১০. দন্তপোনসিক্খাপদৰণ্ণনা
২৬৩. দসমে অয্যৰোসাটিতকানীতি পিতুপিণ্ডস্সেতং অধিৰচনং. উম্মারেতি সুসানে কতগেহস্স অত্তনো গেহস্স ৰা উম্মারে. ঘনবদ্ধোতি ঘনমংসেন সম্বদ্ধো, কথিনসংহতসরীরোতি ৰুত্তং হোতি.
২৬৪. মুখদ্ৰারন্তি গলনাল়িকং. আহারন্তি অজ্ঝোহরিতব্বং যংকিঞ্চি যাৰকালিকাদিং. আহরেয্যাতি মুখদ্ৰারং পৰেসেয্য. মুখেন ৰা পৰিট্ঠং হোতু নাসিকায ৰা, গলেন অজ্ঝোহরণীযত্তা সব্বম্পি তং মুখদ্ৰারং পৰেসিতমেৰ হোতি. যস্মা পন তে ভিক্খূ অনাহারেপি উদকে আহারসঞ্ঞায দন্তপোনে চ মুখদ্ৰারং আহটং ইদন্তি সঞ্ঞায কুক্কুচ্চাযিংসু, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তে ভিক্খূ অদিন্নং…পে… সম্মা অত্থং অসল্লক্খেত্ৰা কুক্কুচ্চাযিংসূ’’তি. উদকঞ্হি যথাসুখং পাতুং দন্তকট্ঠঞ্চ দন্তপোনপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, তস্স পন রসং গিলিতুং ন ৰট্টতি. সচেপি দন্তকট্ঠরসো অজানন্তস্স অন্তো পৰিসতি, পাচিত্তিযমেৰ. অনজ্ঝোহরন্তেন পন দন্তকট্ঠং ৰা হোতু অঞ্ঞং ৰা, কিঞ্চি মুখে পক্খিপিতুং ৰট্টতি.
২৬৫. অকল্লকোতি গিলানো সহত্থা পরিভুঞ্জিতুং অসক্কোন্তো মুখেন পটিগ্গণ্হাতি. উচ্চারণমত্তন্তি উক্খিপনমত্তং. একদেসেনপীতি অঙ্গুলিযাপি ফুট্ঠমত্তেন. তং চে পটিগ্গণ্হাতি, সব্বং পটিগ্গহিতমেৰাতি ৰেণুকোটিযা বন্ধিত্ৰা ঠপিতত্তা. সচেপি ভূমিযং ঠিতমেৰ ঘটং দাযকেন হত্থপাসে ঠত্ৰা ঘটং দস্সামীতি দিন্নৰেণুকোটিগ্গহণৰসেন পটিগ্গণ্হাতি, উভযকোটিবদ্ধং সব্বম্পি পটিগ্গহিতমেৰ হোতি. ভিক্খুস্স অত্থায অপীল়েত্ৰা পকতিযা পীল়িযমানউচ্ছুরসং সন্ধায ‘‘গণ্হথা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘অভিহারো ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. হত্থপাসে ঠিতস্স পন ভিক্খুস্স অত্থায পীল়িযমানা উচ্ছুতো পগ্ঘরন্তং রসং গণ্হিতুং ৰট্টতি, দোণিকায সযং পগ্ঘরন্তং উচ্ছুরসং মজ্ঝে আৰরিত্ৰা আৰরিত্ৰা ৰিস্সজ্জিতম্পি গণ্হিতুং ৰট্টতি. কত্থচি অট্ঠকথাসু.
অসংহারিমেতি থামমজ্ঝিমেন পুরিসেন অসংহারিযে. ‘‘তিন্তিণিকাদিপণ্ণেসূ’’তি ৰচনতো সাখাসু পটিগ্গহণং রুহতীতি দট্ঠব্বং. পুঞ্ছিত্ৰা পটিগ্গহেত্ৰাতি এত্থ ‘‘পুঞ্ছিতে পটিগ্গহণকিচ্চং নত্থি, তস্মা পুঞ্ছিত্ৰা গহেত্ৰাতি এৰমত্থো গহেতব্বো’’তি ৰদন্তি. পুঞ্ছিত্ৰা পটিগ্গহেত্ৰা ৰাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. পত্তে পতিতরজনচুণ্ণঞ্হি অব্ভন্তরপরিভোগত্থায অপরিহটভাৰতো পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. পুব্বাভোগস্স অনুরূপেন ‘‘অনুপসম্পন্নস্স দত্ৰা…পে… ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন তং ‘‘অঞ্ঞস্স দস্সামী’’তি চিত্তুপ্পাদমত্তেন পরসন্তকং নাম ন হোতি, তস্মা তস্স অদত্ৰাপি পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি.
ভিক্খুস্স দেতীতি অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স দেতি. কঞ্জিকন্তি খীররসাদিং যংকিঞ্চি দ্রৰং সন্ধায ৰুত্তং. হত্থতো মোচেত্ৰা পুন গণ্হাতি, উগ্গহিতকং হোতীতি আহ ‘‘হত্থতো অমোচেন্তেনেৰা’’তি. আলুলেন্তানন্তি আলোলেন্তানং, অযমেৰ ৰা পাঠো. আহরিত্ৰা ভূমিযং ঠপিতত্তা অভিহারো নত্থীতি আহ ‘‘পত্তো পটিগ্গহেতব্বো’’তি. পঠমতরং উল়ুঙ্কতো থেৰা পত্তে পতন্তীতি এত্থ ‘‘যথা পঠমতরং পতিতথেৰে দোসো নত্থি, তথা আকিরিত্ৰা অপনেন্তানং পচ্ছা পতিতথেৰেপি অভিহটত্তা নেৰত্থি দোসো’’তি ৰদন্তি. চরুকেনাতি খুদ্দকভাজনেন. মুখৰট্টিযাপি গহেতুং ৰট্টতীতি মুখৰট্টিং উক্খিপিত্ৰা হত্থে ফুসাপিতে গণ্হিতুং ৰট্টতি. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. এস নযোতি কাযপটিবদ্ধপটিবদ্ধম্পি কাযপটিবদ্ধমেৰাতি অযং নযো. তথা চ তত্থ কাযপটিবদ্ধে তংপটিবদ্ধে চ থুল্লচ্চযমেৰ ৰুত্তং.
তেনাতি যস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গতং, তেন. তস্মাতি যস্মা মূলট্ঠস্সেৰ পরিভোগো অনুঞ্ঞাতো, তস্মা. তং দিৰসং হত্থেন গহেত্ৰা দুতিযদিৰসে পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স উগ্গহিতকপটিগ্গহিতং হোতীতি আহ ‘‘অনামসিত্ৰা’’তি. অপ্পটিগ্গহিতত্তা ‘‘সন্নিধিপচ্চযা অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং. অপ্পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স অদিন্নমুখদ্ৰারাপত্তি হোতীতি আহ ‘‘পটিগ্গহেত্ৰা পন পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি. ‘‘তং দিৰসং…পে… ন ততো পর’’ন্তি ৰচনতো তং দিৰসং হত্থেন গহেত্ৰা ৰা অগ্গহেত্ৰা ৰা ঠপিতং দুতিযদিৰসে অপ্পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স অদিন্নমুখদ্ৰারাপত্তি হোতি, হত্থেন গহেত্ৰা ঠপিতং দুতিযদিৰসে পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স পন উগ্গহিতকপটিগ্গহিতং হোতি. অপ্পটিগ্গহিতমেৰ হি হত্থেন গহেত্ৰা ঠপিতং. ‘‘সামং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি হি ৰচনতো অপ্পটিগ্গহিতস্সেৰ তস্মিং দিৰসে পরিভোগো অনুঞ্ঞাতো. তস্মা যং ৰুত্তং গণ্ঠিপদে ‘‘তং দিয্যমানং পততীতি এত্থ যথা গণভোজনাদীসু গিলানাদীনং কুক্কুচ্চাযন্তানং গণভোজনং অনুঞ্ঞাতং, এৰমিধাপি ভগৰতা পটিগ্গহিতমেৰ কুক্কুচ্চৰিনোদনত্থং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি, তং ন গহেতব্বং. ‘‘তং দিয্যমানং পততী’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা চতূসুপি কালিকেসু অযং নযো ৰেদিতব্বো.
সত্থকেনাতি পটিগ্গহিতসত্থকেন. কস্মা পনেত্থ উগ্গহিতপচ্চযা সন্নিধিপচ্চযা ৰা দোসো ন সিযাতি আহ ‘‘ন হি তং পরিভোগত্থায পরিহরন্তী’’তি. ইমিনাৰ বাহিরপরিভোগত্থং সামং গহেত্ৰা অনুপসম্পন্নেন দিন্নং ৰা গহেত্ৰা পরিহরিতুং ৰট্টতীতি দীপেতি. তস্মা পত্তসম্মক্খনাদিঅত্থং সামং গহেত্ৰা পরিহটতেলাদিং সচে পরিভুঞ্জিতুকামো হোতি, পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তি. অব্ভন্তরপরিভোগত্থং পন সামং গহিতং পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স উগ্গহিতকপটিগ্গহিতং হোতি, অপ্পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স অদিন্নমুখদ্ৰারাপত্তি হোতি, অব্ভন্তরপরিভোগত্থমেৰ অনুপসম্পন্নেন দিন্নং গহেত্ৰা পরিহরন্তস্স সিঙ্গীলোণকপ্পো ৰিয সন্নিধিপচ্চযা আপত্তি হোতি. কেচি পন ‘‘থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স উচ্চারণমত্তং হোতীতিআদিনা ৰুত্তপঞ্চঙ্গসম্পত্তিযা পটিগ্গহণস্স রুহনতো বাহিরপরিভোগত্থম্পি সচে অনুপসম্পন্নেন দিন্নং গণ্হাতি, পটিগ্গহিতমেৰা’’তি ৰদন্তি. এৰং সতি ইধ বাহিরপরিভোগত্থং অনুপসম্পন্নেন দিন্নং গহেত্ৰা পরিহরন্তস্স সন্নিধিপচ্চযা আপত্তি ৰত্তব্বা সিযা, ‘‘ন হি তং পরিভোগত্থায পরিহরন্তী’’তি চ ন ৰত্তব্বং, তস্মা বাহিরপরিভোগত্থং গহিতং পটিগ্গহিতং নাম ন হোতীতি ৰেদিতব্বং. যদি এৰং পঞ্চসু পটিগ্গহণঙ্গেসু ‘‘পরিভোগত্থাযা’’তি ৰিসেসনং ৰত্তব্বন্তি? ন ৰত্তব্বং. পটিগ্গহণঞ্হি পরিভোগত্থমেৰ হোতীতি ‘‘পরিভোগত্থাযা’’তি ৰিসুং অৰত্ৰা ‘‘তঞ্চে ভিক্খু কাযেন ৰা কাযপটিবদ্ধেন ৰা পটিগ্গণ্হাতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘সতিপি পটিগ্গহণে ‘ন হি তং পরিভোগত্থায পরিহরন্তী’তি ইধ অপরিভোগত্থায পরিহরণে অনাপত্তি ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি. উদুক্খলমুসলানি খিয্যন্তীতি এত্থ উদুক্খলমুসলানং খযেন পিসিতকোট্টিতভেসজ্জেসু সচে আগন্তুকৰণ্ণো পঞ্ঞাযতি, ন ৰট্টতি.
সুদ্ধং উদকং হোতীতি রুক্খসাখাদীহি গল়িত্ৰা পতনউদকং সন্ধায ৰুত্তং. পত্তো ৰাস্স পটিগ্গহেতব্বোতি এত্থাপি পত্তগতং ছুপিত্ৰা দেন্তস্স হত্থলগ্গেন আমিসেন দোসাভাৰত্থং পত্তপটিগ্গহণন্তি অব্ভন্তরপরিভোগত্থমেৰ পটিগ্গহণং ৰেদিতব্বং. যং সামণেরস্স পত্তে পততি…পে… পটিগ্গহণং ন ৰিজহতীতি এত্থ পুনপ্পুনং গণ্হন্তস্স অত্তনো পত্তে পক্খিত্তমেৰ ‘‘অত্তনো সন্তক’’ন্তি সন্নিট্ঠানকরণতো হত্থগতং পটিগ্গহণং ন ৰিজহতি, পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দিন্নং পন গণ্হন্তস্স গহণসমযেযেৰ ‘‘অত্তনো সন্তক’’ন্তি সন্নিট্ঠানস্স কতত্তা হত্থগতং পটিগ্গহণং ৰিজহতি. কেসঞ্চি অত্থায ওদনং পক্খিপতীতি এত্থ অনুপসম্পন্নস্স অত্থায পক্খিপন্তেপি ‘‘আগন্ত্ৰা গণ্হিস্সতী’’তি সযমেৰ পক্খিপিত্ৰা ঠপনতো পটিগ্গহণং ন ৰিজহতি, অনুপসম্পন্নস্স হত্থে পক্খিত্তং পন অনুপসম্পন্নেনেৰ ঠপিতং নাম হোতীতি পটিগ্গহণং ৰিজহতি পরিচ্চত্তভাৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘সামণের…পে… পরিচ্চত্তত্তা’’তি.
পটিগ্গহণূপগং ভারং নাম থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স উক্খেপারহং. কিঞ্চাপি অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ অঞ্ঞেন হত্থেন পিদহন্তস্স দোসো নত্থি, তথাপি ন পিদহিতব্বন্তি অট্ঠকথাপমাণেনেৰ গহেতব্বং. মচ্ছিকৰারণত্থন্তি এত্থ ‘‘সচেপি সাখায লগ্গরজং পত্তে পততি, সুখেন পরিভুঞ্জিতুং সক্কাতি সাখায পটিগ্গহিতত্তা অব্ভন্তরপরিভোগত্থমেৰিধ পটিগ্গহণন্তি মূলপটিগ্গহণমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘মচ্ছিকৰারণত্থন্তি এত্থ ৰচনমত্তং গহেত্ৰা বাহিরপরিভোগত্থং গহিত’’ন্তি ৰদন্তি. তস্মিম্পি অসতীতি চাটিযা ৰা কুণ্ডকে ৰা অসতি. অনুপসম্পন্নং গাহাপেত্ৰাতি তংযেৰ অজ্ঝোহরণীযভণ্ডং অনুপসম্পন্নেন গাহাপেত্ৰা. থেরস্স পত্তং অনুথেরস্সাতি থেরস্স পত্তং অত্তনা গহেত্ৰা অনুথেরস্স দেতি. তুয্হং যাগুং ময্হং দেহীতি এত্থ এৰং ৰত্ৰা সামণেরস্স পত্তং গহেত্ৰা অত্তনোপি পত্তং তস্স দেতি. এত্থ পনাতি পণ্ডিতো সামণেরোতিআদিপত্তপরিৰত্তনকথায. কারণং উপপরিক্খিতব্বন্তি যথা মাতুআদীনং তেলাদীনি হরন্তো তথারূপে কিচ্চে অনুপসম্পন্নেন অপরিৰত্তেত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতুং লভতি, এৰমিধ পত্তপরিৰত্তনং অকত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন লভতীতি এত্থ কারণং ৰীমংসিতব্বন্তি অত্থো.
এত্থ পন ‘‘সামণেরেহি গহিততণ্ডুলেসু পরিক্খীণেসু অৰস্সং অম্হাকং সামণেরা সঙ্গহং করোন্তীতি ৰিতক্কুপ্পত্তি সম্ভৰতি, তস্মা তং পরিৰত্তেত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতব্বং. মাতাপিতূনং অত্থায পন ছাযত্থায ৰা গহণে পরিভোগাসা নত্থি, তস্মা তং ৰট্টতী’’তি কারণং ৰদন্তি. তেনেৰ আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেনপি ৰুত্তং –
‘‘মাতাপিতূনমত্থায, তেলাদিহরতোপি চ;
সাখং ছাযাদিঅত্থায, ইমেসং ন ৰিসেসতি.
‘‘তস্মা হিস্স ৰিসেসস্স, চিন্তেতব্বং তু কারণং;
তস্স সালযভাৰং তু, ৰিসেসং তক্কযাম ত’’ন্তি.
ইদমেৰেত্থ যুত্ততরং অৰস্সং তথাৰিধৰিতক্কুপ্পত্তিযা সম্ভৰতো. ন সক্কা হি এত্থ ৰিতক্কং সোধেতুন্তি. মাতাদীনং অত্থায হরণে পন নাৰস্সং তথাৰিধৰিতক্কুপ্পত্তীতি সক্কা ৰিতক্কং সোধেতুং. যত্থ হি ৰিতক্কং সোধেতুং সক্কা, তত্থ নেৰত্থি দোসো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘সচে পন সক্কোতি ৰিতক্কং সোধেতুং, ততো লদ্ধং খাদিতুম্পি ৰট্টতী’’তি.
নিচ্চালেতুং ন সক্কোতীতি নিচ্চালেত্ৰা সক্খরা অপনেতুং ন সক্কোতি. আধারকে পত্তো ঠপিতো হোতীতি পটিগ্গহেতব্বপত্তং সন্ধায ৰুত্তং. চালেতীতি ৰিনা কারণং চালেতি. সতিপি কারণে ভিক্খূনং পরিভোগারহং চালেতুং ন ৰট্টতি. কিঞ্চাপি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অমনুস্সিকাবাধে আমকমংসং আমকলোহিত’’ন্তি (মহাৰ. ২৬৪) তাদিসে আবাধে অত্তনো অত্থায আমকমংসপটিগ্গহণং অনুঞ্ঞাতং, ‘‘আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তি চ সামঞ্ঞতো পটিক্খিত্তং, তথাপি অত্তনো অঞ্ঞস্স ৰা ভিক্খুনো অত্থায অগ্গহিতত্তা ‘‘সীহৰিঘাসাদিং…পে… ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. সক্কোতি ৰিতক্কং সোধেতুন্তি ময্হম্পি দেতীতি ৰিতক্কস্স অনুপ্পন্নভাৰং সল্লক্খেতুং সক্কোতি, সামণেরস্স দস্সামীতি সুদ্ধচিত্তেন মযা গহিতন্তি ৰা সল্লক্খেতুং সক্কোতি.
সচে পন মূলেপি পটিগ্গহিতং হোতীতি এত্থ ‘‘গহেত্ৰা গতে ময্হম্পি দদেয্যুন্তি সঞ্ঞায সচে পটিগ্গহিতং হোতী’’তি ৰদন্তি. কোট্ঠাসে করোতীতি ভিক্খুসামণেরা চ অত্তনো অত্তনো অভিরুচিতং কোট্ঠাসং গণ্হন্তূতি সব্বেসং সমকে কোট্ঠাসে করোতি. গহিতাৰসেসন্তি সামণেরেহি গহিতকোট্ঠাসতো অৰসেসং. গণ্হিত্ৰাতি ‘‘ময্হং ইদং গণ্হিস্সামী’’তি গহেত্ৰা. ইধ গহিতাৰসেসং নাম তেন গণ্হিত্ৰা পুন ঠপিতং. পটিগ্গহেত্ৰাতি তদহু পটিগ্গহেত্ৰা. তেনেৰ ‘‘যাৰকালিকেন যাৰজীৰিকসংসগ্গে দোসো নত্থী’’তি ৰুত্তং. সচে পন পুরিমদিৰসে পটিগ্গহেত্ৰা ঠপিতা হোতি, সামিসেন মুখেন তস্সা ৰট্টিযা ধূমং পিৰিতুং ন ৰট্টতি. সমুদ্দোদকেনাতি অপ্পটিগ্গহিতসমুদ্দোদকেন. যস্মা কতকট্ঠি উদকং পসাদেত্ৰা ৰিসুং তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘অব্বোহারিক’’ন্তি ৰুত্তং. লগ্গতীতি মুখে হত্থে চ উদকে সুক্খে সেতৰণ্ণং দস্সেন্তং লগ্গতি. পানীযং গহেত্ৰাতি অত্তনোযেৰ অত্থায গহেত্ৰা. সচে পন পীতাৰসেসং তত্থেৰ আকিরিস্সামীতি গণ্হাতি, পুন পটিগ্গহণকিচ্চং নত্থি. ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ৰিযূহিত্ৰা, অপনেত্ৰাতি অত্থো.
মহাভূতেসূতি সরীরনিস্সিতেসু মহাভূতেসু. পততীতি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পততি. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পতিতমেৰ হি পটিগ্গহেতব্বং, ন ইতরং. অল্লদারুং রুক্খতো ছিন্দিত্ৰাপি কাতুং ৰট্টতীতি এত্থ মত্তিকত্থায পথৰিং খণিতুম্পি ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. সপ্পদট্ঠক্খণেযেৰ ৰট্টতীতি অসতি কপ্পিযকারকে সামং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, অঞ্ঞদা পটিগ্গহাপেত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. অপ্পটিগ্গহিততা, অননুঞ্ঞাততা, ধূমাদিঅব্বোহারিকাভাৰো, অজ্ঝোহরণন্তি ইমানি পনেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
দন্তপোনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো ভোজনৰগ্গো চতুত্থো.