত্থ ‘‘সতোকারি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. দীঘংঅস্সাসৰসেনাতি দীঘঅস্সাসৰসেন, ৰিভত্তিঅলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো. দীঘন্তি ৰা ভগৰতা ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপন্তি ৰিক্খেপস্স পটিপক্খভাৰতো অৰিক্খেপোতি লদ্ধনামং চিত্তস্স একগ্গভাৰং পজানতো সতি উপট্ঠিতা আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেনাতি যথাৰুত্তায সতিযা যথাৰুত্তেন চ ঞাণেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – দীঘং অস্সাসং আরম্মণভূতং অৰিক্খিত্তচিত্তস্স অসম্মোহতো ৰা সম্পজানন্তস্স তত্থ সতি উপট্ঠিতাৰ হোতি, তং সম্পজানন্তস্স আরম্মণকরণৰসেন অসম্মোহৰসেন ৰা সম্পজঞ্ঞং, তদধীনসতিসম্পজঞ্ঞেন তংসমঙ্গী যোগাৰচরো সতোকারী নাম হোতীতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সী হুত্ৰা অস্সসনস্স ৰসেন. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসৰসেনা’’তি ৰা পাঠো, তস্স পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসা পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসা, তেসং ৰসেনাতি অত্থো.
অন্তো উট্ঠিতসসনং অস্সাসো, বহি উট্ঠিতসসনং পস্সাসোতি আহ – ‘‘অস্সাসোতি বহিনিক্খমনৰাতো’’তিআদি. সুত্তন্তট্ঠকথাযং পন বহি উট্ঠহিত্ৰাপি অন্তো সসনতো অস্সাসো, অন্তো উট্ঠহিত্ৰাপি বহি সসনতো পস্সাসোতি কত্ৰা উপ্পটিপাটিযা ৰুত্তং. অথ ৰা মাতুকুচ্ছিযং বহি নিক্খমিতুং অলদ্ধোকাসো নাসিকাৰাতো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তে পঠমং বহি নিক্খমতীতি ৰিনযট্ঠকথাযং উপ্পত্তিক্কমেন ‘‘আদিম্হি সাসো অস্সাসো’’তি বহিনিক্খমনৰাতো ৰুত্তো. তেনেৰাহ ‘‘সব্বেসম্পি গব্ভসেয্যকান’’ন্তিআদি. সুত্তন্তট্ঠকথাযং পন পৰত্তিযং ভাৰনারম্ভসমযে পঠমং নাসিকাৰাতস্স অন্তো আকড্ঢিত্ৰা পচ্ছা বহি ৰিস্সজ্জনতো পৰত্তিক্কমেন ‘‘আদিম্হি সাসো অস্সাসো’’তি অন্তোপৰিসনৰাতো ৰুত্তো. সুত্তন্তনযোযেৰ চেত্থ ‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ, পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭) ইমায পাল়িযা সমেতি. ‘‘ভাৰনারম্ভে পৰত্তিক্কমস্সেৰ ইচ্ছিতত্তা সুন্দরতরো’’তি ৰদন্তি. তালুং আহচ্চ নিব্বাযতীতি তালুং আহচ্চ নিরুজ্ঝতি. তেন কির সম্পতিজাতো বালদারকো খিপিতং করোতি. এৰং তাৰাতিআদি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং. কেচি ‘‘এৰং তাৰাতি অনেন পৰত্তিক্কমেন অস্সাসো বহিনিক্খমনৰাতোতি গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি ৰদন্তি.
অদ্ধানৰসেনাতি কালদ্ধানৰসেন. অযঞ্হি অদ্ধান-সদ্দো কালস্স দেসস্স চ ৰাচকোতি. তত্থ দেসদ্ধানং উদাহরণভাৰেন দস্সেত্ৰা কালদ্ধানস্স ৰসেন অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতং ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ওকাসদ্ধানন্তি ওকাসভূতং অদ্ধানং. ফরিত্ৰাতি ব্যাপেত্ৰা. চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি অনেককলাপভাৰেন, দীঘমদ্ধানন্তি দীঘং পদেসং. তস্মাতি সণিকং পৰত্তিযা দীঘসন্তানতায দীঘাতি ৰুচ্চন্তি. এত্থ চ হত্থিআদিসরীরে সুনখাদিসরীরে চ অস্সাসপস্সাসানং দেসদ্ধানৰিসিট্ঠেন কালদ্ধানৰসেনেৰ দীঘরস্সতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা ‘‘সণিকং পূরেত্ৰা সণিকমেৰ নিক্খমন্তি, সীঘং পূরেত্ৰা সীঘমেৰ নিক্খমন্তী’’তি ৰচনতো. মনুস্সেসূতি সমানপ্পমাণেসুপি মনুস্সসরীরেসু. দীঘং অস্সসন্তীতি দীঘং অস্সাসপ্পবন্ধং পৰত্তেন্তীতি অত্থো. পস্সসন্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সুনখসসাদযো ৰিয রস্সং অস্সসন্তি পস্সসন্তি চাতি যোজনা. ইদং পন দীঘং রস্সঞ্চ অস্সসনং পস্সসনঞ্চ তেসং সত্তানং সরীরস্স সভাৰোতি দট্ঠব্বং. তেসন্তি তেসং সত্তানং. তেতি অস্সাসপস্সাসা. ইত্তরমদ্ধানন্তি অপ্পকং কালং. নৰহাকারেহীতি ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স পুব্বেনাপরং অলদ্ধৰিসেসস্স কেৰলং অদ্ধানৰসেন আদিতো ৰুত্তা তযো আকারা, তে চ খো একচ্চো অস্সাসং সুট্ঠু সল্লক্খেতি, একচ্চো পস্সাসং, একচ্চো তদুভযন্তি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ৰসেন. কেচি পন ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপীতি একজ্ঝং ৰচনং ভাৰনায নিরন্তরং পৰত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৰদন্তি. ছন্দৰসেন পুব্বে ৰিয তযো, তথা পামোজ্জৰসেনাতি ইমেহি নৰহি আকারেহি.
কামঞ্চেত্থ একস্স পুগ্গলস্স তযো এৰ আকারা লব্ভন্তি, তন্তিৰসেন পন সব্বেসং পাল়িআরুল়্হত্তা তেসং ৰসেন পরিকম্মস্স কাতব্বত্তা চ ‘‘তত্রাযং ভিক্খু নৰহাকারেহী’’তি ৰুত্তং. এৰং পজানতোতি এৰং যথাৰুত্তেহি আকারেহি অস্সাসপস্সাসে পজানতো, তত্থ মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স. একেনাকারেনাতি দীঘংঅস্সাসাদীসু চতূসু আকারেসু একেন আকারেন, নৰসু তীসু ৰা একেন. তথা হি ৰক্খতি –
‘‘দীঘো রস্সো চ অস্সাসো,
পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তি,
নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনো’’তি. (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
অযং ভাৰনা অস্সাসপস্সাসকাযানুপস্সনাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতী’’তি.
ইদানি পাল়িৰসেনেৰ তে নৰ আকারে ভাৰনাৰিধিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ‘‘কথং পজানাতী’’তি পজাননৰিধিং কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি. দীঘং অস্সাসন্তি ৰুত্তলক্খণং দীঘং অস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানন্তি সঙ্খং গতে দীঘে কালে, দীঘং খণন্তি অত্থো. কোট্ঠাসপরিযাযো ৰা সঙ্খাত-সদ্দো ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তিআদীসু ৰিয, তস্মা অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানকোট্ঠাসে দেসভাগেতি অত্থো. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহন্তিযা লদ্ধস্সাদত্তা তত্থ সাতিসযো কত্তুকামতালক্খণো কুসলচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৰসেনাতি তথাপৰত্তছন্দস্স ৰসেন ৰিসেসভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স কম্মট্ঠানং ৰুড্ঢিং ফাতিং গমেন্তস্স. ততো সুখুমতরন্তি যথাৰুত্তছন্দপ্পৰত্তিযা পুরিমকতো সুখুমতরং. ভাৰনাবলেন হি পটিপ্পস্সদ্ধদরথপরিল়াহতায কাযস্স অস্সাসপস্সাসা সুখুমতরা হুত্ৰা পৰত্তন্তি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি অস্সাসপস্সাসানং সুখুমতরভাৰেন আরম্মণস্স সন্ততরতায কম্মট্ঠানস্স চ ৰীথিপ্পটিপন্নতায ভাৰনাচিত্তসহগতো পমোদো খুদ্দিকাদিভেদা তরুণপীতি উপ্পজ্জতি. চিত্তং ৰিৰত্ততীতি অনুক্কমেন অস্সাসপস্সাসানং অতিৰিয সুখুমতরভাৰপ্পত্তিযা অনুপট্ঠহনে ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তেহি তেহি চিত্তং ৰিনিৰত্ততীতি কেচি. ভাৰনাবলেন পন সুখুমতরভাৰপ্পত্তেসু অস্সাসপস্সাসেসু তত্থ পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাভেদে সমাধিম্হি উপ্পন্নে পুন ঝাননিব্বত্তনত্থং ব্যাপারাভাৰতো অজ্ঝুপেক্খনং হোতি, সা পনাযং উপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাতি ৰেদিতব্বা.
ইমেহি নৰহি আকারেহীতি ইমেহি যথাৰুত্তেহি নৰহি পকারেহি পৰত্তা. দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযোতি দীঘাকারা অস্সাসপস্সাসা চুণ্ণৰিচুণ্ণাপি সমূহট্ঠেন কাযো. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি এত্থ অস্সাসপস্সাসসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং. উপট্ঠানং সতীতি তং আরম্মণং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তস্স অনুপস্সনা ৰিপস্সনাৰসেন অস্সাসপস্সাসে তন্নিস্সযঞ্চ কাযং ‘‘রূপ’’ন্তি, চিত্তং তংসম্পযুত্তধম্মে চ ‘‘অরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা নামরূপস্স অনুপস্সনা চ ঞাণং তত্থ যথাভূতাৰবোধো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো আরম্মণকরণৰসেন উপগন্ত্ৰা সতি এত্থ তিট্ঠতীতি উপট্ঠানং নাম. এত্থ চ ‘‘কাযো উপট্ঠান’’ন্তি ইমিনা ইতরকাযস্সপি সঙ্গহোতি তথা ৰুত্তং সম্মসনচারস্সপি ইধ ইচ্ছিতত্তা. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চ সরণট্ঠেন উপট্ঠানট্ঠেন চ. তায সতিযাতি যথাৰুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি যথাৰুত্তেনেৰ ঞাণেন. তং কাযন্তি তং অস্সাসপস্সাসকাযঞ্চেৰ তন্নিস্সযরূপকাযঞ্চ. অনুপস্সতীতি ঝানসম্পযুত্তঞাণেন চেৰ ৰিপস্সনাঞাণেন চ অনু অনু পস্সতি. তেন ৰুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৰনাতি তেন অনুপস্সনেন যথাৰুত্তে কাযে অযং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৰনাতি ৰুচ্চতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা অযং যথাৰুত্তে অস্সাসপস্সাসকাযে তস্স নিস্সযভূতে করজকাযে চ কাযস্সেৰ অনুপস্সনা অনুদকভূতায মরীচিযা উদকানুপস্সনা ৰিয ন অনিচ্চাদিসভাৰে কাযে নিচ্চাদিভাৰানুপস্সনা, অথ খো যথারহং অনিচ্চদুক্খানত্তা সুভভাৰস্সেৰ অনুপস্সনা. অথ ৰা কাযে ‘‘অহন্তি ৰা, মমন্তি ৰা, ইত্থীতি ৰা, পুরিসো’’তি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অভাৰতো তাদিসং অননুপস্সিত্ৰা কাযমত্তস্সেৰ অনুপস্সনা কাযানুপস্সনা, তায কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তা সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, তস্স ভাৰনা ৰড্ঢনা কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৰনাতি.
এসেৰ নযোতি ‘‘নৰহি আকারেহী’’তিআদিনা ৰুত্তৰিধিং রস্স-পদে অতিদিস্সতি. এত্থাতি এতস্মিং যথাদস্সিতে ‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো’’তিআদিনা আগতে পাল়িনযে. ইধাতি ইমস্মিং রস্সপদৰসেন আগতে পাল়িনযে. অযন্তি যোগাৰচরো. অদ্ধানৰসেনাতি দীঘকালৰসেন. ইত্তরৰসেনাতি পরিত্তকালৰসেন. ইমেহি আকারেহীতি ইমেহি নৰহি আকারেহি.
তাদিসোতি দীঘো রস্সো চ. চত্তারো ৰণ্ণাতি চত্তারো আকারা তে চ দীঘাদযো এৰ. নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনোতি গাথাসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তং. নাসিকগ্গে ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন উত্তরোট্ঠং সঙ্গণ্হাতি.
সব্বকাযপ্পটিসংৰেদীতি সব্বস্স কাযস্স পটি পটি পচ্চেকং সম্মদেৰ ৰেদনসীলো জাননসীলো, তস্স ৰা পটি পটি সম্মদেৰ ৰেদো এতস্স অত্থি, তং ৰা পটি পটি সম্মদেৰ ৰেদমানোতি অত্থো. তত্থ তত্থ সব্ব-গ্গহণেন অস্সাসাদিকাযস্স অনৰসেসপরিযাদানে সিদ্ধেপি অনেককলাপসমুদাযভাৰতো তস্স সব্বেসম্পি ভাগানং সংৰেদনদস্সনত্থং পটি-সদ্দগ্গহণং, তত্থ সক্কচ্চকারিভাৰদস্সনত্থং সং-সদ্দগ্গহণন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সকলস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা সমানেসুপি অস্সাসপস্সাসেসু যোগিনো পটিপত্তিৰিধানে পচ্চেকং সক্কচ্চংযেৰ পটিপজ্জিতব্বন্তি দস্সেতুং ৰিসুং দেসনা কতা, এৰং তমেৰত্থং দীপেতুং সতিপি অত্থস্স সমানতায ‘‘সকলস্সা’’তিআদিনা পদদ্ৰযস্স ৰিসুং ৰিসুং অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা. পাকটং করোন্তোতি ৰিভূতং করোন্তো, সব্বসো ৰিভাৰেন্তোতি অত্থো. পাকটীকরণং ৰিভাৰনং তত্থ অসম্মুয্হনঞাণেনেৰ নেসং পৰত্তনেন হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং ৰিদিতং করোন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেনেৰ অস্সাসপস্সাসে পৰত্তেতি, ন ৰিপ্পযুত্তচিত্তেন, তস্মা এৰংভূতো সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি ৰুচ্চতি বুদ্ধাদীহীতি যোজনা. চুণ্ণৰিচুণ্ণৰিসটেতি অনেককলাপতায চুণ্ণৰিচুণ্ণভাৰেন ৰিসটে. আদি পাকটো হোতি সতিযা ঞাণস্স চ ৰসেন কতপুব্বাভিসঙ্খারস্স পৰত্তত্তা. তাদিসেন ভৰিতব্বন্তি চতুত্থপুগ্গলসদিসেন ভৰিতব্বং, পগেৰ সতিং ঞাণঞ্চ পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা তীসুপি ঠানেসু ঞাণসম্পযুত্তমেৰ চিত্তং পৰত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন সব্বকাযপ্পটিসংৰেদনৰসেনেৰ. ঘটতীতি উস্সহতি. ৰাযমতীতি ৰাযামং করোতি, মনসিকারং পৰত্তেতীতি অত্থো. তথাভূতস্সাতি আনাপানস্সতিং ভাৰেন্তস্স. সংৰরোতি সতি ৰীরিযম্পি ৰা. তায সতিযাতি যা সা আনাপানে আরব্ভ পৰত্তা সতি, তায. তেন মনসিকারেনাতি যো সো তত্থ সতিপুব্বঙ্গমো ভাৰনামনসিকারো, তেন সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. আসেৰতীতি ‘‘তিস্সো সিক্খাযো’’তি ৰুত্তে অধিকুসলধম্মে আসেৰতি. তদাসেৰনঞ্হেত্থ সিক্খনন্তি অধিপ্পেতং. পুরিমনযেতি পুরিমস্মিং ভাৰনানযে, পঠমৰত্থুদ্ৰযেতি অধিপ্পাযো. তত্থাপি কামং ঞাণুপ্পাদনং লব্ভতেৰ অস্সাসপস্সাসানং যাথাৰতো দীঘরস্সভাৰাৰবোধসব্ভাৰতো, তথাপি তং ন দুক্করং যথাপৰত্তানং তেসং গহণমত্তভাৰতোতি তত্থ ৰত্তমানকালপ্পযোগো কতো. ইদং পন দুক্করং পুরিসস্স খুরধারাযং গমনসদিসং, তস্মা সাতিসযেনেত্থ পুব্বাভিসঙ্খারেন ভৰিতব্বন্তি দীপেতুং অনাগতকালপ্পযোগো কতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঞাণুপ্পাদনাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঙ্খারপস্সম্ভনপীতিপটিসংৰেদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘সংৰরসমাদানানং সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি.
কাযসঙ্খারন্তি অস্সাসপস্সাসং. সো হি চিত্তসমুট্ঠানোপি সমানো করজকাযপটিবদ্ধৰুত্তিতায তেন সঙ্খরীযতীতি কাযসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি. যো পন ‘‘কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.১০২) এৰমাগতো কাযসঙ্খারো চেতনালক্খণো সতিপি দ্ৰারন্তরুপ্পত্তিযং যেভুয্যৰুত্তিযা তব্বহুলৰুত্তিযা চ কাযদ্ৰারেন লক্খিতো, সো ইধ নাধিপ্পেতো. পস্সম্ভেন্তোতিআদীসু পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদং পুরিমস্স পুরিমস্স অত্থৰচনং. তস্মা পস্সম্ভনং নাম ৰূপসমনং, তঞ্চ তথাপযোগে অসতি উপ্পজ্জনারহস্স ওল়ারিকস্স কাযসঙ্খারস্স পযোগসম্পত্তিযা অনুপ্পাদনন্তি দট্ঠব্বং. তত্রাতি ‘‘ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেন্তো’’তি এত্থ. অপরিগ্গহিতকালেতি কম্মট্ঠানস্স অনারদ্ধকালে, ততো এৰ কাযচিত্তানম্পি অপরিগ্গহিতকালে. ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধাযা’’তি হি ইমিনা কাযপরিগ্গহো, ‘‘পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা চিত্তপরিগ্গহো ৰুত্তো. তেনেৰাহ – ‘‘কাযোপি চিত্তম্পি পরিগ্গহিতা হোন্তী’’তি. কাযোতি করজকাযো. সদরথাতি সপরিল়াহা. সা চ নেসং সদরথতা গরুভাৰেন ৰিয ওল়ারিকতায অৰিনাভাৰিনীতি আহ ‘‘ওল়ারিকা’’তি. বলৰতরাতি সবলা থূলা. সন্তা হোন্তীতি চিত্তং তাৰ বহিদ্ধা ৰিক্খেপাভাৰেন একগ্গং হুত্ৰা কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা পৰত্তমানং সন্তং হোতি ৰূপসন্তং, ততো এৰ তংসমুট্ঠানা রূপধম্মা লহুমুদুকম্মঞ্ঞভাৰপ্পত্তা, তদনুগুণতায সেসং তিসন্ততিরূপন্তি এৰং চিত্তে কাযে চ ৰূপসন্তে পৰত্তমানে তন্নিস্সিতা অস্সাসপস্সাসা সন্তসভাৰা অনুক্কমেন সুখুমসুখুমতরসুখুমতমা হুত্ৰা পৰত্তন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘যদা পনস্স কাযোপী’’তিআদি. পস্সম্ভেমীতি পঠমাৰজ্জনা. আভুজনং আভোগো, সম্মা অনু অনু আহরণং সমন্নাহারো, তস্মিংযেৰ অত্থে অপরাপরং পৰত্তআৰজ্জনা তস্সেৰ অত্থস্স মনসিকরণং চিত্তে ঠপনং মনসিকারো, ৰীমংসা পচ্চৰেক্খণা.
সারদ্ধেতি সদরথে সপরিল়াহে. অধিমত্তন্তি বলৰং ওল়ারিকং, লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং. কাযসঙ্খারো হি অধিপ্পেতো. ‘‘অধিমত্তং হুত্ৰা পৰত্ততী’’তি কিরিযাৰিসেসনং ৰা এতং. সুখুমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. কাযম্হীতি এত্থ চিত্তে চাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায করিযমানং দুতিযজ্ঝানস্স নানাৰজ্জনং পরিকম্মং পঠমজ্ঝানং ৰিয দূরসমুস্সারিতপটিপক্খন্তি কত্ৰা তংসমুট্ঠানো কাযসঙ্খারো পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচারে চ ওল়ারিকোতি সদিসো ৰুত্তো. এস নযো সেসুপচারদ্ৰযেপি. অথ ৰা দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমায পটিপজ্জতো দুক্খাপটিপদাদিৰসেন কিলমতো যোগিনো কাযকিলমথচিত্তুপঘাতাদিৰসেন ৰিতক্কাদিসঙ্খোভেন সপরিপ্ফন্দতায চ চিত্তপ্পৰত্তিযা দুতিযজ্ঝানাদিউপচারেসু কাযসঙ্খারস্স ওল়ারিকতা ৰেদিতব্বা. অতিসুখুমোতি অঞ্ঞত্থ লব্ভমানো কাযসঙ্খারো চতুত্থজ্ঝানে অতিক্কন্তসুখুমো. সুখুমভাৰোপিস্স তত্থ নত্থি কুতো ওল়ারিকতা অপ্পৰত্তনতো. তেনাহ ‘‘অপ্পৰত্তিমেৰ পাপুণাতী’’তি.
লাভিস্স সতো অনুপুব্বসমাপত্তিসমাপজ্জনৰেলং একাসনেনেৰ ৰা সব্বেসং ঝানানং পটিলাভং সন্ধায মজ্ঝিমভাণকা হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিঝানূপচারেপি সুখুমতরং ইচ্ছন্তি. তত্থ হি সোপচারানং ঝানানং উপরূপরি ৰিসেসৰন্ততা সন্ততা চ সম্ভৰেয্য, একাৰজ্জনূপচারং ৰা সন্ধায এৰং ৰুত্তং. এৰঞ্হি হেট্ঠা ৰুত্তৰাদেন ইমস্স ৰাদস্স অৰিরোধো সিদ্ধো ভিন্নৰিসযত্তা. সব্বেসংযেৰাতি উভযেসম্পি. যস্মা তে সব্বেপি ৰুচ্চমানেন ৰিধিনা পস্সদ্ধিমিচ্ছন্তিযেৰ. অপরিগ্গহিতকালে পৰত্তকাযসঙ্খারো পরিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতীতি ইদং সদিসসন্তানতায ৰুত্তং. ন হি তে এৰ ওল়ারিকা অস্সাসাদযো সুখুমা হোন্তি. পস্সম্ভনাকারো পন তেসং হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.
মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমোতি চতুধাতুমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসং সন্ধায ৰুত্তং. সকলরূপপরিগ্গহে সুখুমো ভাৰনায উপরূপরি পণীতভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘রূপারূপপরিগ্গহে সুখুমো’’তি. লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাযাতি কলাপসম্মসনমাহ. নিব্বিদানুপস্সনাতো পট্ঠায বলৰৰিপস্সনা, ততো ওরং দুব্বলৰিপস্সনা. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অপরিগ্গহিতকালে’’তিআদিনা সমথনযে ৰুত্তনযেন. ‘‘অপরিগ্গহে পৰত্তো কাযসঙ্খারো মহাভূতপরিগ্গহে পটিপ্পস্সম্ভতী’’তিআদিনা ৰিপস্সনানযেপি পটিপ্পস্সদ্ধি যোজেতব্বাতি ৰুত্তং হোতি.
অস্সাতি ইমস্স ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি পদস্স. চোদনাসোধনাহীতি অনুযোগপরিহারেহি. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন. কথন্তি যং ইদং ‘‘পস্সম্ভযং…পে… সিক্খতী’’তি ৰুত্তং, তং কথং কেন পকারেন কাযসঙ্খারস্স পস্সম্ভনং যোগিনো চ সিক্খনং হোতীতি কথেতুকামতায পুচ্ছিত্ৰা কাযসঙ্খারে সরূপতো ওল়ারিকসুখুমতো ৰূপসমতো অনুযোগপরিহারতো চ দস্সেতুং ‘‘কতমে কাযসঙ্খারা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কাযিকাতি রূপকাযে ভৰা. কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযসন্নিস্সিতা. কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, ততো এৰ তে অকাযসমুট্ঠানাপি কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা. পস্সম্ভেন্তোতি ওল়ারিকোল়ারিকং পস্সম্ভেন্তো.
সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. ওল়ারিকঞ্হি কাযসঙ্খারং অৰূপসন্তসভাৰং সন্নিসীদাপেন্তো ‘‘পস্সম্ভেন্তো’’তি ৰুচ্চতি, অনুপ্পাদনিরোধং পাপেন্তো ‘‘নিরোধেন্তো’’তি, সুট্ঠু সন্তসভাৰং নযন্তো ‘‘ৰূপসমেন্তো’’তি.
যথারূপেহীতি যাদিসেহি. কাযসঙ্খারেহীতি ওল়ারিকেহি কাযসঙ্খারেহি. আনমনাতি অভিমুখেন কাযস্স নমনা. ৰিনমনাতি ৰিসুং ৰিসুং পস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতো, সুট্ঠু ৰা নমনা. পণমনাতি পচ্ছতো নমনা. ইঞ্জনাদীনি আনমনাদীনং ৰেৰচনানি, অধিমত্তানি ৰা অভিমুখচলনাদীনি আনমনাদযো, মন্দানি ইঞ্জনাদযো. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি তথারূপং আনমনাদীনং কারণভূতং ওল়ারিকং কাযসঙ্খারং পটিপ্পস্সম্ভেন্তো. তস্মিঞ্হি পস্সম্ভিতে আনমনাদযোপি পস্সম্ভিতা এৰ হোন্তি.
সন্তং সুখুমন্তি যথারূপেহি কাযসঙ্খারেহি কাযস্স অপরিপ্ফন্দনহেতূহি আনমনাদযো ন হোন্তি, তথারূপং দরথাভাৰতো সন্তং, অনোল়ারিকতায সুখুমং. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি সামঞ্ঞতো একং কত্ৰা ৰদতি. অথ ৰা পুব্বে ওল়ারিকোল়ারিকং কাযসঙ্খারং পটিপ্পস্সম্ভেন্তো অনুক্কমেন কাযস্স অপরিপ্ফন্দনহেতুভূতে সুখুমসুখুমতরে উপ্পাদেত্ৰা তেপি পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা পরমসুখুমতায কোটিপ্পত্তং যং কাযসঙ্খারং পটিপ্পস্সম্ভেতি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি.
ইতীতিআদি চোদকৰচনং. তত্থ ইতীতি পকারত্থে নিপাতো, কিরাতি অরুচিসূচনে, এৰঞ্চেতি অত্থো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো ‘‘ৰুত্তপ্পকারেন যদি অতিসুখুমম্পি কাযসঙ্খারং পস্সম্ভেতী’’তি. এৰং সন্তেতি এৰং সতি তযা ৰুত্তাকারে লব্ভমানে. ৰাতূপলদ্ধিযাতি ৰাতস্স উপলদ্ধিযা. চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, অস্সাসাদিৰাতারম্মণস্স চিত্তস্স পভাৰনা উপ্পাদনা পৰত্তনা ন হোতি, তে চ তেন পস্সম্ভেতব্বাতি অধিপ্পাযো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৰনাতি ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে ভাৰনায পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা সুখুমানং তেসং পভাৰনা চ ন হোতি উভযেসং তেসং তেন পটিপ্পস্সম্ভেতব্বতো. আনাপানস্সতিযাতি আনাপানারম্মণায সতিযা চ পৰত্তনং ন হোতি আনাপানানং অভাৰতো. ততো এৰ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৰনা উপ্পাদনাপি ন হোতি. ন হি কদাচি আরম্মণেন ৰিনা সারম্মণা ধম্মা সম্ভৰন্তি. ন চ নং তন্তি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. তং ৰুত্তৰিধানং সমাপত্তিং পণ্ডিতা পঞ্ঞৰন্তো ন চেৰ সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৰুট্ঠহন্তিপীতি যোজনা. এৰং চোদকো সব্বেন সব্বং অভাৰূপনযনং পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযেন চোদেতি.
পুন ইতি কিরাতিআদি যথাৰুত্তায চোদনায ৰিস্সজ্জনা. তত্থ কিরাতি যদীতি এতস্স অত্থে নিপাতো. ইতি কির সিক্খতি, মযা ৰুত্তাকারেন যদি সিক্খতীতি অত্থো. এৰং সন্তেতি এৰং পস্সম্ভনে সতি. পভাৰনা হোতীতি যদিপি ওল়ারিকা কাযসঙ্খারা পটিপ্পস্সম্ভন্তি, সুখুমা পন অত্থেৰাতি অনুক্কমেন পরমসুখুমভাৰপ্পত্তস্স ৰসেন নিমিত্তুপ্পত্তিযা আনাপানস্সতিযা আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৰনা ইজ্ঝতেৰাতি অধিপ্পাযো.
যথা কথং ৰিযাতি যথাৰুত্তৰিধানং তং কথং ৰিয দট্ঠব্বং, অত্থি কিঞ্চি তদত্থসম্পটিপাদনে ওপম্মন্তি অধিপ্পাযো. ইদানি ওপম্মং দস্সেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সেয্যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. কংসেতি কংসভাজনে. নিমিত্তন্তি নিমিত্তস্স, তেসং সদ্দানং পৰত্তাকারস্সাতি অত্থো. সামিঅত্থে হি ইদং উপযোগৰচনং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু গহিতত্তা. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সূপধারিতত্তাতি সম্মদেৰ উপধারিতত্তা সল্লক্খিতত্তা. সুখুমকা সদ্দাতি অনুরৰে আহ, যে অপ্পকা. অপ্পত্থো হি অযং ক-সদ্দো. সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপীতি সুখুমো সদ্দোৰ নিমিত্তং সুখুমসদ্দনিমিত্তং, তদারম্মণতাযপীতি ৰুত্তং হোতি. কামং তদা সুখুমাপি সদ্দা নিরুদ্ধা, সদ্দনিমিত্তস্স পন সুগ্গহিতত্তা সুখুমতরসদ্দনিমিত্তারম্মণভাৰেনপি চিত্তং পৰত্ততি. আদিতো পট্ঠায হি তস্স তস্স নিরুদ্ধস্স সদ্দস্স নিমিত্তং অৰিক্খিত্তেন চিত্তেন উপধারেন্তস্স অনুক্কমেন পরিযোসানে অতিসুখুমসদ্দনিমিত্তম্পি আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং পৰত্ততেৰ. চিত্তং ন ৰিক্খেপং গচ্ছতি তস্মিং যথাউপট্ঠিতে নিমিত্তে সমাধানসব্ভাৰতো.
এৰং সন্তেতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. তত্থ যস্স সুত্তপদস্স সদ্ধিং চোদনাসোধনাহি অত্থো ৰুত্তো, তং উদ্ধরিত্ৰা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানানি ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘পস্সম্ভয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি ৰুত্তঅস্সাসপস্সাসা কাযোতি যোজনা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো; ম. নি. ১.১০৫ আদযো) কাযানুপস্সনং কথেন্তেন পঠমচতুক্কস্সেৰ ৰুত্তত্তা, আনাপানস্সতিসুত্তেপি ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু দীঘং ৰা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. কাযে কাযানুপস্সী, ভিক্খৰে, তস্মিং সমযে ভিক্খু ৰিহরতী’’তি (ম. নি. ২.১৪৯) ৰুত্তত্তা চ ‘‘কাযানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তস্স পঠমচতুক্কস্সা’’তি ৰুত্তং.
আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৰসেনাতি সমথকম্মট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং, ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং পন ইতরচতুক্কেসুপি লব্ভতেৰ. এত্থাতি পঠমচতুক্কে. সহ পটিসম্ভিদাহীতি নিদস্সনমত্তমেতং, পুঞ্ঞৰন্তানং পন উপনিস্সযসম্পন্নানং অভিঞ্ঞাপি সিজ্ঝতিযেৰ. চতুব্বিধন্তি পাতিমোক্খসংৰরাদিৰসেন চতুব্বিধং. অনাপজ্জনন্তি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অঞ্ঞতরস্স অনাপজ্জনং. আপন্নৰুট্ঠানন্তি আপন্নসপ্পটিকম্মাপত্তিতো যথাধম্মং পটিকম্মকরণেন ৰুট্ঠানং, দেসনাগামিনিতো দেসনায, ৰুট্ঠানগামিনিতো পরিৰাসাদিৰিনযকম্মকরণেন ৰুট্ঠানন্তি ৰুত্তং হোতি. দেসনাযপি হি আপন্নাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতীতি সাপি ৰুট্ঠানেনেৰ সঙ্গহিতা. কিলেসেহি চ অপ্পটিপীল়নন্তি কোধো উপনাহো মক্খো পলাসো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সারম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদোতি এৰমাদীহি পাপধম্মেহি অপ্পটিপীল়নং, তেসং অনুপ্পাদনন্তি ৰুত্তং হোতি.
যমিদং আভিসমাচারিকসীলং ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. দ্ৰেঅসীতি খন্ধকৰত্তানি চুদ্দসৰিধং মহাৰত্তন্তি এত্থ মহাৰত্তং নাম ৰত্তক্খন্ধকে ৰুত্তানি আগন্তুকৰত্তং আৰাসিকগমিকঅনুমোদনভত্তগ্গপিণ্ডচারিকআরঞ্ঞিকসেনাসনজন্তাঘরৰচ্চকুটিউপজ্ঝাযসদ্ধিৰিহারিকআচরিযঅন্তেৰাসিকৰত্তন্তি চুদ্দস ৰত্তানি. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালেযেৰ চরিতব্বানি দ্ৰাসীতি খন্ধকৰত্তানি, ন সব্বাসু অৰত্থাসু চরিতব্বানি, তস্মা মহাৰত্তেসু অগণিতানি. তত্থ ‘‘পারিৰাসিকানং ভিক্খূনং ৰত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি আরভিত্ৰা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৭৬) ৰুত্তৰত্তানি ছসট্ঠি, ততো পরং ‘‘ন, ভিক্খৰে, পারিৰাসিকেন ভিক্খুনা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরেন ভিক্খুনা সদ্ধিং মূলাযপটিকস্সনারহেন, মানত্তারহেন, মানত্তচারিকেন, অব্ভানারহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৰাসে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (চূল়ৰ. ৮২) ৰুত্তানি পকতত্তে চরিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৰিসুং তানি অগণেত্ৰা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরাদীসু পুগ্গলন্তরেসু চরিতব্বত্তা তেসং ৰসেন সম্পিণ্ডেত্ৰা একেকং কত্ৰা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততি ৰত্তানি, উক্খেপনীযকম্মকতৰত্তেসু ৰত্তপঞ্ঞাপনৰসেন ৰুত্তং ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৰাদনং…পে… নহানে পিট্ঠিপরিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৫১) ইদং অভিৰাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৰিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূল়ৰ. ৫১) চ দসাতি এৰমেতানি দ্ৰাসীতি. এতেস্ৰেৰ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৰত্তানি কানিচি পারিৰাসিকাদিৰত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাসীতি এৰ. অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে অপ্পকং ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতীতি অসীতি খন্ধকৰত্তানীতি ৰুচ্চতি. আভিসমাচারিকসীলন্তি এত্থ অভিসমাচারোতি উত্তমসমাচারো, অভিসমাচারোৰ আভিসমাচারিকং, অভিসমাচারং ৰা আরব্ভ পঞ্ঞত্তং আভিসমাচারিকং, তদেৰ সীলন্তি আভিসমাচারিকসীলং. খন্ধকৰত্তপরিযাপন্নস্স সীলস্সেতং অধিৰচনং. অহং সীলং রক্খামি, কিং আভিসমাচারিকেনাতিআদীসু সীলন্তি উভতোৰিভঙ্গপরিযাপন্নমেৰ গহেতব্বং খন্ধকৰত্তপরিযাপন্নস্স আভিসমাচারিকগ্গহণেন গহিতত্তা. পরিপূরেতি পরিপুণ্ণে, পরিপূরিতেতি ৰা অত্থো.
ততোতি যথাৰুত্তসীলৰিসোধনতো পরং. আৰাসোতি আৰাসপলিবোধো. কুলন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) আৰাসোতি একোপি ওৰরকো ৰুচ্চতি একম্পি পরিৰেণং সকলোপি সঙ্ঘারামো. স্ৰাযং ন সব্বস্সেৰ পলিবোধো হোতি, যো পনেত্থ নৰকম্মাদিউস্সুক্কং ৰা আপজ্জতি, বহুভণ্ডসন্নিচযো ৰা হোতি, যেন কেনচি ৰা কারণেন অপেক্খৰা পটিবদ্ধচিত্তো, তস্সেৰ পলিবোধো হোতি, ন ইতরস্স.
কুলন্তি ঞাতিকুলং ৰা উপট্ঠাককুলং ৰা. একচ্চস্স হি উপট্ঠাককুলম্পি ‘‘সুখিতে সুখিতো’’তিআদিনা নযেন সংসট্ঠস্স ৰিহরতো পলিবোধো হোতি, সো কুলমানুসকেহি ৰিনা ধম্মস্সৰনায সামন্তৰিহারম্পি ন গচ্ছতি. একচ্চস্স মাতাপিতরোপি পলিবোধা ন হোন্তি কোরণ্ডকৰিহারৰাসিত্থেরস্স ভাগিনেয্যদহরভিক্খুনো ৰিয.
লাভোতি চত্তারো পচ্চযা. তে কথং পলিবোধা হোন্তি? পুঞ্ঞৰন্তস্স হি ভিক্খুনো গতগতট্ঠানে মনুস্সা মহাপরিৰারে পচ্চযে দেন্তি, সো তেসং অনুমোদেন্তো ধম্মং দেসেন্তো সমণধম্মং কাতুং ওকাসং ন লভতি, অরুণুগ্গমনতো যাৰ পঠমযামো, তাৰ মনুস্সসংসগ্গো ন উপচ্ছিজ্জতি, পুন বলৰপচ্চূসেযেৰ বাহুল্লিকপিণ্ডপাতিকা আগন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, অসুকো উপট্ঠাকো উপাসকো উপাসিকা অমচ্চো অমচ্চধীতা তুম্হাকং দস্সনকামা’’তি ৰদন্তি, সো ‘‘গণ্হাৰুসো পত্তচীৰর’’ন্তি গমনসজ্জোৰ হোতি নিচ্চব্যাৰটো, তস্সেৰ তে পচ্চযা পলিবোধা হোন্তি. তেন গণং পহায যত্থ নং ন জানন্তি, তত্থ এককেন চরিতব্বং. এৰং সো পলিবোধো উপচ্ছিজ্জতি.
গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৰা আভিধম্মিকগণো ৰা. যো তস্স উদ্দেসং ৰা পরিপুচ্ছং ৰা দেন্তো সমণধম্মস্স ওকাসং ন লভতি, তস্স গণো পলিবোধো হোতি. তেন সো এৰং উপচ্ছিন্দিতব্বো – সচে তেসং ভিক্খূনং বহু কতং হোতি, অপ্পং অৰসিট্ঠং, তং নিট্ঠপেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিতব্বং. সচে অপ্পং কতং, বহু অৰসিট্ঠং, যোজনতো পরং অগন্ত্ৰা অন্তোযোজনপরিচ্ছেদে অঞ্ঞং গণৰাচকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইমে আযস্মা উদ্দেসাদীহি সঙ্গণ্হতূ’’তি ৰত্তব্বং. এৰম্পি অলভমানেন ‘‘ময্হং, আৰুসো, একং কিচ্চং অত্থি, তুম্হে যথাফাসুকট্ঠানানি গচ্ছথা’’তি গণং পহায অত্তনো কম্মং কাতব্বং.
কম্মেনাতি কম্মপলিবোধেন. ‘‘কম্মঞ্চ পঞ্চম’’ন্তিপি পাঠো. তত্থ কম্মন্তি নৰকম্মং. তং করোন্তেন ৰড্ঢকীআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বথাপি পলিবোধো হোতি. সোপি এৰং উপচ্ছিন্দিতব্বো – সচে অপ্পং অৰসিট্ঠং হোতি, নিট্ঠপেতব্বং. সচে বহু, সঙ্ঘিকং চে, নৰকম্মং সঙ্ঘস্স ৰা ভারহারকভিক্খূনং ৰা নিয্যাতেতব্বং. অত্তনো সন্তকং চে, অত্তনো ভারহারকানং নিয্যাতেতব্বং. তাদিসং অলভন্তেন সঙ্ঘস্স পরিচ্চজিত্ৰা গন্তব্বং.
অদ্ধানন্তি মগ্গগমনং. যস্স হি কত্থচি পব্বজ্জাপেক্খো ৰা হোতি, পচ্চযজাতং ৰা কিঞ্চি লদ্ধব্বং হোতি. সচে তং অলভন্তো ন সক্কোতি অধিৰাসেতুং, অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তস্সপি গমিকচিত্তং নাম দুপ্পটিৰিনোদযং হোতি, তস্মা গন্ত্ৰা তং কিচ্চং তীরেত্ৰাৰ সমণধম্মে উস্সুক্কং কাতব্বং.
ঞাতীতি ৰিহারে আচরিযুপজ্ঝাযসদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকসমানুপজ্ঝাযকসমানাচরিযকা, ঘরে মাতা পিতা ভাতাতি এৰমাদিকা. তে গিলানা ইমস্স পলিবোধা হোন্তি. তস্মা সো পলিবোধো তে উপট্ঠহিত্ৰা তেসং পাকতিককরণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. তত্থ উপজ্ঝাযো তাৰ গিলানো সচে লহুং ন ৰুট্ঠাতি, যাৰজীৰং পটিজগ্গিতব্বো, তথা পব্বজ্জাচরিযো উপসম্পদাচরিযো সদ্ধিৰিহারিকো উপসম্পাদিতপব্বাজিতঅন্তেৰাসিকসমানুপজ্ঝাযকা চ. নিস্সযাচরিযউদ্দেসাচরিযনিস্সযন্তেৰাসিকউদ্দেসন্তেৰাসিকসমানাচরিযকা পন যাৰ নিস্সযউদ্দেসা অনুপচ্ছিন্না, তাৰ পটিজগ্গিতব্বা. পহোন্তেন ততো উদ্ধম্পি পটিজগ্গিতব্বা এৰ. মাতাপিতূসু উপজ্ঝাযে ৰিয পটিজগ্গিতব্বং. সচেপি হি তে রজ্জে ঠিতা হোন্তি, পুত্ততো চ উপট্ঠানং পচ্চাসীসন্তি, কাতব্বমেৰ. অথ তেসং ভেসজ্জং নত্থি, অত্তনো সন্তকং দাতব্বং. অসতি, ভিক্খাচরিযায পরিযেসিত্ৰাপি দাতব্বমেৰ. ভাতুভগিনীনং পন তেসং সন্তকমেৰ যোজেত্ৰা দাতব্বং. সচে নত্থি, অত্তনো সন্তকং তাৰকালিকং দত্ৰা পচ্ছা লভন্তেন গণ্হিতব্বং, অলভন্তেন ন চোদেতব্বা. অঞ্ঞাতকস্স ভগিনিযা সামিকস্স ভেসজ্জং নেৰ কাতুং, ন দাতুং ৰট্টতি, ‘‘তুয্হং সামিকস্স দেহী’’তি ৰত্ৰা পন ভগিনিযা দাতব্বং. ভাতু জাযাযপি এসেৰ নযো, তেসং পন পুত্তা ইমস্স ঞাতকাযেৰাতি তেসং কাতুং ৰট্টতি.
আবাধোতি যো কোচি রোগো. সো বাধযমানো পলিবোধো হোতি, তস্মা ভেসজ্জকরণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে পন কতিপাহং ভেসজ্জং করোন্তস্সপি ন ৰূপসম্মতি, ‘‘নাহং তুয্হং দাসো, ন ভতকো, তংযেৰম্হি পোসেন্তো অনমতগ্গে সংসারৰট্টে দুক্খপ্পত্তো’’তি অত্তভাৰং গরহিত্ৰা সমণধম্মো কাতব্বো.
গন্থোতি পরিযত্তিপরিহরণং. তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৰটস্সেৰ পলিবোধো হোতি, ন ইতরস্স.
ইদ্ধিযাতি ইদ্ধিপলিবোধেন. ‘‘ইদ্ধীতি তে দসা’’তিপি পাঠো. তত্থ ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি. সা হি উত্তানসেয্যকদারকো ৰিয তরুণসস্সং ৰিয চ দুপ্পরিহারা হোতি, অপ্পমত্তকেন চ ভিজ্জতি. সা পন ৰিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিস্স সমাধিং পত্ৰা পত্তব্বতো, তস্মা ৰিপস্সনাত্থিকেন ইদ্ধিপলিবোধো উপচ্ছিন্দিতব্বো, ইতরেন অৰসেসাতি. কম্মট্ঠানভাৰনং পরিবুন্ধেতি উপরোধেতি পৰত্তিতুং ন দেতীতি পলিবোধো, র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা ৰুত্তো, পরিপন্থোতি অত্থো. উপচ্ছিন্দিতব্বোতি সমাপনেন সঙ্গহণেন উপরুন্ধিতব্বো, অপলিবোধো কাতব্বোতি অত্থো.
কম্মট্ঠানে নিযুত্তো কম্মট্ঠানিকো, ভাৰনমনুযুঞ্জন্তো. তেন কম্মট্ঠানিকেন. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে সব্বেপি ভিক্খূ’’তি এৰং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. সহৰাসীনন্তি সহৰাসীনং ভিক্খূনং. মুদুচিত্ততং জনেতীতি অত্তনি মুদুচিত্ততং উপ্পাদেতি. অযঞ্চ সহৰাসীনং চিত্তমদ্দৰজননাদিঅত্থো ‘‘মনুস্সানং পিযো হোতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন মেত্তানিসংসসুত্তেন (অ. নি. ৮.১) দীপেতব্বো.
অনোলীনৰুত্তিকো হোতীতি সম্মাপটিপত্তিযং ওলীনৰুত্তিকো হীনৰীরিযো ন হোতি, আরদ্ধৰীরিযো হোতীতি অত্থো. দিব্বেসুপি আরম্মণেসু, পগেৰ ইতরেসূতি অধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সমণকরণীযে, সব্বস্মিং ৰা কম্মট্ঠানানুযোগে. অত্থযিতব্বন্তি পুব্বাসেৰনৰসেন অত্থযিতব্বং. যোগস্স ভাৰনায অনুযুঞ্জনং যোগানুযোগো, তদেৰ করণীযট্ঠেন কম্মং, তস্স যোগানুযোগকম্মস্স. পদট্ঠানত্তাতি নিপ্ফত্তিহেতুত্তা.
ওদাতকসিণে আলোককসিণং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসকসিণে পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণঞ্চ অন্তোগধং কত্ৰা পাল়িযং পথৰীকসিণাদীনং রূপজ্ঝানারম্মণানং অট্ঠন্নংযেৰ কসিণানং সরূপতো ৰুত্তত্তা আকাসকসিণং আলোককসিণঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা ‘‘অট্ঠতিংসারম্মণেসূ’’তি পাল়িযং আগতনযেনেৰ ৰুত্তং. অট্ঠকথানযেন পন আকাসকসিণে আলোককসিণে চ ৰিসুং গহিতে চত্তালীসংযেৰ কম্মট্ঠানানি. তত্রিমানি চত্তালীস কম্মট্ঠানানি – দস কসিণা, দস অসুভা, দস অনুস্সতিযো, চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারো আরুপ্পা, একা সঞ্ঞা, একং ৰৰত্থানন্তি. তত্থ পথৰীকসিণং আপোকসিণং তেজোকসিণং ৰাযোকসিণং নীলকসিণং পীতকসিণং লোহিতকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণং পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণন্তি ইমে দস কসিণা. উদ্ধুমাতকং ৰিনীলকং ৰিপুব্বকং ৰিচ্ছিদ্দকং ৰিক্খাযিতকং ৰিক্খিত্তকং হতৰিক্খিত্তকং লোহিতকং পুল়ৰকং অট্ঠিকন্তি ইমে দস অসুভা. বুদ্ধানুস্সতি ধম্ম সঙ্ঘ সীল চাগ দেৰতানুস্সতি মরণস্সতি কাযগতাসতি আনাপানস্সতি উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো. মেত্তা করুণা মুদিতা উপেক্খাতি ইমে চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা. আকাসানঞ্চাযতনং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমে চত্তারো আরুপ্পা. আহারে পটিকূলসঞ্ঞা একা সঞ্ঞা. চতুধাতুৰৰত্থানং একং ৰৰত্থানন্তি.
যং যস্স চরিতানুকূলন্তি এত্থ রাগচরিতস্স তাৰ দস অসুভা কাযগতাসতীতি একাদস কম্মট্ঠানানি অনুকূলানি, দোসচরিতস্স চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা চত্তারি ৰণ্ণকসিণানীতি অট্ঠ, মোহচরিতস্স চ ৰিতক্কচরিতস্স চ একং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানমেৰ, সদ্ধাচরিতস্স পুরিমা ছ অনুস্সতিযো, বুদ্ধিচরিতস্স মরণস্সতি উপসমানুস্সতি চতুধাতুৰৰত্থানং আহারে পটিকূলসঞ্ঞাতি চত্তারি, সেসকসিণানি চত্তারো চ আরুপ্পা সব্বচরিতানং অনুকূলানি. কসিণেসু চ যং কিঞ্চি পরিত্তং ৰিতক্কচরিতস্স, অপ্পমাণং মোহচরিতস্স অনুকূলন্তি ৰেদিতব্বং. যথাৰুত্তেনেৰ নযেনাতি ‘‘যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি.
যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো হোতি, তস্সেৰ ৰসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা আসৰক্খযপ্পত্তস্স খীণাসৰস্স সন্তিকে গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘ইমিনাৰ কম্মট্ঠানেন…পে… উগ্গহেতব্ব’’ন্তি. অরহন্তাদযো হীতিআদি একচ্চখীণাসৰতো বহুস্সুতোৰ কম্মট্ঠানদানে সেয্যোতি দস্সনত্থং আরদ্ধং. মহাহত্থিপথং নীহরন্তো ৰিযাতি কম্মট্ঠানপথৰিং মহাহত্থিপথং কত্ৰা দস্সেন্তো ৰিয. সপ্পাযাসপ্পাযং পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি যস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খতি, তস্স উপকারানুপকারং যুত্তিমগ্গনেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা.
ইদানি কম্মট্ঠানদাযকস্স সন্তিকং গচ্ছন্তেন ধোতমক্খিতেহি পাদেহি উপাহনা আরুহিত্ৰা ছত্তং গহেত্ৰা তেলনাল়িমধুফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৰা অন্তেৰাসিকপরিৰুতেন ন গন্তব্বং, গমিকৰত্তং পন পূরেত্ৰা অত্তনো পত্তচীৰরং সযমেৰ গহেত্ৰা অন্তরামগ্গে যং যং ৰিহারং পৰিসতি, সব্বত্থ পৰিট্ঠকালে আগন্তুকৰত্তং, নিক্খমনকালে গমিকৰত্তন্তি যথারহং তং তং ৰত্তং পূরেন্তেন সল্লহুকপরিক্খারেন পরমসল্লেখৰুত্তিনা হুত্ৰা গন্তব্বন্তি ইমমত্থং সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সল্লহুকৰুত্তিনা ৰিনযাচারসম্পন্নেনা’’তি আহ. এৰং পন গন্ত্ৰা তং ৰিহারং পৰিসন্তেন অন্তরাযেৰ দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কারাপেত্ৰা গহেত্ৰা পৰিসিতব্বং, ন চ মুহুত্তং ৰিস্সমিত্ৰা পাদধোৰনমক্খনাদীনি কত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং গমিস্সামীতি অঞ্ঞং পরিৰেণং পৰিসিতব্বং. কস্মা? সচে হিস্স তত্র আচরিযস্স ৰিসভাগা ভিক্খূ ভৰেয্যুং, তং তে আগমনকারণং পুচ্ছিত্ৰা আচরিযস্স অৰণ্ণং পকাসেত্ৰা ‘‘নট্ঠোসি, সচে তস্স সন্তিকং আগতো’’তি ৰিপ্পটিসারং উপ্পাদেয্যুং, যেন ততোৰ পটিনিৰত্তেয্য, তস্মা আচরিযস্স ৰসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা উজুকং তত্থেৰ গন্তব্বং.
ৰুত্তপ্পকারমাচরিযন্তি –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –
এৰমাদিনা ৰুত্তপ্পকারং সদ্ধাদিগুণসমন্নাগতং একন্তহিতেসিং ৰুড্ঢিপক্খে ঠিতং কল্যাণমিত্তং আচরিযং. ৰত্তপটিপত্তিযা আরাধিতচিত্তস্সাতি এত্থ সচে আচরিযো দহরতরো হোতি, পত্তচীৰরপটিগ্গহণাদীনি ন সাদিতব্বানি. সচে ৰুড্ঢতরো, গন্ত্ৰা আচরিযং ৰন্দিত্ৰা ঠাতব্বং. ‘‘নিক্খিপাৰুসো, পত্তচীৰর’’ন্তি ৰুত্তেন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘পানীযং পিৰা’’তি ৰুত্তেন সচে ইচ্ছতি, পাতব্বং. ‘‘পাদে ধোৰা’’তি ৰুত্তেন ন তাৰ ধোৰিতব্বা. সচে হি আচরিযেন আভতমুদকং ভৰেয্য, ন সারুপ্পং সিযা. ‘‘ধোৰাৰুসো, ন মযা আভতং, অঞ্ঞেহি আভত’’ন্তি ৰুত্তেন পন যত্থ আচরিযো ন পস্সতি, এৰরূপে পটিচ্ছন্নে ৰা ওকাসে অব্ভোকাসৰিহারস্সপি ৰা একমন্তে নিসীদিত্ৰা পাদা ধোৰিতব্বা. সচে আচরিযো তেলনাল়িং আহরতি, উট্ঠহিত্ৰা উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেতব্বা. সচে হি ন গণ্হেয্য, ‘‘অযং ভিক্খু ইতো এৰ পট্ঠায সম্ভোগং কোপেতী’’তি আচরিযস্স অঞ্ঞথত্তং ভৰেয্য. গহেত্ৰা পন ন আদিতোৰ পাদা মক্খেতব্বা. সচে হি তং আচরিযস্স গত্তব্ভঞ্জনতেলং ভৰেয্য, ন সারুপ্পং সিযা, তস্মা পঠমং সীসং মক্খেত্ৰা খন্ধাদীনি মক্খেতব্বানি. ‘‘সব্বপারিহারিযতেলমিদং, আৰুসো, পাদেপি মক্খেহী’’তি ৰুত্তেন পন পাদে মক্খেত্ৰা ‘‘ইমং তেলনাল়িং ঠপেমি, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা আচরিযে গণ্হন্তে দাতব্বা.
গতদিৰসতো পট্ঠায ‘‘কম্মট্ঠানং মে, ভন্তে, কথেথ’’ইচ্চেৰং ন ৰত্তব্বং. দুতিযদিৰসতো পন পট্ঠায সচে আচরিযস্স পকতিউপট্ঠাকো অত্থি, তং যাচিত্ৰা ৰত্তং কাতব্বং. সচে যাচিতোপি ন দেতি, ওকাসে লদ্ধেযেৰ কাতব্বং. করোন্তেন চ খুদ্দকমজ্ঝিমমহন্তানি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনামেতব্বানি. সীতং উণ্হন্তি দুৰিধং মুখধোৰনুদকঞ্চ ন্হানোদকঞ্চ পটিযাদেতব্বং. ততো যং আচরিযো তীণি দিৰসানি পরিভুঞ্জতি, তাদিসমেৰ নিচ্চং উপট্ঠাপেতব্বং, নিযমং অকত্ৰা যং ৰা তং ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স যথালদ্ধং উপনামেতব্বং. কিং বহুনা ৰুত্তেন, যং তং ভগৰতা ‘‘অন্তেৰাসিকেন, ভিক্খৰে, আচরিযম্হি সম্মা ৰত্তিতব্বং. তত্রাযং সম্মাৰত্তনা – কালস্সেৰ ৰুট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দন্তকট্ঠং দাতব্বং, মুখোদকং দাতব্বং, আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সচে যাগু হোতি, ভাজনং ধোৰিত্ৰা যাগু উপনামেতব্বা’’তিআদিকং (মহাৰ. ৬৬) খন্ধকে ৰত্তং পঞ্ঞত্তং, তং সব্বম্পি কাতব্বং. ইতি ইমিনা যথাৰুত্তেন নযেন পটিপজ্জন্তো ৰত্তপটিপত্তিযা চিত্তং আরাধেতীতি দট্ঠব্বং.
পঞ্চসন্ধিকন্তি পঞ্চপব্বং, পঞ্চভাগন্তি অত্থো. কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনন্তি কম্মট্ঠানগন্থস্স উগ্গণ্হনং, তদত্থপরিপুচ্ছা কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছনা. অথ ৰা গন্থতো অত্থতো চ কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং উগ্গহো, তত্থ সংসযপরিপুচ্ছনা পরিপুচ্ছা. কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানন্তি নিমিত্তুপট্ঠানং, এৰং ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স ‘‘এৰমিদং নিমিত্তং উপট্ঠাতী’’তি উপধারণং, তথা কম্মট্ঠানপ্পনা ‘‘এৰং ঝানমপ্পেতী’’তি. কম্মট্ঠানস্স লক্খণন্তি গণনানুবন্ধনাফুসনানং ৰসেন ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ঠপনায সম্পত্তি, ততো পরম্পি ৰা সল্লক্খণাদিৰসেন মত্থকপ্পত্তীতি কম্মট্ঠানসভাৰস্স সল্লক্খণং. তেনাহ – ‘‘কম্মট্ঠানসভাৰুপধারণন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি.
অত্তনাপি ন কিলমতি ওধিসো কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনতো, ততো এৰ আচরিযম্পি ন ৰিহেঠেতি ধম্মাধিকরণম্পি ভাৰনায মত্থকং পাপনতো. তস্মাতি তংনিমিত্তং অত্তনোঅকিলমনআচরিযাৰিহেঠনহেতু. থোকন্তি থোকং থোকং. তত্থাতি যত্থ আচরিযো ৰসতি, তত্থ. সপ্পাযং হোতীতি আৰাসসপ্পাযাদিলাভেন মনসিকারফাসুতা ভাৰনানুকূলতা হোতি. যোজনপরমন্তি ইমিনা গাৰুতঅড্ঢযোজনানিপি সঙ্গণ্হাতি. যস্মা পন মন্দপঞ্ঞো গাৰুতে অড্ঢযোজনে যোজনমত্তে ৰা ৰসন্তো কম্মট্ঠানস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ ঠানে সন্দেহে ৰা সতিসম্মোসে ৰা জাতে কালস্সেৰ ৰিহারে ৰত্তং কত্ৰা অন্তরামগ্গে পিণ্ডায চরিত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানেযেৰ আচরিযস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা তং দিৰসং আচরিযস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা দুতিযদিৰসে আচরিযং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা অন্তরামগ্গে পিণ্ডায চরিত্ৰা অকিলমন্তোযেৰ অত্তনো ৰসনট্ঠানং আগন্তুং সক্খিস্সতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মন্দপঞ্ঞো যোজনপরমং গন্ত্ৰা’’তি. সচে তিক্খপঞ্ঞো যোজনপরমে ফাসুকট্ঠানং ন লভতি, তেন কম্মট্ঠানে সব্বং গণ্ঠিট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা ৰিসুদ্ধং আৰজ্জনপটিবদ্ধং কম্মট্ঠানং কত্ৰা যোজনপরমতো দূরম্পি গন্তুং ৰট্টতীতি আহ ‘‘তিক্খপঞ্ঞো দূরম্পি গন্ত্ৰা’’তি.
অট্ঠারসসেনাসনদোসৰিৰজ্জিতন্তি মহত্তং, নৰত্তং, জিণ্ণত্তং, পন্থনিস্সিতত্তং, সোণ্ডী, পণ্ণং, পুপ্ফং, ফলং, পত্থনীযতা, নগরসন্নিস্সিততা, দারুসন্নিস্সিততা, খেত্তসন্নিস্সিততা, ৰিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতা, পট্টনসন্নিস্সিততা, পচ্চন্তসন্নিস্সিততা, রজ্জসীমসন্নিস্সিততা, অসপ্পাযতা, কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি ইমেহি অট্ঠারসহি সেনাসনদোসেহি ৰিৰজ্জিতং. ইমেসঞ্হি অট্ঠারসন্নং দোসানং অঞ্ঞতরেন সমন্নাগতং সেনাসনং ভাৰনায অননুরূপং.
কস্মা? মহাৰিহারে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২) তাৰ বহূ নানাছন্দা সন্নিপতন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৰিরুদ্ধতায ৰত্তং ন করোন্তি, বোধিযঙ্গণাদীনি অসম্মট্ঠানেৰ হোন্তি, অনুপট্ঠাপিতং পানীযং পরিভোজনীযং. তত্রাযং ‘‘গোচরগামে পিণ্ডায চরিস্সামী’’তি পত্তচীৰরমাদায নিক্খন্তোপি সচে পস্সতি ৰত্তং অকতং, পানীযঘটং ৰা রিত্তং, অথানেন ৰত্তং কাতব্বং হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং, অকরোন্তো ৰত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি. করোন্তস্স কালো অতিক্কমতি, অতিদিৰা পৰিট্ঠো নিট্ঠিতায ভিক্খায কিঞ্চি ন লভতি. পটিসল্লানগতোপি সামণেরদহরভিক্খূনং উচ্চাসদ্দেন সঙ্ঘকম্মেহি চ ৰিক্খিপতি. যত্থ পন সব্বং ৰত্তং কতমেৰ হোতি, অৰসেসাপি চ ঘট্টনা নত্থি, এৰরূপে মহাৰিহারেপি ৰিহাতব্বং.
নৰৰিহারে বহু নৰকম্মং হোতি, অকরোন্তং উজ্ঝাযন্তি. যত্থ পন ভিক্খূ এৰং ৰদন্তি ‘‘আযস্মা যথাসুখং সমণধম্মং করোতু, মযং নৰকম্মং করিস্সামা’’তি, এৰরূপে ৰিহাতব্বং.
জিণ্ণৰিহারে পন বহু পটিজগ্গিতব্বং হোতি, অন্তমসো অত্তনো সেনাসনমত্তম্পি অপ্পটিজগ্গন্তং উজ্ঝাযন্তি, পটিজগ্গন্তস্স কম্মট্ঠানং পরিহাযতি.
পন্থনিস্সিতে মহাপথৰিহারে রত্তিন্দিৰং আগন্তুকা সন্নিপতন্তি. ৰিকালে আগতানং অত্তনো সেনাসনং দত্ৰা রুক্খমূলে ৰা পাসাণপিট্ঠে ৰা ৰসিতব্বং হোতি, পুনদিৰসেপি এৰমেৰাতি কম্মট্ঠানস্স ওকাসো ন হোতি. যত্থ পন এৰরূপো আগন্তুকসম্বাধো ন হোতি, তত্থ ৰিহাতব্বং.
সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খরণী হোতি. তত্থ পানীযত্থং মহাজনো সমোসরতি, নগরৰাসীনং রাজকুলূপকত্থেরানং অন্তেৰাসিকা রজনকম্মত্থায আগচ্ছন্তি, তেসং ভাজনদারুদোণিকাদীনি পুচ্ছন্তানং ‘‘অসুকে চ অসুকে চ ঠানে’’তি দস্সেতব্বানি হোন্তি. এৰং সব্বকালম্পি নিচ্চব্যাৰটো হোতি.
যত্থ নানাৰিধং সাকপণ্ণং হোতি, তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসিন্নস্সপি সন্তিকে সাকহারিকা গাযমানা পণ্ণং উচ্চিনন্তিযো ৰিসভাগসদ্দসঙ্ঘট্টনেন কম্মট্ঠানন্তরাযং করোন্তি.
যত্থ পন নানাৰিধা মালাগচ্ছা সুপুপ্ফিতা হোন্তি, তত্রাপি তাদিসোযেৰ উপদ্দৰো.
যত্থ নানাৰিধং অম্বজম্বুপনসাদিফলং হোতি, তত্থ ফলত্থিকা আগন্ত্ৰা যাচন্তি, অদেন্তস্স কুজ্ঝন্তি, বলক্কারেন ৰা গণ্হন্তি, সাযন্হসমযে ৰিহারমজ্ঝে চঙ্কমন্তেন তে দিস্ৰা ‘‘কিং উপাসকা এৰং করোথা’’তি ৰুত্তা যথারুচি অক্কোসন্তি, অৰাসাযপিস্স পরক্কমন্তি.
পত্থনীযে পন লোকসম্মতে দক্খিণগিরিহত্থিকুচ্ছিচেতিযগিরিচিত্তলপব্বতসদিসে ৰিহারে ৰিহরন্তং ‘‘অযং অরহা’’তি সম্ভাৰেত্ৰা ৰন্দিতুকামা মনুস্সা সমন্তা ওসরন্তি, তেনস্স ন ফাসু হোতি. যস্স পন তং সপ্পাযং হোতি, তেন দিৰা অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা রত্তিং ৰসিতব্বং.
নগরসন্নিস্সিতে ৰিসভাগারম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তি, কুম্ভদাসিযোপি ঘটেহি নিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, ওক্কমিত্ৰা মগ্গং ন দেন্তি, ইস্সরমনুস্সাপি ৰিহারমজ্ঝে সাণিং পরিক্খিপিত্ৰা নিসীদন্তি.
দারুসন্নিস্সযে পন যত্থ কট্ঠানি চ দব্বুপকরণরুক্খা চ সন্তি, তত্থ কট্ঠহারিকা পুব্বে ৰুত্তসাকপুপ্ফহারিকা ৰিয অফাসুকং করোন্তি. ৰিহারে রুক্খা সন্তি, তে ‘‘ছিন্দিত্ৰা ঘরানি করিস্সামা’’তি মনুস্সা আগন্ত্ৰা ছিন্দন্তি. সচে সাযন্হসমযে পধানঘরা নিক্খমিত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে চঙ্কমন্তো তে দিস্ৰা ‘‘কিং উপাসকা এৰং করোথা’’তি ৰদতি, যথারুচি অক্কোসন্তি, অৰাসাযপিস্স পরক্কমন্তি.
যো পন খেত্তসন্নিস্সিতো হোতি সমন্তা খেত্তেহি পরিৰারিতো, তত্থ মনুস্সা ৰিহারমজ্ঝেযেৰ খলং কত্ৰা ধঞ্ঞং মদ্দন্তি, পমুখেসু সযন্তি, অঞ্ঞম্পি বহুং অফাসুং করোন্তি. যত্রপি মহাসঙ্ঘভোগো হোতি, আরামিককুলানং গাৰো রুন্ধন্তি, উদকৰারং পটিসেধেন্তি, মনুস্সা ৰীহিসীসং গহেত্ৰা ‘‘পস্সথ তুম্হাকং আরামিককুলানং কম্ম’’ন্তি সঙ্ঘস্স দস্সেন্তি. তেন তেন কারণেন রাজরাজমহামত্তানং ঘরদ্ৰারং গন্তব্বং হোতি, অযম্পি খেত্তসন্নিস্সিতেনেৰ সঙ্গহিতো.
যত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগা ৰেরী ভিক্খূ ৰিহরন্তি, যে কলহং করোন্তা ‘‘মা, ভন্তে, এৰং করোথা’’তি ৰারিযমানা ‘‘এতস্স পংসুকূলিকস্স আগতকালতো পট্ঠায নট্ঠাম্হা’’তি ৰত্তারো ভৰন্তি.
যোপি উদকপট্টনং ৰা থলপট্টনং ৰা সন্নিস্সিতো হোতি, তত্থ অভিণ্হং নাৰাহি চ সত্থেহি চ আগতমনুস্সা ‘‘ওকাসং দেথ, পানীযং দেথ, লোণং দেথা’’তি ঘট্টযন্তা অফাসুং করোন্তি.
পচ্চন্তসন্নিস্সিতে পন মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি.
রজ্জসীমসন্নিস্সিতে রাজভযং হোতি. তঞ্হি পদেসং একো রাজা ‘‘ন ময্হং ৰসে ৰত্ততী’’তি পহরতি, ইতরোপি ‘‘ন ময্হং ৰসে ৰত্ততী’’তি. তত্রাযং ভিক্খু কদাচি ইমস্স রঞ্ঞো ৰিজিতে ৰিচরতি, কদাচি এতস্স, অথ নং ‘‘চরপুরিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা অনযব্যসনং পাপেন্তি.
অসপ্পাযতাতি ৰিসভাগরূপাদিআরম্মণসমোসরণেন ৰা অমনুস্সপরিগ্গহিততায ৰা অসপ্পাযতা. তত্রিদং ৰত্থু – একো কির থেরো অরঞ্ঞে ৰসতি. অথস্স একা যক্খিনী পণ্ণসালদ্ৰারে ঠত্ৰা গাযি. সো নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারে অট্ঠাসি, সা গন্ত্ৰা চঙ্কমনসীসে গাযি. থেরো চঙ্কমনসীসং অগমাসি, সা সতপোরিসে পপাতে ঠত্ৰা গাযি. থেরো পটিনিৰত্তি, অথ নং সা ৰেগেন গন্ত্ৰা গহেত্ৰা ‘‘মযা, ভন্তে, ন একো, ন দ্ৰে তুম্হাদিসা খাদিতা’’তি আহ.
যত্থ ন সক্কা হোতি আচরিযং ৰা আচরিযসমং ৰা উপজ্ঝাযং ৰা উপজ্ঝাযসমং ৰা কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং, তত্থ সো কল্যাণমিত্তানং অলাভো মহাদোসোযেৰ. তস্মা ইমেসং অট্ঠারসন্নং দোসানং অঞ্ঞতরেন সমন্নাগতং সেনাসনং ভাৰনায অননুরূপন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাসু –
‘‘মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.
‘‘নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২);
পঞ্চসেনাসনঙ্গসমন্নাগতন্তি গামতো নাতিদূরনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহি সেনাসনঙ্গেহি সমন্নাগতং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং, অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেন উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).
এত্থ চ নাতিদূরং নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নন্তি একং অঙ্গং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি একং, অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সন্তি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স…পে… পরিক্খারাতি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা…পে… কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তীতি একং. এৰং পঞ্চঙ্গানি ৰেদিতব্বানি.
উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেনাতি এত্থ পন খুদ্দকপলিবোধে উপচ্ছিন্দন্তেন দীঘানি কেসনখলোমানি ছিন্দিতব্বানি, জিণ্ণচীৰরেসু অগ্গল়অনুৰাতপরিভণ্ডদানাদিনা দল়্হীকম্মং ৰা তন্তুচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৰা কাতব্বং, কিলিট্ঠানি ৰা রজিতব্বানি. সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো, মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানি. ভত্তসম্মদং পটিৰিনোদেত্ৰাতি ভোজননিমিত্তং পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা. আহারে হি আসযং পৰিট্ঠমত্তে তস্স আগন্তুকতায যেভুয্যেন সিযা সরীরস্স কোচি পরিস্সমো, তং ৰূপসমেত্ৰা. তস্মিঞ্হি অৰূপসন্তে সরীরখেদেন চিত্তং একগ্গতং ন লভেয্যাতি. উগ্গহেতব্বতো উগ্গহো, সব্বোপি কম্মট্ঠানৰিধি, ন পুব্বে ৰুত্তউগ্গহমত্তং. আচরিযতো উগ্গহো আচরিযুগ্গহো, ততো. একপদম্পীতি এককোট্ঠাসম্পি.
অনুবন্ধনাতি অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনৰসেন সতিযা নিরন্তরং অনুপৰত্তনা. ফুসনাতি অস্সাসপস্সাসে গণেন্তস্স গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তস্স যথা অপ্পনা হোতি, তথা চিত্তং ঠপেন্তস্স চ নাসিকগ্গাদিট্ঠানস্স নেসং ফুসনা. যস্মা পন গণনাদিৰসেন ৰিয ফুসনাদিৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ গণনা কাতব্বাতি দস্সেতুং ইধ ফুসনাগহণন্তি দীপেন্তো ‘‘ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠান’’ন্তি আহ. ঠপনাতি সমাধানং. তঞ্হি সম্মদেৰ আরম্মণে চিত্তস্স আধানং ঠপনং হোতি. তথা হি সমাধি ‘‘চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতী’’তি নিদ্দিট্ঠো. সমাধিপ্পধানা পন অপ্পনাতি আহ ‘‘ঠপনাতি অপ্পনা’’তি. অনিচ্চতাদীনং সংলক্খণতো সল্লক্খণা ৰিপস্সনা. পৰত্ততো নিমিত্ততো চ ৰিনিৰট্টনতো ৰিনিৰট্টনা মগ্গো. সকলসংকিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৰতো সব্বসো সুদ্ধীতি পারিসুদ্ধি ফলং. তেসন্তি ৰিৰট্টনাপারিসুদ্ধীনং. পটিপস্সনাতি পতি পতি দস্সনং পেক্খনং. তেনাহ ‘‘পচ্চৰেক্খণা’’তি.
খণ্ডন্তি একং তীণি পঞ্চাতি এৰং গণনায খণ্ডনং. ওকাসেতি গণনাৰিধিং সন্ধাযাহ, গণনানিস্সিতোৰ ন কম্মট্ঠাননিস্সিতো. সিখাপ্পত্তং নু খোতি ইদং চিরতরং গণনায মনসিকরোন্তস্স ৰসেন ৰুত্তং. সো হি তথা লদ্ধং অৰিক্খেপমত্তং নিস্সায এৰং মঞ্ঞেয্য. অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৰাতি ইদং অস্সাসপস্সাসেসু যস্স একোৰ পঠমং উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং. যস্স পন উভোপি উপট্ঠহন্তি, তেন উভযম্পি গহেত্ৰা গণেতব্বং. যো উপট্ঠাতীতি ইমিনা চ দ্ৰীসু নাসাপুটৰাতেসু যো পাকটতরো উপট্ঠাতি, সো গহেতব্বোতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. পৰত্তমানং পৰত্তমানন্তি আমেডিতৰচনেন নিরন্তরং অস্সাসপস্সাসানং উপলক্খণং দস্সেতি. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন উপলক্খেত্ৰাৰাতি অত্থো. পঠমং একেকস্মিং উপট্ঠিতেপি উপলক্খেত্ৰাৰ গণেন্তস্স কমেন উভোপি পাকটা হোন্তীতি আহ – ‘‘অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তী’’তি. তেন ‘‘উপলক্খেত্ৰাৰ গণেতব্ব’’ন্তি ইমস্স ‘‘তস্সেৰং গণযতো…পে… পাকটা হোন্তী’’তি ইদং কারণৰচনং দট্ঠব্বং. তত্থ পাকটা হোন্তীতি গণনাৰসেন বহিদ্ধা ৰিক্খেপাভাৰতো ৰিভূতা হোন্তি.
পলিঘায পরিৰত্তনকং যত্থ নিক্খিপন্তি, সো পলিঘত্থম্ভো. তিযামরত্তিন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. পুরিমনযেনাতি সীঘগণনায, গোপালকগণনাযাতি অত্থো. একো দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চাতি গণনাৰিধিদস্সনং. তস্মা অট্ঠাতিআদীসুপি একতো পট্ঠাযেৰ পচ্চেকং অট্ঠাদীনি পাপেতব্বানি. ‘‘সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং নিদস্সনঞ্চ দস্সেতি ‘‘গণনাপটিবদ্ধে হী’’তিআদিনা. তত্থ অরীযতি তেন নাৰাতি অরিত্তং, পাজনদণ্ডো. অরিত্তেন উপত্থম্ভনং অরিত্তুপত্থম্ভনং, তস্স ৰসেন.
নিপ্পরিযাযতো নিরন্তরপ্পৰত্তি নাম ঠপনাযমেৰাতি আহ ‘‘নিরন্তরপ্পৰত্তং ৰিযা’’তি. অন্তো পৰিসন্তং মনসিকরোন্তো অন্তো চিত্তং পৰেসেতি নাম. বহি চিত্তনীহরণেপি এসেৰ নযো. ৰাতব্ভাহতন্তি অব্ভন্তরগতৰাতং বহুলং মনসিকরোন্তস্স ৰাতেন তং ঠানং অব্ভাহতং ৰিয মেদেন পূরিতং ৰিয চ হোতি, তথা উপট্ঠাতি. নীহরতোতি ফুট্ঠোকাসং মুঞ্চিত্ৰা নীহরতো. তথা পন নীহরতো ৰাতস্স গতিসমন্ৰেসনমুখেন নানারম্মণেসু চিত্তং ৰিধাৰতীতি আহ ‘‘পুথুত্তারম্মণে চিত্তং ৰিক্খিপতী’’তি.
এতন্তি এতং অস্সাসপস্সাসজাতং. অনুগমনন্তি পৰত্তপৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং আরম্মণকরণৰসেন সতিযা অনু অনু পৰত্তনং অনুগচ্ছনং. তেনেৰাহ – ‘‘তঞ্চ খো আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেনা’’তি. নাভি আদি তত্থ পঠমং উপ্পজ্জনতো. পঠমুপ্পত্তিৰসেন হি ইধ আদিচিন্তা, ন উপ্পত্তিমত্তৰসেন. তথা হি তে নাভিতো পট্ঠায যাৰ নাসিকগ্গা সব্বত্থ উপ্পজ্জন্তেৰ. যত্থ যত্থ চ উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি ধম্মানং গমনাভাৰতো. যথাপচ্চযং পন দেসন্তরপ্পত্তিযং গতিসমঞ্ঞা. হদযং মজ্ঝন্তি হদযসমীপং তস্স উপরিভাগো মজ্ঝং. নাসিকগ্গং পরিযোসানন্তি নাসিকট্ঠানং তস্স পরিযোসানং অস্সাসপস্সাসানং সমঞ্ঞায তদৰধিভাৰতো. তথা হেতে চিত্তসমুট্ঠানা ৰুত্তা, ন চ বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং সম্ভৰো অত্থি. তেনাহ ‘‘অব্ভন্তরপৰিসনৰাতস্স নাসিকগ্গং আদী’’তি. পৰিসননিক্খমনপরিযাযো পন তংসদিসৰসেনেৰ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ৰিক্খেপগতন্তি ৰিক্খেপং উপগতং, ৰিক্খিত্তং অসমাহিতন্তি অত্থো. সারদ্ধাযাতি সদরথভাৰায. ইঞ্জনাযাতি কম্মট্ঠানমনসিকারস্স চলনায. ৰিক্খেপগতেন চিত্তেনাতি হেতুম্হি করণৰচনং, ইত্থম্ভূতলক্খণে ৰা. সারদ্ধাতি সদরথা. ইঞ্জিতাতি ইঞ্জনকা চলনকা, তথা ফন্দিতা.
আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেনাতিআদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেন ন মনসি কাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অনুবন্ধনায মনসিকরোন্তেন ফুসনাৰসেন ঠপনাৰসেন চ মনসি কাতব্ব’’ন্তি যেন অধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তং ৰিৰরিতুং ‘‘গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিসুং মনসিকারো নত্থীতি গণনায অনুবন্ধনায চ ৰিনা যথাক্কমং কেৰলং ফুসনাৰসেন ঠপনাৰসেন চ কম্মট্ঠানমনসিকারো নত্থি. ননু ফুসনায ৰিনা ঠপনায ৰিয ফুসনায ৰিনা গণনাযপি মনসিকারো নত্থিযেৰাতি? যদিপি নত্থি, গণনা পন যথা কম্মট্ঠানমনসিকারস্স মূলভাৰতো পধানভাৰেন গহেতব্বা, এৰং অনুবন্ধনা ঠপনায তায ৰিনা ঠপনায অসম্ভৰতো. তস্মা সতিপি ফুসনায নানন্তরিকভাৰে গণনানুবন্ধনা এৰ মূলভাৰতো পধানভাৰেন গহেত্ৰা ইতরাসং তদভাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘গণনানুবন্ধনাৰসেন ৰিয হি ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থী’’তি. যদি এৰং তা কস্মা উদ্দেসে ৰিসুং গহিতাতি আহ ‘‘ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰা’’তিআদি. তত্থ ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ গণেন্তোতি ইমিনা গণনায ফুসনা অঙ্গন্তি দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘গণনায চ ফুসনায চ মনসি করোতী’’তি. তত্থেৰাতি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ. তেতি অস্সাসপস্সাসে. সতিযা অনুবন্ধন্তোতি গণনাৰিধিং অনুগন্ত্ৰা সতিযা নিবন্ধন্তো, ফুট্ঠোকাসেযেৰ তে নিরন্তরং উপধারেন্তোতি অত্থো. অপ্পনাৰসেন চিত্তং ঠপেন্তোতি যথা অপ্পনা হোতি, এৰং যথাউপট্ঠিতে নিমিত্তে চিত্তং ঠপেন্তো সমাদহন্তো. অনুবন্ধনায চাতিআদীসু অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি করোতীতি ৰুচ্চতীতি যোজনা. স্ৰাযমত্থোতি য্ৰাযং ‘‘ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ গণেন্তো তত্থেৰ গণনং পটিসংহরিত্ৰা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো’’তি ৰুত্তো, সো অযমত্থো. যা অচ্চন্তায ন মিনোতি ন ৰিনিচ্ছিনতি, সা মানস্স সমীপেতি উপমা যথা গোণো ৰিয গৰযোতি.
পঙ্গুল়োতি পীঠসপ্পী. দোলাতি পেঙ্খোলো. কীল়তন্তি কীল়ন্তানং. মাতাপুত্তানন্তি অত্তনো ভরিযায পুত্তস্স চ. উভো কোটিযোতি আগচ্ছন্তস্স পুরিমকোটিং, গচ্ছন্তস্স পচ্ছিমকোটিন্তি দ্ৰেপি কোটিযো. মজ্ঝঞ্চাতি দোলাফলকস্সেৰ মজ্ঝং. উপনিবন্ধনত্থম্ভো ৰিযাতি উপনিবন্ধনত্থম্ভো, নাসিকগ্গং মুখনিমিত্তং ৰা, তস্স মূলে সমীপে ঠত্ৰা. কথং ঠত্ৰা? সতিযা ৰসেন. সতিঞ্হি তত্থ সূপট্ঠিতং করোন্তো যোগাৰচরো তত্থ ঠিতো নাম হোতি অৰযৰধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো. নিমিত্তেতি নাসিকগ্গাদিনিমিত্তে. সতিযা নিসিন্নোতি সতিৰসেন নিসীদন্তো. ‘‘সতিঞ্হি তত্থা’’তিআদিনা ঠানে ৰিয ৰত্তব্বং. তত্থাতি ফুট্ঠট্ঠানে. তেতি নগরস্স অন্তো বহি চ গতা মনুস্সা তেসং সঙ্গহা চ হত্থগতা. আদিতো পভুতীতি উপমেয্যত্থদস্সনতো পট্ঠায.
গাথাযং নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধননিমিত্তং. অনারম্মণমেকচিত্তস্সাতি একস্স চিত্তস্স ন আরম্মণং, আরম্মণং ন হোন্তীতি অত্থো. অজানতো চ তযো ধম্মেতি নিমিত্তং অস্সাসো পস্সাসোতি ইমে নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে আরম্মণকরণৰসেন অৰিন্দন্তস্স. চ-সদ্দো ব্যতিরেকে. ভাৰনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা. নুপলব্ভতীতি ন উপলব্ভতি ন সিজ্ঝতীতি অযং চোদনাগাথায অত্থো. দুতিযা পন পরিহারগাথা সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ.
কথন্তি তাসং চোদনাপরিহারগাথানং অত্থং ৰিৰরিতুং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইমে তযো ধম্মাতিআদীসু পদযোজনায সদ্ধিং অযমত্থনিদ্দেসো – ইমে নিমিত্তাদযো তযো ধম্মা একচিত্তস্স কথং আরম্মণং ন হোন্তি, অসতিপি আরম্মণভাৰে ন চিমে ন চ ইমে তযো ধম্মা অৰিদিতা হোন্তি, কথঞ্চ ন হোন্তি অৰিদিতা, তেসঞ্হি অৰিদিতত্তে চিত্তঞ্চ কথং ৰিক্খেপং ন গচ্ছতি, পধানঞ্চ ভাৰনায নিপ্ফাদকং ৰীরিযঞ্চ কথং পঞ্ঞাযতি, নীৰরণানং ৰিক্খম্ভকং সম্মদেৰ সমাধানাৰহং ভাৰনানুযোগসঙ্খাতং পযোগঞ্চ যোগী কথং সাধেতি, উপরূপরি লোকিযলোকুত্তরঞ্চ ৰিসেসং কথমধিগচ্ছতীতি.
ইদানি তমত্থং ককচোপমায সাধেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৰুত্তং. ভূমিভাগস্স ৰিসমতায চঞ্চলে রুক্খে ছেদনকিরিযা ন সুকরা সিযা, তথা চ সতি ককচদন্তগতি দুৰিঞ্ঞেয্যাতি আহ – ‘‘সমে ভূমিভাগে’’তি. ককচেনাতি খুদ্দকেন খরপত্তেন. তেনাহ ‘‘পুরিসো’’তি. ফুট্ঠককচদন্তানন্তি ফুট্ঠফুট্ঠককচদন্তানং ৰসেন. তেন ককচদন্তেহি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ পুরিসস্স সতিযা উপট্ঠানং দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘ন আগতে ৰা গতে ৰা ককচদন্তে মনসি করোতী’’তি.
ককচস্স আকড্ঢনকালে পুরিসাভিমুখং পৰত্তা আগতা, পেল্লনকালে ততো ৰিগতা গতাতি ৰুত্তা, ন চ আগতা ৰা গতা ৰা ককচদন্তা অৰিদিতা হোন্তি সব্বত্থ সতিযা উপট্ঠিতত্তা ছিন্দিতব্বট্ঠানং অফুসিত্ৰা গচ্ছন্তানং আগচ্ছন্তানঞ্চ ককচদন্তানং অভাৰতো. পধানন্তি রুক্খস্স ছেদনৰীরিযং. পযোগন্তি তস্সেৰ ছেদনকিরিযং. উপমাযং ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি পদং পাল়িযং নত্থি, যোজেত্ৰা পন দস্সেতব্বং. তেনেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২২৭) উপমাযম্পি ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি পদং যোজেত্ৰাৰ ৰুত্তং. তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ ‘‘ৰিসেসন্তি অনেকভাৰাপাদনং, তেন চ সাধেতব্বং পযোজনৰিসেস’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো.
যথা রুক্খোতিআদি উপমাসংসন্দনং. উপনিবন্ধতি আরম্মণে চিত্তং এতাযাতি সতি উপনিবন্ধনা নাম, তস্সা অস্সাসপস্সাসানং সল্লক্খণস্স নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনানিমিত্তং, নাসিকগ্গং মুখনিমিত্তং ৰা. এৰমেৰন্তি যথা সো পুরিসো ককচেন রুক্খং ছিন্দন্তো আগতগতে ককচদন্তে অমনসিকরোন্তোপি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৰ সতিযা উপট্ঠপনেন আগতগতে ককচদন্তে জানাতি, সুত্তপদঞ্চ অৰিরজ্ঝন্তো অত্থকিচ্চং সাধেতি, এৰমেৰং. নাসিকগ্গে মুখনিমিত্তেতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে, ইতরো মুখং অসনং নিমীযতি ছাদীযতি এতেনাতি মুখনিমিত্তন্তি লদ্ধনামে উত্তরোট্ঠে.
ইদং পধানন্তি যেন ৰীরিযারম্ভেন আরদ্ধৰীরিযস্স যোগিনো কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৰনাকম্মক্খমং ভাৰনাকম্মযোগ্গং হোতি, ইদং ৰীরিযং পধানন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি চিত্তস্স উপক্কিলেসভূতানি নীৰরণানি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীযন্তি. ৰিতক্কা ৰূপসম্মন্তীতি ততো এৰ কামৰিতক্কাদযো মিচ্ছাৰিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি, নীৰরণপ্পহানেন ৰা পঠমজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৰা ৰিতক্কৰূপসমাপদেসেন দুতিযজ্ঝানাদীনমধিগমমাহ. অযং পযোগোতি অযং ঝানাধিগমস্স হেতুভূতো কম্মট্ঠানানুযোগো পযোগো. সংযোজনা পহীযন্তীতি দসপি সংযোজনানি মগ্গপ্পটিপাটিযা সমুচ্ছেদৰসেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তী হোন্তীতি তথা সত্তপি অনুসযা অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ভঙ্গমত্তস্সপি অনৰসেসতো ৰিগতন্তা হোন্তি. এত্থ চ সংযোজনপ্পহানং নাম অনুসযনিরোধেনেৰ হোতি, পহীনেসু চ সংযোজনেসু অনুসযানং লেসোপি ন ভৰিস্সতীতি চ দস্সনত্থং ‘‘সংযোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তী হোন্তী’’তি ৰুত্তং. অযং ৰিসেসোতি ইমং সমাধিং নিস্সায অনুক্কমেন লব্ভমানো অযং সংযোজনপ্পহানাদিকো ইমস্স সমাধিস্স ৰিসেসোতি অত্থো.
যস্সাতি যেন. অনুপুব্বন্তি অনুক্কমেন. পরিচিতাতি পরিচিণ্ণা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – আনাপানস্সতি যথা বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতা, তথা যেন দীঘরস্সপজআননাদিৰিধিনা অনুপুব্বং পরিচিতা সুট্ঠু ভাৰিতা, ততো এৰ পরিপুণ্ণা সোল়সন্নং ৰত্থূনং পারিপূরিযা সব্বসো পুণ্ণা, সো ভিক্খু ইমং অত্তনো খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞোভাসেন পভাসেতি. যথা কিং? অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা অব্ভাদিউপক্কিলেসৰিমুত্তো চন্দিমা তারকরাজা ৰিযাতি. ‘‘অব্ভা মুত্তোৰ চন্দিমা’’তি হি পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৰুত্তত্তা এত্থ আদি-সদ্দলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো.
ইধাতি ককচূপমায. অস্সাতি যোগিনো. ইধাতি ৰা ইমস্মিং ঠানে. অস্সাতি উপমাভূতস্স ককচস্স. আগতগতৰসেন যথা তস্স পুরিসস্স অমনসিকারো, এৰং অস্সাসপস্সাসানং আগতগতৰসেন অমনসিকারমত্তমেৰ আনযনপ্পযোজনং. ন চিরেনেৰাতি ইদং কতাধিকারং সন্ধায ৰুত্তং. নিমিত্তন্তি পটিভাগনিমিত্তং. অৰসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৰিতক্কাদিঅৰসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৰদন্তি, ৰিচারাদীতি পন ৰত্তব্বং নিপ্পরিযাযেন ৰিতক্কস্স অপ্পনাভাৰতো. সো হি পাল়িযং ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো, তংসম্পযোগতো ৰা যস্মা ঝানং অপ্পনাতি অট্ঠকথাৰোহারো, ঝানঙ্গেসু চ সমাধি পধানং, তস্মা তং অপ্পনাতি দস্সেন্তো ‘‘অৰসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতী’’তি আহ. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতো পভুতীতি এত্থ ‘‘অনুক্কমতো…পে… পত্তং ৰিয হোতী’’তি এত্তকোৰ গন্থো পরিহীনো, পুরাণপোত্থকেসু পন কত্থচি সো গন্থো লিখিতোযেৰ তিট্ঠতি.
সারদ্ধকাযস্স কস্সচি পুগ্গলস্স. ওনমতি ৰত্থিকাদিপলম্বনেন. ৰিকূজতীতি সদ্দং করোতি. ৰলিং গণ্হাতীতি. তত্থ তত্থ ৰলিনং হোতি. কস্মা? যস্মা সারদ্ধকাযো গরুকো হোতীতি. কাযদরথৰূপসমেন সদ্ধিং সিজ্ঝমানো ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধো ব্যতিরেকমুখেন তস্স সাধনং ৰিয ৰুত্তো. ওল়ারিকঅস্সাসপস্সাসনিরোধৰসেনাতি অন্ৰযৰসেন তদত্থস্স সাধনং. কাযদরথে ৰূপসন্তেতি চিত্তজরূপানং লহুমুদুকম্মঞ্ঞভাৰেন যো সেসতিসন্ততিরূপানম্পি লহুআদিভাৰো, সো ইধ কাযস্স লহুভাৰোতি অধিপ্পেতো. স্ৰাযং যস্মা চিত্তস্স লহুআদিভাৰেন ৰিনা নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতী’’তি.
ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধেতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযম্হি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তস্স কাযসঙ্খারস্স ৰিচযনৰিধিং দস্সেতুং আনীতং.
উপরূপরি ৰিভূতানীতি ভাৰনাবলেন উদ্ধং উদ্ধং পাকটানি হোন্তি. দেসতোতি পকতিযা ফুসনদেসতো, পুব্বে অত্তনো ফুসনৰসেন উপধারিতট্ঠানতো.
‘‘কত্থ নত্থী’’তি ঠানৰসেন ‘‘কস্স নত্থী’’তি পুগ্গলৰসেন চ ৰীমংসিযমানমত্থং একজ্ঝং কত্ৰা ৰিভাৰেতুং ‘‘অন্তোমাতুকুচ্ছিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘যথা উদকে নিমুগ্গস্স নিরুদ্ধোকাসতায অস্সাসপস্সাসা ন পৰত্তন্তি, এৰং অন্তোমাতুকুচ্ছিযং. যথা মতানং সমুট্ঠাপকচিত্তাভাৰতো, এৰং অসঞ্ঞীভূতানং মুচ্ছাপরেতানং অসঞ্ঞীসু ৰা জাতানং, তথা নিরোধসমাপন্নান’’ন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. মহাগণ্ঠিপদে পন ‘‘মুচ্ছাপরেতানং চিত্তপ্পৰত্তিযা দুব্বলভাৰতো’’তি কারণং ৰুত্তং. চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং ধম্মতাৰসেনেৰ নেসং অনুপ্পজ্জনং, তথা রূপারূপভৰসমঙ্গীনং. কেচি পন ‘‘অনুপুব্বতো সুখুমভাৰপ্পত্তিযা চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নস্স, রূপভৰে রূপানং ভৰঙ্গস্স চ সুখুমভাৰতো রূপভৰসমঙ্গীনং নত্থী’’তি কারণং ৰদন্তি. অত্থিযেৰ তে অস্সাসপস্সাসা পারিসেসতোতি অধিপ্পাযো যথাৰুত্তসত্তট্ঠানৰিনিমুত্তস্স অস্সাসপস্সাসানং অনুপ্পজ্জনট্ঠানস্স অভাৰতো. পকতিফুট্ঠৰসেনাতি পকতিযা ফুসনট্ঠানৰসেন. নিমিত্তং ঠপেতব্বন্তি সতিযা তত্থ সুখপ্পৰত্তনত্থং থিরতরং সঞ্ঞাণং পৰত্তেতব্বং. থিরসঞ্ঞাপদট্ঠানা হি সতি. ইমমেৰাতি ইমং এৰ অনুপট্ঠহন্তস্স কাযসঙ্খারস্স কণ্টকুট্ঠাপনঞাযেন উপট্ঠাপনৰিধিমেৰ. অত্থৰসন্তি হেতুং. অত্থো হি ফলং. সো যস্স ৰসেন পৰত্ততি, সো অত্থৰসোতি. মুট্ঠস্সতিস্সাতি ৰিনট্ঠস্সতিস্স. অসম্পজানস্সাতি সম্পজঞ্ঞৰিরহিতস্স, ভাৰেন্তস্স অনুক্কমেন অনুপট্ঠহন্তে অস্সাসপস্সাসে ৰীমংসিত্ৰা ‘‘ইমে তে’’তি উপধারেতুং সম্মদেৰ জানিতুঞ্চ সমত্থাহি সতিপঞ্ঞাহি ৰিরহিতস্সাতি অধিপ্পাযো. ইতো অঞ্ঞং কম্মট্ঠানং. গরুকন্তি ভারিযং. সা চস্স গরুকতা ভাৰনায সুদুক্করভাৰেনাতি আহ ‘‘গরুকভাৰন’’ন্তি.
উপরূপরি সন্তসুখুমভাৰাপত্তিতো ‘‘বলৰতী সুৰিসদা সূরা চ সতি পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা’’তি ৰত্ৰা সুখুমস্স নাম অত্থস্স সাধনেনপি সুখুমেনেৰ ভৰিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. ইদানি অনুপট্ঠহন্তানং অস্সাসপস্সাসানং পরিযেসনুপাযং দস্সেন্তো ‘‘তাহি চ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুপদন্তি পদানুপদং. চরিত্ৰাতি গোচরং গহেত্ৰা. তস্মিংযেৰ ঠানেতি উপনিবন্ধননিমিত্তসঞ্ঞিতে ঠানে. যোজেত্ৰাতি মনসিকারেন যোজেত্ৰা. ‘‘সতিরস্মিযা বন্ধিত্ৰা’’তি ৰা ৰুত্তমেৰত্থমাহ ‘‘তস্মিংযেৰ ঠানে যোজেত্ৰা’’তি. ন হি উপমেয্যে বন্ধনযোজনট্ঠানানি ৰিসুং লব্ভন্তি. নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং পটিভাগনিমিত্তং ৰা. উভযম্পি হি ইধ একজ্ঝং ৰুত্তং. তথা হি তূলপিচুআদি উপমত্তযং উগ্গহে যুজ্জতি, সেসং উভযত্থ. একচ্চেতি একে আচরিযা.