সরণগমনকথা
সরণগমনস্স ৰিসযপ্পভেদফলসংকিলেসভেদানং ৰিয কত্তু চ ৰিভাৰনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি ‘‘সরণগমনেসু কোসল্লত্থং সরণং…পে… ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং তেন ৰিনা সরণগমনস্সেৰ অসম্ভৰতো. তত্থ সরণন্তি পদত্থতো তাৰ হিংসতীতি সরণং. হিংসত্থস্স হি সরসদ্দস্স ৰসেনেতং পদং দট্ঠব্বং, তস্মা সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ৰট্টভযং চিত্তুত্রাসং কাযিকং দুক্খং দুগ্গতিপরিযাপন্নং সব্বম্পি দুক্খং হনতি, ৰিনাসেতীতি অত্থো. রতনত্তযস্সেৰেতং অধিৰচনং. অথ ৰা হিতে পৰত্তনেন ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪) অত্থে নিযোজনেন অহিতা চ নিৰত্তনেন ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পন পাপকো ৰিপাকো, পাপকং অভিসম্পরায’’ন্তিআদিনা আদীনৰদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো নিৰত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতি, হিতাহিতেসু অপ্পৰত্তিপৰত্তিহেতুকং ব্যসনং অপৰত্তিকরণেন ৰিনাসেতি বুদ্ধো. ভৰকন্তারউত্তরণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো সত্তানং ভযং হিংসতি, ইতরো অস্সাসদানেন. অপ্পকানম্পি দানৰসেন পূজাৰসেন চ উপনীতানং সক্কারানং ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সত্তানং ভযং হিংসতি সঙ্ঘো অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰতো, তস্মা ইমিনাপি ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তপরিযাযেন রতনত্তযং সরণং. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৰং পৰত্তরতনত্তযপসআদতগ্গরুকতাহি ৰিধুতদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৰিহতকিলেসো তদেৰ রতনত্তযং সরণং পরাযণং গতি তাণং লেণন্তি এৰং পৰত্তিযা তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং সরণন্তি গচ্ছতি এতেনাতি কত্ৰা. তেন যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো সত্তো সরণন্তি গচ্ছতি, ৰুত্তপ্পকারেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এতানি মে তীণি রতনানি সরণং, এতানি পরাযণ’’ন্তি এৰং উপেতি ভজতি সেৰতি পযিরুপাসতি, এৰং ৰা জানাতি, বুজ্ঝতীতি অত্থো. এৰং তাৰ সরণং, সরণগমনং, যো চ সরণং গচ্ছতি, ইদং তযং ৰেদিতব্বং.
সরণগমনপ্পভেদে পন দুৰিধং সরণগমনং লোকুত্তরং লোকিযঞ্চ. তত্থ লোকুত্তরং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদনেন আরম্মণতো নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতি. অত্থতো চতুসচ্চাধিগমো এৰ হি লোকুত্তরসরণগমনং. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন, মগ্গধম্মো ভাৰনাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝিযমানোযেৰ সরণগমনত্থং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৰকগোচরভূতা পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন, তথা অরিযসঙ্ঘগুণা. তেন ৰুত্তং ‘‘কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি. ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৰ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৰিয পটিপাটিযা অসম্মোহপটিৰেধেন পটিৰিদ্ধত্তা. যে পন ৰদন্তি ‘‘ন সরণগমনং নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা পৰত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৰ হোতি একচ্চানং তেৰিজ্জাদীনং লোকিযৰিজ্জাদযো ৰিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৰ সরণগমনং সিযা, ন লোকুত্তরং. তঞ্চ অযুত্তং দুৰিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা. লোকিযং পন সরণগমনং পুথুজ্জনানং সরণগমনুপক্কিলেসৰিক্খম্ভনেন আরম্মণতো বুদ্ধাদিগুণারম্মণং হুত্ৰা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো বুদ্ধাদীসু ৰত্থূসু ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনা সদ্ধাপটিলাভো যথাৰুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা চ সম্মাদিট্ঠি, দসসু পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৰুচ্চতি. এত্থ চ ‘‘সদ্ধাপটিলাভো’’তি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদারকাদীনং ৰিয ঞাণৰিপ্পযুত্তসরণগমনং দস্সিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ইমিনা পন ঞাণসম্পযুত্তং সরণগমনং দস্সিতং বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ লোকিযাৰবোধৰসেনেৰ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো.
তযিদং লোকিযসরণগমনং চতুধা পৰত্ততি অত্তসন্নিয্যাতনেন তপ্পরাযণতায সিস্সভাৰূপগমনেন পণিপাতেনাতি. তত্থ অত্তসন্নিয্যাতনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং অত্তানং বুদ্ধস্স নিয্যাতেমি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্সা’’তি এৰং বুদ্ধাদীনংযেৰ সংসারদুক্খনিত্থরণত্থং অত্তনো অত্তভাৰস্স পরিচ্চজনং. তপ্পরাযণতা নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং বুদ্ধপরাযণো ধম্মপরাযণো সঙ্ঘপরাযণোতি মং ধারেথা’’তি এৰং তপ্পরাযণভাৰো. সিস্সভাৰূপগমনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা ‘অহং বুদ্ধস্স অন্তেৰাসিকো, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্সা’তি মং ধারেথা’’তি এৰং সিস্সভাৰূপগমো. পণিপাতো নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা ‘অহং অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং বুদ্ধাদীনংযেৰ তিণ্ণং ৰত্থূনং করোমী’তি মং ধারেথা’’তি এৰং বুদ্ধাদীসু পরমনিপচ্চকারো. ইমেসঞ্হি চতুন্নং আকারানং অঞ্ঞতরম্পি করোন্তেন গহিতংযেৰ হোতি সরণগমনং.
অপিচ ‘‘ভগৰতো অত্তানং পরিচ্চজামি, ধম্মস্স সঙ্ঘস্স অত্তানং পরিচ্চজামি, জীৰিতং পরিচ্চজামি, পরিচ্চত্তোযেৰ মে অত্তা, পরিচ্চত্তংযেৰ মে জীৰিতং, জীৰিতপরিযন্তিকং বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, বুদ্ধো মে সরণং লেণং তাণ’’ন্তি এৰম্পি অত্তসন্নিয্যাতনং ৰেদিতব্বং. ‘‘সত্থারঞ্চ ৰতাহং পস্সামি, ভগৰন্তমেৰ পস্সামি, সুগতঞ্চ ৰতাহং পস্সামি, ভগৰন্তমেৰ পস্সামি, সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ ৰতাহং পস্সামি, ভগৰন্তমেৰ পস্সামী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) এৰং মহাকস্সপত্থেরস্স সরণগমনং ৰিয সিস্সভাৰূপগমনং দট্ঠব্বং.
‘‘সো অহং ৰিচরিস্সামি, গামা গামং পুরা পুরং;
নমস্সমানো সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মতং. (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪);
‘‘তে মযং ৰিচরিস্সাম, গামা গামং নগা নগং…পে… সুধম্মত’’ন্তি. (সু. নি. ১৮২) –
এৰম্পি আল়ৰকসাতাগিরহেমৰতাদীনং সরণগমনং ৰিয তপ্পরাযণতা ৰেদিতব্বা. ননু চেতে আল়ৰকাদযো মগ্গেনেৰ আগতসরণগমনা, কথং তেসং তপ্পরাযণতাসরণগমনং ৰুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসরণগমনেহিপি ‘‘সোহং ৰিচরিস্সামি গামা গাম’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪) তেহি তপ্পরাযণতাকারস্স পৰেদিতত্তা তথা ৰুত্তং. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰতো পাদানি মুখেন চ পরিচুম্বতি, পাণীহি চ পরিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৰেতি ‘‘ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো, ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো’’তি (ম. নি. ২.৩৯৪) এৰম্পি পণিপাতো দট্ঠব্বো.
সো পনেস ঞাতিভযাচরিযদক্খিণেয্যতাৰসেন চতুব্বিধো হোতি. তত্থ দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপাতেন সরণগমনং হোতি, ন ইতরেহি ঞাতিভযাদিৰসপ্পৰত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. সেট্ঠৰসেনেৰ হি সরণং গয্হতি, সেট্ঠৰসেন ভিজ্জতি, তস্মা যো সাকিযো ৰা কোলিযো ৰা ‘‘বুদ্ধো অম্হাকং ঞাতকো’’তি ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং. যো ৰা ‘‘সমণো গোতমো রাজপূজিতো মহানুভাৰো অৰন্দিযমানো অনত্থম্পি করেয্যা’’তি ভযেন ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং. যোপি বোধিসত্তকালে ভগৰতো সন্তিকে কিঞ্চি উগ্গহিতং সরমানো বুদ্ধকালে ৰা –
‘‘একেন ভোগং ভুঞ্জেয্য, দ্ৰীহি কম্মং পযোজযে;
চতুত্থঞ্চ নিধাপেয্য, আপদাসু ভৰিস্সতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –
এৰরূপিং দিট্ঠধম্মিকং অনুসাসনিং উগ্গহেত্ৰা ‘‘আচরিযো মে’’তি ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং, সম্পরাযিকং পন নিয্যানিকং ৰা অনুসাসনিং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৰ করোতি. যো পন ‘‘অযং লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো’’তি ৰন্দতি, তেনেৰ গহিতং হোতি সরণং.
এৰং গহিতসরণস্স চ উপাসকস্স ৰা উপাসিকায ৰা অঞ্ঞতিত্থিযেসু পব্বজিতম্পি ঞাতিং ‘‘ঞাতকো মে অয’’ন্তি ৰন্দতোপি সরণগমনং ন ভিজ্জতি, পগেৰ অপব্বজিতং. তথা রাজানং ভযৰসেন ৰন্দতো. সো হি রট্ঠপূজিতত্তা অৰন্দিযমানো অনত্থম্পি করেয্যাতি. তথা যং কিঞ্চি সিপ্পসিক্খাপকং তিত্থিযম্পি ‘‘আচরিযো মে অয’’ন্তি ৰন্দতোপি ন ভিজ্জতি. এৰং সরণগমনস্স পভেদো ৰেদিতব্বো.
সরণগমনকথা নিট্ঠিতা.