১. পঠমপারাজিকং

সুদিন্নভাণৰারৰণ্ণনা

২৪. অনুপদৰণ্ণনন্তি পদং পদং পটিৰণ্ণনং, পদানুক্কমেন ৰণ্ণনং ৰা. ভণ্ডপ্পযোজনউদ্ধারসারণাদিনা কিচ্চেনাতি এত্থ ৰিক্কাযিকভণ্ডস্স ৰিক্কিণনং ভণ্ডপ্পযোজনং, দাতুং সঙ্কেতিতে দিৰসে গন্ত্ৰা গহণং উদ্ধারো, ‘‘অসুকস্মিং দিৰসে দাতব্ব’’ন্তি সতুপ্পাদনং সারণং. চতুব্বিধাযাতি খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিসমণানং ৰসেন চতুব্বিধায, ভিক্খুভিক্খুনীউপাসকউপাসিকানং ৰসেন ৰা. দিস্ৰানস্স এতদহোসীতি হেতুঅত্থো অযং দিস্ৰান-সদ্দো অসমানকত্তুকো যথা ‘‘ঘতং পিৰিত্ৰা বলং হোতি, সীহং দিস্ৰা ভযং হোতী’’তি. দস্সনকারণা হি এৰং পরিৰিতক্কনং অহোসি. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘ভব্বকুলপুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং, তথাপি উপনিস্সযসম্পন্নস্সপি অজাতসত্তুনো ৰিয অন্তরাযো ভৰিস্সতীতি ইমস্স থেরস্সপি কতপাপকম্মমূলৰিপ্পটিসারৰসেন অধিগমন্তরাযো অহোসীতি ৰদন্তি.

কিং পন যেসং মগ্গফলানং উপনিস্সযো অত্থি, বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰেপি তেসং অন্তরাযো হোতীতি? আম হোতি, ন পন বুদ্ধে পটিচ্চ. বুদ্ধা হি পরেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা তত্থ নিরন্তরং যুত্তপযুত্তা এৰ হোন্তি, তস্মা তে পটিচ্চ তেসং অন্তরাযো ন হোতি, অথ খো কিরিযাপরিহানিযা ৰা পাপমিত্ততায ৰা হোতি, কিরিযাপরিহানি চ দেসকস্স তস্সেৰ ৰা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৰতো ৰেদিতব্বা, দেসকৰসেন পনেত্থ পরিহানি সাৰকানং ৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা, ন বুদ্ধানং ৰসেন. তথা হি সচে ধম্মসেনাপতি ধনঞ্জানিযস্স ব্রাহ্মণস্স আসযং ঞত্ৰা ধম্মং দেসযিস্স, ব্রাহ্মণো সোতাপন্নো অভৰিস্স. এৰং তাৰ দেসকস্স ৰসেন কিরিযাপরিহানিযা অন্তরাযো হোতি. সচে পেস্সো হত্থারোহপুত্তো ভগৰতো সম্মুখা ধম্মং সুণন্তো মুহুত্তং নিসীদেয্য, যাৰ তস্স ভগৰা অত্তন্তপাদিকে চত্তারো পুগ্গলে ৰিত্থারেন ৰিভজিত্ৰা দেসেতি, সোতাপত্তিফলেন সংযুত্তো অভৰিস্স. এৰং পুগ্গলস্স ৰসেন কিরিযাপরিহানিযা অন্তরাযো হোতি নাম. ইমস্স হি উপাসকস্স কিরিযাপরিহানি জাতা অপরিনিট্ঠিতায দেসনায উট্ঠহিত্ৰা পক্কন্তত্তা. সচে অজাতসত্তু দেৰদত্তস্স ৰচনং গহেত্ৰা পিতুঘাতকম্মং নাকরিস্স, সামঞ্ঞফলসুত্তকথিতদিৰসে সোতাপন্নো অভৰিস্স, তস্স ৰচনং গহেত্ৰা পিতুঘাতকম্মস্স কতত্তা পন নাহোসি. এৰং পাপমিত্ততায অন্তরাযো হোতি. সুদিন্নস্সপি পাপমিত্তৰসেন অন্তরাযো অহোসীতি দট্ঠব্বং. যদি হি তেন মাতাপিতূনং ৰচনং গহেত্ৰা পুরাণদুতিযিকায মেথুনধম্মো পটিসেৰিতো নাভৰিস্স, ন তংমূলৰিপ্পটিসারৰসেন অধিগমন্তরাযো অভৰিস্স.

যন্নূনাতি পরিৰিতক্কনত্থে নিপাতোতি আহ ‘‘পরিৰিতক্কদস্সনমেত’’ন্তি. ‘‘ধম্মং সুণেয্য’’ন্তি কিরিযাপদেন ৰুচ্চমানো এৰ হি অত্থো ‘‘যন্নূনা’’তি নিপাতপদেন জোতীযতি. অহং যন্নূন ধম্মং সুণেয্যন্তি যোজনা. যন্নূনাতি চ যদি পনাতি অত্থো. যদি পনাতি ইদম্পি হি তেন সমানত্থমেৰ. যং ধম্মং সুণাতীতি সম্বন্ধো. উল়ারুল়ারজনাতি খত্তিযমহাসালাদিউল়ারুল়ারজনাকিণ্ণা. সচে অযম্পি পঠমং আগচ্ছেয্য, ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা নিসীদিতুং অরহরূপোতি আহ ‘‘পচ্ছা আগতেনা’’তি. সিক্খত্তযূপসংহিতন্তি অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসিক্খত্তযযুত্তং. থোকং ধম্মকথং সুত্ৰা অহোসীতি সম্বন্ধো. ইধাপি সুত্ৰা-সদ্দো হেতুঅত্থোতি দট্ঠব্বো, সৰনকারণা এতদহোসীতি ৰুত্তং হোতি. যদি এৰং অথ কস্মা ‘‘একমন্তং নিসিন্নস্স…পে… এতদহোসী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তং পনস্স যস্মা’’তিআদি. তত্থ তন্তি পরিৰিতক্কনং.

সঙ্খেপকথাতি ৰিসুং ৰিসুং পদুদ্ধারং অকত্ৰা সমাসতো অত্থৰণ্ণনা. যেন যেন আকারেনাতি যেন যেন পকারেন. তেন তেন মে উপপরিক্খতোতি ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা অট্ঠিকঙ্কলূপমা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; ২.৪২; পাচি. ৪১৭; মহানি. ৩; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৪৭) চ আদিনা যেন যেন আকারেন কামেসু আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং, তব্বিপরিযাযতো নেক্খম্মে আনিসংসং গুণং পকাসেন্তং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি অৰবুজ্ঝামি, তেন তেন পকারেন উপপরিক্খতো ৰীমংসন্তস্স ময্হং এৰং হোতি এৰং উপট্ঠাতি. সিক্খত্তযব্রহ্মচরিযন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খত্তযসঙ্গহং সেট্ঠচরিযং. একম্পি দিৰসন্তি একদিৰসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৰাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৰা, অখণ্ডঅচ্ছিদ্দাদিভাৰাপাদনেন ৰা. অখণ্ডলক্খণৰচনঞ্হেতং. চরিমকচিত্তন্তি চুতিচিত্তং. কিঞ্চিপি একদেসং অসেসেত্ৰা একন্তেনেৰ পরিপূরেতব্বতায একন্তপরিপুণ্ণং. কিলেসমলেন অমলীনং কত্ৰাতি তণ্হাসংকিলেসাদিনা অসংকিলিট্ঠং কত্ৰা, চিত্তুপ্পাদমত্তম্পি সংকিলেসমলং অনুপ্পাদেত্ৰা. অচ্চন্তমেৰ ৰিসুদ্ধং কত্ৰা পরিহরিতব্বতায একন্তপরিসুদ্ধং. ততো এৰ সঙ্খং ৰিয লিখিতন্তি সঙ্খলিখিতং. তেনাহ ‘‘লিখিতসঙ্খসদিস’’ন্তি. পরিযোদাতট্ঠেন নিম্মলভাৰেন সঙ্খং ৰিয লিখিতং ধোতন্তি সঙ্খলিখিতন্তি আহ ‘‘ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগ’’ন্তি. ‘‘অজ্ঝাৰসতা’’তি পদপ্পযোগেন অগারন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘অগারমজ্ঝে’’তি. দাঠিকাপি মস্সুগ্গহণেনেৰ গহেত্ৰা ‘‘মস্সু’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং, উত্তরাধরমস্সুন্তি অত্থো. কসাযেন রত্তানীতি কাসাযানীতি আহ ‘‘কসাযরসপীততাযা’’তি. পরিদহিত্ৰাতি নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ. অগারস্স হিতন্তি অগারৰাসো অগারং উত্তরপদলোপেন, তস্স ৰড্ঢিআৰহং অগারস্স হিতং.

২৫. ঞাতিসালোহিতাতিআদীসু ‘‘অযং অজ্ঝত্তিকো’’তি জানন্তি, ঞাযন্তি ৰাতি ঞাতী, লোহিতেন সম্বন্ধাতি সালোহিতা. পিতুপক্খিকা ঞাতী, মাতুপক্খিকা সালোহিতা. মাতুপক্খিকা পিতুপক্খিকা ৰা ঞাতী, সস্সুসসুরপক্খিকা সালোহিতা. মিত্তাযন্তীতি মিত্তা, মিনন্তি ৰা সব্বগুয্হেসু অন্তো পক্খিপন্তীতি মিত্তা. কিচ্চকরণীযেসু সহভাৰট্ঠেন অমা হোন্তীতি অমচ্চা. মমাযতীতি মাতা, পিযাযতীতি পিতা. সরীরকিচ্চলেসেনাতি উচ্চারপস্সাৰাদিসরীরকিচ্চলেসেন. অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেতীতি ‘‘মাতাপিতূনং লোকিযমহাজনস্স চ চিত্তঞ্ঞথত্তং মা হোতূ’’তি ন পব্বাজেতি. ততোযেৰ চ সুদ্ধোদনমহারাজস্স তথা ৰরো দিন্নো.

২৬. ধুরনিক্খেপেনাতি ভণ্ডপ্পযোজনাদীসু ধুরনিক্খেপেন. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. পিযাযিতব্বোতি পিযোতি আহ ‘‘পীতিজননকো’’তি. মনস্স অপ্পাযনতো মনাপোতি আহ ‘‘মনৰড্ঢনকো’’তি. সুখেধিতো তরুণদারককালে, ততো পরঞ্চ সপ্পিখীরাদিসাদুরসমনুঞ্ঞভোজনাদিআহারসম্পত্তিযা সুখপরিহতো. অথ ৰা দল়্হভত্তিকধাতিজনাদিপরিজনসম্পত্তিযা চেৰ পরিচ্ছেদসম্পত্তিযা চ উল়ারপণীতসুখপচ্চযূপহারেহি চ সুখেধিতো, অকিচ্ছেনেৰ দুক্খপচ্চযৰিনোদনেন সুখপরিহতো. অজ্ঝত্তিকঙ্গসম্পত্তিযা ৰা সুখেধিতো, বাহিরঙ্গসম্পত্তিযা সুখপরিহতো.

কিঞ্চীতি এতস্স ৰিৰরণং ‘‘অপ্পমত্তকম্পি কলভাগ’’ন্তি. যদা জানাতি-সদ্দো বোধনত্থো ন হোতি, তদা তস্স পযোগে ‘‘সপ্পিনো জানাতি, মধুনো জানাতী’’তিআদীসু ৰিয করণত্থে সামিৰচনং সদ্দত্থৰিদূ ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘কিঞ্চি দুক্খেন নানুভোসী’’তি. তেনাহ ‘‘করণত্থে সামিৰচনং, অনুভৰনত্থে চ জাননা’’তি. এত্থ চ কিঞ্চি দুক্খেন নানুভোসীতি কেনচি দুক্খেন করণভূতেন ৰিসযং নানুভোসীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘কিঞ্চী’’তি এত্থাপি হি করণত্থে সামিৰচনস্স লোপো কতো. তেনেৰ চ ৰক্খতি ‘‘ৰিকপ্পদ্ৰযেপি পুরিমপদস্স উত্তরপদেন সমানৰিভত্তিলোপো দট্ঠব্বো’’তি. যদা পন জানাতি-সদ্দো সরণত্থো হোতি, তদা সরণত্থানং ধাতুসদ্দানং পযোগে ‘‘মাতু সরতি, পিতু সরতি, ভাতু জানাতী’’তিআদীসু ৰিয উপযোগত্থে সামিৰচনং সদ্দসত্থৰিদূ ৰদন্তীতি আহ ‘‘অথ ৰা কিঞ্চি দুক্খং নস্সরসীতি অত্থো’’তি, কস্সচি দুক্খস্স অননুভূতত্তা অত্তনা অনুভূতং অপ্পমত্তকম্পি দুক্খং পরিযেসমানোপি অভাৰতোযেৰ নস্সরসীতি অত্থো. ৰিকপ্পদ্ৰযেপীতি অনুভৰনসরণত্থৰসেন ৰুত্তে দুতিযততিযৰিকপ্পদ্ৰযে. পুরিমপদস্সাতি ‘‘কিঞ্চী’’তি পদস্স. উত্তরপদেনাতি ‘‘দুক্খস্সা’’তি পদেন. সমানৰিভত্তিলোপোতি উত্তরপদেন সমানস্স সামিৰচনস্স লোপো. ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৰত্তব্বে ৰিকপ্পদ্ৰযেপি পুরিমপদে সামিৰচনস্স লোপং কত্ৰা ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি নিদ্দেসো কতো. অনিচ্ছকাতি অনিচ্ছন্তা. এৰং সন্তেতি ননু মযং সুদিন্ন সামাদীসু কেনচিপি উপাযেন অপ্পটিসাধনেন অপ্পটিকারেন মরণেনপি তযা অকামকাপি ৰিনা ভৰিস্সাম, এৰং সতি. যেনাতি যেন কারণেন. কিং পনাতি এত্থ কিন্তি করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কেন পন কারণেনা’’তি.

২৮. গন্ধব্বনটনাটকাদীনীতি এত্থ গন্ধব্বা নাম গাযনকা, নটা নাম রঙ্গনটা, নাটকা লঙ্ঘনকাদযো. পরিচারেহীতি এত্থ পরিতো তত্থ তত্থ যথাসকং ৰিসযেসু চারেহীতি অত্থোতি আহ ‘‘ইন্দ্রিযানি চারেহী’’তিআদি. পরিচারেহীতি ৰা সুখূপকরণেহি অত্তানং পরিচারেহি অত্তনো পরিচরণং কারেহি. তথাভূতো চ যস্মা লল়ন্তো কীল়ন্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘লল়া’’তিআদি ৰুত্তং. ভুঞ্জিতব্বতো পরিভুঞ্জিতব্বতো ৰিসেসতো পঞ্চ কামগুণা ভোগা নামাতি আহ ‘‘ভোগে ভুঞ্জন্তো’’তি. দানপ্পদানানীতি এত্থ নিচ্চদানং দানং নাম, উপোসথদিৰসাদীসু দাতব্বং অতিরেকদানং পদানং নাম. পৰেণীরক্খণৰসেন ৰা দীযমানং দানং নাম, অত্তনাৰ পট্ঠপেত্ৰা দীযমানং পদানং নাম. পচুরজনসাধারণং ৰা নাতিউল়ারং দানং নাম, অনঞ্ঞসাধারণং অতিউল়ারং পদানং নাম. আদি-সদ্দেন সীলাদীনি সঙ্গণ্হাতি. নত্থি এতস্স ৰচনপ্পটিৰচনসঙ্খাতো আলাপসল্লাপোতি নিরালাপসল্লাপো.

৩০. বলং গাহেত্ৰাতি এত্থ বলগ্গহণং নাম কাযবলস্স উপ্পাদনমেৰাতি আহ ‘‘কাযবলং জনেত্ৰা’’তি. অস্সুমুখন্তি অস্সূনি মুখে এতস্সাতি অস্সুমুখো, তং অস্সুমুখং, অস্সুকিলিন্নমুখন্তি অত্থো. গামোযেৰ গামন্তসেনাসনং গামপরিযাপন্নত্তা গামন্তসেনাসনস্স. অতিরেকলাভপটিক্খেপেনাতি ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সাযা’’তি (মহাৰ. ১২৮) এৰং ৰুত্তভিক্খাহারলাভতো অধিকলাভো সঙ্ঘভত্তাদিঅতিরেকলাভো, তস্স পটিক্খেপেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘চুদ্দস ভত্তানি পটিক্খিপিত্ৰা’’তি. সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনভত্তং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিকং আগন্তুকভত্তং গমিকভত্তং গিলানভত্তং গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৰিহারভত্তং ধুরভত্তং ৰারভত্তন্তি ইমানি চুদ্দস ভত্তানি. তত্থ সকলস্স সঙ্ঘস্স দাতব্বং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং. কতিপযে ভিক্খূ উদ্দিসিত্ৰা দাতব্বং ভত্তং উদ্দেসভত্তং. একস্মিং পক্খে একদিৰসং দাতব্বং ভত্তং পক্খিকং. উপোসথে দাতব্বং ভত্তং উপোসথিকং. পাটিপদদিৰসে দাতব্বং ভত্তং পাটিপদিকং. ৰিহারং উদ্দিস্স দাতব্বং ভত্তং ৰিহারভত্তং. ধুরগেহেযেৰ ঠপেত্ৰা দাতব্বং ভত্তং ধুরভত্তং. গামৰাসীআদীহি ৰারেন দাতব্বং ভত্তং ৰারভত্তং.

অথ ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপিত্ৰা’’তি কস্মা ৰুত্তং. গহণে হি সতি পটিক্খেপো যুজ্জেয্য, ন চ পঠমবোধিযং গহপতিচীৰরস্স পটিগ্গহণং অনুঞ্ঞাতং পরতো জীৰকৰত্থুস্মিং অনুঞ্ঞাতত্তা. তেনেৰ ৰক্খতি জীৰকৰত্থুস্মিং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৩৭) ‘‘ভগৰতো হি বুদ্ধভাৰপ্পত্তিতো পট্ঠায যাৰ ইদং ৰত্থং, এত্থন্তরে ৰীসতি ৰস্সানি ন কোচি গহপতিচীৰরং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৰ অহেসু’’ন্তি. সুদিন্নো চ পঠমবোধিযংযেৰ পব্বজিতো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘সুদিন্নো হি ভগৰতো দ্ৰাদসমে ৰস্সে পব্বজিতো, ৰীসতিমে ৰস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো, সযং পব্বজ্জায অট্ঠৰস্সিকো হুত্ৰা’’তি. তস্মা ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপিত্ৰা’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – অননুঞ্ঞাতেপি গহপতিচীৰরে পংসুকূলিকঙ্গসমাদানৰসেন গহপতিচীৰরং পটিক্খিত্তং নাম হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপিত্ৰা’’তি.

লোলুপ্পচারং পটিক্খিপিত্ৰাতি কুসলভণ্ডস্স ভুসং ৰিলুম্পনট্ঠেন লোলুপ্পং ৰুচ্চতি তণ্হা, লোলুপ্পেন চরণং লোলুপ্পচারো, তণ্হাৰসেন ঘরপটিপাটিং অতিক্কমিত্ৰা ভিক্খায চরণং, তং পটিক্খিপিত্ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঘরপটিপাটিযা ভিক্খায পৰিসতী’’তি. এত্থ চ আরঞ্ঞিকঙ্গাদিপধানঙ্গৰসেন সেসধুতঙ্গানিপি গহিতানেৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বং. ৰজ্জীনন্তি রাজানো অপেক্খিত্ৰা সামিৰচনং কতং, ৰজ্জীরাজূনন্তি অত্থো. জনপদ-সদ্দস্স তংনিৰাসীসুপি পৰত্তনতো ‘‘ৰজ্জীসূ’’তি জনপদাপেক্খং ভুম্মৰচনং, ৰজ্জিনামকে জনপদেতি অত্থো.

উপভোগপরিভোগূপকরণমহন্ততাযাতি পঞ্চকামগুণসঙ্খাতানং উপভোগানঞ্চেৰ হত্থিঅস্সরথইত্থিযাদিউপভোগূপকরণানঞ্চ মহন্ততায. উপভোগূপকরণানেৰ হি ইধ পরিভোগূপকরণসদ্দেন ৰুত্তানি. তেনেৰাহ ‘‘যে হি তেসং উপভোগা, যানি চ উপভোগূপকরণানি, তানি মহন্তানী’’তি. ‘‘উপভোগা হত্থিঅস্সরথইত্থীআদযো, উপভোগূপকরণানি তেসমেৰ সুৰণ্ণাদিউপকরণানী’’তিপি ৰদন্তি. সারকানীতি সারভূতানি. নিধেত্ৰাতি নিদহিত্ৰা, নিধানং কত্ৰাতি অত্থো. দিৰসপরিব্বযসঙ্খাতভোগমহন্ততাযাতি দিৰসে দিৰসে পরিভুঞ্জিতব্বসঙ্খাতভোগানং মহন্ততায. জাতরূপরজতস্সেৰ পহূততাযাতি পিণ্ডপিণ্ডৰসেন চেৰ সুৰণ্ণমাসকরজতমাসকাদিৰসেন চ জাতরূপরজতস্সেৰ পহূততায. ৰিত্তীতি তুট্ঠি, ৰিত্তিযা উপকরণং ৰিত্তূপকরণং, পহূতং নানাৰিধালঙ্কারভূতং ৰিত্তূপকরণমেতেসন্তি পহূতৰিত্তূপকরণা. তেনাহ ‘‘অলঙ্কারভূতস্সা’’তিআদি. ৰোহারৰসেনাতি ৰণিজ্জাৰসেন ৰড্ঢিকতাদিৰসেন. ধনধঞ্ঞস্স পহূততাযাতি সত্তরতনসঙ্খাতস্স ধনস্স সব্বপুব্বণ্ণাপরণ্ণসঙ্গহিতস্স ধঞ্ঞস্স চ পহূততাযাতি অত্থো. তত্থ ‘‘সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাৰেল়ুরিযৰজিরপৰাল়ানি সত্ত রতনানী’’তি ৰদন্তি. সালিৰীহিআদি পুব্বণ্ণং পুরক্খতং সস্সফলন্তি কত্ৰা, তব্বিপরিযাযতো মুগ্গমাসাদি অপরণ্ণন্তি ৰেদিতব্বং. উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকত্তাতি সেসধুতঙ্গপরিৰারিতেন উক্কট্ঠপিণ্ডপাতধুতঙ্গেন সমন্নাগতত্তা. তেনাহ ‘‘সপদানচারং চরিতুকামো’’তি.

৩১. অন্তোজাততায ৰা ঞাতিসদিসী দাসীতি ঞাতিদাসী. পূতিভাৰেনেৰ লক্খিতব্বদোসো ৰা আভিদোসিকো, অভিদোসং ৰা পচ্চূসকালং গতো পত্তো অতিক্কন্তোতি আভিদোসিকো. তেনাহ ‘‘একরত্তাতিক্কন্তস্স ৰা’’তিআদি. পূতিভূতভাৰেন পরিভোগং নারহতীতি অপরিভোগারহো. ছড্ডনীযসভাৰে নিচ্ছিতেপি পুচ্ছাকালে সন্দেহৰোহারৰসেনেৰ পুচ্ছিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘সচে’’তি. অরিযৰোহারেনাতি অরিযসমুদাচারেন. অরিযা হি মাতুগামং ভগিনিৰাদেন সমুদাচরন্তি. নিস্সট্ঠপরিগ্গহন্তি পরিচ্চত্তালযং.

‘‘আকিরা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ৰিঞ্ঞত্তি ৰা’’তি ৰুত্তং, ‘‘সচে তং ছড্ডনীযধম্ম’’ন্তি পরিযাযং অমুঞ্চিত্ৰা ৰুত্তত্তা ‘‘পযুত্তৰাচা ৰা’’তি ৰুত্তং, পচ্চযপটিসংযুত্তা ৰাচা পযুত্তৰাচা. ৰত্তুং ৰট্টতীতি নিরপেক্খভাৰতো ৰুত্তং, ইধ পন ৰিসেসতো অপরিভোগারহত্তাৰ ৰত্থুনো. অগ্গঅরিযৰংসিকোতি অরিযৰংসপটিপত্তিপূরকানং অগ্গো উত্তমো. নিমীযতি সঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তং, যথাসল্লক্খিতো আকারোতি আহ ‘‘গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকার’’ন্তি. হত্থপিট্ঠিআদীনি ওলোকযমানা ‘‘সামিপুত্তস্স মে সুদিন্নস্স ৰিয সুৰণ্ণকচ্ছপপিট্ঠিসদিসা ইমা হত্থপাদপিট্ঠিযো, হরিতালৰট্টিযো ৰিয সুৰট্টিতা অঙ্গুলিযো, মধুরো সরো’’তি গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকারং অগ্গহেসি সঞ্জানি সল্লক্খেসি. কস্মা পন সা ঞাতিদাসী দিস্ৰাৰ ন সঞ্জানীতি আহ ‘‘সুদিন্নো হী’’তিআদি. পব্বজ্জুপগতেনাতি পব্বজ্জং উপগতেন, পব্বজিতেনাতি অত্থো. ঘরং পৰিসিত্ৰাতি গেহসামিনিযা নিসীদিতব্বট্ঠানভূতং অন্তোগেহং পৰিসিত্ৰা. যগ্ঘেতি ইমস্স আরোচযামীতি অযমত্থোতি আহ ‘‘আরোচনত্থে নিপাতো’’তি. ‘‘যগ্ঘে জানেয্যাসীতি সুট্ঠু জানেয্যাসী’’তিপি অত্থং ৰদন্তি. আলপনেতি দাসিজনস্স আলপনে. তেনাহ ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদি.

৩২. ঘরেসু সালা হোন্তীতি ঘরেসু একমন্তে ভোজনসালা হোন্তি পাকারপরিক্খিত্তা সুসংৰিহিতদ্ৰারবন্ধা সুসম্মট্ঠৰালিকঙ্গণা. উদককঞ্জিযন্তি উদকঞ্চ কঞ্জিযঞ্চ. কস্মা পন ঈদিসাযমেৰ সালায অঞ্ঞতরং কুট্টমূলন্তি অযমত্থো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ন হি পব্বজিতা’’তিআদি. অসারুপ্পে ঠানেতি ভিক্খূনং অননুচ্ছৰিকে পদেসে. অত্থি নু খোতি নু-সদ্দো পুচ্ছনত্থে, খো-সদ্দো ৰচনসিলিট্ঠতায ৰুত্তো. নুখোতি ৰা নিপাতসমুদাযো পুচ্ছনত্থো. তেন নাম-সদ্দস্স পুচ্ছনত্থতং দস্সেতি. যেসং নো ত্ৰন্তি যেসং নো পুত্তো ত্ৰং. ঈদিসে ঠানেতি কিঞ্চাপি তং ঠানং ভিক্খূনং অননুরূপং ন হোতি, তথাপি মাদিসানং মহাভোগকুলানং পুত্তস্স পরকুলে আসনসালাযং নিসীদিত্ৰা ভোজনং নাম অযুত্তরূপন্তি মঞ্ঞমানো আহ. তেনেৰাহ ‘‘ননু নাম, তাত সুদিন্ন, সকং গেহং গন্তব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেনপি পকারেন নামসদ্দস্স পুচ্ছনত্থতমেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘তথা অত্থি নু খো তাতা’’তিআদি. তথাতি সমুচ্চযত্থো. ইদানি নামসদ্দস্স মঞ্ঞনত্থতং দস্সেন্তো আহ ‘‘তথা অত্থি মঞ্ঞে’’তিআদি.

দুক্খাভিতুন্নতাযাতি মানসিকেন দুক্খেন অভিপীল়িতত্তা. এতমত্থন্তি ‘‘অত্থি নু খো, তাত সুদিন্ন, অম্হাকং ধন’’ন্তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং. অনোকপ্পনামরিসনত্থৰসেনাতি এত্থ অনোকপ্পনং অসদ্দহনং. অমরিসনং অসহনং. অনাগতৰচনং অনাগতসদ্দপ্পযোগো, অত্থো পন ৰত্তমানকালিকোৰ. তেনাহ ‘‘পচ্চক্খম্পী’’তি. ন মরিসযামীতি ন ৰিসহামি. তং ন সুন্দরন্তি ‘‘তদায’’ন্তি পাঠং সন্ধাযাহ. অলং, গহপতি, কতং মে অজ্জ ভত্তকিচ্চন্তি থেরো উক্কট্ঠএকাসনিকতায পটিক্খিপন্তো এৰমাহ. উক্কট্ঠএকাসনিকতাযাতি চ ইদং ভূতকথনৰসেন ৰুত্তং থেরস্স তথাভাৰদীপনত্থং. মুদুকস্সপি হি একাসনিকস্স যায নিসজ্জায কিঞ্চিমত্তম্পি ভোজনং ভুত্তং, ৰত্তসীসেনপি ততো ৰুট্ঠিতস্স পুন ভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি. তেনাহ তিপিটকচূল়াভযত্থেরো ‘‘আসনং ৰা রক্খেয্য ভোজনং ৰা’’তি. উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকোপি সমানোতি নিদস্সনমত্তমিদং, থেরো সপদানচারিকেসুপি উক্কট্ঠোযেৰ. উক্কট্ঠসপদানচারিকোপি হি পুরতো চ পচ্ছতো চ আহটভিক্খম্পি অগ্গহেত্ৰাৰ ঘরদ্ৰারে ঠত্ৰা পত্তৰিস্সজ্জনমেৰ করোতি, তস্মা থেরো উক্কট্ঠসপদানচারিকত্তাপি স্ৰাতনায ভিক্খং নাধিৰাসেতি. অথ কস্মা ‘‘অধিৰাসেসী’’তি আহ ‘‘সচে একভত্তম্পি ন গহেস্সামী’’তিআদি. পণ্ডিতা হি মাতাপিতূনং আচরিযুপজ্ঝাযানং ৰা কাতব্বং অনুগ্গহং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা ধুতঙ্গৰিসুদ্ধিকা ন ভৰন্তি.

৩৩. মজ্ঝিমপ্পমাণোতি চতুহত্থো পুরিসো মজ্ঝিমপ্পমাণো. ‘‘ছহত্থো’’তিপি কেচি. তিরো করোন্তি এতাযাতি তিরোকরণীতি সাণিপাকারৰচনো অযং তিরোকরণী-সদ্দোতি আহ ‘‘তিরোকরণিযন্তি করণত্থে ভুম্ম’’ন্তি. ‘‘তিরোকরণিযা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তিরোকরণিয’’ন্তি করণত্থে ভুম্মং ৰুত্তং. তিরোকরণীয-সদ্দো ৰা অযং সাণিপাকারপরিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. তং পরিক্খিপিত্ৰাতি তং সমন্ততো খিপিত্ৰা, পরিতো বন্ধিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সমন্ততো কত্ৰা’’তি. ৰিভত্তিপতিরূপকোপি নিপাতো হোতীতি আহ ‘‘তেনাতি অযম্পি ৰা’’তিআদি.

৩৪. ‘‘অথ খো আযস্মতো সুদিন্নস্স পিতা সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা আযস্মতো সুদিন্নস্স কালং আরোচেসি – ‘কালো, তাত সুদিন্ন, নিট্ঠিতং ভত্ত’ন্তি’’ এৰং কালারোচনস্স পাল়িযং অনারুল়্হত্তা আহ – ‘‘কিঞ্চাপি পাল়িযং কালারোচনং ন ৰুত্ত’’ন্তি. আরোচিতেযেৰ কালেতি ‘‘কালো, তাত সুদিন্ন, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি কালে আরোচিতেযেৰ. দ্ৰে পুঞ্জেতি কহাপণপুঞ্জঞ্চ সুৰণ্ণপুঞ্জঞ্চ.

পেত্তিকন্তি পিতিতো আগতং পেত্তিকং. নিহিতন্তি ভূমিগতং. পযুত্তন্তি ৰড্ঢিৰসেন পযোজিতং. তদ্ধিতলোপং কত্ৰা ৰেদিতব্বন্তি যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘পিতামহং ধনং লদ্ধা, সুখং জীৰতি সঞ্জযো’’তি ৰুত্তং, এৰং তদ্ধিতলোপং কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পিতামহতো আগতং, পিতামহস্স ৰা ইদং পেতামহং. পব্বজিতলিঙ্গন্তি সমণৰেসং. ন রাজভীতোতি অপরাধকারণা ন রাজকুলা ভীতো. যেসং সন্তকং ধনং গহিতং, তে ইণাযিকা. পলিবুদ্ধো পীল়িতো.

ৰিভত্তিপতিরূপকোতি ‘‘তেনা’’তি পদং সন্ধাযাহ. তংনিদানন্তি তং ধনং নিদানং কারণমস্সাতি তংনিদানং. অস্সাতি পচ্চত্তৰচনস্স, পদস্স ৰা. ভযন্তি চিত্তস্স উত্রস্তাকারেন পৰত্তভযং অধিপ্পেতং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৰং ৰুত্তং আরম্মণভযন্তি আহ ‘‘চিত্তুত্রাসোতি অত্থো’’তি. ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৰ চিত্তুত্রাসভযেন সকলসরীরস্স ছম্ভিতভাৰো. ৰিসেসতো পন হদযমংসচলনন্তি আহ ‘‘কাযকম্পো হদযমংসচলন’’ন্তি. লোমহংসোতি তেন ভযেন তেন ছম্ভিতত্তেন সকলসরীরলোমানং হট্ঠভাৰো, সো পন নেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৰিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং হংসনং উদ্ধগ্গভাৰো’’তি.

৩৫. অত্তনাতি পচ্চত্তে করণৰচনং, সযন্তি অত্থো. দেৰচ্ছরানন্তি অনচ্চন্তিযো সন্ধাযাহ. দেৰনাটকানন্তি নচ্চন্তিযো, পরিযাযৰচনং ৰা এতং দেৰকঞ্ঞানং. সমুপ্পন্নবলৰসোকা হুত্ৰাতি অযং লোকো নাম অত্তানংৰ চিন্তেতি, তস্মা সাপি ‘‘ইদানি অহং অনাথা জাতা’’তি অত্তানংৰ চিন্তযমানা ‘‘অযং অজ্জ আগমিস্সতি, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি অট্ঠ ৰস্সানি বহি ন নিক্খন্তা এতং নিস্সায মযা দারকোপি ন লদ্ধো, যস্স আনুভাৰেন জীৰেয্যামি, ইতো চাম্হি পরিহীনা অঞ্ঞতো চাতি সমুপ্পন্নবলৰসোকা হুত্ৰা. কুলরুক্খপতিট্ঠাপনে বীজসদিসত্তা কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকো পুত্তো ইধ বীজকোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কুলৰংসবীজকং একং পুত্ত’’ন্তি. সং নাম ধনং, তস্স পতীতি সংপতি, ধনৰা ৰিভৰসম্পন্নো. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকহিতাৰহত্তা তস্স হিতন্তি সাপতেয্যং, তদেৰ ধনং ৰিভৰোতি আহ – ‘‘ইমং সাপতেয্যং এৰং মহন্তং অম্হাকং ৰিভৰ’’ন্তি.

৩৬. ইত্থীনং কুমারীভাৰপ্পত্তিতো পট্ঠায পচ্ছিমৰযতো ওরং অসতি ৰিবন্ধে অট্ঠমে অট্ঠমে সত্তাহে গব্ভাসযসঞ্ঞিতে ততিযে আৰত্তে কতিপযা লোহিতপীল়কা সণ্ঠহিত্ৰা অগ্গহিতপুব্বা এৰ ভিজ্জন্তি, ততো লোহিতং পগ্ঘরতি, তত্থ উতুসমঞ্ঞা পুপ্ফসমঞ্ঞা চাতি আহ – ‘‘পুপ্ফন্তি উতুকালে উপ্পন্নলোহিতস্স নাম’’ন্তি. গব্ভপতিট্ঠানট্ঠানেতি যস্মিং ওকাসে দারকো নিব্বত্ততি, তস্মিং পদেসে. সণ্ঠহিত্ৰাতি নিব্বত্তিত্ৰা. ভিজ্জন্তীতি অগ্গহিতপুব্বা এৰ ভিজ্জন্তি. অযঞ্হি তাসং সভাৰো. দোসেনাতি লোহিতমলেন. সুদ্ধে ৰত্থুম্হীতি পগ্ঘরিতলোহিতত্তা অনামযত্তা চ নহানতো পরং চতুত্থদিৰসতো পট্ঠায সুদ্ধে গব্ভাসযে. সুদ্ধে পন ৰত্থুম্হি মাতাপিতূসু একৰারং সন্নিপতিতেসু যাৰ সত্ত দিৰসানি খেত্তমেৰ হোতি গব্ভসণ্ঠহনস্স পরিত্তস্স লোহিতলেপস্স ৰিজ্জমানত্তা. কেচি পন ‘‘অড্ঢমাসমত্তম্পি খেত্তমেৰা’’তি ৰদন্তি. বাহাযন্তি অধিকরণে ভুম্মন্তি আহ ‘‘পুরাণদুতিযিকায যা বাহা, তত্র নং গহেত্ৰা’’তি. উপযোগত্থে ভুম্মৰচনম্পি যুজ্জতিযেৰ যথা ‘‘সুদিন্নস্স পাদেসু গহেত্ৰা’’তি.

পুব্বেপি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানং সব্ভাৰতো অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি পারাজিকং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘পঠমপারাজিকসিক্খাপদে অট্ঠপিতে’’তি. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ – ‘‘ভগৰতো কির পঠমবোধিয’’ন্তিআদি. এৰরূপন্তি পারাজিকপঞ্ঞত্তিযা অনুরূপং. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, সঙ্ঘাদিসেসপঞ্ঞত্তিযা অনুরূপম্পি অজ্ঝাচারং নাকংসুযেৰ. তেনেৰাহ – ‘‘অৰসেসে পঞ্চ খুদ্দকাপত্তিক্খন্ধে এৰ পঞ্ঞপেসী’’তি. ইদঞ্চ থুল্লচ্চযাদীনং পঞ্চন্নং লহুকাপত্তিক্খন্ধানং সব্ভাৰমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন পঞ্চাপত্তিক্খন্ধানং অনৰসেসতো পঞ্ঞত্তত্তাৰ. পঠমবোধিযং পঞ্চন্নং লহুকাপত্তীনং সব্ভাৰৰচনেনেৰ ধম্মসেনাপতিস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনা ৰিসেসতো গরুকাপত্তিপঞ্ঞত্তিযা পাতিমোক্খুদ্দেসস্স চ হেতুভূতাতি দট্ঠব্বা. কেচি পন ‘‘তস্মিং তস্মিং পন ৰত্থুস্মিং অৰসেসপঞ্চখুদ্দকাপত্তিক্খন্ধে এৰ পঞ্ঞপেসীতি ইদং দ্ৰাদসমে ৰস্সে ৰেরঞ্জাযং ৰুত্থৰস্সেন ভগৰতা ততো পট্ঠায অট্ঠৰস্সব্ভন্তরে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং ততো পুব্বেপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৰতো. তেনেৰ ৰেরঞ্জকণ্ডে ‘‘একভিক্খুনাপি রত্তিচ্ছেদো ৰা পচ্ছিমিকায তত্থ ৰস্সং উপগচ্ছামাতি ৰস্সচ্ছেদো ৰা ন কতো’’তি চ ‘‘সামম্পি পচনং সমণসারুপ্পং ন হোতি, ন চ ৰট্টতী’’তি চ ৰুত্তং. আরাধযিংসূতি চিত্তং গণ্হিংসু, অজ্ঝাসযং পূরযিংসু, হদযগাহিনিং পটিপত্তিং পটিপজ্জিংসূতি অত্থো. একং সমযন্তি একস্মিং সমযে, পঠমবোধিযন্তি অত্থো.

যং আদীনৰন্তি সম্বন্ধো. সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তোতি পঠমপারাজিকসিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো. আদীনৰং দস্সেস্সতীতি ‘‘ৰরং তে, মোঘপুরিস, আসীৰিসস্স ঘোরৰিসস্স মুখে অঙ্গজাতং পক্খিত্তং, ন ত্ৰেৰ মাতুগামস্স অঙ্গজাতে অঙ্গজাতং পক্খিত্ত’’ন্তিআদিনা যং আদীনৰং দস্সেস্সতি. অভিৰিঞ্ঞাপেসীতি ইমস্স ‘‘পৰত্তেসী’’তি অযমত্থো কথং লদ্ধোতি আহ ‘‘পৰত্তনাপি হী’’তিআদি. কাযৰিঞ্ঞত্তিচোপনতোতি কাযৰিঞ্ঞত্তিৰসেন পৰত্তচলনতো. কস্মা পনেস মেথুনধম্মেন অনত্থিকোপি সমানো তিক্খত্তুং অভিৰিঞ্ঞাপেসীতি আহ – ‘‘তিক্খত্তুং অভিৰিঞ্ঞাপনঞ্চেসা’’তিআদি. তত্থ তিক্খত্তুং অভিৰিঞ্ঞাপনন্তি মুত্তিপাপনৰসেন তীসু ৰারেসু মেথুনধম্মস্স পৰত্তনং.

সব্বেসম্পি পদানং অৰধারণফলত্তা ৰিনাপি এৰকারং অৰধারণত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তেনেৰ অজ্ঝাচারেনা’’তি. অট্ঠ হি গব্ভকারণানি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘মেথুনচোল়গ্গহণং, তনুসংসগ্গো চ নাভিআমসনং;

পানং দস্সনসৰনং, ঘাযনমিতি গব্ভহেতৰো অট্ঠা’’তি.

ইদানি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুকামো আহ – ‘‘কিং পন অঞ্ঞথাপি গব্ভগ্গহণং হোতী’’তিআদি. ননু চ নাভিপরামসনম্পি কাযসংসগ্গোযেৰ, কস্মা নং ৰিসুং ৰুত্তন্তি? উভযেসং ছন্দরাগৰসেন কাযসংসগ্গো ৰুত্তো, ইত্থিযা ছন্দরাগৰসেন নাভিপরামসনং, ৰত্থুৰসেন ৰা তং ৰিসুং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কথং পন কাযসংসগ্গেন গব্ভগ্গহণং হোতি, কথঞ্চ তত্থ সুক্কসোণিতস্স সম্ভৰোতি আহ ‘‘ইত্থিযো হী’’তিআদি. ছন্দরাগুপ্পত্তিৰসেন ইত্থিযা সুক্ককোট্ঠাসো চলিতো হোতি, সোপি গব্ভসণ্ঠানস্স পচ্চযো হোতীতি অধিপ্পাযো. ইত্থিসন্তানেপি হি রসাদিসত্তধাতুযো লব্ভন্তিযেৰ. তেনাহ – ‘‘অঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনং সাদিযন্তিযোপি গব্ভং গণ্হন্তী’’তি. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘কাযসংসগ্গাদিনা সত্তপ্পকারেন গব্ভগ্গহণে পিতু সুক্ককোট্ঠাসং ৰিনা ছন্দরাগৰসেন মাতু ৰিকারপ্পত্তং লোহিতমেৰ গব্ভসণ্ঠানস্স পচ্চযো হোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘যস্স অঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনং সাদিযিত্ৰা মাতা পুত্তং পটিলভতি, সচে সো অপরেন সমযেন পরিপুণ্ণিন্দ্রিযো হুত্ৰা তাদিসং পিতরং মনুস্সজাতিকং জীৰিতা ৰোরোপেতি, পিতুঘাতকোৰ হোতী’’তি ৰদন্তি.

তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসীতি পুরাণচীৰরং ধোৰন্তী তত্থ যং অসুচিং অদ্দস, তং অসুচিং একদেসং পিৰি. ‘‘ৰট্টতি তুম্হাকং মেথুনধম্মো’’তি পুট্ঠো ‘‘কপ্পতু ৰা মা ৰা কপ্পতু, মযং তেন অনত্থিকা’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনত্থিকা মযং এতেনা’’তি. কিঞ্চাপি নাভিপরামসনে মেথুনরাগো নত্থি, তথাপি নাভিপরামসনকালে ফস্সসাদিযনৰসেন অস্সাদমত্তং তস্সা অহোসীতি গহেতব্বং, অঞ্ঞথা গব্ভসণ্ঠহনং ন সিযা. দিট্ঠমঙ্গলিকায নাভিপরামসনেন মণ্ডব্যস্স নিব্বত্তি অহোসি, চণ্ডপজ্জোতমাতু নাভিযং ৰিচ্ছিকা ফরিত্ৰা গতা, তেন চণ্ডপজ্জোতস্স নিব্বত্তি অহোসীতি আহ ‘‘এতেনেৰ নযেনা’’তিআদি. পুরিসং উপনিজ্ঝাযতীতি ৰাতপানাদিনা দিস্ৰা ৰা দিট্ঠপুব্বং ৰা পুরিসং উপনিজ্ঝাযতি. রাজোরোধা ৰিযাতি সীহল়দীপে কির একিস্সা ইত্থিযা তথা অহোসি, তস্মা এৰং ৰুত্তং.

ইধাতি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং. অযন্তি সুদিন্নস্স পুরাণদুতিযিকা. যং সন্ধাযাতি যং অজ্ঝাচারং সন্ধায. সুক্কং সন্ধায ‘‘মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তী’’তি ৰুত্তং, মাতা চ উতুনী হোতীতি লোহিতং সন্ধায. তত্থ সন্নিপতিতা হোন্তীতি অসদ্ধম্মৰসেন একস্মিং ঠানে সমাগতা সঙ্গতা হোন্তি. মাতা চ উতুনী হোতীতি ইদং উতুসমযং সন্ধায ৰুত্তং, ন লোকসমঞ্ঞাকরজস্স লগ্গনদিৰসমত্তং. গন্ধব্বোতি তত্রূপগসত্তো, গন্তব্বোতি ৰুত্তং হোতি. ত-কারস্স ধ-কারো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা গন্ধনতো উপ্পজ্জনগতিযা নিমিত্তুপট্ঠানেন সূচনতো দীপনতো গন্ধোতি লদ্ধনামেন ভৰগামিকম্মুনা অব্বতি পৰত্ততীতি গন্ধব্বো, তত্থ উপ্পজ্জনকসত্তো. পচ্চুপট্ঠিতো হোতীতি উপগতো হোতি. এত্থ চ ন মাতাপিতূনং সন্নিপাতং ওলোকযমানো সমীপে ঠিতো নাম হোতি, কম্মযন্তযন্তিতো পন একো সত্তো তস্মিং ওকাসে নিব্বত্তনকো পুরিমজাতিযং ঠিতোযেৰ গতিনিমিত্তাদিআরম্মণকরণৰসেন উপপত্তাভিমুখো হোতীতি অধিপ্পাযো.

সন্নিপাতাতি সমোধানেন সমাগমেন. গব্ভস্সাতি গব্ভে নিব্বত্তনকসত্তস্স. গব্ভে নিব্বত্তনকসত্তোপি হি গব্ভোতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘যথা খো পনানন্দ, অঞ্ঞা ইত্থিকা নৰ ৰা দস ৰা মাসে গব্ভং কুচ্ছিনা পরিহরিত্ৰা ৰিজাযন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২০৫). কত্থচি পন গব্ভোতি মাতুকুচ্ছি ৰুত্তো. যথাহ –

‘‘যমেকরত্তিং পঠমং, গব্ভে ৰসতি মাণৰো;

অব্ভুট্ঠিতোৰ সো যাতি, স গচ্ছং ন নিৰত্ততী’’তি. (জা. ১.১৫.৩৬৩); –

এত্থ চ গব্ভতি অত্তভাৰভাৰেন পৰত্ততীতি গব্ভো, কললাদিঅৰত্থো ধম্মপ্পবন্ধো, তংনিস্সিতত্তা পন সত্তসন্তানো ‘‘গব্ভো’’তি ৰুত্তো যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি. তংনিস্সযভাৰতো মাতুকুচ্ছি ‘‘গব্ভো’’তি ৰেদিতব্বো. গব্ভো ৰিযাতি ৰা. যথা হি নিৰাসট্ঠানতায সত্তানং ওৰরকো ‘‘গব্ভো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং গব্ভসেয্যকানং সত্তানং যাৰ অভিজাতি নিৰাসট্ঠানতায মাতুকুচ্ছি ‘‘গব্ভো’’তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. অৰক্কন্তি হোতীতি নিব্বত্তি হোতি.

আরক্খদেৰতাতি তস্স আরক্খত্থায ঠিতা দেৰতা. অস্স তং অজ্ঝাচারন্তি সম্বন্ধো. তথা নিচ্ছারেসুন্তি তথা মহন্তং সদ্দং কত্ৰা নিচ্ছারেসুং. কিঞ্চাপি ইধ পাল়িযং আকাসট্ঠদেৰতা ৰিসুং ন আগতা, তথাপি সদ্দস্স অনুস্সাৰনে অযমনুক্কমোতি দস্সেতুং চাতুমহারাজিকদেৰতাযো দ্ৰিধা কত্ৰা আকাসট্ঠদেৰতা ৰিসুং ৰুত্তা. তেনেত্থ আকাসট্ঠকানং ৰিসুং গহিতত্তা চাতুমহারাজিকাতি পরিভণ্ডপব্বতট্ঠকা ৰেদিতব্বা. ইতিহাতি নিপাতসমুদাযো এৰংসদ্দস্স অত্থে দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘এৰ’’ন্তি. খণেন মুহুত্তেনাতি পদদ্ৰযং ৰেৰচনভাৰতো সমানত্থমেৰাতি দট্ঠব্বং. এককোলাহলমহোসীতি দেৰব্রহ্মলোকেসু এককোলাহলমহোসি. কিঞ্চাপি হি সো সদ্দো যাৰ ব্রহ্মলোকা অব্ভুগ্গচ্ছি, তথাপি ন সো মনুস্সানং ৰিসযো তেসং রূপং ৰিয, তেনেৰ ভিক্খূ পুচ্ছিংসু – ‘‘কচ্চি নো ত্ৰং, আৰুসো সুদিন্ন, অনভিরতো’’তি.

৩৭. ‘‘এৰং মাতাপুত্তানং পব্বজ্জা সফলা অহোসি, পিতা পন ৰিপ্পটিসারাভিভূতো ৰিহাসী’’তি ৰচনতো সুদিন্নস্স তস্মিং অত্তভাৰে অরহত্তাধিগমো নাহোসীতি ৰিঞ্ঞাযতি. কেচি পন ‘‘পুব্বেকতপুঞ্ঞতায চোদিযমানস্স ভব্বকুলপুত্তস্সাতি ৰুত্তত্তা সুদিন্নো তং কুক্কুচ্চং ৰিনোদেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি, তেনেৰ পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা’’তি ৰদন্তি. তং পাল়িযা অট্ঠকথায চ ন সমেতি. পুব্বেকতপুঞ্ঞতা চ অপ্পমাণং তাদিসস্সপি অন্তরাকতপাপকম্মস্স ৰসেন অজাতসত্তুনো ৰিয অধিগমন্তরাযদস্সনতো. কতাকতানুসোচনলক্খণং কুক্কুচ্চং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝাচারহেতুকো পচ্ছানুতাপো’’তি. কতং অজ্ঝাচারং পটিচ্চ অনুসোচনৰসেন ৰিরূপং সরণং চিন্তনং ৰিপ্পটিসারোতি আহ ‘‘ৰিপ্পটিসারোতিপি তস্সেৰ নাম’’ন্তি. কুচ্ছিতং কতং কিরিযাতি কুকতং, কুকতমেৰ কুক্কুচ্চন্তি আহ ‘‘কুচ্ছিতকিরিযাভাৰতো কুক্কুচ্চ’’ন্তি. পরিযাদিন্নমংসলোহিতত্তাতি পরিক্খীণমংসলোহিতত্তা. অৰিপ্ফারিকোতি উদ্দেসাদীসু ব্যাপাররহিতো, অব্যাৰটোতি অত্থো. ৰহচ্ছিন্নোতি ছিন্নৰহো, ভারৰহনেন ছিন্নক্খন্ধোতি ৰুত্তং হোতি. তং তং চিন্তযীতি ‘‘যদি অহং তং পাপং ন করিস্সং, ইমে ভিক্খূ ৰিয পরিপুণ্ণসীলো অস্স’’ন্তিআদিনা তং তং চিন্তযি.

৩৮. এৰংভূতন্তি কিসলূখাদিভাৰপ্পত্তং. গণসঙ্গণিকাপপঞ্চেনাতি গণে জনসমাগমে সন্নিপতনং গণসঙ্গণিকা, গণসঙ্গণিকাযেৰ পপঞ্চো গণসঙ্গণিকাপপঞ্চো, তেন. যস্সাতি যে অস্স. কথাফাসুকাতি ৰিস্সাসিকভাৰেনেৰ কথাকরণে ফাসুকা, সুখেন ৰত্তুং সক্কুণেয্যা, সুখসম্ভাসাতি অত্থো. পসাদস্স পমাণতো ঊনাধিকত্তং সব্বদা সব্বেসং নত্থীতি আহ ‘‘পসাদপতিট্ঠানোকাসস্স সম্পুণ্ণত্তা’’তি. দানীতি ইমস্মিং অত্থে এতরহি-সদ্দো অত্থীতি আহ ‘‘দানীতি নিপাতো’’তি. নো-সদ্দোপি নু-সদ্দো ৰিয পুচ্ছনত্থোতি আহ ‘‘কচ্চি নু ত্ৰ’’ন্তি. তমেৰ অনভিরতিন্তি তেহি ভিক্খূহি পুচ্ছিতং তমেৰ গিহিভাৰপত্থনাকারং অনভিরতিং. ‘‘তমেৰা’’তি অৰধারণেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকুসলান’’ন্তিআদি. অধিকুসলা ধম্মা সমথৰিপস্সনাদযো. অত্থীতি ৰিসযভাৰেন চিত্তে পরিৰত্তনং সন্ধায ৰুত্তং, ন পাপস্স ৰত্তমানতং সন্ধায, অত্থি ৰিসযভাৰেন চিত্তে পরিৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘নিচ্চকালং অভিমুখং ৰিয মে তিট্ঠতী’’তি.

যং ত্ৰন্তি এত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, করণত্থে ৰা পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যেন পাপেনা’’তি. অনেকপরিযাযেনাতি এত্থ পরিযায-সদ্দো কারণৰচনোতি আহ ‘‘অনেককারণেনা’’তি. ৰিরাগত্থাযাতি ভৰভোগেসু ৰিরজ্জনত্থায. নো রাগেন রজ্জনত্থাযাতি ভৰভোগেসুযেৰ রাগেন অরঞ্জনত্থায. তেনাহ ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি. এস নযো সব্বপদেসূতি অধিপ্পাযিকমত্তং সব্বপদেসু অতিদিস্সতি. ইদং পনেত্থ পরিযাযৰচনমত্তন্তি ‘‘ৰিসংযোগাযা’’তিআদীসু সব্বপদেসু ‘‘কিলেসেহি ৰিসংযুজ্জনত্থাযা’’তিআদিনা পদত্থৰিভাৰনৰসেন ৰুত্তপরিযাযৰচনং সন্ধায ৰদতি. ন সংযুজ্জনত্থাযাতি কিলেসেহি ন সংযুজ্জনত্থায. অগ্গহণত্থাযাতি কিলেসে অগ্গহণত্থায, ভৰভোগে ৰা তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অগ্গহণত্থায. ন সঙ্গহণত্থাযাতি এত্থাপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

নিব্বত্তিতলোকুত্তরনিব্বানমেৰাতি সঙ্খারেহি নিক্খন্তং ৰিৰিত্তং, ততোযেৰ লোকতো উত্তিণ্ণত্তা লোকুত্তরং নিব্বানং. মদনিম্মদনাযাতি ৰাতি এত্থ অৰুত্তসমুচ্চযত্থেন ৰা-সদ্দেন আদিঅত্থেন ইতি-সদ্দেন ৰা ‘‘পিপাসৰিনযাযা’’তিআদি সব্বং সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানেন অরিযমগ্গেন পহীযমানা রাগমানমদাদযো তং পত্ৰা পহীযন্তি নামাতি আহ ‘‘যস্মা পন তং আগম্মা’’তিআদি. তত্থ তং আগম্মাতি নিব্বানং আগম্ম পটিচ্চ অরিযমগ্গস্স আরম্মণপচ্চযভাৰহেতু. মানমদপুরিসমদাদযোতি এত্থ জাতিআদিং নিস্সায সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা উপ্পজ্জনকমানোযেৰ মদজননট্ঠেন মদোতি মানমদো. পুরিসমদো ৰুচ্চতি পুরিসমানো, ‘‘অহং পুরিসো’’তি উপ্পজ্জনকমানো. ‘‘অসদ্ধম্মসেৰনসমত্থতং নিস্সায পৰত্তো মানো, রাগো এৰ ৰা পুরিসমদো’’তি কেচি. আদি-সদ্দেন বলমদযোব্বনমদাদিং সঙ্গণ্হাতি. মহাগণ্ঠিপদে পন মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ‘‘পুরিসমদো নাম সম্ভৰো’’তি ৰুত্তং, তং ইধ যুত্তং ৰিয ন দিস্সতি. ন হি ‘‘ভগৰতা সম্ভৰস্স ৰিনাসায ধম্মো দেসিতো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. নিম্মদাতি ৰিগতমদভাৰা. ইমমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অমদা’’তি ৰুত্তং. মদা নিম্মদীযন্তি এত্থ অমদভাৰং ৰিনাসং গচ্ছন্তীতি মদনিম্মদনো. এস নযো সেসপদেসুপি.

কামপিপাসাতি কামানং পাতুকম্যতা, কামতণ্হাতি অত্থো. আলীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰীযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণাতি আহ ‘‘পঞ্চ কামগুণালযা’’তি. পঞ্চসু হি কামগুণেসু ছন্দরাগপ্পহানেনেৰ পঞ্চ কামগুণাপি পহীনা নাম হোন্তি, তেনেৰ ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপেসু ছন্দরাগো’’তিআদি (সং. নি. ৩.৩২৩) ৰুত্তং. পঞ্চকামগুণেসু ৰা আলযা পঞ্চকামগুণালযা. আলীযন্তি অল্লীযন্তি অভিরমনৰসেন সেৰন্তীতি আলযাতি হি তণ্হাৰিচরিতানং অধিৰচনং. তেভূমকৰট্টন্তি তীসু ভূমীসু কম্মকিলেসৰিপাকা ৰট্টনট্ঠেন ৰট্টং. ৰিরজ্জতীতি পলুজ্জতি. ‘‘ৰিরজ্জতীতি কামৰিনাসো ৰুত্তো, নিরুজ্ঝতীতি একপ্পহারেন ৰিনাসো’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ৰিরাগো নিরোধোতি সামঞ্ঞচোদনাযপি ‘‘তণ্হাক্খযো’’তি অধিকতত্তা তণ্হায এৰ ৰিরজ্জনং নিরুজ্ঝনঞ্চ ৰুত্তং.

চতস্সো যোনিযোতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কারণস্সপি পস্সাৰমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো নাগযোনিযো (সং. নি. ৩.৩৪২-৩৪৩) চতস্সো সুপণ্ণযোনিযো’’তি এত্থ হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তি (ম. নি. ৩.২২৬) এত্থ কারণং. ‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) এত্থ পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন খন্ধকোট্ঠাসো ‘‘যোনী’’তি অধিপ্পেতো. যৰন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৰিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৰত্তিৰিসেসো, সা চ অণ্ডজজলাবুজসংসেদজওপপাতিকৰসেন চতুব্বিধা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো. কতমা চতস্সো? অণ্ডজা যোনি জলাবুজা যোনি সংসেদজা যোনি ওপপাতিকা যোনী’’তি (ম. নি. ১.১৫২).

তত্থ অণ্ডে জাতা অণ্ডজা. জলাবুম্হি জাতা জলাবুজা. সংসেদে জাতা সংসেদজা. ৰিনা এতেহি কারণেহি উপ্পতিত্ৰা ৰিয নিব্বত্তাতি ওপপাতিকা. এত্থ চ পেতলোকে তিরচ্ছানে মনুস্সেসু চ অণ্ডজাদযো চতস্সোপি যোনিযো সম্ভৰন্তি, মনুস্সেসু পনেত্থ কেচিদেৰ ওপপাতিকা হোন্তি মহাপদুমকুমারাদযো ৰিয. অণ্ডজাপি কোন্তপুত্তা দ্ৰেভাতিযথেরা ৰিয, সংসেদজাপি পদুমগব্ভে নিব্বত্তপোক্খরসাতিব্রাহ্মণপদুমৰতীদেৰীআদযো ৰিয কেচিদেৰ হোন্তি, যেভুয্যেন পন মনুস্সা জলাবুজাৰ. পেতেসুপি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতানং নিচ্চদুক্খাতুরতায কামসেৰনা নত্থি, তস্মা তে গব্ভসেয্যকা ন হোন্তি. জালাৰন্ততায ন তাসং কুচ্ছিযং গব্ভো সণ্ঠাতি, তস্মা তে ওপপাতিকাযেৰ সংসেদজতাযপি অসম্ভৰতো, অৰসেসপেতা পন চতুযোনিকাপি হোন্তি. যথা চ তে, এৰং যক্খাপি সব্বচতুপ্পদপক্খিজাতিদীঘজাতিআদযোপি সব্বে চতুযোনিকাযেৰ. সব্বে নেরযিকা চ চতুমহারাজিকতো পট্ঠায উপরিদেৰা চ ওপপাতিকাযেৰ, ভুম্মদেৰা পন চতুযোনিকাৰ হোন্তি. তত্থ দেৰমনুস্সেসু সংসেদজওপপাতিকানং অযং ৰিসেসো – সংসেদজা মন্দা দহরা হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি, ওপপাতিকা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা হুত্ৰা.

পঞ্চ গতিযোতি এত্থ সুকতদুক্কটকম্মৰসেন গন্তব্বা উপপজ্জিতব্বাতি গতিযো. যথা হি কম্মভৰো পরমত্থতো অসতিপি কারকে পচ্চযসামগ্গিযা সিদ্ধো, তংসমঙ্গিনা সন্তানলক্খণেন সত্তেন কতোতি ৰোহরীযতি, এৰং উপপত্তিভৰলক্খণগতিযো পরমত্থতো অসতিপি গমকে তংতংকম্মৰসেন যেসং তানি কম্মানি তেহি গন্তব্বাতি ৰোহরীযন্তি. অপিচ গতিগতি নিব্বত্তিগতি অজ্ঝাসযগতি ৰিভৰগতি নিপ্ফত্তিগতীতি বহুৰিধা গতি নাম. তত্থ ‘‘তং গতিং পেচ্চ গচ্ছামী’’তি (অ. নি. ৪.১৮৪) চ ‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৰা গন্ধব্বমানুসা’’তি (ধ. প. ৪২০; সু. নি. ৬৪৯) চ অযং গতিগতি নাম. ‘‘ইমেসং খো পনাহং ভিক্খূনং সীলৰন্তানং নেৰ জানামি আগতিং ৰা গতিং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) অযং নিব্বত্তিগতি নাম. ‘‘এৰম্পি খো তে অহং ব্রহ্মে গতিঞ্চ পজানামি চুতিঞ্চ পজানামী’’তি (ম. নি. ১.৫০৩) অযং অজ্ঝাসযগতি নাম. ‘‘ৰিভৰো গতি ধম্মানং, নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পরি. ৩৩৯) অযং ৰিভৰগতি নাম. ‘‘দ্ৰেযেৰ গতিযো সম্ভৰন্তি অনঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৪; ৩.২০০) অযং নিপ্ফত্তিগতি নাম. তাসু ইধ গতিগতি অধিপ্পেতা, সা পন নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযমনউস্সদেৰানং ৰসেন পঞ্চৰিধা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো মনুস্সা দেৰা’’তি (ম. নি. ১.১৫৩).

তত্থ যস্স উপ্পজ্জতি, তং ব্রূহেন্তোযেৰ উপ্পজ্জতীতি অযো, সুখং. নত্থি এত্থ অযোতি নিরযো, ততো এৰ রমিতব্বং অস্সাদেতব্বং তত্থ নত্থীতি নিরতিঅত্থেন নিরস্সাদট্ঠেন চ নিরযোতি ৰুচ্চতি. তিরিযং অঞ্চিতাতি তিরচ্ছানা, দেৰমনুস্সাদযো ৰিয উদ্ধং দীঘা অহুত্ৰা তিরিযং দীঘাতি অত্থো. পকট্ঠতো সুখতো অযনং অপগমো পেচ্চভাৰো, তং পেচ্চভাৰং পত্তানং ৰিসযোতি পেত্তিৰিসযো, পেতযোনি. মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূরভাৰব্রহ্মচরিযযোগ্যতাদিগুণৰসেন উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততায মনুস্সাতি ৰুত্তং হোতি, অযং পনত্থো নিপ্পরিযাযতো জম্বুদীপৰাসীৰসেন ৰেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে. কতমেহি তীহি? সূরা সতিমন্তো ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১). তথা হি বুদ্ধা চ ভগৰন্তো পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা মহাসাৰকা চক্কৰত্তিনো অঞ্ঞে চ মহানুভাৰা সত্তা তত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি, তেহি সমানরূপাদিতায পন সদ্ধিং পরিত্তদীপৰাসীহি ইতরমহাদীপৰাসিনোপি মনুস্সাত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিংসু.

অপরে পন ভণন্তি ‘‘লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৰিসেসতো লোভাদযো অলোভাদযো চ উস্সন্না. তে লোভাদিউস্সন্নতায অপাযমগ্গং, অলোভাদিউস্সন্নতায সুগতিমগ্গং নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পরিপূরেন্তি, তস্মা লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায পরিত্তদীপৰাসীহি সদ্ধিং চতুমহাদীপৰাসিনো সত্তৰিসেসা মনুস্সাতি ৰুচ্চন্তী’’তি. লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৰেন মনুস্সা’’তি ৰদন্তি. মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমরিযাদায আদিভূতো সত্তানং হিতাহিতৰিধাযকো কত্তব্বাকত্তব্বতাৰসেন পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে মহাসম্মতোতি ৰুচ্চতি অম্হাকং বোধিসত্তো, পচ্চক্খতো পরম্পরায চ তস্স ওৰাদানুসাসনিযং ঠিতা সত্তা পুত্তসদিসতায ‘‘মনুস্সা, মানুসা’’তি চ ৰুচ্চন্তি. ততো এৰ হি তে ‘‘মানৰা মনুজা’’তি চ ৰোহরীযন্তি.

পঞ্চহি কামগুণেহি অত্তনো অত্তনো দেৰানুভাৰসঙ্খাতেহি ইদ্ধিৰিসেসেহি চ দিব্বন্তি কীল়ন্তি লল়ন্তি জোতন্তীতি দেৰা. তত্থ কামদেৰা কামগুণেহি চেৰ ইদ্ধিৰিসেসেহি চ, ইতরে ইদ্ধিৰিসেসেহেৰ দিব্বন্তীতি ৰেদিতব্বা. সরণন্তি ৰা গমিযন্তি অভিত্থৰীযন্তীতি ৰা দেৰা. এত্থ চ নিরযগতিদেৰগতিমনুস্সগতীহি সদ্ধিং ওকাসেন খন্ধা ৰুত্তা. তিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযগ্গহণেন খন্ধানং এৰ গহণং ৰেদিতব্বং তেসং তাদিসস্স পরিচ্ছিন্নস্স ওকাসস্স অভাৰতো. যত্থ যত্থ ৰা তে অরঞ্ঞসমুদ্দপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স ৰসেন ওকাসোপি গহেতব্বো. সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৰ সত্তাৰাসা চ হেট্ঠা সংৰণ্ণিতনযা এৰ. অপরাপরভাৰাযাতি অপরাপরং যোনিআদিতো যোনিআদিভাৰায. আবন্ধনং গণ্ঠিকরণং, সংসিব্বনং তুন্নকরণং. তণ্হায নিক্খন্তং তত্থ তস্সা সব্বসো অভাৰতো, নিক্খমনঞ্চস্স তণ্হায ৰিসংযোগো এৰাতি আহ ‘‘ৰিসংযুত্ত’’ন্তি.

কামানং পহানন্তি এত্থ কামগ্গহণেন কামীযতীতি কামো, কামেতীতি কামোতি দুৰিধস্সপি কামস্স সঙ্গহো কতোতি আহ ‘‘ৰত্থুকামানং কিলেসকামানঞ্চ পহান’’ন্তি. ৰত্থুকামপ্পহানঞ্চেত্থ তেসু ছন্দরাগপ্পহানেনাতি ৰেদিতব্বং. কামসঞ্ঞানন্তি কামেসু, কামসহগতানং ৰা সঞ্ঞানং. পরিঞ্ঞাতি তিৰিধাপি পরিঞ্ঞা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ঞাততীরণপহানৰসেন তিৰিধা পরিঞ্ঞা’’তি. তত্থ কতমা ঞাতপরিঞ্ঞা? সব্বং তেভূমকং নামরূপং ‘‘ইদং রূপং, এত্তকং রূপং, ন ইতো ভিয্যো, ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি ভূতুপাদাযভেদং রূপং ফস্সাদিভেদং নামঞ্চ লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানতো ৰৰত্থপেতি, কম্মাৰিজ্জাদিকঞ্চস্স পচ্চযং পরিগ্গণ্হাতি, অযং ঞাতপরিঞ্ঞা.

কতমা তীরণপরিঞ্ঞা? এৰং ঞাতং কত্ৰা তং সব্বং তীরেতি অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতোতি দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি, অযং তীরণপরিঞ্ঞা নাম. কতমা পহানপরিঞ্ঞা? এৰং তীরযিত্ৰা অগ্গমগ্গেন সব্বস্মিং ছন্দরাগং পজহতি, অযং পহানপরিঞ্ঞা. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযো ৰা ঞাতপরিঞ্ঞা, মগ্গামগ্গপটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিআদযো, কলাপসম্মসনাদিঅনুলোমপরিযোসানা ৰা পঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা, অরিযমগ্গে ঞাণং নিপ্পরিযাযেন পহানপরিঞ্ঞা. ইধ পন কামসঞ্ঞানং সভাৰলক্খণপটিৰেধৰসেন অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন চ পৰত্তমানানং ঞাততীরণপরিঞ্ঞানম্পি কিচ্চনিপ্ফত্তিযা মগ্গেনেৰ ইজ্ঝনতো মগ্গক্খণংযেৰ সন্ধায তিৰিধাপি পরিঞ্ঞা ৰুত্তা. তেনেৰ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু কিলেসক্খযকরো লোকুত্তরমগ্গোৰ কথিতো’’তি ৰুত্তং.

কামেসু, কামে ৰা পাতুমিচ্ছা কামপিপাসাতি আহ – ‘‘কামেসু পাতব্যতানং, কামে ৰা পাতুমিচ্ছান’’ন্তি. ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসূতি ‘‘কামানং পহানং অক্খাত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেসু পঞ্চসু ঠানেসু. তীসু ঠানেসূতি ‘‘ৰিরাগায ধম্মো দেসিতো, নো সরাগায, ৰিসংযোগায ধম্মো দেসিতো, নো সংযোগায, অনুপাদানায ধম্মো দেসিতো, নো সউপাদানাযা’’তি এৰং ৰুত্তেসু ঠানেসু. ৰিপ্পটিসারং করোতীতি এৰং তং পাপং ৰিপ্পটিসারং উপ্পাদেতি. কীদিসং ৰিপ্পটিসারং করোতীতি আহ ‘‘ঈদিসেপি নামা’’তিআদি.

৩৯. নেৰ পিযকম্যতাযাতি অত্তনি সত্থু নেৰ পিযভাৰকামতায. ন ভেদপুরেক্খারতাযাতি ন সত্থু তেন ভিক্খুনা ভেদনাধিপ্পাযপুরেক্খারতায. ন কলিসাসনারোপনত্থাযাতি ন দোসারোপনত্থায. কলীতি কোধস্সেতং অধিৰচনং, তস্স সাসনং কলিসাসনং, কোধৰসেন ৰুচ্চমানো গরহদোসো. ৰেলন্তি সিক্খাপদৰেলং. মরিযাদন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সিক্খাপদঞ্হি অনতিক্কমনীযট্ঠেন ‘‘ৰেলা, মরিযাদা’’তি চ ৰুচ্চতি.

অজ্ঝাচারৰীতিক্কমোতি মেথুনৰসেন পৰত্তঅজ্ঝাচারসঙ্খাতো ৰীতিক্কমো. পকরণেতি এত্থ প-সদ্দো আরম্ভৰচনোতি আহ ‘‘কত্তুং আরভতী’’তি. কত্থচি উপসগ্গো ধাতুঅত্থমেৰ ৰদতি, ন ৰিসেসত্থজোতকোতি আহ ‘‘করোতিযেৰ ৰা’’তি. জাতিযাতি খত্তিযাদিজাতিযা. গোত্তেনাতি গোতমকস্সপাদিগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি খত্তিযাদিজাতীসুযেৰ সক্ককুলসোত্থিযকুলাদিৰিসিট্ঠকুলানং পুত্তভাৰেন. যসস্সীতি মহাপরিৰারো. পেসলন্তি পিযসীলং. অৰিকম্পমানেনাতি পটিঘানুনযেহি অকম্পমানেন. যস্স তস্মিং অত্তভাৰে উপ্পজ্জনারহানং মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তং বুদ্ধা ‘‘মোঘপুরিসা’’তি ৰদন্তি অরিট্ঠলাল়ুদাযীআদিকে ৰিয. উপনিস্সযে সতিপি তস্মিং খণে মগ্গে ৰা ফলে ৰা অসতি ‘‘মোঘপুরিসা’’তি ৰদন্তিযেৰ ধনিযউপসেনত্থেরাদিকে ৰিয. সুদিন্নস্স পন তস্মিং অত্তভাৰে মগ্গফলানং উপনিস্সযো সমুচ্ছিন্নোযেৰ, তেন নং ‘‘মোঘপুরিসা’’তি আহ.

সমণকরণানং ধম্মানন্তি হিরোত্তপ্পাদীনং. মগ্গফলনিব্বানগ্গহণেন পটিৰেধসাসনস্স গহিতত্তা সাসনানন্তি পটিপত্তিপরিযত্তিসাসনানং গহণং ৰেদিতব্বং. ছৰিন্তি তেসং পভস্সরকরণং ছৰিং. কিং তন্তি আহ ‘‘ছায’’ন্তি, তেসং পকাসকং ওভাসন্তি অত্থো. কিং তন্তি আহ ‘‘সুন্দরভাৰ’’ন্তি. ছৰিমনুগতং অনুচ্ছৰিকং. পতিরূপন্তিআদীসুপি ‘‘তেস’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. সমণানং কম্মং সামণকং, ন সামণকং অস্সামণকং. কথং-সদ্দযোগেন ‘‘ন সক্খিস্সসী’’তি অনাগতৰচনং কতং. ‘‘নাম-সদ্দযোগেনা’’তি চ ৰদন্তি.

দযালুকেনাতি অনুকম্পায সহিতেন. পরিভাসন্তোতি গরহন্তো. নিরুত্তিনযেন আসীৰিস-সদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আসু সীঘ’’ন্তিআদি. এতস্সাতি আসীৰিসস্স. আগচ্ছতীতি যো তেন দট্ঠো, তং পতিআগচ্ছতি. আসিত্তৰিসোতিপি আসীৰিসো, সকলকাযে আসিঞ্চিত্ৰা ৰিয ঠপিতৰিসো পরস্স চ সরীরে আসিঞ্চনৰিসোতি অত্থো. অসিতৰিসোতিপি আসীৰিসো. যং যঞ্হি এতেন অসিতং হোতি পরিভুত্তং, তং ৰিসমেৰ সম্পজ্জতি, তস্মা অসিতং ৰিসং এতস্সাতি অসিতৰিসোতি ৰত্তব্বে ‘‘আসীৰিসো’’তি নিরুত্তিনযেন ৰুত্তং. অসিসদিসৰিসোতিপি আসীৰিসো, অসি ৰিয তিখিণং পরস্স মম্মচ্ছেদনসমত্থং ৰিসং এতস্সাতি আসীৰিসোতি ৰুত্তং হোতি. আসীতি ৰা দাঠা ৰুচ্চতি, তত্থ সন্নিহিতৰিসোতি আসীৰিসো. সেসসপ্পেহি কণ্হসপ্পস্স মহাৰিসত্তা আসীৰিসস্সানন্তরং কণ্হসপ্পো ৰুত্তো. সপ্পমুখম্পি অঙ্গারকাসু ৰিয ভযাৰহত্তা অকুসলুপ্পত্তিযা ঠানং ন হোতীতি অকুসলকম্মতো নিৰারণাধিপ্পাযেন সীলভেদতোপি সুদ্ধসীলে ঠিতস্স মরণমেৰ ৰরতরন্তি দস্সেতুং ‘‘আসীৰিসস্স কণ্হসপ্পস্স মুখে অঙ্গজাতং পক্খিত্তং ৰর’’ন্তি ৰুত্তং. পব্বজিতেন হি কতপাপকম্মং ভগৰতো আণাতিক্কমনতো ৰত্থুমহন্ততায মহাসাৰজ্জং. কাসুন্তি আৰাটোপি ৰুচ্চতি রাসিপি.

‘‘কিন্নু সন্তরমানোৰ, কাসুং খণসি সারথি;

পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং কাসুযা করিস্সসী’’তি. (জা. ২.২২.৩) –

এত্থ হি আৰাটো কাসু নাম.

‘‘অঙ্গারকাসুং অপরে ফুণন্তি, নরা রুদন্তা পরিদড্ঢগত্তা’’তি (জা. ২.২২.৪৬২) –

এত্থ রাসি. ইধ পন উভযম্পি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গারপুণ্ণকূপে অঙ্গাররাসিম্হি ৰা’’তি. কস্সতি খণীযতীতি কাসু, আৰাটো. কসীযতি চীযতীতি কাসু, রাসি. পদিত্তাযাতি দিপ্পমানায. সং-সদ্দো এত্থ সমন্তপরিযাযোতি আহ ‘‘সমন্ততো পজ্জলিতাযা’’তি.

ইদং মাতুগামস্স অঙ্গজাতে অঙ্গজাতপক্খিপনং নিদানং কারণমস্স নিরযুপপজ্জনস্সাতি ইতোনিদানং, ভাৰনপুংসকঞ্চেতং. পচ্চত্তৰচনস্স তো-আদেসো কতো, তস্স চ সমাসেপি অলোপো. তত্থ নাম ত্ৰন্তি এত্থ ত্ৰং-সদ্দো ‘‘সমাপজ্জিস্সসী’’তি ইমিনা সম্বন্ধমুপগচ্ছমানো অত্থীতি আহ ‘‘ত্ৰন্তি তংসদ্দস্স ৰেৰচন’’ন্তি. ‘‘যং তন্তি পন পাঠো যুত্তরূপো’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. যং তন্তি নাযং উদ্দেসনিদ্দেসো, যথা লোকে যং ৰা তং ৰাতি অৰঞ্ঞাতৰচনং, এৰং দট্ঠব্বন্তি আহ – ‘‘যং ৰা তং ৰা হীল়িতং অৰঞ্ঞাতন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. নীচজনানন্তি নিহীনগুণানং সত্তানং. গামধম্মন্তি এত্থ গাম-সদ্দেন গামৰাসিনো ৰুত্তা অভেদূপচারেনাতি আহ ‘‘গামৰাসিকমনুস্সান’’ন্তি. কিলেসপগ্ঘরণকং ধম্মন্তি রাগাদিকিলেসৰিস্সন্দনকধম্মং. মেথুনধম্মো হি রাগং পগ্ঘরতি. মেথুনধম্মস্স মহাসাৰজ্জতায ওল়ারিকত্তা ৰুত্তং ‘‘অসুখুম’’ন্তি. অনিপুণন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উদকে ভৰং ওদকং. কিং তং? উদককিচ্চন্তি আহ – ‘‘উদককিচ্চং অন্তিকং অৰসানং অস্সা’’তি. সমাপজ্জিস্সতীতি অনাগতৰচনং নাম-সদ্দযোগেন কতন্তি আহ – ‘‘সমাপজ্জিস্সতীতি…পে… নাম-সদ্দেন যোজেতব্ব’’ন্তি. লোকে মেথুনধম্মস্স আদিকত্তা কোচি পঠমকপ্পিকো, ন পনাযন্তি আহ – ‘‘সাসনং সন্ধায ৰদতী’’তি. বহূনন্তি পুগ্গলাপেক্খং, ন পন অকুসলাপেক্খন্তি আহ ‘‘বহূনং পুগ্গলান’’ন্তি.

যং অসংৰরং পটিচ্চ দুব্ভরতাদুপ্পোসতাদি হোতি, সো অসংৰরো দুব্ভরতাদি-সদ্দেন ৰুত্তো কারণে ফলূপচারেনাতি আহ – ‘‘দুব্ভরতাদীনং ৰত্থুভূতস্স অসংৰরস্সা’’তি. ৰত্থুভূতস্সাতি কারণভূতস্স. ৰসতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি হি কারণং ৰত্থু. অত্তাতি চিত্তং সরীরঞ্চ, চিত্তমেৰ ৰা. দুব্ভরতঞ্চেৰ দুপ্পোসতঞ্চ আপজ্জতীতি অত্তনা পচ্চযদাযকেহি চ দুক্খেন ভরিতব্বতং পোসেতব্বতঞ্চ আপজ্জতি. অসংৰরে ঠিতো হি একচ্চো অত্তনোপি দুব্ভরো হোতি দুপ্পোসো, একচ্চো উপট্ঠাকানম্পি. কথং? যো হি অম্বিলাদীনি লদ্ধা অনম্বিলাদীনি পরিযেসতি, অঞ্ঞস্স ঘরে লদ্ধং অঞ্ঞস্স ঘরে ছড্ডেন্তো সব্বং গামং চরিত্ৰা রিত্তপত্তোৰ ৰিহারং পৰিসিত্ৰা নিপজ্জতি, অযং অত্তনো দুব্ভরো. যো পন সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূরেত্ৰা দিন্নেপি দুম্মুখভাৰং অনত্তমনভাৰমেৰ দস্সেতি, তেসং ৰা সম্মুখাৰ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেরগহট্ঠাদীনং দেতি, অযং উপট্ঠাকানং দুব্ভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা দূরতোৰ পরিৰজ্জেন্তি ‘‘দুব্ভরো ভিক্খু ন সক্কা পোসেতু’’ন্তি.

মহিচ্ছতন্তি এত্থ মহন্তানি ৰত্থূনি ইচ্ছতি, মহতী ৰা পনস্স ইচ্ছাতি মহিচ্ছো, তস্স ভাৰো মহিচ্ছতা, সন্তগুণৰিভাৰনতা পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতা চ. মহিচ্ছো হি ইচ্ছাচারে ঠত্ৰা অত্তনি ৰিজ্জমানসীলধুতধম্মাদিগুণে ৰিভাৰেতি, তাদিসস্স পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতাপি হোতি. যং সন্ধায ৰদন্তি ‘‘সন্তগুণসম্ভাৰনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা, এতং মহিচ্ছতালক্খণ’’ন্তি. সা পনেসা মহিচ্ছতা ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি’’ ইমিনা নযেন আগতাযেৰ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পিযো হোতি, ৰিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

সকটেন পচ্চযং দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পিযা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৩; ৰিভ. অট্ঠ. ৮৫০; উদা. অট্ঠ. ৩১; মহানি. অট্ঠ. ৮৫);

সত্তেহি কিলেসেহি চ সঙ্গণনং সমোধানং সঙ্গণিকাতি আহ – ‘‘গণসঙ্গণিকায চেৰ কিলেসসঙ্গণিকায চা’’তি. কোসজ্জানুগতো চ হোতীতি কুসীতভাৰেন অনুগতো হোতি, কুসীতস্স ভাৰো কোসজ্জং. অট্ঠকুসীতৰত্থুপারিপূরিযাতি এত্থ কুচ্ছিতং সীদতীতি কুসীতো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. যস্স ধম্মস্স ৰসেন পুগ্গলো ‘‘কুসীতো’’তি ৰুচ্চতি, সো কুসীতভাৰো ইধ কুসীত-সদ্দেন ৰুত্তো. ৰিনাপি হি ভাৰজোতনসদ্দং ভাৰত্থো ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি, তস্মা কুসীতভাৰৰত্থূনীতি অত্থো, কোসজ্জকারণানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি –

‘‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৰিস্সতি, কম্মং খো পন মে করোন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামীতি সো নিপজ্জতি, ন ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায, ইদং পঠমং কুসীতৰত্থু. অহং খো কম্মং অকাসিং, কম্মং খো পন মে করোন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… মগ্গো খো মে গন্তব্বো ভৰিস্সতি, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো মগ্গং অগমাসিং, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো নালত্থং লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং, তস্স মে কাযো কিলন্তো অকম্মঞ্ঞো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো অলত্থং লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং, তস্স মে কাযো গরুকো অকম্মঞ্ঞো মাসাচিতং মঞ্ঞে, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… উপ্পন্নো খো মে অযং অপ্পমত্তকো আবাধো, অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতুং, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গিলানা ৰুট্ঠিতো অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, তস্স মে কাযো দুব্বলো অকম্মঞ্ঞো, হন্দাহং নিপজ্জামীতি সো নিপজ্জতি, ন ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. ইদং অট্ঠমং কুসীতৰত্থু’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৩৪; অ. নি. ৮.৮০) –

এৰমাগতানি ‘‘হন্দাহং নিপজ্জামী’’তি এৰং পৰত্তওসীদনানি উপরূপরি কোসজ্জকারণত্তা অট্ঠ কুসীতৰত্থূনি নাম, তেসং পারিপূরিযা সংৰত্ততীতি অত্থো.

সুভরো হোতি সুপোসোতি অত্তনো উপট্ঠাকেহি চ সুখেন ভরিতব্বো পোসেতব্বোতি অত্থো. সংৰরে ঠিতো হি একচ্চো অত্তনোপি সুভরো হোতি সুপোসো, একচ্চো উপট্ঠাকানম্পি. কথং? যো হি যং কিঞ্চি লূখং ৰা পণীতং ৰা লদ্ধা তুট্ঠচিত্তোৰ ভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা অত্তনো কম্মং করোতি, অযং অত্তনো সুভরো. যো পন পরেসম্পি অপ্পং ৰা বহুং ৰা লূখং ৰা পণীতং ৰা দানং অহীল়েত্ৰা অত্তমনো ৰিপ্পসন্নমুখো হুত্ৰা এতেসং সম্মুখাৰ পরিভুঞ্জিত্ৰা যাতি, অযং উপট্ঠাকানং সুভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা অতিৰিয ৰিস্সত্থা হোন্তি, ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভরো, থোকথোকেনপি তুস্সতি, মযমেৰ নং পোসেস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা পোসেন্তি. অপ্পিচ্ছতন্তি ইচ্ছাৰিরহিতত্তং. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিয, অত্থো পন নিরৰসেসো. অপ্প-সদ্দো হেত্থ অভাৰত্থোতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং ‘‘অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫) ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘নিত্তণ্হভাৰ’’ন্তি.

তিপ্পভেদায সন্তুট্ঠিযাতি যথালাভাদিসন্তোসসামঞ্ঞেন ৰুত্তং, চতূসু পন পচ্চযেসু তযো তযো সন্তোসাতি দ্ৰাদসৰিধো হোতি সন্তোসো. কথং? চীৰরে যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসারুপ্পসন্তোসোতি তিৰিধো হোতি সন্তোসো. এৰং পিণ্ডপাতাদীসু. তস্সাযং পভেদসংৰণ্ণনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৪৪; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৫) – ইধ ভিক্খু চীৰরং লভতি সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স চীৰরে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৰা হোতি আবাধজরাভিভূতো ৰা, গরুচীৰরং পারুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পরিৰত্তেত্ৰা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোযেৰ হোতি. অযমস্স চীৰরে যথাবলসন্তোসো. পকতিদুব্বলাদীনঞ্হি গরুচীৰরানি ন ফাসুভাৰাৰহানি সরীরখেদাৰহানি চ হোন্তীতি পযোজনৰসেন অনত্রিচ্ছতাদিৰসেন তানি পরিৰত্তেত্ৰা লহুকচীৰরপরিভোগো ন সন্তোসৰিরোধীতি. অপরো পণীতপচ্চযলাভী হোতি, সো পট্টচীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং মহগ্ঘচীৰরং বহূনি ৰা পন চীৰরানি লভিত্ৰা ‘‘ইদং থেরানং চিরপব্বজিতানং, ইদং বহুস্সুতানং অনুরূপং, ইদং গিলানানং, ইদং অপ্পলাভানং হোতূ’’তি দত্ৰা তেসং পুরাণচীৰরং ৰা সঙ্কারকূটাদিতো ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা তেহি সঙ্ঘাটিং কত্ৰা ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স চীৰরে যথাসারুপ্পসন্তোসো. মহগ্ঘঞ্হি চীৰরং বহূনি ৰা চীৰরানি লভিত্ৰাপি তানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা তদঞ্ঞস্স গহণং যথাসারুপ্পনযে ঠিতত্তা ন সন্তোসৰিরোধীতি.

ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৰিরুদ্ধং ৰা ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পিণ্ডপাতং লভতি, যেনস্স পরিভুত্তেন অফাসু হোতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো তং দত্ৰা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপরো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো তং চীৰরং ৰিয চিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৰা তেসং ৰা সেসকং পিণ্ডায ৰা চরিত্ৰা মিস্সকাহারং ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসারুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু সেনাসনং লভতি মনাপং ৰা অমনাপং ৰা, সো তেন নেৰ সোমনস্সং, ন পটিঘং উপ্পাদেতি, অন্তমসো তিণসন্থরকেনপি যথালদ্ধেনেৰ তুস্সতি. অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৰিরুদ্ধং ৰা ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৰসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপরো মহাপুঞ্ঞো লেণমণ্ডপকূটাগারাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো. যোপি ‘‘উত্তমসেনাসনং নাম পমাদট্ঠানং, তত্থ নিসিন্নস্স থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, নিদ্দাভিভূতস্স পুন পটিবুজ্ঝতো পাপৰিতক্কা পাতুভৰন্তী’’তি পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা তাদিসং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি, সো তং পটিক্খিপিত্ৰা অব্ভোকাসরুক্খমূলাদীসু ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযম্পিস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো যং লভতি, তেনেৰ তুস্সতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. যো পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো তেলং গহেত্ৰা অঞ্ঞদেৰ ৰা পরিযেসিত্ৰা ভেসজ্জং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপরো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৰরং ৰিয চিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৰা তেসং আভতেন যেন কেনচি যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহরীতকং ঠপেত্ৰা একস্মিং চতুমধুরং ‘‘গণ্হ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৰুচ্চমানো সচস্স তেসু অঞ্ঞতরেনপি রোগো ৰূপসম্মতি, অথ ‘‘মুত্তহরীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিত’’ন্তি চতুমধুরং পটিক্খিপিত্ৰা মুত্তহরীতকেনেৰ ভেসজ্জং করোন্তো পরমসন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসারুপ্পসন্তোসো. এৰং যথালাভাদিৰসেন তিপ্পভেদো সন্তোসো চতুন্নং পচ্চযানং ৰসেন দ্ৰাদসৰিধো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

কামৰিতক্কব্যাপাদৰিতক্কৰিহিংসাৰিতক্কানং ৰসেন অকুসলৰিতক্কত্তযং. নেক্খম্মৰিতক্কঅব্যাপাদৰিতক্কঅৰিহিং সাৰিতক্কানং ৰসেন কুসলৰিতক্কত্তযং. সব্বকিলেসাপচযভূতায ৰিৰট্টাযাতি রাগাদিসব্বকিলেসানং অপচযহেতুভূতায নিব্বানধাতুযা. অট্ঠৰীরিযারম্ভৰত্থুপারিপূরিযাতি অট্ঠন্নং ৰীরিযারম্ভকারণানং পারিপূরিযা. যথা তথা পঠমং পৰত্তঅব্ভুস্সহনঞ্হি উপরি ৰীরিযারম্ভস্স কারণং হোতি. অনুরূপপচ্চৰেক্খণাসহিতানি হি অব্ভুস্সহনানি তম্মূলকানি ৰা পচ্চৰেক্খণানি অট্ঠ ৰীরিযারম্ভৰত্থূনীতি ৰেদিতব্বানি. তথা হি –

‘‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৰিস্সতি, কম্মং খো পন মে করোন্তেন ন সুকরং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. অহং খো কম্মং অকাসিং, কম্মং খো পনাহং করোন্তো নাসক্খিং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… মগ্গো খো মে গন্তব্বো ভৰিস্সতি, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তেন ন সুকরং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… অহং খো মগ্গং অগমাসিং, মগ্গং খো পনাহং গচ্ছন্তো নাসক্খিং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… অহং খো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো নালত্থং লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং, তস্স মে কাযো লহুকো কম্মঞ্ঞো, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… অহং খো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো অলত্থং লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং, তস্স মে কাযো বলৰা কম্মঞ্ঞো, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… উপ্পন্নো খো মে অযং অপ্পমত্তকো আবাধো, ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং মে আবাধো পৰড্ঢেয্য, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি…পে… অহং খো গিলানা ৰুট্ঠিতো অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং মে আবাধো পচ্চুদাৰত্তেয্য, হন্দাহং ৰীরিযং আরভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৫; অ. নি. ৮.৮০) –

এৰং পৰত্তঅনুরূপপচ্চৰেক্খণাসহিতানি অব্ভুস্সহনানি তম্মূলকানি ৰা পচ্চৰেক্খণানি অট্ঠ ৰীরিযারম্ভৰত্থূনি নাম.

তদনুচ্ছৰিকং তদনুলোমিকন্তি এত্থ ত-সদ্দো ৰক্খমানাপেক্খো চ অতীতাপেক্খো চ হোতীতি আহ ‘‘যং ইদানি সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তিআদি. সব্বনামানি হি ৰক্খমানৰচনানিপি হোন্তি পক্কন্তৰচনানিপি. সংৰরপ্পহানপটিসংযুত্তন্তি পঞ্চসংৰরেহি চেৰ পঞ্চপহানেহি চ পটিসংযুত্তং. পঞ্চৰিধো হি সংৰরো সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি. পহানম্পি পঞ্চৰিধং তদঙ্গপ্পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানন্তি.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) এৰমাগতো পাতিমোক্খসংৰরো সীলসংৰরো নাম, সো চ অত্থতো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) এৰমাগতা ইন্দ্রিযারক্খা সতিসংৰরো, সা চ অত্থতো তথাপৰত্তা সতি এৰ. ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি (সু. নি. ১০৪১; নেত্তি. ১১) এৰমাগতো ঞাণসংৰরো. এত্থ হি ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতঅৰিজ্জাদিকিলেসানং সমুচ্ছেদকঞাণং পিদহনট্ঠেন সংৰরোতি ৰুত্তং. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিএৰমাগতা (ম. নি. ১.২৪; ম. নি. ৩.১৫৯; অ. নি. ৪.১১৪) অধিৰাসনা খন্তিসংৰরো, সা চ অত্থতো তথাপৰত্তা খন্ধা অদোসো ৰা. পঞ্ঞাতি একে, তং ন গহেতব্বং. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬) এৰমাগতং কামৰিতক্কাদীনং ৰিনোদনৰসেন পৰত্তং ৰীরিযমেৰ ৰীরিযসংৰরো. সব্বো চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৰচীদুচ্চরিতানং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদীনং ৰা অক্খন্তি অঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ সংৰরণতো পিদহনতো ছাদনতো ‘‘সংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. সংৰরতীতি সংৰরো, পিদহতি নিৰারেতি পৰত্তিতুং ন দেতীতি অত্থো. পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহানং কাযদুচ্চরিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৰ হি ইধ সংৰরণং নাম. এৰং তাৰ পঞ্চৰিধো সংৰরো ৰেদিতব্বো.

তেন তেন গুণঙ্গেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু হি ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেনেৰ তমস্স নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগে উপ্পন্নেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞাযাতিআদিনা নযেন তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানন্তি ৰেদিতব্বং. যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. ৰিক্খম্ভনমেৰ পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং ৰূপসন্ততা কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং চাগট্ঠেন পহানন্তি ৰুচ্চতি. এৰমিমেহি যথাৰুত্তসংৰরেহি চেৰ পহানেহি চ পটিসংযুত্তা ধম্মদেসনা ‘‘সংৰরপ্পহানপটিসংযুত্তা’’তি ৰেদিতব্বা.

অসুত্তন্তৰিনিবদ্ধন্তি সুত্তন্তেসু অনিবদ্ধং, পাল়িঅনারুল়্হন্তি অত্থো. পকিণ্ণকধম্মদেসনা হি সঙ্গহং ন আরোহতি. ৰুত্তমেৰত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘পাল়িৰিনিমুত্ত’’ন্তি. অথ ৰা অসুত্তন্তৰিনিবদ্ধন্তি সুত্তাভিধম্মপাল়িং অনারুল়্হভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, পাল়িৰিনিমুত্তন্তি ৰিনযপাল়িং অনারুল়্হভাৰং সন্ধায. ওক্কন্তিকধম্মদেসনা নাম ঞাণেন অনুপৰিসিত্ৰা অন্তরা কথিযমানা ধম্মদেসনা, পটিক্খিপনাধিপ্পাযা ভদ্দালিত্থেরসদিসা. সম্পরেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো. তত্থ ভৰং সম্পরাযিকং. ৰট্টভযেন তজ্জেন্তোতি ‘‘এৰং দুস্সীলা নিরযাদীসু দুক্খং পাপুণন্তী’’তি তজ্জেন্তো. দীঘনিকাযপ্পমাণম্পি মজ্ঝিমনিকাযপ্পমাণম্পি ধম্মদেসনং করোতীতি ‘‘তেন খণেন তেন মুহুত্তেন কথং ভগৰা তাৰমহন্তং ধম্মদেসনং করোতী’’তি ন ৰত্তব্বং. যাৰতা হি লোকিযমহাজনা একং পদং কথেন্তি, তাৰ আনন্দত্থেরো অট্ঠ পদানি কথেতি. আনন্দত্থেরে পন একং পদং কথেন্তেযেৰ ভগৰা সোল়স পদানি কথেতি. ইমিনা নযেন লোকিযজনস্স একপদুচ্চারণক্খণে ভগৰা অট্ঠৰীসসতং পদানি কথেতি. কস্মা? ভগৰতো হি জিৰ্হা মুদু, দন্তাৰরণং সুফুসিতং, ৰচনং অগল়িতং, ভৰঙ্গপরিৰাসো লহুকো, তস্মা সচে একো ভিক্খু কাযানুপস্সনং পুচ্ছতি, অঞ্ঞো ৰেদনানুপস্সনং, অঞ্ঞো চিত্তানুপস্সনং, অঞ্ঞো ধম্মানুপস্সনং, ‘‘ইমিনা পুট্ঠে অহং পুচ্ছিস্সামী’’তি একো একং ন ওলোকেতি, এৰং সন্তেপি তেসং ভিক্খূনং ‘‘অযং পঠমং পুচ্ছি, অযং দুতিয’’ন্তিআদিনা পুচ্ছনৰারো তাদিসস্স পঞ্ঞৰতো পঞ্ঞাযতি সুখুমস্স অন্তরস্স লব্ভনতো. বুদ্ধানং পন দেসনাৰারো অঞ্ঞেসং ন পঞ্ঞাযতেৰ অচ্ছরাসঙ্ঘাতমত্তে খণে অনেককোটিসহস্সচিত্তপ্পৰত্তিসম্ভৰতো. দল়্হধম্মেন ধনুগ্গহেন খিত্তসরস্স ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং তালচ্ছাযং অতিক্কমনতো পুরেতরংযেৰ ভগৰা চুদ্দসৰিধেন কাযানুপস্সনং, নৰৰিধেন ৰেদনানুপস্সনং, সোল়সৰিধেন চিত্তানুপস্সনং, পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতি. তিট্ঠন্তু ৰা এতে চত্তারো, সচে হি অঞ্ঞে চত্তারো সম্মপ্পধানেসু, অঞ্ঞে ইদ্ধিপাদেসু, অঞ্ঞে পঞ্চিন্দ্রিযেসু, অঞ্ঞে পঞ্চবলেসু, অঞ্ঞে সত্তবোজ্ঝঙ্গেসু, অঞ্ঞে অট্ঠমগ্গঙ্গেসু পঞ্হে পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৰা কথেয্য. তিট্ঠন্তু ৰা এতে অট্ঠ, সচে অঞ্ঞে সত্ততিংস জনা বোধিপক্খিযেসু পঞ্হে পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৰা তাৰদেৰ কথেয্য.

মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি পচ্ছিমং পচ্ছিমং পঠমস্স পঠমস্স ৰেৰচনন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ পতিট্ঠাতি সম্পযোগৰসেন উপনিস্সযৰসেন চ ওকাসভাৰো. সিক্খাসঙ্খাতানঞ্হি অৰসেসকুসলধম্মানং মেথুনৰিরতিসম্পযোগৰসেন ৰা পতিট্ঠা সিযা উপনিস্সযভাৰেন ৰা. তেনেৰাহ ‘‘মেথুনসংৰরো হী’’তিআদি. ৰুত্তত্থৰসেনাতি পতিট্ঠাঅধিগমূপাযৰসেন. সিক্খাপদৰিভঙ্গে নিদ্দিট্ঠৰিরতিচেতনা তংসম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদন্তি দস্সেতুকামো আহ – ‘‘অযঞ্চ অত্থো সিক্খাপদৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো’’তি. সিক্খাপদৰিভঙ্গে হি ৰিরতিআদযো ধম্মা নিপ্পরিযাযতো পরিযাযতো চ ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৰুত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰিরমন্তস্স, যা তস্মিং সমযে কামেসুমিচ্ছাচারা আরতি ৰিরতি পটিৰিরতি ৰেরমণী অকিরিযা অকরণং অনজ্ঝাপত্তি ৰেলানতিক্কমো সেতুঘাতো, ইদং ৰুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদং. অৰসেসা ধম্মা ৰেরমণিযা সম্পযুত্তা.

‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰিরমন্তস্স, যা তস্মিং সমযে চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, ইদং ৰুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদং. অৰসেসা ধম্মা চেতনায সম্পযুত্তা.

‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচারা ৰিরমন্তস্স, যো তস্মিং সমযে ফস্সো…পে… পগ্গাহো অৰিক্খেপো, ইদং ৰুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী সিক্খাপদ’’ন্তি (ৰিভ. ৭০৬).

এত্থ হি যস্মা ন কেৰলং ৰিরতিযেৰ সিক্খাপদং, চেতনাপি সিক্খাপদমেৰ, তস্মা তং দস্সেতুং দুতিযনযো ৰুত্তো. যস্মা চ ন কেৰলং এতেযেৰ দ্ৰে ধম্মা সিক্খাপদং, চেতনাসম্পযুত্তা পন পরোপণ্ণাস ধম্মাপি সিক্খিতব্বকোট্ঠাসতো সিক্খাপদমেৰ, তস্মা ততিযনযো দস্সিতো. দুৰিধঞ্হি সিক্খাপদং নিপ্পরিযাযসিক্খাপদং পরিযাযসিক্খাপদন্তি. তত্থ ৰিরতি নিপ্পরিযাযসিক্খাপদং. সা হি ‘‘পাণাতিপাতা ৰেরমণী’’তি পাল়িযং আগতা, নো চেতনা. ৰিরমন্তো চ তায এৰ ততো ততো ৰিরমতি, ন চেতনায, চেতনম্পি পন আহরিত্ৰা দস্সেতি, তথা সেসচেতনাসম্পযুত্তধম্মে. তস্মা চেতনা চেৰ অৰসেসসম্পযুত্তধম্মা চ পরিযাযসিক্খাপদন্তি ৰেদিতব্বং.

ইদানি ন কেৰলং ইধ ৰিরতিআদযো ধম্মাৰ সিক্খাপদং, অথ খো তদত্থজোতিকা পঞ্ঞত্তিপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ‘‘যো তত্থ নামকাযো পদকাযোতি ইদং মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. নামকাযোতি নামসমূহো নামপণ্ণত্তিযেৰ. পদনিরুত্তিব্যঞ্জনানি নামৰেৰচনানেৰ ‘‘নামং নামকম্মং নামনিরুত্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) ৰিয. সিক্খাকোট্ঠাসোতি ৰিরতিআদযোৰ ৰুত্তা, তদত্থজোতকং ৰচনম্পি সিক্খাপদন্তি ইদম্পি এত্থ লব্ভতেৰ.

অত্থৰসেতি ৰুদ্ধিৰিসেসে আনিসংসৰিসেসে. তেসং পন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকারণত্তা আহ ‘‘দস কারণৰসে’’তি, দস কারণৰিসেসেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘হিতৰিসেসে’’তি. অত্থোযেৰ ৰা অত্থৰসো, দস অত্থে দস কারণানীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অত্থো ফলং তদধীনৰুত্তিতায ৰসো এতস্সাতি অত্থৰসো, হেতূতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সুট্ঠু দেৰাতি ইদং রাজন্তেপুরপ্পৰেসনসিক্খাপদে (পাচি. ৪৯৪ আদযো) ৰুত্তং. ‘‘যে মম সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘যো চ তথাগতস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছতি, তস্স তং দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতী’’তি ৰুত্তং. অসম্পটিচ্ছনে আদীনৰন্তি ভদ্দালিসুত্তে (ম. নি. ২.১৩৪ আদযো) ৰিয অসম্পটিচ্ছনে আদীনৰং দস্সেত্ৰা. সুখৰিহারাভাৰে সহজীৰমানস্স অভাৰতো সহজীৰিতাপি সুখৰিহারোৰ ৰুত্তো. সুখৰিহারো নাম চতুন্নং ইরিযাপথৰিহারানং ফাসুতা.

মঙ্কুতন্তি নিত্তেজভাৰং. ধম্মেনাতিআদীসু ধম্মোতি ভূতং ৰত্থু. ৰিনযোতি চোদনা চেৰ সারণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৰ অনুস্সাৰনসম্পদা চ. পিযসীলানন্তি সিক্খাকামানং. তেসঞ্হি সীলং পিযং হোতি. তেনেৰাহ ‘‘সিক্খত্তযপারিপূরিযা ঘটমানা’’তি. সন্দিট্ঠমানাতি সংসযং আপজ্জমানা. উব্বাল়্হা হোন্তীতি পীল়িতা হোন্তি. সঙ্ঘকম্মানীতি সতিপি উপোসথপৰারণানং সঙ্ঘকম্মভাৰে গোবলিবদ্দঞাযেন উপোসথং পৰারণঞ্চ ঠপেত্ৰা উপসম্পদাদিসেসসঙ্ঘকম্মানং গহণং ৰেদিতব্বং. সমগ্গানং ভাৰো সামগ্গী.

‘‘ন ৰো অহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –

এত্থ তেভূমকং কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ইধ পন পরূপৰাদৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকারা উপদ্দৰা আসৰাতি আহ – ‘‘অসংৰরে ঠিতেন তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে পত্তব্বা’’তিআদি. যদি হি ভগৰা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপটিসেৰনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পরূপৰাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকারা অনত্থা, যে চ তংনিমিত্তমেৰ নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণাদিৰসেন মহাদুক্খানুভৰননানপ্পকারা অনত্থা, তে সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো, তত্থ ভৰা দিট্ঠধম্মিকা. তেন ৰুত্তং ‘‘তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে পত্তব্বা’’তি. সম্মুখা গরহণং অকিত্তি, পরম্মুখা গরহণং অযসো. অথ ৰা সম্মুখা পরম্মুখা চ গরহণং অকিত্তি, পরিৰারহানি অযসোতি ৰেদিতব্বং. আগমনমগ্গথকনাযাতি আগমনদ্ৰারপিদহনত্থায. সম্পরেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পরাযো, পরলোকোতি আহ ‘‘সম্পরাযে নরকাদীসূ’’তি. মেথুনাদীনি রজ্জনট্ঠানানি, পাণাতিপাতাদীনি দুস্সনট্ঠানানি.

চুদ্দস খন্ধকৰত্তানি নাম ৰত্তক্খন্ধকে ৰুত্তানি আগন্তুকৰত্তং আৰাসিকগমিকঅনুমোদনভত্তগ্গপিণ্ডচারিকআরঞ্ঞিকসেনাসনজন্তাঘরৰচ্চকুটিউপজ্ঝাযসদ্ধিৰিহারিকআচরিযঅন্তেৰাসিকৰত্তন্তি ইমানি চুদ্দস ৰত্তানি. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালেযেৰ চরিতব্বানি দ্ৰেঅসীতি মহাৰত্তানি, ন সব্বাসু অৰত্থাসু চরিতব্বানি, তস্মা চুদ্দসখন্ধকৰত্তেসু অগণিতানি, তানি পন ‘‘পারিৰাসিকানং ভিক্খূনং ৰত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি (চূল়ৰ. ৭৫ আদযো) আরভিত্ৰা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৭৬) ৰুত্তাৰসানানি ছসট্ঠি, ততো পরং ‘‘ন, ভিক্খৰে, পারিৰাসিকেন ভিক্খুনা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরেন ভিক্খুনা সদ্ধিং, মূলাযপটিকস্সনারহেন, মানত্তারহেন, মানত্তচারিকেন, অব্ভানারহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৰাসে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (চূল়ৰ. ৮২) ৰুত্তৰত্তানি পকতত্তচরিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৰিসুং অগণেত্ৰা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরাদীসু পুগ্গলন্তরেসু চরিতব্বত্তা তেসং ৰসেন সম্পিণ্ডেত্ৰা একেকং কত্ৰা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততি ৰত্তানি, উক্খেপনীযকম্মকতৰত্তেসু ৰুত্তং ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… নহানে পিট্ঠিপরিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৭৫) ইদং অভিৰাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৰিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূল়ৰ. ৫১) দসাতি এৰমেতানি দ্ৰাসীতি ৰত্তানি. এতেস্ৰেৰ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৰত্তাআনি, কানিচি পারিৰাসিকাদিৰত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাসীতি এৰ, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে অপ্পকং ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতীতি ‘‘অসীতি খন্ধকৰত্তানী’’তি ৰুত্তং.

সংৰরৰিনযোতি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধোপি সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি. পহানৰিনযোতি তদঙ্গপ্পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধম্পি পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা পহানৰিনযোতি ৰুচ্চতি. সমথৰিনযোতি সত্ত অধিকরণসমথা. পঞ্ঞত্তিৰিনযোতি সিক্খাপদমেৰ. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হি ৰিজ্জমানায এৰ সিক্খাপদসম্ভৰতো পঞ্ঞত্তিৰিনযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুগ্গহিতো হোতি.

ইদানি –

‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, যং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, যং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, তং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায, যং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং অপ্পসন্নানং পসাদায, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায, যং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, তং ৰিনযানুগ্গহায.

‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং ৰিনযানুগ্গহায.

‘‘যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং সঙ্ঘফাসু, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, যং সঙ্ঘফাসু, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায, যং সঙ্ঘফাসু, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং সঙ্ঘফাসু, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সঙ্ঘফাসু, তং ৰিনযানুগ্গহায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায.

‘‘যং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায…পে… যং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায…পে… যং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায…পে… যং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায…পে… যং অপ্পসন্নানং পসাদায…পে… যং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায…পে… যং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা…পে… যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘফাসুতায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৰিহারায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৰায, যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা (পরি. ৩৩৪).

‘‘অত্থসতং ধম্মসতং, দ্ৰে চ নিরুত্তিসতানি;

চত্তারি ঞাণসতানি, অত্থৰসে পকরণে’’তি (পরি. ৩৩৪) –

যং ৰুত্তং পরিৰারে, তং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ.

তত্থ ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি ইমিনা অনুক্কমেন যং ৰুত্তং, তং সন্ধায আসন্নাসন্নপদানং উপরূপরিপদেহি সদ্ধিং যোজিতত্তা সঙ্খলিকবন্ধনসদিসত্তা ‘‘সঙ্খলিকনয’’ন্তি ৰুত্তং. সঙ্খলিকনযং কত্ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি এৰমাদিনা দসসু পদেসু একমেকং পদং তদৰসেসেহি নৰনৰপদেহি যোজেত্ৰা যং ৰুত্তং, তং সন্ধায ‘‘একেকপদমূলিকং দসক্খত্তুং যোজনং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং.

অত্থসতন্তিআদীসু সঙ্খলিকনযে তাৰ পুরিমপুরিমপদানং ৰসেন ধম্মসতং ৰেদিতব্বং, পচ্ছিমপচ্ছিমানং ৰসেন অত্থসতং দট্ঠব্বং. কথং? কিঞ্চাপি পরিৰারে ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তিআদিনা সঙ্খলিকনযে খণ্ডচক্কমেৰ ৰুত্তং, তথাপি তেনেৰ নযেন বদ্ধচক্কস্সপি নযো দিন্নো, তস্মা ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠূ’’তি যোজেত্ৰা বদ্ধচক্কং কাতব্বং. এৰং ‘‘যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তিআদিং ৰত্ৰাপি ‘‘যং ৰিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তি যোজেত্ৰা বদ্ধচক্কং কাতব্বং. ইমিনা অনুক্কমেন সেসপদেসুপি যোজিতেসু সঙ্খলিকনযেন দস বদ্ধচক্কানি হোন্তি. তেসু একেকস্মিং চক্কে পুরিমপুরিমপদানং ৰসেন দস দস ধম্মা, পচ্ছিমপচ্ছিমপদানং ৰসেন দস দস অত্থাতি সঙ্খলিকনযে অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ সম্পজ্জতি. একমূলকনযে পন ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি এৰমাদিনা একমেৰ পদং সেসেহি নৰহি পদেহি যোজিতন্তি পুরিমপদস্স একত্তা একমেৰ ধম্মপদং নৰেৰ অত্থপদানি হোন্তি, তস্মা একমূলকনযে দসসু পদেসু একমেকং মূলং কত্ৰা দসক্খত্তুং যোজনায কতায ধম্মপদানং ৰসেন ধম্মপদানি দস, অত্থপদানি নৰুতীতি অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ ন সম্পজ্জতি, তস্মা একমূলকনযে সঙ্খলিকনযে ৰুত্তনযেন অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ অগ্গহেত্ৰা যং তত্থ দসধম্মপদানং নৰুতিঅত্থপদানঞ্চ ৰসেন পদসতং ৰুত্তং, তং সব্বং ধম্মসতন্তি গহেত্ৰা তদত্থজোতনৰসেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তানি সঙ্ঘসুট্ঠুভাৰাদীনি অত্থপদানি অত্থসতন্তি এৰং গহিতে অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ সম্পজ্জতি. এৰং তাৰ অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ ৰেদিতব্বং. দ্ৰে চ নিরুত্তিসতানীতি এত্থ পন অত্থজোতিকানং নিরুত্তীনং ৰসেন নিরুত্তিসতং, ধম্মভূতানং নিরুত্তীনং ৰসেন নিরুত্তিসতন্তি দ্ৰে নিরুত্তিসতানি চ ৰেদিতব্বানি. চত্তারি ঞাণসতানীতি অত্থসতে ঞাণসতং, ধম্মসতে ঞাণসতং, দ্ৰীসু নিরুত্তিসতেসু দ্ৰে ঞাণসতানীতি চত্তারি ঞাণসতানি.

এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰেতি এত্থ চ-সদ্দো ভিন্নক্কমেন যোজেতব্বোতি আহ ‘‘উদ্দিসেয্যাথ চা’’তি. কথং পনেত্থ ‘‘উদ্দিসেয্যাথা’’তি ৰুত্তে পরিযাপুণেয্যাথাতিআদি অত্থসম্ভৰোতি আহ ‘‘অতিরেকানযনত্থো হি এত্থ চ-সদ্দো’’তি. ৰুত্তত্থতো অতিরেকস্স অত্থস্স আনযনং অতিরেকানযনং, সো অত্থো এতস্সাতি অতিরেকানযনত্থো, অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অসংৰাসো’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘দল়্হং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং.

ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায সারত্থদীপনিযং

পঠমপঞ্ঞত্তিকথা নিট্ঠিতা.

সুদিন্নভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মক্কটিৰত্থুকথাৰণ্ণনা

৪০. অনুত্তানপদৰণ্ণনাতি উত্তানং ৰুচ্চতি পাকটং, তপ্পটিপক্খেন অনুত্তানং অপাকটং অপ্পচুরং দুৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ, অনুত্তানানং পদানং ৰণ্ণনা অনুত্তানপদৰণ্ণনা. উত্তানপদৰণ্ণনায পযোজনাভাৰতো অনুত্তানগ্গহণং. পচুরপটিসেৰনো হোতীতি বহুলপটিসেৰনো হোতি, দিৰসে দিৰসে নিরন্তরং পটিসেৰতীতি অত্থো. পচুরত্থে হি ৰত্তমানৰচনন্তি সব্বদা পটিসেৰনাভাৰেপি ‘‘ইহ মল্লা যুজ্ঝন্তী’’তিআদীসু ৰিয বাহুল্লৰুত্তিং উপাদায ৰত্তমানৰচনং. আহিণ্ডন্তাতি ৰিচরন্তা. অঞ্ঞেসুপীতি অঞ্ঞেসুপি ভিক্খূসু.

৪১. সহোড্ঢগ্গহিতোতি সহ ভণ্ডেন গহিতো. অত্তনো মিচ্ছাগাহেন লেসওড্ডনেন ৰা পরিপুণ্ণত্থম্পি পঠমপঞ্ঞত্তিং অঞ্ঞথা করোন্তো ‘‘তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিরচ্ছানগতাযা’’তি আহ. দস্সনন্তি সানুরাগদস্সনং. গহণন্তি অনুরাগৰসেনেৰ হত্থেন গহণং. আমসনং অত্তনো সরীরেন তস্সা সরীরস্স উপরি আমসনমত্তং, ফুসনং ততো দল়্হতরং কত্ৰা সংফুসনং, ঘট্টনং ততোপি দল়্হতরং কত্ৰা সরীরেন সরীরস্স ঘট্টনং. তং সব্বম্পীতি দস্সনাদি সব্বম্পি.

৪২. দল়্হতরং সিক্খাপদমকাসীতি ইমস্মিং অধিকারে অনুপঞ্ঞত্তিযা সিক্খাপদস্স দল়্হীকরণং সিথিলকরণঞ্চ পসঙ্গতো আপন্নং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুকামো ‘‘দুৰিধঞ্হি সিক্খাপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্স সচিত্তকস্স সিক্খাপদস্স চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জং. যস্স সচিত্তকাচিত্তকপক্খসহিতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তম্পি সুরাপানাদি লোকৰজ্জন্তি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জং নামা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৰচনং অচিত্তকং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৰিসেসনে পযোজনং অত্থি. সচিত্তকপক্খেতি চ ৰত্থুৰীতিক্কমৰিজাননচিত্তেন ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি গহেতব্বং, ন পণ্ণত্তিৰিজাননচিত্তেন. যদি হি ‘‘ন ৰট্টতী’’তি পণ্ণত্তিৰিজাননচিত্তেনপি যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ, তম্পি লোকৰজ্জন্তি ৰদেয্য, সব্বেসং পণ্ণত্তিৰজ্জসিক্খাপদানম্পি লোকৰজ্জতা আপজ্জেয্য পণ্ণত্তিৰজ্জানম্পি ‘‘ন ৰট্টতী’’তি জানিত্ৰা ৰীতিক্কমে অকুসলচিত্তস্সেৰ সম্ভৰতো. ন হি ভগৰতো আণং জানিত্ৰা মদ্দন্তস্স কুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি অনাদরিযৰসেন পটিঘচিত্তস্সেৰ উপ্পজ্জনতো.

অপিচেত্থ ‘‘সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰা’’তি ৰচনতো অচিত্তকস্স ৰত্থুঅজাননৰসেন অচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰাতি অযং নিযমো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি অচিত্তকস্স অচিত্তকপক্খেপি চিত্তং অকুসলমেৰ সিযা, ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ইদং ৰিসেসনং নিরত্থকং সিযা. ‘‘যস্স চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জ’’ন্তি এত্তকে ৰুত্তে সুরাতি অজানিত্ৰা পিৰন্তস্স গন্ধৰণ্ণকাদিভাৰং অজানিত্ৰা তানি লিম্পন্তীনং ভিক্খুনীনঞ্চ ৰিনাপি অকুসলচিত্তেন আপত্তিসম্ভৰতো একন্তাকুসলং সচিত্তকসিক্খাপদং ঠপেত্ৰা সুরাপানাদিঅচিত্তকসিক্খাপদানং লোকৰজ্জতা ন সিযাতি তেসম্পি সঙ্গণ্হত্থং ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰ চূল়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং ‘‘এতং সত্তং মারেস্সামীতি তস্মিংযেৰ পদেসে নিপন্নং অঞ্ঞং মারেন্তস্স পাণসামঞ্ঞস্স অত্থিতায যথা পাণাতিপাতো হোতি, এৰং এতং মজ্জং পিৰিস্সামীতি অঞ্ঞং মজ্জং পিৰন্তস্স মজ্জসামঞ্ঞস্স অত্থিতায অকুসলমেৰ হোতি. যথা পন কট্ঠসঞ্ঞায সপ্পং ঘাতেন্তস্স পাণাতিপাতো ন হোতি, এৰং নাল়িকেরপানসঞ্ঞায মজ্জং পিৰন্তস্স অকুসলং ন হোতী’’তি.

কেচি পন ৰদন্তি ‘‘সামণেরস্স সুরাতি অজানিত্ৰা পিৰন্তস্স পারাজিকো নত্থি, অকুসলং পন হোতী’’তি, তং তেসং মতিমত্তং. ‘‘ভিক্খুনো অজানিত্ৰাপি বীজতো পট্ঠায মজ্জং পিৰন্তস্স পাচিত্তিযং, সামণেরো জানিত্ৰা পিৰন্তো সীলভেদং আপজ্জতি, ন অজানিত্ৰা’’তি এত্তকমেৰ হি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, ‘‘অকুসলং পন হোতী’’তি ন ৰুত্তন্তি. অপরম্পি ৰদন্তি ‘‘অজানিত্ৰা পিৰন্তস্সপি সোতাপন্নস্স মুখং সুরা ন পৰিসতি কম্মপথপ্পত্তঅকুসলচিত্তেনেৰ পাতব্বতো’’তি, তম্পি ন সুন্দরং. বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু সীলং ৰিয হি ইদম্পি অরিযসাৰকানং ধম্মতাসিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ দীঘনিকাযে কূটদন্তসুত্তট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৫২) ৰুত্তং –

‘‘ভৰন্তরেপি হি অরিযসাৰকো জীৰিতহেতুপি নেৰ পাণং হনতি, ন সুরং পিৰতি. সচেপিস্স সুরঞ্চ খীরঞ্চ মিস্সেত্ৰা মুখে পক্খিপন্তি, খীরমেৰ পৰিসতি, ন সুরা. যথা কিং? যথা কোঞ্চসকুণানং খীরমিস্সকে উদকে খীরমেৰ পৰিসতি, ন উদকং. ইদং যোনিসিদ্ধন্তি চে? ইদম্পি ধম্মতাসিদ্ধন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

যদি এৰং সুরাপানসিক্খাপদট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘ৰত্থুঅজাননতায চেত্থ অচিত্তকতা ৰেদিতব্বা, অকুসলেনেৰ পাতব্বতায লোকৰজ্জতা’’তি কস্মা ৰুত্তং? নাযং দোসো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচিত্তকপক্খে অকুসলচিত্তেনেৰ পাতব্বতায লোকৰজ্জতাতি. ইমিনাযেৰ হি অধিপ্পাযেন অঞ্ঞেসুপি লোকৰজ্জেসু অচিত্তকসিক্খাপদেসু অকুসলচিত্ততাযেৰ ৰুত্তা, ন পন সচিত্তকতা. তেনেৰ ভিক্খুনীৰিভঙ্গট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১২২৭) ৰুত্তং –

‘‘গিরগ্গসমজ্জং চিত্তাগারসিক্খাপদং সঙ্ঘাণি ইত্থালঙ্কারো গন্ধকৰণ্ণকো ৰাসিতকপিঞ্ঞাকো ভিক্খুনীআদীহি উম্মদ্দনপরিমদ্দনাতি ইমানি দস সিক্খাপদানি অচিত্তকানি লোকৰজ্জানি অকুসলচিত্তানী’’তি,

অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ৰিনাপি চিত্তেন আপজ্জিতব্বত্তা অচিত্তকানি, চিত্তে পন সতি অকুসলেনেৰ আপজ্জিতব্বত্তা লোকৰজ্জানি চেৰ অকুসলচিত্তানি চাতি. তস্মা ভিক্খুৰিভঙ্গে আগতানি সুরাপানউয্যুত্তউয্যোধিকসিক্খাপদানি তীণি, ভিক্খুনীৰিভঙ্গে আগতানি গিরগ্গসমজ্জাদীনি দসাতি ইমেসং তেরসন্নং অচিত্তকসিক্খাপদানং লোকৰজ্জতাদস্সনত্থং ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ইদং ৰিসেসনং কতন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. যস্মা পন পণ্ণত্তিৰজ্জস্স ৰত্থুৰীতিক্কমৰিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতং, তস্মা তস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰাতি অযং নিযমো নত্থীতি সেসং পণ্ণত্তিৰজ্জন্তি ৰুত্তং.

রুন্ধন্তীতি ৰীতিক্কমং রুন্ধন্তী. দ্ৰারং পিদহন্তীতি ৰীতিক্কমলেসস্স দ্ৰারং পিদহন্তী. সোতং পচ্ছিন্দমানাতি উপরূপরি ৰীতিক্কমসোতং পচ্ছিন্দমানা. অথ ৰা রুন্ধন্তীতি অনাপত্তিলেসং রুন্ধন্তী. দ্ৰারং পিদহন্তীতি অনাপত্তিলেসস্স দ্ৰারং পিদহন্তী. সোতং পচ্ছিন্দমানাতি অনাপত্তিসোতং পচ্ছিন্দমানা, আপত্তিমেৰ কুরুমানাতি ৰুত্তং হোতি. ননু চ লোকৰজ্জে কাচি অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা সিথিলং করোন্তী উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘লোকৰজ্জে অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা…পে… গাল়্হতরং করোন্তী উপ্পজ্জতী’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্র অধিমানা অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্র অধিমানা’’তি ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা ‘‘ৰীতিক্কমাভাৰা’’তি কারণং ৰুত্তং, ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি ইমিস্সা ‘‘অব্বোহারিকত্তা’’তি কারণং ৰুত্তং. তত্থ ৰীতিক্কমাভাৰাতি পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতোতিআদিৰীতিক্কমাভাৰা. উত্তরিমনুস্সধম্মে হি ‘‘পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি (মহাৰ. ১২৯) ৰচনতো ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন মুসা ভণন্তো পারাজিকো হোতি. অযং পন অধিমানেন অধিগতসঞ্ঞী হুত্ৰা উল্লপতি, ন সিক্খাপদং ৰীতিক্কমিতুকামো, তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্র অধিমানা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা ৰীতিক্কমাভাৰা অনাপত্তিকরা জাতা. অব্বোহারিকত্তাতি সুপিনন্তে ৰিজ্জমানাযপি চেতনায ৰীতিক্কমিচ্ছায চ অব্বোহারিকত্তা. কিঞ্চাপি হি সুপিনন্তে মোচনস্সাদচেতনা সংৰিজ্জতি, কদাচি উপক্কমনম্পি হোতি, তথাপি থিনমিদ্ধেন অভিভূতত্তা তং চিত্তং অব্বোহারিকং, চিত্তস্স অব্বোহারিকত্তা উপক্কমকিরিযাসংৰত্তনিকাপি চেতনা অব্বোহারিকা. তেনেৰ ‘‘অত্থেসা ভিক্খৰে চেতনা, সা চ খো অব্বোহারিকা’’তি (পারা. ২৩৫) ভগৰতা ৰুত্তা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি অব্বোহারিকত্তা অনাপত্তিকরা জাতা.

অকতে ৰীতিক্কমেতি ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তা ন ভুঞ্জিংসূ’’তিআদীসু ৰিয ৰীতিক্কমে অকতে. সিথিলং করোন্তীতি পঠমং সামঞ্ঞতো বদ্ধসিক্খাপদং মোচেত্ৰা অত্তনো অত্তনো ৰিসযে অনাপত্তিকরণৰসেন সিথিলং করোন্তী. দ্ৰারং দদমানাতি অনাপত্তিযা দ্ৰারং দদমানা. তেনেৰাহ ‘‘অপরাপরম্পি অনাপত্তিং কুরুমানা’’তি. ননু চ সঞ্চরিত্তসিক্খাপদে ‘‘অন্তমসো তঙ্খণিকাযপী’’তি অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা আপত্তিমেৰ করোন্তী উপ্পন্না, অথ কস্মা ‘‘অনাপত্তিং কুরুমানা উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অন্তমসো তঙ্খণিকাযপী’’তিআদি. উদাযিনা ভিক্খুনা তঙ্খণিকায সঞ্চরিত্তং আপন্নৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘কতে ৰীতিক্কমে’’তি ৰুত্তং. পঞ্ঞত্তিগতিকাৰ হোতীতি মূলপঞ্ঞত্তিযংযেৰ অন্তোগধা হোতি.

মক্কটিৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সন্থতভাণৰারো

ৰজ্জিপুত্তকৰত্থুৰণ্ণনা

৪৩. ৰেসালী নিৰাসো এতেসন্তি ৰেসালিকাতি আহ ‘‘ৰেসালিৰাসিনো’’তি. ৰজ্জীসু জনপদে ৰসন্তা ৰজ্জিনো, ৰজ্জীনং পুত্তকা ৰজ্জিপুত্তকাতি আহ ‘‘ৰজ্জিরট্ঠে ৰেসালিযং কুলানং পুত্তা’’তি. ঞাতীনং ব্যসনন্তি ঞাতীনং ৰিনাসো. সো পন ঞাতীনং ৰিনাসো রাজদণ্ডাদিকারণেন হোতীতি আহ ‘‘রাজদণ্ডব্যাধিমরণৰিপ্পৰাসনিমিত্তেনা’’তি. ভোগানং ব্যসনং ৰিনাসো ভোগব্যসনং. তঞ্চ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণদাসিদাসাদীনং উপভোগপরিভোগৰত্থূনং রাজদণ্ডাদিনা ৰিনাসোতি আহ ‘‘এস নযো দুতিযপদেপী’’তি. ন বুদ্ধং গরহামাতি ‘‘অসব্বঞ্ঞু বুদ্ধো’’তিআদিনা বুদ্ধং ন গরহাম. ন ধম্মগরহিনোতি ‘‘অনিয্যানিকো ধম্মো’’তিআদিনা ধম্মং ন গরহাম. ন সঙ্ঘগরহিনোতি ‘‘দুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তিআদিনা সঙ্ঘং ন গরহাম. অট্ঠতিংসারম্মণেসূতি দস কসিণা দস অসুভা দসানুস্সতিযো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা চত্তারো আরুপ্পা চতুধাতুৰৰত্থানং আহারে পটিকূলসঞ্ঞাতি ইমেসু চত্তালীসকম্মট্ঠানেসু পাল়িযং অনাগতত্তা আলোকাকাসকসিণদ্ৰযং ঠপেত্ৰা অৰসেসানি গহেত্ৰা ৰুত্তং. ৰিভত্তা কুসলা ধম্মাতি ‘‘ইমস্মিং আরম্মণে ইদং হোতী’’তি এৰং ৰিভত্তা উপচারজ্ঝানেন সদ্ধিং পঠমজ্ঝানাদযো মহগ্গতকুসলা ধম্মা. তেৰ ধম্মেতি তে এৰ কুসলে ধম্মে. মজ্ঝিমযামো ভিক্খূনং নিদ্দাকিলমথৰিনোদনোকাসত্তা ন গহিতোতি আহ ‘‘পঠমযামঞ্চ পচ্ছিমযামঞ্চা’’তি. সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতীতি বোধি, অরহত্তমগ্গঞাণং. উপকারকত্তেন তস্স পক্খে ভৰা বোধিপক্খিযাতি আহ ‘‘বোধিস্স পক্খে ভৰানং, অরহত্তমগ্গঞাণস্স উপকারকান’’ন্তি. চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. ‘‘গিহিপলিবোধং আৰাসপলিবোধঞ্চ পহাযা’’তি ইমেসংযেৰ দ্ৰিন্নং পলিবোধানং উপচ্ছেদস্স সুদুক্করভাৰতো ৰুত্তং. যুত্তপযুত্তাতি সম্মদেৰ যুত্তা.

আসযন্তি অজ্ঝাসযং. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায ভিক্খুভাৰে ঠত্ৰা পটিসেৰিতমেথুনানং তেসং ৰজ্জিপুত্তকানং উপসম্পদং অনুজানন্তো ভগৰা ‘‘পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি এৰং পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সমূহনতি নামাতি আহ – ‘‘যদি হি ভগৰা…পে… পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি. ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি ৰুত্তত্তা পন সিক্খং পচ্চক্খায পটিসেৰিতমেথুনস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো ন সমূহনতি নাম. ন হি সো ভিক্খু হুত্ৰা পটিসেৰতি. ‘‘সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি ৰচনতো সামণেরভূমি অনুঞ্ঞাতাতি আহ ‘‘সামণেরভূমিযং পন ঠিতো’’তিআদি. উত্তমত্থন্তি অরহত্তং নিব্বানমেৰ ৰা.

ৰজ্জিপুত্তকৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুব্বিধৰিনযকথাৰণ্ণনা

৪৫. নীহরিত্ৰাতি সাসনতো নীহরিত্ৰা. তথা হি ‘‘পঞ্চহুপালি অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তি (পরি. ৪৪২) এৰমাদিপরিযত্তিসাসনতো সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ নীহরিত্ৰা পকাসেসুং, ‘‘অনাপত্তি এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহো পরিপুচ্ছাতি গণ্হাতী’’তি এৰমাদিপরিযত্তিসাসনতো আচরিযৰাদং নীহরিত্ৰা পকাসেসুং, ভারুকচ্ছকৰত্থুস্মিং (পারা. ৭৮) ‘‘আযস্মা উপালি এৰমাহ অনাপত্তি আৰুসো সুপিনন্তেনা’’তি এৰমাদিপরিযত্তিসাসনতো এৰ অত্তনোমতিং নীহরিত্ৰা পকাসেসুং. তায হি অত্তনোমতিযা থেরো এতদগ্গট্ঠানং লভি.

ৰুত্তন্তি নাগসেনত্থেরেন ৰুত্তং. পজ্জতে অনেন অত্থোতি পদং, ভগৰতা কণ্ঠাদিৰণ্ণপ্পৰত্তিট্ঠানং আহচ্চ ৰিসেসেত্ৰা ভাসিতং পদং আহচ্চপদং, ভগৰতোযেৰ ৰচনং. তেনাহ ‘‘আহচ্চপদন্তি সুত্তং অধিপ্পেত’’ন্তি. ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি এৰং অৰিসেসেত্ৰা ‘‘যং, ভিক্খৰে, মযা ‘ইদং ন কপ্পতী’তি অপ্পটিক্খিত্তং, তঞ্চে অকপ্পিযং অনুলোমেতি, কপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৰো ন কপ্পতী’’তিআদিনা (মহাৰ. ৩০৫) ৰুত্তং সামঞ্ঞলক্খণং ইধ ‘‘রসো’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘রসোতি সুত্তানুলোম’’ন্তি. ধম্মসঙ্গাহকপ্পভুতিআচরিযপরম্পরতো আনীতা অট্ঠকথাতন্তি ইধ ‘‘আচরিযৰংসো’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘আচরিযৰংসোতি আচরিযৰাদো’’তি.

ইধ ৰিনযৰিনিচ্ছযস্স অধিকতত্তা তদনুচ্ছৰিকমেৰ সুত্তং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তং নাম সকলে ৰিনযপিটকে পাল়ী’’তি. মহাপদেসাতি মহাওকাসা, মহন্তানি ৰিনযস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি যেসু পতিট্ঠাপিতো ৰিনযো ৰিনিচ্ছযতি অসন্দেহতো. মহন্তানি ৰা কারণানি মহাপদেসা, মহন্তানি ৰিনযৰিনিচ্ছযকারণানীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অত্থতো পন ‘যং, ভিক্খৰে’তিআদিনা ৰুত্তা সাধিপ্পাযা পাল়িযেৰ মহাপদেসা’’তি ৰদন্তি. তেনেৰাহ ‘‘যে ভগৰতা এৰং ৰুত্তা’’তিআদি. ইমে চ মহাপদেসা খন্ধকে আগতা, তস্মা তেসং ৰিনিচ্ছযকথা তত্থেৰ আৰি ভৰিস্সতীতি ইধ ন ৰুচ্চতি. যদিপি তত্থ তত্থ ভগৰতা পৰত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাৰ অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থৰণ্ণনানুরূপেনেৰ ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা ‘‘আচরিযৰাদো’’তি ৰুচ্চতি আচরিযা ৰদন্তি সংৰণ্ণেন্তি পাল়িং এতেনাতি কত্ৰা. তেনাহ – ‘‘আচরিযৰাদো নাম…পে… অট্ঠকথাতন্তী’’তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হোযেৰ চ বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো মহামহিন্দত্থেরেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি সীহল়ভাসায ঠপিতো নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করপরিহরণত্থং. কিঞ্চাপি অত্তনোমতি সুত্তাদীহি সংসন্দিত্ৰাৰ পরিকপ্পীযতি, তথাপি সা ন সুত্তাদীসু ৰিসেসতো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদে মুঞ্চিত্ৰা’’তি. অনুবুদ্ধিযাতি সুত্তাদীনিযেৰ অনুগতবুদ্ধিযা. নযগ্গাহেনাতি সুত্তাদিতো লব্ভমাননযগ্গহণেন.

অত্তনোমতিং সামঞ্ঞতো পঠমং দস্সেত্ৰা ইদানি তমেৰ ৰিসেসেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ইদানি তত্থ পটিপজ্জিতব্বাকারং দস্সেন্তো আহ – ‘‘তং পন অত্তনোমতিং গহেত্ৰা কথেন্তেনা’’তিআদি. অত্থেনাতি অত্তনা সল্লক্খিতেন অত্থেন. আচরিযৰাদে ওতারেতব্বাতি আচরিযৰাদে ঞাণেন অনুপ্পৰেসেতব্বা. সব্বদুব্বলাতি পুগ্গলস্স সযং পটিভানভাৰতো. পমাদপাঠৰসেন আচরিযৰাদস্স কদাচি সুত্তানুলোমেন অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘আচরিযৰাদোপি…পে… সমেন্তো এৰ গহেতব্বো’’তি. সমেন্তমেৰ গহেতব্বন্তি যথা সুত্তেন সংসন্দতি, এৰং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধরিতব্বাতি দস্সেতি. সুত্তানুলোমস্স সুত্তেকদেসত্তেপি সুত্তে ৰিয ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আহচ্চভাসিতং কিঞ্চি নত্থীতি আহ – ‘‘সুত্তানুলোমতো হি সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি. অপ্পটিৰত্তিযন্তি অপ্পটিবাহিযং. কারকসঙ্ঘসদিসন্তি পমাণত্তা সঙ্গীতিকারকসঙ্ঘসদিসং. বুদ্ধানং ঠিতকালসদিসন্তি ইমিনা বুদ্ধেহেৰ কথিতত্তা ধরমানবুদ্ধসদিসন্তি ৰুত্তং হোতি. সুত্তে হি পটিবাহিতে বুদ্ধোৰ পটিবাহিতো হোতি. সকৰাদী সুত্তং গহেত্ৰা কথেতীতি সকৰাদী অত্তনো সুত্তং গহেত্ৰা ৰোহরতি. পরৰাদী সুত্তানুলোমন্তি অঞ্ঞনিকাযৰাদী অত্তনো নিকাযে সুত্তানুলোমং গহেত্ৰা কথেতি. খেপং ৰা গরহং ৰা অকত্ৰাতি ‘‘কিং ইমিনা’’তি খেপং ৰা ‘‘কিমেস বালো ৰদতী’’তি গরহং ৰা অকত্ৰা. সুত্তানুলোমন্তি পরৰাদিনা ৰুত্তং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোমং. সুত্তে ওতারেতব্বন্তি সকৰাদিনা অত্তনো সুত্তে ওতারেতব্বং. সুত্তস্মিংযেৰ ঠাতব্বন্তি অত্তনো সুত্তেযেৰ ঠাতব্বং. এৰং সেসৰারেসুপি অত্থযোজনা কাতব্বা. অযন্তি সকৰাদী. পরোতি অঞ্ঞনিকাযৰাদী. এৰং সেসেসুপি.

ননু চ ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতারেতব্ব’’ন্তিআদি কস্মা ৰুত্তন্তি? নাযং ৰিরোধো. ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি হি ইদং সকমতেযেৰ সুত্তং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি সকমতিপরিযাপন্নমেৰ সুত্তাদিং সন্ধায ‘‘অত্তনোমতি সব্বদুব্বলা, অত্তনোমতিতো আচরিযৰাদো বলৰতরো, আচরিযৰাদতো সুত্তানুলোমং বলৰতরং, সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি চ ৰুত্তং. ইধ পন পরৰাদিনা আনীতং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তং সন্ধায ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতারেতব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্মা পরৰাদিনা আনীতং সুত্তাদিং অত্তনো সুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতীসু ওতারেত্ৰা সমেন্তংযেৰ গহেতব্বং, ইতরং ন গহেতব্বন্তি অযং নযো ইধ ৰুচ্চতীতি ন কোচি পুব্বাপরৰিরোধো.

বাহিরকসুত্তন্তি তিস্সো সঙ্গীতিযো অনারুল়্হগুল়্হৰেস্সন্তরাদীনি মহাসঙ্ঘিকনিকাযৰাসীনং সুত্তানি. ৰেদল্লাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গুল়্হউম্মগ্গাদিগ্গহণং ৰেদিতব্বং, ইতরং গারয্হসুত্তং ন গহেতব্বং. অত্তনোমতিযমেৰ ঠাতব্বন্তি ইমিনা অঞ্ঞনিকাযতো আনীতসুত্ততোপি সকনিকাযে অত্তনোমতিযেৰ বলৰতরাতি দস্সেতি. সকৰাদী সুত্তং গহেত্ৰা কথেতি, পরৰাদীপি সুত্তমেৰাতিএৰমাদিনা সমানজাতিকানং ৰসেন ৰারো ন ৰুত্তো, সুত্তস্স সুত্তেযেৰ ওতারণং ভিন্নং ৰিয হুত্ৰা ন পঞ্ঞাযতি, ৰুত্তনযেনেৰ চ সক্কা যোজেতুন্তি.

ইদানি সকৰাদীপরৰাদীনং কপ্পিযাকপ্পিযাদিভাৰং সন্ধায ৰিৰাদে উপ্পন্নে তত্থ পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেন্তো আহ – ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৰা কথেতী’’তিআদি. তত্থ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতারেতব্বন্তি সকৰাদিনা অত্তনোযেৰ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতারেতব্বং. পরো কারণং ন ৰিন্দতীতি পরৰাদী কারণং ন লভতি. সুত্ততো বহুং কারণঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতীতি পরৰাদী অত্তনো সুত্ততো বহুং কারণং ৰিনিচ্ছযঞ্চ আহরিত্ৰা দস্সেতি. সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অকপ্পিযেৰ ঠাতব্বন্তি ইমিনা অত্তনো নিকাযে সুত্তাদীনি অলভন্তেন সকৰাদিনা পরৰাদীৰচনেযেৰ ঠাতব্বন্তি ৰদতি. দ্ৰিন্নম্পি কারণচ্ছাযা দিস্সতীতি সকৰাদীপরৰাদীনং উভিন্নম্পি কপ্পিযাকপ্পিযভাৰসাধকং কারণপতিরূপকং দিস্সতি. যদি দ্ৰিন্নম্পি কারণচ্ছাযা দিস্সতি, কস্মা ‘‘অকপ্পিযেৰ ঠাতব্ব’’ন্তি আহ ‘‘ৰিনযঞ্হি পত্ৰা’’তিআদি. ‘‘ৰিনযং পত্ৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযৰিচারণমাগম্মা’’তি. রুন্ধিতব্বন্তিআদীসু দুব্বিঞ্ঞেয্যৰিনিচ্ছযে কপ্পিযাকপ্পিযভাৰে সতি কপ্পিযন্তি গহণং রুন্ধিতব্বং, অকপ্পিযন্তি গহণং গাল়্হং কাতব্বং. অপরাপরং পৰত্তকপ্পিযগহণসোতং পচ্ছিন্দিতব্বং, গরুকভাৰসঙ্খাতে অকপ্পিযভাৰেযেৰ ঠাতব্বন্তি অত্থো.

বহূহি সুত্তৰিনিচ্ছযকারণেহীতি বহূহি সুত্তেহি চেৰ ততো আনীতৰিনিচ্ছযকারণেহি চ. অত্তনো গহণং ন ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি সকৰাদিনা অত্তনো অকপ্পিযন্তি গহণং ন ৰিস্সজ্জেতব্বং. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং নিগমেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যোতি সকৰাদীপরৰাদীসু যো কোচি. কেচি পন ‘‘সকৰাদীসুযেৰ যো কোচি ইধাধিপ্পেতো’’তি ৰদন্তি, এৰং সন্তে ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৰা কথেতী’’তিআদীসু সব্বত্থ উভোপি সকৰাদিনোযেৰ সিযুং হেট্ঠা ৰুত্তস্সেৰ নিগমনৰসেন ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং ৰুত্তত্তা, তস্মা তং ন গহেতব্বং. অতিরেককারণং লভতীতি এত্থ সুত্তাদীসু পুরিমং পুরিমং অতিরেককারণং নাম, যো ৰা সুত্তাদীসু চতূসু বহুতরং কারণং লভতি, সো অতিরেককারণং লভতি নাম.

সুট্ঠু পৰত্তি এতস্সাতি সুপ্পৰত্তি, সুট্ঠু পৰত্ততি সীলেনাতি ৰা সুপ্পৰত্তি. তেনাহ ‘‘সুপ্পৰত্তীতি সুট্ঠু পৰত্ত’’ন্তি. ৰাচায উগ্গতং ৰাচুগ্গতং, ৰচসা সুগ্গহিতন্তি ৰুত্তং হোতি. সুত্ততোতি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘পাল়িতো’’তি. এত্থ চ ‘‘সুত্তং নাম সকলং ৰিনযপিটক’’ন্তি ৰুত্তত্তা পাল়িতোতি তদত্থদীপিকা অঞ্ঞাযেৰ পাল়ি ৰেদিতব্বা. অনুব্যঞ্জনসোতি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘পরিপুচ্ছতো চ অট্ঠকথাতো চা’’তি. পাল়িং অনুগন্ত্ৰা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পকাসনতো অনুব্যঞ্জনন্তি হি পরিপুচ্ছা অট্ঠকথা চ ৰুচ্চতি. এত্থ চ অট্ঠকথায ৰিসুং গহিতত্তা পরিপুচ্ছাতি থেরৰাদো ৰুত্তো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগে পৰত্তকলহস্সেতং অধিৰচনং সঙ্ঘরাজীতি. কুক্কুচ্চকোতি অণুমত্তেসুপি ৰজ্জেসু ভযদস্সনৰসেন কুক্কুচ্চং উপ্পাদেন্তো. তন্তিং অৰিসংৰাদেত্ৰাতি পাল়িং অঞ্ঞথা অকত্ৰা. অৰোক্কমন্তোতি অনতিক্কমন্তো.

ৰিত্থুনতীতি অত্থং অদিস্ৰা নিত্থুনতি. ৰিপ্ফন্দতীতি কম্পতি. সন্তিট্ঠিতুং ন সক্কোতীতি একস্মিংযেৰ অত্থে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘যং যং পরেন ৰুচ্চতি, তং তং অনুজানাতী’’তি. পরৰাদং গণ্হাতীতি ‘‘উচ্ছুম্হি কসটং যাৰজীৰিকং, রসো সত্তাহকালিকো, তদুভযৰিনিমুত্তো চ উচ্ছু নাম ৰিসুং নত্থি, তস্মা উচ্ছুপি ৰিকালে ৰট্টতী’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে তম্পি গণ্হাতি. একেকলোমন্তি পলিতং সন্ধায ৰুত্তং. যম্হীতি যস্মিং পুগ্গলে. পরিক্খযং পরিযাদানন্তি অত্থতো একং.

আচরিযপরম্পরা খো পনস্স সুগ্গহিতা হোতীতি এত্থ আচরিযপরম্পরাতি আচরিযানং ৰিনিচ্ছযপরম্পরা. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘যথা আচরিযো চ আচরিযাচরিযো চ পাল়িঞ্চ পরিপুচ্ছঞ্চ ৰদন্তি, তথা ঞাতুং ৰট্টতী’’তি. পুব্বাপরানুসন্ধিতোতি ‘‘ইদং পুব্বৰচনং, ইদং পরৰচনং, অযমনুসন্ধী’’তি এৰং পুব্বাপরানুসন্ধিতো. আচরিযপরম্পরন্তি ইমস্সেৰ ৰেৰচনং থেরৰাদঙ্গন্তি, থেরপটিপাটিন্তি অত্থো. দ্ৰে তযো পরিৰট্টাতি দ্ৰে তিস্সো পরম্পরা.

ইমেহি চ পন তীহি লক্খণেহীতি ‘‘সুত্তমস্স স্ৰাগতং হোতী’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তেহি তীহি লক্খণেহি. এত্থ চ পঠমেন লক্খণেন ৰিনযস্স সুট্ঠু উগ্গহিতভাৰো ৰুত্তো, দুতিযেন উগ্গহিতেন অচলতা সুপ্পতিট্ঠিততা ৰুত্তা, ততিযেন যং পাল়িযা অট্ঠকথায চ নত্থি, তম্পি আচরিযৰচনেন ৰিনিচ্ছিনিতুং সমত্থতা ৰুত্তা. ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিন্তি চোদনাসঙ্খাতে ৰীতিক্কমসঙ্খাতে ৰা ৰত্থুস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে ওতিণ্ণে, ওসটেতি অত্থো. ৰুত্তমেৰ ৰিভাৰেন্তো ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৰুত্তে ৰত্তব্বে’’তি আহ. কেচি পন ‘‘চোদকেন ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং চুদিতকেন চ ৰুত্তে ৰত্তব্বে’’তি এৰং যোজেন্তি. অপরে পন ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৰুত্তে ৰিনযধরেন চ ৰত্তব্বে’’তি এৰম্পি যোজেন্তি. ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৰুত্তে ৰত্তব্বে’’তি অযমেৰ পন যোজনা সুন্দরতরাতি ৰেদিতব্বা. ৰত্থু ওলোকেতব্বন্তি তস্স তস্স সিক্খাপদস্স ৰত্থু ওলোকেতব্বং. ‘‘তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা…পে… যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৫১৭) হি ইদং নিস্সগ্গিযে অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স ৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতাপত্তীনং মাতিকায অনাগতত্তা ‘‘পঞ্চন্নং আপত্তীনং অঞ্ঞতর’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞতরং ৰা আপত্তিন্তি ‘‘কালে ৰিকালসঞ্ঞী আপত্তি দুক্কটস্স, কালে ৰেমতিকো আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এৰমাদিনা (পাচি. ২৫০) আগতং দুক্কটং সন্ধায ৰুত্তং. সিক্খাপদন্তরেসূতি ৰিনীতৰত্থুং অন্তোকত্ৰা একেকস্মিং সিক্খাপদন্তরে.

সুখুমাতি অত্তনোপি দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰস্স লহুপরিৰত্তিনো চিত্তস্স সীঘপরিৰত্তিতায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘চিত্তলহুকা’’তি. চিত্তং লহু সীঘপরিৰত্তি এতেসন্তি চিত্তলহুকা. তেতি তে ৰীতিক্কমে. তংৰত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনুস্সৰিগ্গহৰীতিক্কমা ৰত্থু অধিট্ঠানং কারণমেতস্সাতি তংৰত্থুকং. সীলানি সোধেত্ৰাতি যংৰত্থুকং কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং, তং অমনসিকরিত্ৰা অৰসেসসীলানি সোধেত্ৰা. পাকটভাৰতো সুখৰল়ঞ্জনতায চ ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারং তাৰ মনসি করোহী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞস্মিং পন কম্মট্ঠানে কতপরিচযেন তদেৰ মনসি কাতব্বং. কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তরন্তরা খণ্ডং অদস্সেত্ৰা চিত্তেন সদ্ধিং আলম্বনভাৰেন চিরকালং ঘটযতি. সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. সচে কতপারাজিকৰীতিক্কমো ভৰেয্য, তস্স সতিপি অসরিতুকামতায ৰিপ্পটিসারৰত্থুৰসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৰিন্দতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি. অত্তনা জানাতীতি সযমেৰ জানাতি. পচ্চত্তে চেতং করণৰচনং, অত্তা জানাতীতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞা চ দেৰতা জানন্তীতি আরক্খদেৰতাহি অঞ্ঞা পরচিত্তৰিদুনিযো দেৰতা চ জানন্তি.

নিট্ঠিতা চতুব্বিধৰিনযকথাৰণ্ণনা

ৰিনযধরস্স চ লক্খণাদিকথাৰণ্ণনা.

ভিক্খুপদভাজনীযৰণ্ণনা

তস্মাতি যস্মা পন-সদ্দং অপনেত্ৰা অনিযমেন পুগ্গলদীপকং যো-সদ্দমেৰ আহ, তস্মা. এত্থাতি ইমস্মিং যো-সদ্দে. পন-সদ্দস্স নিপাতমত্তত্তা যো-সদ্দস্সেৰ অত্থং পকাসেন্তো ‘‘যো কোচীতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. যো কোচি নামাতি যো ৰা সো ৰা যো কোচীতি ৰুত্তো. ৰাসধুরযুত্তো ৰাতি ৰিপস্সনাধুরযুত্তো ৰা. সীলেসূতি পকতীসু.

ভিক্খতীতি যাচতি. লভন্তো ৰা অলভন্তো ৰাতি যো কোচি ভিক্খতি ভিক্খং এসতি গৰেসতি, সো তং লভতু ৰা মা ৰা, তথাপি ভিক্খতীতি ভিক্খূতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. অরিযায যাচনাযাতি ‘‘উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তি, এসা অরিযান যাচনা’’তি এৰং ৰুত্তায অরিযযাচনায, ন কপণদ্ধিকৰণিব্বকযাচকানং ৰিয ‘‘দেহি দেহী’’তি এৰং পৰত্তযাচনায. ভিক্খাচরিযন্তি উঞ্ছাচরিযং. অজ্ঝুপগতত্তাতি অনুট্ঠিতত্তা. কাজভত্তন্তি কাজেহি আনীতং ভত্তং. অগ্ঘফস্সৰণ্ণভেদেনাতি অগ্ঘাদীনং পুরিমপকতিৰিজহেন. পুরিমপকতিৰিজহনঞ্হেত্থ ভেদোতি অধিপ্পেতং. ধোৰিত্ৰা অপনেতুং অসক্কুণেয্যসভাৰং মলং, তথা অপনেতুং সক্কুণেয্যসভাৰা জল্লিকা. ভিন্নপটধরোতি নিব্বচনং ভিন্নপটধরে ভিক্খু-সদ্দস্স নিরুল়্হত্তা কতং.

উপনিস্সযসম্পন্নন্তি পুব্বে অট্ঠপরিক্খারদানূপনিস্সযসম্পন্নং. যো হি চীৰরাদিকে অট্ঠ পরিক্খারে পত্তচীৰরমেৰ ৰা সোতাপন্নাদিঅরিযস্স পুথুজ্জনস্সেৰ ৰা সীলসম্পন্নস্স দত্ৰা ‘‘ইদং পরিক্খারদানং অনাগতে এহিভিক্খুভাৰায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি, তস্স তং সতি অধিকারসম্পত্তিযং বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে ইদ্ধিমযপরিক্খারলাভায সংৰত্ততীতি ৰেদিতব্বং. ব্রহ্মঘোসন্তি উত্তমঘোসং, ব্রহ্মুনো ঘোসসদিসং ৰা ঘোসং. ব্রহ্মচরিযন্তি সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ. দুক্খস্স সম্মা অন্তকিরিযাযাতি যোজেতব্বং. ভণ্ডূতি মুণ্ডো. ৰাসীতি দন্তকট্ঠচ্ছেদনৰাসি. বন্ধনন্তি কাযবন্ধনং. যুত্তো ভাৰনানুযোগো অস্সাতি যুত্তযোগো, তস্স যুত্তযোগস্স, ভাৰনানুযোগমনুযুত্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ইরিযাপথসম্পন্নতাৰিভাৰনত্থং ‘‘সট্ঠিৰস্সিকত্থেরো ৰিযা’’তি ৰুত্তং. বুদ্ধোৰ পব্বজ্জাচরিযো উপসম্পদাচরিযো চ অস্সাতি বুদ্ধাচরিযকো. পঠমবোধিযম্পি পঠমকালেযেৰ সেসউপসম্পদানং অভাৰোতি আহ ‘‘পঠমবোধিযং একস্মিং কালে’’তি. পঞ্চ পঞ্চৰগ্গিযত্থেরাতি পঞ্চৰগ্গিযত্থেরা পঞ্চ. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, গাথাবন্ধসুখত্থং ৰচনৰিপল্লাসো কতো. একো চ থেরোতি অঙ্গুলিমালত্থেরং সন্ধায ৰুত্তং. ন ৰুত্তাতি অট্ঠকথাযং ন ৰুত্তা. তত্থাতি ৰিনযপাল়িযং.

ৰেল়ুৰনমহাৰিহারে গন্ধকুটিযং নিসিন্নোযেৰ ভগৰা মহাকস্সপত্থেরস্স অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতভাৰং ৰিদিত্ৰা তস্স পচ্চুগ্গমনং করোন্তো তিগাৰুতং মগ্গং এককোৰ গন্ত্ৰা বহুপুত্তনিগ্রোধমূলে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো অত্তনো সন্তিকং আগন্ত্ৰা পরমনিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা ‘‘সত্থা মে ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মি, সত্থা মে ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি তিক্খত্তুং অত্তনো সাৰকত্তং সাৰেত্ৰা ঠিতস্স মহাকস্সপত্থেরস্স নিপচ্চকারমহত্ততং অত্তনো চ মহানুভাৰতং দীপেতুং যস্স অঞ্ঞস্স অজানংযেৰ ‘‘জানামী’’তি পটিঞ্ঞস্স বাহিরকস্স সত্থুনো এৰং সব্বচেতসা সমন্নাগতো পসন্নচিত্তো সাৰকো এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করেয্য, তস্স ৰণ্টচ্ছিন্নতালপক্কং ৰিয গীৰতো মুদ্ধাপি ৰিপতেয্য, সত্তধা ৰা ফলেয্যাতি দস্সেন্তো ‘‘যো খো, কস্সপ, এৰং সব্বচেতসা সমন্নাগতং সাৰকং অজানংযেৰ ৰদেয্য ‘জানামী’তি, অপস্সংযেৰ ৰদেয্য ‘পস্সামী’তি, মুদ্ধাপি তস্স ৰিপতেয্য, সত্তধা ৰা ফলেয্য, অহং খো, কস্সপ, জানংযেৰ ৰদামি ‘জানামী’তি, পস্সংযেৰ ৰদামি ‘পস্সামী’’’ (সং. নি. ২.১৫৪) তি ৰত্ৰা জাতিমদমানমদরূপমদপ্পহানত্থং তীহি ওৰাদেহি মহাকস্সপত্থেরং ওৰদন্তো ‘‘তস্মাতিহ তে কস্সপা’’তিআদিমাহ.

তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) তস্মাতিহাতি তস্মা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি, যস্মা অহং জানন্তোৰ ‘‘জানামী’’তি পস্সন্তো এৰ চ ‘‘পস্সামী’’তি ৰদামি, তস্মাতি অত্থো. তি-কার হ-কারা নিপাতা. ইহাতি ৰা ইমস্মিং সাসনে, ত-কারো পদসন্ধিৰসেন আগতো. এৰং সিক্খিতব্বন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন সিক্খিতব্বং. তিব্বন্তি বহলং মহন্তং. হিরোত্তপ্পঞ্চাতি হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ. পচ্চুপট্ঠিতং ভৰিস্সতীতি উপসঙ্কমনতো পঠমতরমেৰ উপট্ঠিতং ভৰিস্সতি. তথা হি সতি তেসং পুরতো অস্স সগারৰসপ্পতিস্সৰতা সণ্ঠাতি. যো চ থেরাদীসু হিরোত্তপ্পং উপট্ঠপেত্ৰা উপসঙ্কমতি, থেরাদযোপি তং সহিরিকা সওত্তপ্পা চ হুত্ৰা উপসঙ্কমন্তীতি অযমেত্থ আনিসংসো. কুসলূপসংহিতন্তি কুসলনিস্সিতং, অনৰজ্জধম্মনিস্সিতন্তি অত্থো. অট্ঠিং কত্ৰাতি অত্তানং তেন ধম্মেন অট্ঠিকং কত্ৰা, তং ৰা ধম্মং ‘‘এস ময্হং ধম্মো’’তি অট্ঠিং কত্ৰা. মনসি কত্ৰাতি চিত্তে ঠপেত্ৰা. সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰাতি চিত্তস্স থোকম্পি বহি গন্তুং অদেন্তো সব্বেন সমন্নাহারচিত্তেন সমন্নাহরিত্ৰা. ওহিতসোতোতি ঠপিতসোতো, ধম্মে নিহিতসোতোতি অত্থো. এৰঞ্হি তে সিক্খিতব্বন্তি ঞাণসোতঞ্চ পসাদসোতঞ্চ ওদহিত্ৰা ‘‘মযা দেসিতং ধম্মং সক্কচ্চমেৰ সুণিস্সামী’’তি এৰঞ্হি তে সিক্খিতব্বং. সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতীতি অসুভেসু চেৰ আনাপানে চ পঠমজ্ঝানৰসেন সুখসম্পযুত্তা কাযগতাসতি. যো চ পনাযং তিৰিধো ওৰাদো, থেরস্স অযমেৰ পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ অহোসি.

কসিণারম্মণং রূপাৰচরজ্ঝানং রূপসঞ্ঞা. সঞ্ঞাসীসেন হেত্থ ঝানং ৰুত্তং, তদেৰ চ উদ্ধুমাতকপটিভাগারম্মণত্তা ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. সোপাকসামণেরো ভগৰতা পুট্ঠো ‘‘এতে দ্ৰে রূপাৰচরভাৰেন একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি আহ. আরদ্ধচিত্তোতি আরাধিতচিত্তো. গরুধম্মপটিগ্গহণাদিউপসম্পদা উপরি ৰিত্থারতো সযমেৰ আৰি ভৰিস্সতি.