নিস্সগ্গিযকথাৰণ্ণনা
৫৫১. এৰং অনিযতকথং দস্সেত্ৰা ইদানি নিস্সগ্গিযকথং দস্সেতুমাহ ‘‘খোম’’ন্তিআদি. খোমন্তি এৰংনামকং চীৰরং. খোমন্তি গচ্ছৰিসেসস্স নামং, তস্স ৰাকেহি কতচীৰরং কারণোপচারৰোহারৰসেন ‘‘খোম’’ন্তি ৰুত্তং. কপ্পাসন্তি কপ্পাসসুত্তমযং চীৰরং, ইদম্পি ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘কপ্পাস’’ন্তি ৰুচ্চতি. কোসেয্যং নাম কোসকারকিমিকোসং, কোসেন নিব্বত্তং সুত্তং কোসেয্যং. ইধ পন তেন কোসেয্যসুত্তেন নিব্বত্তং চীৰরং ‘‘কোসেয্য’’ন্তি ৰুত্তং. সাণন্তি সাণৰাকসুত্তেহি ৰাযিত্ৰা কতচীৰরং. ইদঞ্চ খোমং ৰিয দট্ঠব্বং. ভঙ্গন্তি খোমসুত্তাদীনি সব্বানি, একচ্চানি ৰা মিস্সেত্ৰা কতচীৰরং. ইদম্পি করণপ্পকারেন লদ্ধনামকং. ‘‘ভঙ্গং নাম একা গচ্ছজাতি, তস্সা ৰাকমযসুত্তেহি ৰাযিত্ৰা কতচীৰর’’ন্তি কেচি. ইমস্মিং পক্খে খোমং ৰিয গহেতব্বং. কম্বলন্তি মনুস্সলোমৰাল়লোমং ৰিনা সেসলোমেহি ৰাযিত্ৰা কতচীৰরং ৰুত্তন্তি. ইদং ‘‘চীৰরং নাম ছন্নং চীৰরানং অঞ্ঞতরং চীৰর’’ন্তি (পারা. ৪৬৩) পদভাজনে চ ‘‘খোমং কপ্পাসিকং কোসেয্যং কম্বলং সাণং ভঙ্গ’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩) অট্ঠকথায চ ৰুত্তং সন্ধাযাহ. ‘‘জাতিতো’’তি ইদং পমাণাদিভেদস্স ৰক্খমানত্তা ৰুত্তং. জাতিতোতি খোমাদিসামঞ্ঞতো. সামঞ্ঞঞ্হি ‘‘জাতী’’তি ৰুচ্চতি. দীঘরস্সথূলসুখুমনীলপীতাদিভেদভিন্নানং সব্বেসং ৰত্থাৰযৰানং সঙ্গাহিকখোমসুত্তমযতাসামঞ্ঞং জাতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰং সেসেসুপি.
৫৫২. দুকূলন্তি এৰংনামকং রুক্খৰাকমযচীৰরং. পত্তুণ্ণন্তি পত্তুণ্ণদেসে সঞ্জাতৰত্থং. ‘‘পত্তুণ্ণং কোসেয্যৰিসেসো’’তি অভিধানকোসে ৰুত্তং. চিনন্তি চিনদেসে উপ্পন্নৰত্থং. সোমারপট্টকন্তি সোমারদেসে উপ্পন্নৰত্থং. ‘‘সোমারচিনপটক’’ন্তিপি লিখন্তি, সোযেৰত্থো. ইদ্ধিজন্তি এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তং চীৰরং. দেৰদিন্নন্তি দেৰতাহি দিন্নং চীৰরং. তঞ্হি কপ্পরুক্খে নিব্বত্তং, জালিনিযা দেৰকঞ্ঞায অনুরুদ্ধত্থেরস্স দিন্নৰত্থসদিসং. তস্সাতি জাতিতো ছব্বিধস্স কপ্পিযচীৰরস্স. ইদং ছব্বিধচীৰরং যথারহং অনুলোমিকং ৰুত্তন্তি অত্থো. দুকূলঞ্হি সাণস্স অনুলোমং ৰাকমযত্তা, পত্তুণ্ণাদীনি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা, ইদ্ধিজম্পি খোমাদীনংযেৰ অঞ্ঞতরং হোতীতি তেসং অনুলোমং, দেৰদিন্নম্পি খোমাদীনংযেৰ অনুলোমং হোতি তেসং অঞ্ঞতরভাৰতো. যথাহ –
‘‘সাণস্স তু দুকূলঞ্হি, ইদ্ধিজং দেৰদিন্নকং;
খোমাদীনংৰসিট্ঠংতু, কোসেয্যস্সানুলোমিক’’ন্তি.
৫৫৩. তিণ্ণং চীৰরানং সমাহারো তিচীৰরন্তি পমাণযুত্তং সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠিতচীৰরস্সেৰ নামত্তা তদেৰ ৰুচ্চতি. গণনৰসেন যং কিঞ্চি চীৰরত্তযং ন ৰত্তব্বং. সমুদ্দেকদেসোপি যথা ‘‘সমুদ্দো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং অধিট্ঠিতেসু তীসু চীৰরেসু অঞ্ঞতরং ‘‘তিচীৰর’’ন্তি ৰুচ্চতি. পরিক্খারচোল়ন্তি সঙ্ঘাটিআদিৰিসিট্ঠনামেহি অনধিট্ঠিতং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে আযামেন অট্ঠঙ্গুলং সুগতঙ্গুলেন চতুরঙ্গুলৰিত্থতং পচ্ছিমং চীৰর’’ন্তি (পারা. ৩৫৮) অনুঞ্ঞাতং পচ্ছিমচীৰরপরিযন্তং কত্ৰা কতাকতস্স যস্স কস্সচি চীৰরস্স রুল়্হিসঞ্ঞা.
মুখং সন্দমানলালং পুঞ্ছতি এতেনাতি মুখপুঞ্ছনন্তি কপোলতো নিচ্চং সন্দমানলালানং পুঞ্ছনত্থায অনুঞ্ঞাতস্স চীৰরৰিসেসস্স নামং. নিসীদন্তি এত্থাতি নিসীদনন্তি চ ভিক্খূনং অত্থরিত্ৰা নিসীদিতুং অনুঞ্ঞাতস্স চীৰরস্স নামং. অধিট্ঠেয্যাতি ‘‘ইমং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি’’ন্তিআদিনা (ৰি. ৰি. ৫৮৫) ৰক্খমাননযেন নামং গহেত্ৰা অধিট্ঠেয্যাতি অত্থো. পচ্চত্থরণমেৰ চাতি সঙ্ঘিকে মঞ্চপীঠে সরীরসম্ফুসনেন আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা মোচনত্থায তত্থ অত্থরিত্ৰা পরিভোগত্থায অনুঞ্ঞাতং পচ্চত্থরণচীৰরঞ্চ.
৫৫৪. একাহন্তি ৰসনকিরিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. তিচীৰরন্তি তিচীৰরেন. ৰিপ্পৰসেয্যাতি ‘‘সঙ্ঘাটিযা ৰা উত্তরাসঙ্গেন ৰা অন্তরৰাসকেন ৰা’’তি (পারা. ৪৭৬) ৰুত্তত্তা একদেসে সমুদাযোপচারৰসেন অৰযৰস্স ৰচনতো তিণ্ণং চীৰরানং অঞ্ঞতরেনাতিপি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ৰিনা’’তি ইদং পচ্চামসতি. অধিট্ঠাতি অধিট্ঠাযাতি গহেতব্বং ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তি (ম. নি. ১.২২, ২৩; অ. নি. ৬.৫৮) যথা, এত্থ ‘‘ৰল়ঞ্জিযমান’’ন্তি সেসো, অধিট্ঠায ৰল়ঞ্জিযমানং নিসীদনং তথা ৰিনা চতুমাসং ন ৰসেয্যাতি যোজনা.
৫৫৫. কপ্পিযন্তি কপ্পিযকারণং নীলাদিৰণ্ণভেদকরণং. কপ্পিযন্তি চ কারণে কারিযূপচারেন গহেতব্বং. বিন্দুং দত্ৰাতি ‘‘নীলং ৰা কদ্দমং ৰা কাল়সামং ৰা’’তি (পাচি. ৩৬৮) ৰুত্তলোহমলাদিনা যেন কেনচিপি মঙ্গুলপিট্ঠিপ্পমাণাদিকং বিন্দুং দত্ৰা. তত্থাতি তেসু অধিট্ঠাতব্বেসু তিচীৰরাদীসু, নিদ্ধারণে ভুম্মং. তিচীৰরন্তি নিদ্ধারিতব্বং. উপপন্নন্তি যুত্তং. পমাণেনাতি অনন্তরং ৰক্খমানেন পমাণেন. অধিট্ঠাতব্বন্তি ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা ৰক্খমাননযেন নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. এৰকারেন পন নামং ৰত্ৰা ন ৰিকপ্পেতব্বন্তি দস্সেতি. এস নযো সেসচীৰরেসুপি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং, ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তিআদি (মহাৰ. ৩৫৮). তস্মা তিচীৰরাদীনি অধিট্ঠহন্তেন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. ৰিকপ্পেন্তেন পন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদিনা তস্স চীৰরস্স নামং অগ্গহেত্ৰা ‘‘ইমং চীৰরং তুয্হং ৰিকপ্পেমী’’তি ৰিকপ্পেতব্বং. তিচীৰরং ৰা হোতু অঞ্ঞং ৰা, যদি তং তং নামং গহেত্ৰা ৰিকপ্পেতি, অৰিকপ্পিতং হোতি অতিরেকচীৰরট্ঠানে তিট্ঠতি. তং চীৰরন্তি সম্বন্ধো.
৫৫৬-৭. ‘‘উপপন্নং পমাণেনা’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পমাণং দস্সেতুমাহ ‘‘পচ্ছিমন্তেনা’’তিআদি. সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটি. ৰত্থখণ্ডানি সিব্বনকম্মেন সঙ্ঘটেত্ৰা কতত্তা ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি চীৰরানং সামঞ্ঞনামং. ইধ পন রুল়্হিযা অন্তরৰাসকাদিৰিসেসনামব্যতিরিত্তে চীৰরৰিসেসে ৰত্ততি. মুট্ঠিপঞ্চকাতি এত্থ একাদীনমট্ঠারসন্তানং সঙ্খ্যাসদ্দানং সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তমানত্তা পঞ্চসদ্দো চীৰরপ্পমাণপ্পকরণতো লব্ভমানহত্থসঙ্খাতরতনেযেৰ পৰত্ততি, তেনেৰ মুট্ঠিসদ্দোপি উত্তরপদলোপেন মুট্ঠিরতনে ৰত্ততি. পঞ্চন্নং পূরণো পঞ্চমো, মুট্ঠিযা পঞ্চমো মুট্ঠিপঞ্চমো. মুট্ঠিপঞ্চমো পরিমাণমেতিস্সাতি ‘‘মুট্ঠিপঞ্চমকা’’তি ৰত্তব্বে ম-কারলোপেন ‘‘মুট্ঠিপঞ্চকা’’তি সঙ্ঘাটি ৰুত্তা.
মুট্ঠিত্তিকাতি এত্থ ৰুত্তনযেন সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তমানো তি-সদ্দো চীৰরপ্পমাণপ্পকরণতো লব্ভমানহত্থসঙ্খাতরতনেযেৰ ৰত্ততি, তেনেৰ মুট্ঠিসদ্দোপি উত্তরপদলোপেন মুট্ঠিরতনে ৰত্ততি. তিণ্ণং পূরণো ততিযো, মুট্ঠিযা ততিযো মুট্ঠিততিযো, মুট্ঠিততিযো পরিমাণমেতিস্সাতি ‘‘মুট্ঠিততিযকা’’তি ৰত্তব্বে তিয-পচ্চযলোপেন ‘‘মুট্ঠিত্তিকা’’তি সঙ্ঘাটিযেৰ ৰুচ্চতি. এৰমুপরিপি. তিরিযন্তি তিরিযতো.
উত্তমন্তেনাতি উক্কট্ঠপরিমাণন্তেন. সত্থুনো চীৰরূনাপীতি ‘‘তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণং, দীঘসো নৰ ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং ছ ৰিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৪৮) ৰুত্তপ্পমাণসুগতচীৰরতো ঊনাপি. পি-সদ্দো সম্ভাৰনে, উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন তত্তকম্পি ৰট্টতি, ততো চে ঊনং ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি অত্থো. অন্তদ্ৰযসন্দস্সনেন উভযমজ্ঝে যং পহোনকরুচ্চনকপ্পমাণং, তং গহেতব্বন্তি দস্সেতি.
৫৫৮. মুট্ঠিপঞ্চকসদ্দো পুব্বে ৰুত্তনযেনিধ দীঘন্তে ৰত্ততি. মুট্ঠিপঞ্চকো দীঘন্তো যস্স, যস্মিং ৰা পমাণেতি ৰিগ্গহো, দীঘন্ততো মুট্ঠিপঞ্চকপ্পমাণেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘মুট্ঠিপঞ্চম’’ন্তিপি লিখন্তি. তিরিযন্ততোতি ৰিত্থারন্ততো. অড্ঢহত্থো অড্ঢো উত্তরপদলোপেন, সো তেয্যো ততিযো যস্স পমাণস্সাতি গহেতব্বং, তং, অড্ঢতেয্যরতনপ্পমাণং হোতীতি অত্থো. দ্ৰিহত্থং ৰাতি দ্ৰে হত্থা যস্স পমাণস্সাতি ৰিগ্গহো, দ্ৰিরতনপ্পমাণং ৰা হোতীতি অত্থো. ইদঞ্চ ‘‘তিরিযং দ্ৰিহত্থোপি ৰট্টতি. পারুপনেনপি হি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতু’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাগতত্তা ৰুত্তং. ‘‘সেসে অন্তরৰাসকে’’তি ইদং যথাৰুত্তপরিমাণেন পরিমিতচীৰরনিদস্সনং.
৫৫৯. অহতাহতকপ্পানন্তি এত্থ ‘‘ৰত্থান’’ন্তি সেসো. অহতানং ৰত্থানন্তি নৰৰত্থানং. অহততো কিঞ্চি ঊনানি অহতকপ্পানি, তেসং নৰৰোহারূপগানং কতিপযধোতানং ৰত্থানন্তি ৰুত্তং হোতি. সঙ্ঘাটীতি সঙ্ঘাটিনামকচীৰরং. দিগুণাতি দুপট্টকতা.
৫৬০. উতুদ্ধটানন্তি অতিক্কন্তদিৰসানং, বহুকালং নিৰাসেত্ৰা পরিচ্চত্তানন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যানি উতুতো উদ্ধটানি, তেসং ৰত্থানন্তি গহেতব্বং, তিণ্ণং উতূনমঞ্ঞতরং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানং পুরাণৰত্থানন্তি ৰুত্তং হোতি. চীৰরানন্তি চীৰরত্থানি ৰত্থানেৰ গহিতানি. চতুগ্গুণাতি চতুপট্টা. সেসা দুৰেতি অন্তরৰাসকউত্তরাসঙ্গা দ্ৰে. যথাসুখন্তি যথারুচি. পংসুকূলন্তি সুসানাদীসু পতিতপিলোতিকচীৰরং.
৫৬১. ‘‘তীণিপী’’তিআদীসু ‘‘তিচীৰরে কযিরমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি পাল়িযং আগতৰত্থুম্হি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে দ্ৰে ছিন্নকানি একং অছিন্নক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬০) আদিৰচনতো ‘‘চীৰর’’ন্তি সেসো. ছিন্দিতব্বন্তি ৰত্থানি ছিন্দিত্ৰা সিব্বেত্ৰা কাতব্বং. পহোতি চেতি ৰত্থানি ছিন্দিত্ৰা করণে যদি চীৰরস্স পহোতি. সব্বেসূতি তীসু চীৰরেসু. অপ্পহোন্তেসূতি ৰত্থানং ছিন্দিত্ৰা সিব্বনেন অপ্পহোন্তেসু. অন্ৰাধিকন্তি ৰত্থে ঊনাতিরেকং অপনেত্ৰা আগন্তুকপত্তসঙ্খাতং অনুৰাতং চীৰরস্স পরিযন্তে, মজ্ঝে চ যথারহং দীঘরস্সপরিমাণযুত্তং অল্লিযাপেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.
৫৬২. অচ্ছিন্নং ৰাতি যথাৰুত্তনযেন অচ্ছিন্নং ৰা. অনাদিন্নন্তি অনাদিন্নআগন্তুকপত্তং. তিচীৰরন্তি তীসু চীৰরেসু একেকন্তি ৰুত্তং হোতি. দুব্ভোগেনাতি দুট্ঠু পরিভোগেন. যথা পরিভুত্তং নস্সতি, তথা কিলিট্ঠানং ধোৰনাদিমকত্ৰা নিৰাসনাদিনা পরিভোগেন.
৫৬৩-৪. কুসিন্তি আযামতো চ ৰিত্থারতো চ অনুৰাতং চীৰরমজ্ঝে তাদিসমেৰ দীঘপত্তঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং চীৰরক্খন্ধঅট্ঠকথাযং ‘‘কুসীতি আযামতো চ ৰিত্থারতো চ অনুৰাতাদীনং দীঘপত্তানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). অড্ঢকুসিন্তি অনুৰাতসদিসং চীৰরমজ্ঝে তত্থ তত্থ রস্সপত্তং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অড্ঢকুসীতি অন্তরন্তরা রস্সপত্তানং নাম’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). মণ্ডলন্তি একেকস্মিং খণ্ডে মহামণ্ডলং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘মণ্ডলন্তি পঞ্চখণ্ডিকচীৰরস্স একেকস্মিং খণ্ডে মহামণ্ডল’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). অড্ঢমণ্ডলন্তি মণ্ডলস্স অন্তো নিৰেসিযমানং খুদ্দকমণ্ডলং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অড্ঢমণ্ডলন্তি খুদ্দকমণ্ডল’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). ৰিৰট্টন্তি মণ্ডলং, অড্ঢমণ্ডলঞ্চাতি দ্ৰে একতো কত্ৰা সিব্বিতং ৰেমজ্ঝে খণ্ডং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘ৰিৰট্টন্তি মণ্ডলঞ্চ অড্ঢমণ্ডলঞ্চ একতো কত্ৰা সিব্বিতং মজ্ঝিমখণ্ড’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). অনুৰিৰট্টন্তি মজ্ঝিমখণ্ডস্স উভোসু পস্সেসু সিব্বিতং তথেৰ দ্ৰিমণ্ডলপত্তং খণ্ডদ্ৰযং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অনুৰিৰট্টন্তি তস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৰে খণ্ডানী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). বাহন্তন্তি তেসং অনুৰিৰট্টানং বাহিরপস্সে সিব্বিতং বাহিরখণ্ডদ্ৰযং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘বাহন্তন্তি তেসং অনুৰিৰট্টানং বহি একেকং খণ্ড’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫).
পঞ্চন্নং সমাহারো পঞ্চকং, দস্সিতপ্পকারপঞ্চখণ্ডেহি সিব্বিতচীৰরং পঞ্চকং নাম. আদি-সদ্দেন সত্তখণ্ডাদীহি সিব্বিতচীৰরানং গহণং. তেনেৰেত্থাহ ‘‘কত্তব্বং তু তিচীৰর’’ন্তি. সত্তখণ্ডস্স চীৰরস্স একং মজ্ঝিমখণ্ডং ৰিৰট্টনামমেৰ হোতি, তস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৰে দ্ৰে খণ্ডানি চূল়ানুৰিৰট্টমহানুৰিৰট্টসঙ্খাতানি অনুৰিৰট্টনামানেৰ হোন্তি. ৰুত্তঞ্চেতং অট্ঠকথাযং ‘‘অথ ৰা অনুৰিৰট্টন্তি ৰিৰট্টস্স একপস্সতো দ্ৰিন্নং, একপস্সতো দ্ৰিন্নন্তি চতুন্নম্পি খণ্ডানমেতং নাম’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). বাহন্তন্তি দ্ৰীসু পরিযন্তেসু সিব্বনীযং বাহিরখণ্ডদ্ৰযং, তঞ্চ সঙ্ঘটেত্ৰা বাহমত্থকে ঠপিযমানত্তা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তিআদীসু ৰিয আধেয্যে আধারোপচারৰসেন বাহাতি চ চীৰরস্স পরিযন্তাৰযৰত্তা ‘‘অন্ত’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘বাহন্তন্তি সুপ্পমাণং চীৰরং পারুপন্তেন সংহরিত্ৰা বাহায উপরি ঠপিতা উভো অন্তা বহিমুখা তিট্ঠন্তি, তেসং এতং নাম’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৫). ইদং সত্তখণ্ডচীৰরমেৰ মহাঅট্ঠকথাযং ৰিহিতন্তি ইদানিপি তদেৰ ৰট্টতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অযমেৰ হি নযো মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তো’’তি. ভিক্খুনা কুসিং…পে… বাহন্তম্পিচাতি সব্বং ৰিধিং দস্সেত্ৰাৰ ছিন্নং পঞ্চকাদিপ্পভেদকং সমণসারুপ্পং তিচীৰরং কত্তব্বন্তি যোজনা.
৫৬৫-৬. যথাৰুত্তৰিধিং অৰিরাধেত্ৰা চীৰরং কপ্পবিন্দুং দত্ৰা সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠায পরিভুঞ্জন্তস্স অধিট্ঠানং কথং ভিজ্জতীতি আহ ‘‘দানেনা’’তিআদি. দানেনাতি অঞ্ঞস্স দানেন. অচ্ছিজ্জগাহেনাতি অঞ্ঞেন অচ্ছিন্দিত্ৰা গহণেন. ৰিস্সাসগ্গহণেন চাতি অত্তনি ৰিস্সাসেন অঞ্ঞস্স গহণেন. হীনাযাৰত্তনেনাতি সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৰূপগমনেন অঞ্ঞস্স দানে ৰিয চীৰরে নিরালযভাৰেনেৰ পরিচ্চত্তা.
কেচি পন ‘‘হীনাযাৰত্তনেনাতি ভিক্খুনিযা গিহিভাৰূপগমনেনাতি এৰমত্থং গহেত্ৰা ভিক্খু পন ৰিব্ভন্তোপি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৰ ভিক্খুযেৰাতি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ‘‘ভিক্খুনিযা হীনাযাৰত্তনেনা’’তি ৰিসেসেত্ৰা অৰুত্তত্তা, ভিক্খুনিযা চ গিহিভাৰূপগমনে অধিট্ঠানৰিজহনং ৰিসুং ৰত্তব্বন্তি নত্থি তস্সা ৰিব্ভমনেনেৰ অস্সমণিভাৰতো.
সিক্খাযাতি ভিক্খুসিক্খায. পহানেনাতি পচ্চক্খানেন. সিক্খাপচ্চক্খানং পনেত্থ সচে ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতো সিক্খং পচ্চক্খাতি, তস্স কাযলগ্গম্পিচীৰরং অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি দস্সনত্থং গহিতং. ‘‘সিক্খায চ পহানতো’’তি চ লিখন্তি, তং ‘‘হীনাযাৰত্তনেনাপি, সিক্খায চ পহানতো’’তি পাঠক্কমে সতি যুজ্জতি. যথাৰুত্তো পন পাঠো ‘‘সিক্খায চ পহানেন, হীনাযাৰত্তনেনপী’’তি পাঠক্কমে যুজ্জতি. যথা তথা ৰা হোতু, ন কোচি ৰিরোধো.
পচ্চুদ্ধারেনাতি চীৰরস্স পচ্চুদ্ধরণেন. ‘‘কালকিরিযাযা’’তি অট্ঠকথাৰচনতো ৰিনাসেনাতি চীৰরসামিকস্স জীৰিতৰিনাসোৰ ৰুচ্চতীতি. লিঙ্গস্স পরিৰত্তনাতি ভিক্খুস্স ইত্থিলিঙ্গপরিৰত্তনা, ভিক্খুনিযা পুরিসলিঙ্গপরিৰত্তনাতি এৰং উভযথা লিঙ্গস্স পরিৰত্তনেন. সব্বং নৰৰিধম্পি চীৰরং. অধিট্ঠানন্তি এত্থ ‘‘ইমেহি অট্ঠহী’’তি সেসো. ৰুত্তোৰাযমত্থো অট্ঠকথাযং ‘‘তত্থ পুরিমেহি অট্ঠহি সব্বচীৰরানি অধিট্ঠানং ৰিজহন্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). ভিজ্জতীতি পজহতি. ছিদ্দস্স ভাৰো ছিদ্দভাৰো, তস্মিং, ছিদ্দে সতি ছিদ্দে জাতেতি ৰুত্তং হোতি. তিচীৰরন্তি তীসু চীৰরেসু অঞ্ঞতরন্তি ৰুত্তং হোতি. তিচীৰরমেৰ ৰাতি গহেতব্বং. ৰুত্তঞ্চ ‘‘ছিদ্দভাৰেন পন তিচীৰরস্সেৰা’’তি.
৫৬৭. কীৰপ্পমাণে ছিদ্দে জাতেতি আহ ‘‘কনিট্ঠস্সা’’তিআদি. ‘‘কনিট্ঠ…পে… মাণক’’ন্তি ইমিনা হেট্ঠিমপরিচ্ছেদং দস্সেতি.
৫৬৮. একো তন্তুপীতি দীঘতো ৰা তিরিযতো ৰা একম্পি সুত্তং.
৫৬৯. জিণ্ণট্ঠানে অগ্গল়ং দেন্তেন তেচীৰরিকেন ৰত্তিতব্বৰিধিং দস্সেতুমাহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদি. পঠমন্তি ছিন্নট্ঠানস্স ছিন্দনতো পুব্বেযেৰ. অগ্গল়ং দত্ৰাতি ৰত্থখণ্ডং অল্লিযাপেত্ৰা. রক্খতীতি এত্থ ‘‘অধিট্ঠান’’ন্তি অনুৰত্ততে, ‘‘তেচীৰরিকো ভিক্খূ’’তি লব্ভতি, এৰং ৰত্থখণ্ডং অল্লিযাপেন্তো তেচীৰরিকো ভিক্খু অধিট্ঠানং রক্খতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপরিযাযেন অধিট্ঠানং ভিন্দতীতি লব্ভতি. পঠমং দ্ৰে কোটিযো ঘটেত্ৰাতি যোজনা. মজ্ঝে জিণ্ণং অধিট্ঠিতচীৰরং মজ্ঝে ছিন্দন্তো ততো পুব্বেযেৰ দ্ৰে কোটিযো একতো ঘটেত্ৰা সিব্বিত্ৰা. পচ্ছাতি কোটিঘটনতো পচ্ছা. ছিন্দতীতি মজ্ঝং উভযকোটিং কাতুং ছিন্দতি. রক্খতীতি ৰুত্তপ্পকারমেৰ.
৫৭০. তিচীৰরে কত্থ জাতং ছিদ্দমধিট্ঠানং ভিন্দতীতি আহ ‘‘চতুরঙ্গুলা’’তিআদি. চত্তারি চ অট্ঠ চ চতুরট্ঠং, চতুন্নং অট্ঠন্নং ৰা অঙ্গুলানং সমাহারো চতুরট্ঠঙ্গুলং, তস্মাতি গহেতব্বং. চতুরঙ্গুলা অট্ঠঙ্গুলাতি যোজনা. ওরন্তি অব্ভন্তরং. একঞ্চ দ্ৰে চ একদ্ৰে, তেসং একদ্ৰিন্নং, ‘‘চীৰরান’’ন্তি পকরণতো লব্ভতি, একস্স চীৰরস্স, দ্ৰিন্নঞ্চ চীৰরানন্তি যোজনা. যথাসঙ্খ্যানুদ্দেসৰসেন একস্স তিরিযতো চতুরঙ্গুলতো ওরং, দ্ৰিন্নং তিরিযতো অট্ঠঙ্গুলতো ওরন্তি যোজনা. ৰাক্যদ্ৰযেপি ‘‘ছিদ্দং ভিন্দতেৰা’’তি যোজেতব্বং.
একস্স চীৰরস্সাতি অন্তরৰাসকচীৰরস্স. তিরিযতোতি ৰিত্থারতো. চতুরঙ্গুলং ওরন্তি চতুরঙ্গুলতো অব্ভন্তরে ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি. দ্ৰিন্নন্তি উত্তরাসঙ্গসঙ্ঘাটীনং. তিরিযতোতি ৰিত্থারতো. অট্ঠঙ্গুলতো ওরন্তি অট্ঠঙ্গুলতো অব্ভন্তরে. তিণ্ণম্পি দীঘতো ৰিদত্থিযা ওরং ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতেৰাতি যোজনা. এত্থ ৰিদত্থি ৰড্ঢকিৰিদত্থি গহেতব্বা. এৰং ৰুত্তপরিচ্ছেদব্ভন্তরে ছিদ্দে জাতে তস্স চীৰরস্স অতিরেকচীৰরত্তা দসাহমনতিক্কমিত্ৰা সূচিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. তথা অকরোন্তেন পন পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতব্বং.
৫৭১. ‘‘নিসীদনস্সা’’তি ‘‘নিসীদনচীৰরস্সা’’তি ৰত্তব্বে উত্তরপদলোপেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দিযড্ঢাতি এত্থ ৰিসেসিতব্বা ৰিদত্থি ‘‘দ্ৰে ৰিদত্থিযো’’তি চ ‘‘সুগতস্স ৰিদত্থিযা’’তি চ ৰুত্তসামত্থিযা লব্ভতি. অড্ঢেন দুতিযা দিযড্ঢা, দুতিযং অড্ঢমেতস্সাতি ‘‘দুতিযড্ঢা’’তি ৰত্তব্বে তিয-পচ্চযলোপেন ‘‘দিযড্ঢা’’তি ৰুত্তং, অড্ঢদুতিযাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সুগতস্স ৰিদত্থিযা’’তি পমাণনিযমস্স কতত্তা ৰড্ঢকিৰিদত্থিযা তিস্সো ৰিদত্থিযো একা সুগতৰিদত্থি হোতি. ইদং নিসীদনচীৰরং দীঘতো ৰড্ঢকিহত্থেন তিহত্থং, ৰিত্থারতো ছল়ঙ্গুলাধিকদ্ৰিহত্থপ্পমাণং হোতি. ‘‘দসা ৰিদত্থী’’তি (পাচি. ৫৩৩) ৰুত্তত্তা দিযড্ঢহত্থা দসাতি ৰেদিতব্বা.
৫৭২. চতস্সোতি এত্থাপি ‘‘ৰিদত্থিযো’’তি সামত্থিযাৰ লব্ভতি. ‘‘কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযা’’তি ৰিভত্তিপরিণামেন দীঘতোতি যোজনা.
৫৭৩. অড্ঢং তেয্যং ততিযং যস্সা সা অড্ঢতেয্যা, অড্ঢততিযাতি ৰুত্তং হোতি.
৫৭৪. ততো উত্তরিং তদুত্তরিং, তস্স তস্স ৰুত্তপ্পমাণতো অতিরেকং. অধিকচ্ছেদনন্তি অধিকস্স পমাণাতিরিত্তট্ঠানস্স ছেদনং অস্স পাচিত্তিযস্স দেসনাযাতি অধিকচ্ছেদনং, ৰুত্তপ্পমাণতো অধিকট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা দেসেতব্বং পাচিত্তিযং. উদীরিতং ৰুত্তং পাল়িযাতি অত্থো.
৫৭৫. অপ্পমাণেনাতি গুণৰসেন অপ্পমাণেন সম্মাসম্বুদ্ধেন.
৫৭৬. সব্বং ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সব্ব’’ন্তি ইমিনা অট্ঠকথায আগতং নীলাদিং সঙ্গণ্হাতি. মহন্তাদিভেদং সব্বং পচ্চত্থরণচীৰরং ৰট্টতি.
৫৭৭. ‘‘মুখপুঞ্ছনচোল়ং এক’’ন্তি পদচ্ছেদো. একং ধোৰিত্ৰা যাৰ সুক্খাপীযতি, তাৰ অঞ্ঞেন মুখপুঞ্ছনেন ভৰিতব্বত্তা আহ ‘‘দ্ৰেপি ৰট্টন্তি সব্বথা’’তি.
৫৭৯. পমাণতো, গণনতো চ অতীতাতি পমাণগণনাতীতা. ‘‘পমাণাতীতা’’তি ৰচনেন ৰিনযধরানং অপ্পমাণগুণতং দস্সেতি, ‘‘গণনাতীতা’’তি ইমিনা অতিক্কন্তগণনতং. পকতং ৰিনযে পঠমং কতং বুদ্ধেন ভগৰতা পঞ্ঞত্তং জানন্তীতি পকতঞ্ঞূ, ৰিনযধরা, তে পকতঞ্ঞুনো. অপরিমাণগুণমণিগণভূসিতউপালিদাসকাদিমহাথেরাচরিযপরম্পরাগতা সঙ্খ্যাপথাতীতা ৰিনযধরাতি ৰুত্তং হোতি.
৫৮০. সুগতট্ঠঙ্গুলাযামন্তি ৰড্ঢকিরতনপ্পমাণদীঘং. চতুরঙ্গুলৰিত্থতন্তি ৰড্ঢকিৰিদত্থিপ্পমাণৰিত্থারং. ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিমং চীৰরং নাম হোতি. পচ্ছিমং চীৰরন্তি পরিস্সাৰনপটাদীনং ৰিসেসনং, পচ্ছিমচীৰরপ্পমাণন্তি ৰুত্তং হোতি.
৫৮১. পরিস্সাৰপটন্তি উদকপরিস্সাৰনত্থং পটং. পত্তত্থৰিকন্তি পত্তকঞ্চুকং. পোত্থকত্থৰিকন্তি পোত্থককঞ্চুকং. আদিগ্গহণেন পচ্ছিমপ্পমাণাদিং যং কিঞ্চি পটং, দণ্ডপটঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.
৫৮২. অধিট্ঠাতুন্তি পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং. ঠপিতেতি অনধিট্ঠায ঠপিতে. মহাপচ্চরিযং পন ‘‘অনাপত্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) আহ. নত্থি দোসতাতি দোসো এৰ দোসতা. ‘‘অত্তনো সন্তকভাৰতো মোচেত্ৰা ঠপিতং সন্ধায মহাপচ্চরিযং অনাপত্তি ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি. ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. ‘‘ইদং ভেসজ্জস্স, মাতুযা’’তি ৰিভজিত্ৰা সসন্তকভাৰতো মোচিতে অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. হোতি চেত্থ –
‘‘যং ৰত্থং ভিক্খুনা লদ্ধং, কতং মাতাদিসন্তকং;
নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি, তমাহু ৰিনযঞ্ঞুনো’’তি.
৫৮৩. ৰস্সমাসে চতুরোতি ৰস্সানে চতুরো মাসে, অধিট্ঠানকিরিযায চত্তারো মাসে অৰিচ্ছেদোতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. ৰস্সিকে চত্তারো মাসে নিৰাসেতব্বা সাটিকা ৰস্সিকসাটিকা.
৫৮৪. কণ্ডুং পটিচ্ছাদেতীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি, কণ্ডুরোগাতুরস্স ভিক্খুনো তপ্পটিচ্ছাদনত্থমনুঞ্ঞাতচীৰরস্সেতমধিৰচনং. হোন্তি চেত্থ –
‘‘মাতিকট্ঠকথাযস্সা, কণ্ডুচ্ছাদিকসাটিযা;
ন কালাতিক্কমে ৰুত্তং, অধিট্ঠানৰিৰট্টনং.
অধিট্ঠানপহানঙ্গে-সু ৰুত্তত্তা ৰিসেসতো;
ৰীমংসিতব্বং ৰিঞ্ঞূহি, তত্থ যং কারণং সিযা’’তি.
৫৮৬. ‘‘অসম্মুখে এতন্তি চা’’তি ৰচনেনেৰ সম্মুখে ‘‘ইম’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ৰিচক্খণো পচ্চুদ্ধরেয্যাতি যোজনা.
৫৮৭. অধিট্ঠিতন্তি অধিট্ঠানং.
৫৮৮. ইতি সব্বমিদন্তি এৰং ৰুত্তং ইদং তিচীৰরাদীনং পমাণাদিসব্বৰিধানং. তেচীৰরিকভিক্খুনোতি তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিততেচীৰরিকস্স ৰিনযতেচীৰরিকস্স. তিণ্ণং চীৰরানং সমাহারো তিচীৰরং, তিণ্ণং তিচীৰরানং সমাহারোতি ‘‘তিতিচীৰর’’ন্তি ৰত্তব্বে একদেসসরূপেকসেসনযেন ‘‘তিচীৰর’’ন্তি নৰচীৰরানি সঙ্গহিতানি, তিচীৰরে নিযুত্তো তেচীৰরিকোতি ৰিনযতেচীৰরিকো ৰুচ্চতি. ধুতঙ্গতেচীৰরিকস্সাপি তিচীৰরে ইদমেৰ ৰিধানন্তি সোপি সঙ্গয্হতি. অঞ্ঞেসু ৰা পন ছসু চীৰরেসু পরিক্খারচোল়ং একং অংসকাসাৰমেৰ ৰট্টতি. তথা ৰত্ৰাৰাতি ‘‘ইমং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নযেন ৰত্ৰা. তং পরিক্খারচোল়ং. পরিক্খারচোল়মস্স অত্থি, তত্থ ৰা নিযুত্তোতি পরিক্খারচোল়িকো.
৫৮৯. ‘‘তিচীৰরং পন পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি, ন ৰট্টতী’’তি অনুযোগং কত্ৰা ‘‘ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথায ৰুত্তত্তা ইধ ‘‘তিচীৰর’’ন্তি চীৰরত্তযমেৰ ৰুত্তং. ‘‘সুখপরিহারত্থং একম্পি ৰিকপ্পেতব্ব’’ন্তি ৰচনতো একদেসে সমুদাযোপচারৰসেন একম্পি ৰিকপ্পেতব্বমেৰ হোতি.
পরিক্খারচোল়ং কাতুম্পি ৰট্টতীতি বদ্ধসীমতো বহি ৰসন্তেন এককেন তেচীৰরিকেন অন্তোঅরুণে অসতিযা তীসু চীৰরেসু হত্থপাসে অকতেসু নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং হোতীতি, ৰিনযকম্মং কাতুং সভাগপুগ্গলানং দুল্লভত্তা চ সুখপরিহারত্থং তীসু একং ৰা সব্বানি এৰ ৰা তিচীৰরনামেন কতাধিট্ঠানানি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠাতুম্পি ৰট্টতীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰং অগ্গহেত্ৰা ‘‘সচে তিচীৰরং পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানং লভেয্য, উদোসিতসিক্খাপদে পরিহারো নিরত্থকো ভৰেয্যা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰুত্তং মহাপদুমত্থেরস্স মতং দস্সেতুমাহ ‘‘এৰং চুদোসিতে’’তিআদি. এৰং চেতি এৰং তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠহিত্ৰা পরিহরিতুং ৰট্টতি চে. উদোসিতেতি ইমস্স সিক্খাপদস্স অনন্তরে দুতিযকথিনসিক্খাপদে. ৰুত্তো পরিহারোতি ‘‘এককুলস্স গামো হোতি পরিক্খিত্তো চ. অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোগামে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (পারা. ৪৭৮) নযেন পদভাজনাৰসানে ৰুত্তো, ইধ চ ‘‘গামাদীসু পদেসেসূ’’তিআদিনা নযেন অনন্তরং ৰক্খমানো তিচীৰরস্স পরিহরণৰিধি. নিরত্থকোতি পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠিতচীৰরস্স তেন ৰিধিনা তিচীৰরং অপরিহরন্তস্সাপি ভিক্খুনো অনাপত্তিভাৰতো নিপ্পযোজনোতি অত্থো.
৫৯০. তপ্পরিহরিতুমাহ ‘‘ন’’ইচ্চাদি. ন নিরত্থকোতি যোজনা. হেতুং দস্সেতুমাহ ‘‘তেচীৰরিকস্সেৰা’’তিআদি. যো তিচীৰরনামেন অধিট্ঠানং অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা সতিং উপট্ঠপেত্ৰা অন্তোঅরুণে চীৰরং হত্থপাসতো অমোচেত্ৰা অরুণং উট্ঠাপেতি, তাদিসস্স তেচীৰরিকস্সেৰ তস্মিং সিক্খাপদে উদোসিতপরিহারস্স ভগৰতা দেসিতত্তাতি অত্থো. যস্মা তাদিসস্সেৰ তেচীৰরিকস্স উদোসিতসিক্খাপদে পরিহারো ৰুত্তো, তস্মা. তং সব্বম্পীতি তং নৰৰিধং সব্বম্পি চীৰরং. পরিক্খারচোল়স্সাতি পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠহিত্ৰা চীৰরং পরিভুঞ্জিতুকামস্স পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি.
৫৯১. ইমিনা উদোসিতপরিহারস্স অনিরত্থকভাৰং সাধেত্ৰা ইদানি ‘‘তিচীৰরং পরিক্খারচোল়নামেনাপি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতী’’তি ইমস্স অধিকত্থস্স মহাকারুণিকেন অনুঞ্ঞাতভাৰে কিরিযন্তরানুজাননসঙ্খাতঅধিকৰচনস্স ঞাপকহেতুভাৰং দস্সেতুমাহ ‘‘অধিট্ঠেতী’’তিআদি. ইমস্মিংযেৰ সিক্খাপদে অনাপত্তিৰারে ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৰিকপ্পেতী’’তি পাঠে অনাপত্তিভাৰে ‘‘অধিট্ঠেতী’’তি এত্তকেনেৰ পরিযত্তে (পারা. ৪৬৯) ‘‘ৰিকপ্পেতী’’তি কিরিযন্তরানুজাননেন পকারন্তরেনাপি দোসো নত্থীতি অধিপ্পাযস্স ৰিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো.
৫৯২. এৰং করোন্তস্সাতি তিচীৰরনামেন অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠহন্তস্স. ইদানি অতিপ্পসঙ্গং দস্সেতুকামস্স চোদকস্স অধিপ্পাযং দস্সেতুমাহ ‘‘এৰ’’ন্তিআদি. মূলাধিট্ঠানং পহায কাতব্বপ্পকারন্তরস্সাপি ৰিজ্জমানত্তা তিচীৰরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা মুখপুঞ্ছনাদিকং কত্ৰা অধিট্ঠহতোপি দোসো ন সিযাতি কস্মা নাপজ্জতীতি অত্থো. নইতি অতিপ্পসঙ্গনিৰারণে.
৫৯৩. কিচ্চৰিধানতোতি তেসং মুখপুঞ্ছনাদীনং অত্তনো অত্তনো কিচ্চস্স সাধনতো, তাদিসং কিচ্চৰিসেসাপেক্খং ৰিনা তংতংনামেন অধিট্ঠাতুং ন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অকিচ্চস্সাতি মুখপুঞ্ছনাদিকিচ্চরহিতস্স. অধিকস্সাতি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পঠমং অধিট্ঠানস্স ৰিজহিতত্তা অতিরেকস্স. অস্সাতি তিচীৰরস্স. অধিট্ঠানং তু যুজ্জতীতি দসাহং অনতিক্কমিত্ৰা পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠানং পন যুজ্জতি.
৫৯৪. নিধানস্স মুখং উপাযোতি নিধানমুখং, অন্তরৰাসকাদিতংতংচীৰরনামেন অধিট্ঠানতো অতিরেকং যং কিঞ্চি চীৰরং যথা ঠপিতং আপত্তিং ন করোতি, তথা নিধানস্স উপাযোতি অত্থো. এতং পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানং. মহাপচ্চরিযন্তি ব্রাহ্মণতিস্সভযে ভিক্খুসঙ্ঘং জম্বুদীপং নেতুং সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স আণত্তিযা ৰিসুকম্মেন নিম্মিতমহাপচ্চরিযং নিসীদিত্ৰা লিখিতত্তা তংনামকাযং ৰিনযট্ঠকথাযং, ‘‘মহাপচ্চরিযাদিসূ’’তিপি লিখন্তি.
৫৯৫. পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠানৰিধানস্স ৰুত্তপ্পমাণং কতমন্তি আহ ‘‘চীৰর’’ন্তিআদি. ‘‘নিদানে উপ্পত্তিতো’’তি পদচ্ছেদো. ‘‘চীৰরং পরিপুণ্ণ’’ন্তি নিদানে ‘‘তিচীৰরং সম্পুণ্ণং ৰিজ্জতি, ইদমতিরেকচীৰরং কিং কাতব্ব’’ন্তি ভিক্খূহি ভগৰতো আরোচিতৰত্থুম্হি. উপ্পত্তিতোতি পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানস্স উপ্পন্নত্তা, অনুঞ্ঞাতত্তাতি অত্থো. ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পরিপুণ্ণং হোতি তিচীৰরং, অত্থো চ হোতি পরিস্সাৰনেহিপি থৰিকাহিপি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অনুজানামি ভিক্খৰে পরিক্খারচোল়ক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৭) এত্থ পাল়িযং এৰং ৰিপ্পৰাসসুখত্থং নামেনাধিট্ঠিততিচীৰরং অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠাতুং ৰট্টতীতি সাধনেন তদেকসাধনত্তা এৰ একম্পি চীৰরং ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তমেৰ হোতি. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘এৰঞ্চ সতি যো তিচীৰরে একেন চীৰরেন ৰিপ্পৰসিতুকামো হোতি, তস্স তিচীৰরাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিপ্পৰাসসুখত্থং ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯).
৫৯৬-৮. এত্তাৰতা কপ্পিযচীৰরঞ্চ তত্থ কত্তব্বঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অকপ্পিযচীৰরং দস্সেতুমাহ ‘‘কুসৰাকাদী’’তিআদি. কুসন্তি দব্বতিণং. ৰাকন্তি রুক্খাদীনং ৰাকং. আদি-সদ্দেন ফলকং গহিতং, চীর-সদ্দো চীৰরপরিযাযো, ইমস্মিং কুসাদযো গন্থেত্ৰা কতে চীৰরেযেৰ ৰত্ততি. কেসজং কম্বলন্তি মনুস্সকেসেহি ৰীতকম্বলঞ্চ. ৰালজং কম্বলন্তি অস্সৰালচমরৰালেহি ৰীতকম্বলঞ্চ. উলূকপক্খন্তি কোসিযসকুণপত্তং. ইধ পন তং গন্থেত্ৰা কতচীৰরমেৰ গহেতব্বং. অজিনক্খিপেতি অজিনদীপিচম্মে. ‘‘ধারযতো থুল্লচ্চয’’ন্তি পচ্চেকং সম্বন্ধো.
কদলিদুস্সেতি কদলিৰাকমযৰত্থে. এরকদুস্সেতি এরকমযৰত্থে. অক্কদুস্সেতি অক্কদণ্ডে ৰা তেসং সুত্তানি ৰা গহেত্ৰা কতৰত্থে. পোত্থকেতি মকচিৰাকমযৰত্থে. তিরীটে ৰাতি এৰংনামকে রুক্খতচে. ৰেঠনেতি সীসৰেঠনে. কঞ্চুকেতি কৰচে.
সব্বনীলকেতি কেৰলনীলকে. এস নযো মঞ্জেট্ঠাদীসু. মহানামরত্তেতি তনুপদুমদলৰণ্ণরত্তে. মহারঙ্গরত্তেতি সতপদিৰণ্ণরত্তে.
৫৯৯. অচ্ছিন্নদসকেতি অচ্ছিন্না দসা যস্স, তস্মিং চীৰরে. এস নযো দীঘদসেপি. ফলদসেতি ফলসদিসগন্থিতা দসা যস্স, তস্মিং. পুপ্ফদসেতি কণ্ণিকং বন্ধিত্ৰা ৰিকাসেত্ৰা কতা দসা যস্স, তস্মিং চীৰরেতি অত্থো. অচ্ছিন্নচীৰরস্সাতি নগ্গং কত্ৰা চোরেহি ৰিলুত্তচীৰরস্স. এত্থাতি কুসৰাকাদীসু, সব্বনীলাদীসু চ. কিঞ্চীতি একম্পি অকপ্পিযং নত্থি অননুলোমিকং নত্থি. ‘‘নগ্গেন এতেসু অকপ্পিযচীৰরেসু যংকিঞ্চি লদ্ধং, তেন হিরিকোপিনং পটিচ্ছাদেত্ৰা পচ্ছা কপ্পিযচীৰরে লদ্ধে তং অধিৰাসেত্ৰা ইদং অকপ্পিযচীৰরং পরিচ্চজিতব্বং. সব্বনীলকাদিৰত্থেসু লদ্ধেসু কপ্পিযরজনেন রজিত্ৰা, তং ৰণ্ণং নাসেত্ৰা ৰা কপ্পিযৰত্থানি উভযপস্সেসু অল্লিযাপেত্ৰা, পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰা নিৰাসেতুং ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং.
৬০০. ‘‘অন্তোদসাহ’’ন্তি ইদং ‘‘অধিট্ঠেতী’’তিআদীহি সব্বপদেহিপি যোজেতব্বং. ৰিস্সজ্জেতীতি অঞ্ঞস্স দেতি. ইধ দানং দুৰিধং সম্মুখাদানং, পরম্মুখাদানন্তি. পটিগ্গাহকং দিস্ৰা ‘‘ইদং তুয্হং দম্মী’’তি দানং সম্মুখাদানং নাম. পরম্মুখা ‘‘ইদং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি দিন্নং পরম্মুখাদানং. ‘‘ইদং ত্ৰং গণ্হাহী’’তি ৰা ‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰা ৰুত্তে ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি সচে ৰদতি, দানগহণদ্ৰযম্পি সুদ্ধং. ‘‘ইদং তৰ সন্তকং করোহি, তৰ সন্তকং হোতু, তৰ সন্তকং হোতী’’তি দাযকেন ৰুত্তে গণ্হন্তোপি ‘‘মম সন্তকং করোমি, মম সন্তকং হোতু, মম সন্তকং হোতী’’তি ৰদতি চে, দানং, গহণঞ্চ অসুদ্ধং হোতি. ‘‘তৰ সন্তকং করোহী’’তি ৰুত্তে পন ‘‘সাধু ভন্তে ময্হং গণ্হামী’’তি ৰত্ৰা গণ্হাতি, গহণং সুদ্ধং. ‘‘ইদং তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘অহং ন গণ্হামী’’তি ৰদতি, পুন ‘‘দিন্নং মযা, তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তে ইতরোপি পুন পটিক্খিপতি, তং চীৰরং কস্সচি অসন্তকত্তা দসাহাতিক্কমেনাপি নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি পচ্ছা তেসু দ্ৰীসু যো ইচ্ছতি, তেন অধিট্ঠায পরিভুঞ্জিতব্বন্তি সব্বমিদং অট্ঠকথায (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯ অত্থতো সমানং) ৰুত্তং.
অধিট্ঠিতচীৰরে অধিট্ঠানে ৰেমতিকেন অত্তনো ৰিমতিং পঠমং আৰি কত্ৰা ‘‘সচে অনধিট্ঠিতং, এৰং কতে কপ্পিযং হোতী’’তি চিন্তেত্ৰা নিস্সজ্জেত্ৰা ৰিনযকম্মং করোন্তস্স মুসাৰাদদোসো নাপজ্জতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ন হি এৰং জানাপেত্ৰা ৰিনযকম্মং করোন্তস্স মুসাৰাদো হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). ‘‘কেচি ‘তথা ৰেমতিকচীৰরং অঞ্ঞেন ৰিস্সাসেন গহেত্ৰা পুন দাতব্ব’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দর’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯ থোকং ৰিসদিসং) তত্থেৰ ৰুত্তং.
ৰিনস্সতীতি চোরাদীহি ৰিনস্সতি. ‘‘নস্সতি, ডয্হতি, অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তী’’তি ইমানিপি ৰিনাসপ্পকারত্তা ‘‘ৰিনস্সতী’’তি ইমিনাৰ সঙ্গয্হন্তি. তত্থ ‘‘নস্সতী’’তি ইদং চোরাদীহি হটং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘ৰিনস্সতী’’তি ইদং উন্দূরখাযিতাদিং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘ডয্হতী’’তি অগ্গিনা দড্ঢং সন্ধায. ৰিস্সাসেতি এত্থ সন্দিট্ঠো চ সম্ভত্তো চ আলপিতো চ জীৰতি চ গহিতে চত্তমনো হোতীতি পঞ্চঙ্গসমন্নাগতেন অত্তনি ৰিস্সাসেন অঞ্ঞেন গহিতেতি অত্থো. পকাসিতাতি ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতী’’তিআদিনা (পারা. ৪৬৯) নযেন ৰুত্তা.
৬০১. ইদং পন সমুট্ঠানং নামেন কথিনসমুট্ঠানং নামাতি অত্থো. ইদং কথিনসমুট্ঠানং নাম কাযৰাচতো চ কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. অতিরেকচীৰরভাৰস্স জাননচিত্তেন পণ্ণত্তিজাননচিত্তে অসতিপি আপত্তিসম্ভৰতো অচিত্তং. অনধিট্ঠানতো, অৰিকপ্পনতো চ অক্রিযং. কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ৰা চেতিযাদিং ৰন্দন্তো ৰা একাদসমং অরুণং উট্ঠাপেতি, কুসলচিত্তো আপজ্জতি, কলহাদিপসুতো ৰা ৰীতিক্কমং জানন্তো ৰা উট্ঠাপেতি, অকুসলচিত্তো আপজ্জতি, খীণাসৰো পন অসতিযা ৰা পণ্ণত্তিং অজানন্তো ৰা তথা করোন্তো অব্যাকতচিত্তো আপজ্জতীতি তিচিত্তং. ৰুত্তনযেন কম্মট্ঠানাদিমনুযুঞ্জন্তস্স সোমনস্সচিত্তসমঙ্গিনো সুখৰেদনা, উপেক্খাচিত্তসমঙ্গিনো উপেক্খাৰেদনা, কলহাদিপসুতস্স দোমনস্সচিত্তসমঙ্গিনো দুক্খৰেদনা হোতীতি তিৰেদনং. এস নযো উপরিপি এৰরূপে ঠানে যোজেতব্বো.
পঠমকথিনকথাৰণ্ণনা.
৬০২. গামাদীসু পদেসেসু তিপঞ্চসূতি তিচীৰরানি নিক্খিপিত্ৰা ৰিপ্পৰাসেন দোসং, উপ্পজ্জনট্ঠানঞ্চ দস্সেতুং ‘‘গামো একূপচারো’’তিআদিনা (পারা. ৪৭৭) নযেন পাল়িযং ৰুত্তগামনিৰেসনউদোসিতঅট্টমাল়পাসাদহম্মিযনাৰাসত্থখেত্তধঞ্ঞকর- ণআরামৰিহাররুক্খমূলঅজ্ঝোকাসসঙ্খাতেসু পন্নরসসু চীৰরনিক্খেপট্ঠানেসূতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ গামো নাম এককুটিকাদিগামো.
নিৰেসনং নাম গামতো বহি চতুসালাদিকো গেহো. তেনাহ গণ্ঠিপদে ‘‘গামনিৰেসনানং ৰিসেসং ৰদন্তা ‘পুন একপরিচ্ছেদং কত্ৰা নিৰেসিতা বহুগেহা নিৰেসনং নাম হোন্তী’তি ৰদন্তি, তস্মা ইদং নিৰেসনাদি সব্বং ‘গামতো বহী’তি গহেতব্ব’’ন্তি. ইদঞ্চ তত্থেৰ ৰুত্তং ‘‘নিৰেসনাদিকং অন্তোগামে চে হোতি, গামে ৰুত্তপরিহারস্সেৰ লব্ভনতো অন্তোগামতো বহী’তি গহেতব্ব’’ন্তি.
অট্ঠকথাযং ‘‘উদোসিতোতি যানাদীনং ভণ্ডানং সালা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৮২-৪৮৭) ৰুত্তসরূপং উদোসিতং নাম. ‘‘অট্টোতি পটিরাজাদিপটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৰিসেসো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৮২-৪৮৭) ৰুত্তসরূপো অট্টো নাম. ‘‘মাল়োতি এককূটসঙ্গহিতো চতুরস্সপাসাদো’’তি (পারা. অট্ঠ. ৪৮২-৪৮৭) ৰুত্তো এককণ্ণিকসঙ্গহিতো চতুরস্সগেহো মাল়ো নাম. পাসাদোতি দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৰাতি যানপ্পত্তি. সত্থন্তি জঙ্ঘসত্থসকটসত্থৰসেন দুৰিধো জনসমূহো, সো চ নিৰিট্ঠানিৰিট্ঠৰসেন পচ্চেকং দুৰিধো. তত্থ নিৰিট্ঠে ৰতিআদিপরিক্খেপোপি হোতেৰ.
খেত্তন্তি যৰখেত্তাদিখেত্তং. ধঞ্ঞকরণং খলং. আরামো পুপ্ফারামো, ফলারামো চ. ৰিহারোতি একম্পি সেনাসনং ৰুচ্চতি. ‘‘রুক্খো নাম যং মজ্ঝন্তিকে কালে সমন্তা ছাযা ফরতী’’তি (পারা. ৪৯৪) ৰুত্তপ্পমাণপরিচ্ছন্নো রুক্খো. অজ্ঝোকাসো নাম সত্তব্ভন্তরো, সো ৰিঞ্চাটৰিআদিঅগামকারঞ্ঞে চ মচ্ছবন্ধানং অগমনপথে সমুদ্দদীপে চ লব্ভতি. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথো নাম উদকপিট্ঠিযা গন্ত্ৰা পুন তদহেৰ গেহং আগন্তুং অসক্কুণেয্যতায দূরো সমুদ্দপ্পদেসো ৰুচ্চতি.
অযং গামাদিকো পচ্চেকং একূপচারো, নানূপচারোতি দুৰিধো. তত্থ অজ্ঝোকাসং ৰিনা গামাদিকো তংতংরাজাদিসামিককুলানং একত্থনানত্থৰসেন এককুলসন্তকো চে হোতি, একূপচারো. নানাকুলসন্তকো চে, নানূপচারো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘গামো একূপচারো নাম এককুলস্স গামো হোতী’’তিআদি (পারা. ৪৭৮). অট্ঠকথাযম্পি ৰুত্তং ‘‘এককুলস্স গামোতি একস্স রঞ্ঞো ৰা ভোজকস্স ৰা গামো’’তি চ ‘‘নানাকুলস্স গামোতি নানারাজূনং ৰা ভোজকানং ৰা গামো ৰেসালীকুসিনারাদিসদিসো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৭৯) চ.
এককুলেন কারাপিতো ৰিহারো একূপচারো, নানাকুলেহি কারাপিতো নানূপচারো হোতি. যথাহ গণ্ঠিপদে ‘‘ৰিহারে এককুলনানাকুলৰোহারো কারাপকানং ৰসেন ৰুত্তো’’তি. অজ্ঝোকাসে পন উপচারভেদো অব্ভন্তরৰসেন ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্চেতং পাল়িযং ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচারো নাম অগামকে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা একূপচারো. ততো পরং নানূপচারো’’তি. ইধ একং অব্ভন্তরং অট্ঠৰীসতিরতনং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘একং অব্ভন্তরং অট্ঠৰীসতিহত্থ’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৮৯). এৰং সঙ্খেপতো ৰুত্তসরূপপ্পভেদানি পন্নরস ঠানানি দস্সেতুমাহ ‘‘গামাদীসু পদেসেসু তিপঞ্চসূ’’তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পাল়িঅট্ঠকথাৰণ্ণনতো ৰেদিতব্বো.
‘‘তিচীৰরেন ৰিপ্পৰাসেয্যাতি সঙ্ঘাটিযা ৰা উত্তরাসঙ্গেন ৰা অন্তরৰাসকেন ৰা. অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা’’তি (পারা. ৪৭৬, ৪৭৮) ৰচনতো এত্থ তিচীৰরন্তি তিণ্ণং চীৰরানমঞ্ঞতরমেৰ চীৰরং ৰত্তব্বং. একরত্তন্তি ৰিপ্পৰাসকিরিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. অপি-সদ্দেন কিং পন দিরত্তাদিকন্তি দস্সেতি.
সঙ্ঘসম্মুতিযা ৰিনাতি তিচীৰরং পরিহরিতুং অসমত্থেন গিলানেন ভিক্খুনা সঙ্ঘং ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘অহং ভন্তে গিলানো, ন সক্কোমি তিচীৰরং আদায পক্কমিতুং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসসম্মুতিং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং যাচিতেন সঙ্ঘেন তস্স ঞত্তিদুতিযায কম্মৰাচায দিন্নং অৰিপ্পৰাসসম্মুতিং ৰিনাতি ৰুত্তং হোতি. তথা লদ্ধসম্মুতিকস্স গিলানস্স ভিক্খুনো তস্মিং গেলঞ্ঞে অৰূপসন্তে ৰা ৰূপসন্তেপি চীৰরনিক্খেপট্ঠানং আগমনকালে ৰা উপ্পন্নে অঞ্ঞেপি রোগে অৰূপসন্তে তাযযেৰ সম্মুতিযা ন দোসো.
৬০৩. ভিক্খুনোতি অলদ্ধসম্মুতিকস্স ভিক্খুনো. তেন চীৰরেন. ৰিপ্পৰত্থুং ন ৰট্টতীতি ৰিনা ৰসিতুং ন ৰট্টতি. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘এককুলস্স গামো হোতি পরিক্খিত্তো চ, অন্তোগামে চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা অন্তোগামে ৰত্থব্বং. অপরিক্খিত্তো হোতি, যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘরে ৰত্থব্বং, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্বং. নানাকুলস্স গামো হোতি পরিক্খিত্তো চ, যস্মিং ঘরে চীৰরং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘরে ৰত্থব্বং সভাযে ৰা দ্ৰারমূলে ৰা, হত্থপাসা ৰা ন ৰিজহিতব্ব’’ন্তিআদিনা (পারা. ৪৭৮) নযেন পাল়িযা ৰুত্তট্ঠানতো বহি অরুণং উট্ঠাপেতুং ন ৰট্টতীতি ৰুত্তং হোতি.
ইমস্মিং পাঠে ‘‘পরিক্খিত্তো’’তি ইদং পাকারেন ৰা ৰতিযা ৰা পরিখায ৰা পরিক্খিত্তং সন্ধায ৰুত্তং. হত্থপাসা ৰাতি এত্থ হত্থপাসা নাম অড্ঢতিযরতনং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তং ঘরং সমন্ততো হত্থপাসা ন ৰিজহিতব্বং, অড্ঢতেয্যরতনপ্পমাণা পদেসা উদ্ধং ন ৰিজহিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৭৭-৪৭৮).
ৰিপ্পৰসন্তস্স কো দোসোতি আহ ‘‘হোতি…পে… অরুণুগ্গমে’’তি. অনুঞ্ঞাতট্ঠানতো হি বহি চীৰরেন ৰিনা অরুণং উট্ঠাপেন্তস্স তং চীৰরং নিস্সজ্জিতব্বং হোতি, তংহেতুকা পাচিত্তিযাপত্তিপি হোতীতি অত্থো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘নিস্সজ্জিত্ৰা…পে… ৰিঞ্ঞুনা’’তি.
৬০৪. ন্হাযন্তস্সেৰাতি চীৰরস্স হত্থপাসতো দূরে নহাযন্তস্সেৰ, অনাদরে সামিৰচনং.
৬০৬. অচ্ছিন্নং ৰিলুত্তং চীৰরং যস্স সো অচ্ছিন্নচীৰরো, ভিক্খু, তস্স ঠানং অচ্ছিন্নচীৰরট্ঠানং, তস্মিং.
৬০৭. নিৰাসেত্ৰাতি এত্থ ‘‘অন্তরৰাসক’’ন্তি চ গহেত্ৰাতি এত্থ ‘‘ইতরানী’’তি চ সেসো. ইদঞ্চ গন্তব্বট্ঠানে, আসন্নে মগ্গে চ মনুস্সসম্বাধে অসতি কত্তব্বদস্সনং. ইতরত্থ নিৰাসেত্ৰা, পারুপিত্ৰা চ সঙ্ঘাটিং অংসে কত্ৰাৰ গন্তব্বং হোতি. ৰিহারে সভাগেসু অলব্ভমানেসু আসনসালম্পি গন্ত্ৰা সভাগস্স সন্তিকে ৰিনযকম্মং কত্তব্বন্তি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৯৫ অত্থতো সমানং) ৰুত্তং. ‘‘নিস্সজ্জিত্ৰা’’তি ইমিনা ‘‘ইদং মে ভন্তে চীৰরং রত্তিৰিপ্পৰুত্থং অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিযা নিস্সগ্গিযং, ইমাহং সঙ্ঘস্স নিস্সজ্জামী’’তি সঙ্ঘে ৰা ‘‘ইদং মে ভন্তে চীৰরং…পে… অহং আযস্মন্তানং নিস্সজ্জামী’’তি তিণ্ণং, দ্ৰিন্নং ৰা সন্তিকে ৰা ‘‘ইদং মে আৰুসো…পে… ইমাহং আযস্মতো নিস্সজ্জামী’’তি একস্স সন্তিকে ৰা ৰত্ৰা নিস্সজ্জিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিঞ্ঞুনাতি এৰং নিস্সগ্গিযৰত্থুনিস্সজ্জনাদিনানপ্পকারৰিধিজাননকেন ঞাণৰতাতি অত্থো.
৬০৮. তং নিস্সগ্গিযচীৰরং.
৬০৯. ‘‘অদেন্তস্স চ নিস্সট্ঠং দুক্কট’’ন্তি ইমিনা ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন আপত্তি পটিগ্গহেতব্বা, নিস্সট্ঠচীৰরং দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা ইমং ৰিধিং জাননতায ব্যত্তেন যথাৰিধিং কাতুং সমত্থতায পটিবলেন খন্ধকে (চূল়ৰ. ২৩৯) আগতনযেন আপত্তিং পটিগ্গহেত্ৰা নিস্সট্ঠচীৰরং হত্থেন গহেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা সচে সঙ্ঘো হোতি, ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, ইদং চীৰরং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো নিস্সগ্গিযং সঙ্ঘস্স নিস্সট্ঠং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্যা’’তি, সচে তযো হোন্তি, ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা, ইদং চীৰরং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো নিস্সগ্গিযং আযস্মন্তানং নিস্সট্ঠং, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, আযস্মন্তা ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্যু’’ন্তি, সচে এককো হোতি, ‘‘ইমং চীৰরং আযস্মতো দম্মী’’তি দাতব্বং, নিস্সট্ঠচীৰরং ‘‘অত্তনোযেৰ দিন্ন’’ন্তি সুদ্ধসঞ্ঞায গহেত্ৰা অদেন্তস্স দুক্কটং হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
তস্স সন্তকভাৰং ঞত্ৰা লেসেন ৰিলুম্পন্তস্স পন ভণ্ডগ্ঘৰসেন দুক্কটথুল্লচ্চযপারাজিকাপত্তিযো হোন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তস্স সন্তকভাৰং পন ঞত্ৰা লেসেন অচ্ছিন্দন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা কারেতব্বো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). পরিযাপুতন্তি ‘‘ন ভিক্খৰে নিস্সট্ঠচীৰরং ন দাতব্বং, যো ন দদেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৪৭০) পাল়িযং ৰুত্তন্তি অত্থো.
৬১০-১. থেরে দহরে চাতি এতেসু উভোসুপি মগ্গং গচ্ছন্তেসূতি যোজনা. ‘‘থেরে’’তি ইমিনা অনিস্সিতভাৰমাহ, ‘‘দহরে চা’’তি ইমিনা নিস্সিতভাৰং. ওহীনেতি ওসক্কিতে. সচে সো থেরো নিস্সযাচরিযো ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘গরু’’ন্তি. তস্মিং দহরে. ৰত্থন্তি তস্স হত্থে ঠিতচীৰরং. ন পস্সম্ভতীতি ধুরনিক্খেপং অকত্ৰা গমনে সউস্সাহত্তা নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ ‘‘মুহুত্ত’’ন্তিআদিমাহ.
৬১৪. পচ্চুদ্ধারে অন্তোযেৰারুণেতি ইমিনা সম্বন্ধো, দহরভিক্খুনো দূরভাৰঞ্চ অরুণুগ্গমনঞ্চ ঞত্ৰা চীৰরস্স অনিস্সগ্গিযত্থং তস্স হত্থে ঠিতভাৰং সল্লক্খেত্ৰা পুরারুণা পচ্চুদ্ধরেতি অত্থো. ৰিস্সজ্জেতীতি অঞ্ঞস্স দেতি. ৰিনস্সতীতি চোরাদীহি নস্সতি.
দুতিযকথিনকথাৰণ্ণনা.
৬১৬. অকালচীৰরন্তি ‘‘অকালচীৰরং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্নং, কালেপি আদিস্স দিন্ন’’ন্তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো অনত্থতকথিনে ৰিহারে ‘‘চীৰরমাসো’’তি যো পুব্বকত্তিককাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ অপরকত্তিকপুণ্ণমী, তাৰ মাসো ৰুচ্চতি, ততো পরেসু একাদসসু মাসেসু উপ্পন্নঞ্চ অত্থতকথিনে ৰিহারে যো চীৰরমাসো, হেমন্তা চ চত্তারো মাসাতি পঞ্চমাসতো বহি সত্তসু মাসেসু উপ্পন্নঞ্চ অত্থতকথিনে পঞ্চ মাসা যথাপরিচ্ছিন্নকালে সঙ্ঘস্স চ ‘‘ইদং অকালচীৰরং দম্মী’’তি পুগ্গলস্স চ ‘‘ইদং তুয্হং দম্মী’’তি দিন্নঞ্চেতি ইদং অকালচীৰরন্তি অত্থো. ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি সেসো, ‘‘উপ্পজ্জেয্য সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা পংসুকূলতো ৰা অত্তনো ৰা ধনেনা’’তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো সঙ্ঘস্স ৰা ‘‘ইদং সুত্তন্তিকগণস্স দেম, ইদং আভিধম্মিকগণস্স দেমা’’তিআদিনা নযেন গণস্স ৰা দিন্নতো অত্তনো ৰস্সগ্গেন ৰা ঞাতিআদিতো ৰা সুসানাদিপংসুকূলখেত্ততো ৰা অত্তনো সন্তকেন সুত্তকপ্পাসাদিকপ্পিযৰত্থুতো ৰা উপ্পন্নচীৰরন্তি অত্থো.
মাসপরমং নিক্খিপেতি মাসো পরমং পমাণং এতস্স নিক্খিপনস্সাতি মাসপরমং, নিক্খিপনন্তি কিরিযাৰিসেসনং কাতব্বং, মাসপরমং নিক্খিপনং করেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৰা খিপ্পমেৰ কারেতব্বং, নো চস্স পারিপূরী, মাসপরমং তেন ভিক্খুনা তং চীৰরং নিক্খিপিতব্বং ঊনস্স পারিপূরিযা’’তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো এৰং উপ্পন্নং চীৰরং ইচ্ছন্তেন পটিগ্গহেত্ৰা সচে পহোতি, দসাহমনতিক্কামেত্ৰা কারেতব্বং. সচে নপ্পহোতি, ঊনস্স পরিপূরণত্থং মাসপরমং ঠপেতব্বন্তি অত্থো.
কদা এৰং নিক্খিপিতব্বন্তি আহ ‘‘সতি পচ্চাসাযা’’তি, ‘‘পচ্চাসা হোতি সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা পংসুকূলতো ৰা অত্তনো ৰা ধনেনা’’তি (পারা. ৫০০) ৰুত্তসঙ্ঘাদিতো অত্তনো ৰস্সগ্গাদিতো লভেয্য, তেন ‘‘ইমস্স ঊনে পরিপুণ্ণে কারেস্সামী’’তি পচ্চাসায সতি এৰং নিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. ততো উদ্ধংঠপেতুং ন ৰট্টতীতি মাসতো অতিরেককালং নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং হোতীতি অত্থো.
যদি এৰং ‘‘তদহুপ্পন্নে মূলচীৰরে পচ্চাসাচীৰরং উপ্পজ্জতি, দসাহা কারেতব্বং…পে… ৰীসে উপ্পন্নে মূলচীৰরে পচ্চাসাচীৰরং উপ্পজ্জতি, দসাহা কারেতব্ব’’ন্তি (পারা. ৫০০) কস্মা আহাতি? পচ্চাসাচীৰরস্স দসদিৰসে অতিক্কম্ম ঠপেতুং অযুত্তত্তা, মূলচীৰরস্স তগ্গতিকত্তা এৰং ৰুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘মূলচীৰরস্স উপ্পন্নদিৰসতো যাৰ ৰীসতিমো দিৰসো, তাৰ উপ্পন্নং পচ্চাসাচীৰরং মূলচীৰরং অত্তনো গতিকং করোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০০).
ততিযকথিনকথাৰণ্ণনা.
৬১৮-৯. ভিক্খুনিযা যো ধোৰাপেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো ভিক্খুনিসঙ্ঘে ঞত্তিচতুত্থায কম্মৰাচায, ভিক্খুসঙ্ঘে ঞত্তিচতুত্থায কম্মৰাচাযাতি অট্ঠৰাচিকায উপসম্পন্না ভিক্খুনী নাম. ভুত্তন্তি ভিক্খুনা অত্তনা পরিভুত্তং রজিতং আদিন্নকপ্পং, ‘‘পরিভোগং করিস্সামী’’তি অন্তমসো সীসং ঠপেত্ৰা সযনমত্তেনাপি পুরাণভূতং চীৰরন্তি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘রজিত্ৰা কপ্পং কত্ৰা একৰারম্পি নিৰত্থং ৰা পারুতং ৰা অন্তমসো পরিভোগসীসেন অংসে ৰা মত্থকে ৰা কত্ৰা মগ্গং গতো হোতি, উস্সীসকং ৰা কত্ৰা নিপন্নো হোতি, এতম্পি পুরাণচীৰরমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). ৰত্থন্তি কারিযে কারণোপচারৰসেন চীৰরমেৰ আহ.
অঞ্ঞাতিকাযাতি ‘‘অঞ্ঞাতিকা নাম মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অসম্বদ্ধা’’তি ৰচনতো অত্তনো ৰা তস্সা ৰা মাতু ৰা পিতু ৰা পরম্পরায যাৰ সত্তমা যুগা, এত্থন্তরে যেন কেনচি ঞাতকেন অসম্বদ্ধভাৰেন অঞ্ঞাতিকাযাতি অত্থো. যথা চাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পিতামহোযেৰ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুরিসা পিতামহগ্গহণেনেৰ গহিতা. এৰং যাৰ সত্তমো পুরিসো, তাৰ যা অসম্বদ্ধা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). আকোটাপেতীতি পহরাপেতি.
ততো ধোৰাপনাদিতো. নিস্সগ্গিযাপত্তীতি নিস্সগ্গিযস্স আপত্তি নিস্সগ্গিযাপত্তি, নিস্সগ্গিযস্স চীৰরস্স নামেন ৰিসিট্ঠা পাচিত্তিযাপত্তি হোতীতি অত্থো. ইদঞ্চ তিণ্ণং পযোগানং অন্তে আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা দস্সনং. তস্স নিযোগেন ধোৰনাদিং করোন্তিযা ভিক্খুনিযা তদত্থং সব্বপুব্বপযোগগণনায ভিক্খুনো দুক্কটং হোতীতি গহেতব্বো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যাৰ নং ধোৰিত্ৰা উক্খিপতি, তাৰ ভিক্খুনিযা পযোগে পযোগে ভিক্খুস্স দুক্কট’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). পঠমেনাতি তীণিপি কারাপেন্তস্স যং পঠমং কারাপেতি, তেনাতি অত্থো. দীপিতন্তি ‘‘অঞ্ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী পুরাণচীৰরং ধোৰাপেতি রজাপেতি আকোটাপেতি, নিস্সগ্গিযেন আপত্তি দ্ৰিন্নং দুক্কটান’’ন্তিআদিনা (পারা. ৫০৬) দেসিতং. ইমিনা নযেন দ্ৰে কারাপেন্তস্স পঠমেন নিস্সগ্গিযাপত্তি, দুতিযেন দুক্কটন্তি অযমত্থো সঙ্গয্হতি.
৬২০. ‘‘ধোৰনত্থায দেতী’’তি ইমিনা ‘‘ভুত্তং ৰত্থ’’ন্তি অধিকারতো লব্ভতি.
৬২১. সামণেরনিদ্দেসেপীতি ‘‘সামণেরা’’তি নিদ্দেসো নাম যস্স, তস্মিম্পি, অত্তনা পরিভুত্তং ৰত্থং ধোৰনত্থায দেতীতি যোজনা, অত্তনো পরিভুত্তং চীৰরং ধোৰনত্থায সামণেরস্স দেতীতি অত্থো. পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. উপসম্পজ্জাতি পুব্বকিরিযায ‘‘ধোৰতী’’তি অপরকিরিযা সামত্থিযা লব্ভতি.
৬২২. দহরানঞ্চ ভিক্খূনন্তি অত্তনো নৰকতরানং ভিক্খূনং. নিয্যাদিতে দিন্নে. এস নযোতি ‘‘একেন পাচিত্তিযং, অৰসিট্ঠেহি দ্ৰীহি ৰা একেন ৰা সব্বপযোগেসু দুক্কটং হোতী’’তি নযো.
৬২৩. চীৰরেতি পরিভুত্তচীৰরে.
৬২৪. ‘‘ধোৰনপ্পচ্চযাযেৰা’’তি ইমিনা ইতরদ্ৰযস্স তস্স অনাণত্তিযা কতত্তা ততো অনাপত্তিভাৰমাহ.
৬২৬. ঞাতিকাতি এত্থ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২-২৩, ৪২২; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯; মহানি. ২০৬; ধ. স. ১৩৫৫; ৰিভ. ৫১৮) ৰিয গাথাবন্ধৰসেন য-কারলোপো, ঞাতিকায ভিক্খুনিযাতি অত্থো. ‘‘ঞাতিকা অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো. পচ্চত্থরণন্তি মঞ্চপীঠে অত্থরিতব্বং পচ্চত্থরণচীৰরঞ্চ.
৬২৭. ‘‘ভিক্খুনীনং ৰসেনা’’তি ইদং ভিক্খুসঙ্ঘেপি উপসম্পন্না চে, পাচিত্তিযসম্ভৰা ৰুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্নায পন যথাৰত্থুকমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০৬). ভিক্খুনিসঙ্ঘে পঠমং উপসম্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা ভিক্খুসঙ্ঘে চে উপসম্পজ্জতি, কেৰলং ভিক্খুসঙ্ঘে উপসম্পন্নাতি ন ৰুচ্চতীতি তা ভগৰতি ধরমানে পঠমং পব্বজিতা পঞ্চসতা সাকিযানিযো ৰুচ্চন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্না নাম পঞ্চসতা সাকিযানিযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫০৬). ভিক্খুনো লিঙ্গে পরিৰত্তে তস্সেৰ উপসম্পন্নকম্মস্স অনুঞ্ঞাতত্তা সোপি গহেতব্বোযেৰ.
৬২৮. অৰুত্তা ধোৰতীতি ‘‘ইমং চীৰরং ধোৰা’’তি অৰুত্তা চীৰরং কিলিট্ঠং দিস্ৰা অৰত্ৰা ঠপিতট্ঠানতো চীৰরং গহেত্ৰা ৰা সযমেৰ ৰত্ৰা যাচনাদিনযেন ৰা অনাণত্তিযা চ গহেত্ৰা চীৰরধোৰনাদিং করেয্য চে. অপরিভুত্তং ৰাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অপরিভুত্তং চীৰরং. অঞ্ঞং ৰাতি উপাহনত্থৰিকপত্তত্থৰিকপোত্থকত্থৰিকমঞ্চপীঠাদিং যং কিঞ্চি পরিক্খারং.
পুরাণচীৰরধোৰাপনকথাৰণ্ণনা.
৬২৯. ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিমং উপাদায কিঞ্চি চীৰরং গণ্হতোতি যোজনা, এত্থ ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো’’তি চ ‘‘ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞিস্সা’’তি চ ‘‘একতোউপসম্পন্নায হত্থতো গণ্হাতী’’তি চ ৰক্খমানৰচনসামত্থিযা লব্ভমানতো পুব্বে ৰুত্তনযেন অঞ্ঞাতিকায উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নায ভিক্খুনিযা হত্থতো ৰিকপ্পনুপগরতনৰিদত্থিপ্পমাণৰত্থতো পট্ঠায যং কিঞ্চি চীৰরং গণ্হন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘আপত্তী’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি ‘‘নিস্সগ্গিযা পাচিত্তিযাপত্তী’’তি পকরণতো চ ‘‘নিস্সগ্গিযাপত্তী’’তি ৰক্খমানতো চ লব্ভতি. ঠপেত্ৰা পারিৰত্তকন্তি ‘‘পারিৰত্তকং পরিত্তেন ৰা ৰিপুলং, ৰিপুলেন ৰা পরিত্ত’’ন্তি (পারা. ৫১৪) ৰচনতো মহাপচ্চরিযং ‘‘অন্তমসো হরীতকখণ্ডেনাপী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫১৪) ৰুত্তত্তা চ হেট্ঠিমন্ততো হরীতকখণ্ডম্পি দত্ৰা গহেতব্বং তিচীৰরঞ্চ পারিৰত্তকং নাম হোতি, তং ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পরিৰত্তনং পরিৰত্তং, তং এতস্স অত্থীতি পারিৰত্তকং, কযৰিক্কযেন গহেতব্বং চীৰরন্তি অত্থো.
৬৩০. গহণত্থায পযোগেতি গণ্হিতুং হত্থপসারণাদিপ্পযোগে. পরিযাপুতন্তি ‘‘পটিগ্গণ্হাতি পযোগে দুক্কট’’ন্তি (পারা. ৫১২) দেসিতং.
৬৩১. অনুপসম্পন্নহত্থেতি ভিক্খুভিক্খুনিতো অঞ্ঞে সব্বে অনুপসম্পন্না গহিতা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন সিক্খমানাসামণেরসামণেরিউপাসকউপাসিকানং হত্থে পেসিতং পটিগ্গণ্হাতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫১২).
৬৩২. একতোতি এত্থ ভিক্খুনিসঙ্ঘতোতি গহেতব্বং. অঞ্ঞস্মিং পক্খে পাচিত্তিযমেৰ. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্নায পন পাচিত্তিযমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫১৩).
৬৩৩. ‘‘পারিৰত্তকং দস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা গণ্হাতি, দোসো ন ৰিজ্জতীতি যোজনা.
৬৩৪. অঞ্ঞং পরিক্খারন্তি থৰিককাযবন্ধনাদি অৰিকপ্পিযং ৰা অৰিকপ্পনুপগং ৰা পরিক্খারমেৰ গহেতব্বং. ৰিকপ্পনুপগং পন ন ৰট্টতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিকপ্পনুপগং পচ্ছিমচীৰরপ্পমাণং পন পটপরিস্সাৰনম্পি ন ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫১৪). চীৰরপটিগ্গণ্হনং কিরিযা, পারিৰত্তকস্স অদানং অকিরিযাতি কিরিযায চ অকিরিযায চ আপজ্জিতব্বতো ক্রিযাক্রিযং.
চীৰরপটিগ্গহণকথাৰণ্ণনা.
৬৩৫. ‘‘অঞ্ঞাতকং অপ্পৰারিত’’ন্তি পদচ্ছেদো. ‘‘গহপতিং ৰা গহপতানিং ৰা’’তি পাঠসেসো. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘অঞ্ঞাতকং গহপতিং ৰা গহপতানিং ৰা’’তি (পারা. ৫১৬, ৫১৮). পুব্বে ৰুত্তনযেন যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা সম্বদ্ধঞ্ঞাতিকতায অভাৰতো অঞ্ঞাতকং. ‘‘যং ময্হং গেহে অত্থি, তং পৰারেমী’’তিআদিনা নযেন অপ্পৰারিতং. ‘‘গহপতি নাম যো কোচি অগারং অজ্ঝাৰসতী’’তি (পারা. ৫১৯) পাল়িযং ৰুত্তং গহপতিং ৰা. ‘‘গহপতানী নাম যা কাচি অগারং অজ্ঝাৰসতী’’তি (পারা. ৫১৯) পাল়িযং ৰুত্তং ঘরণিং ৰাতি অত্থো.
হোতি নিস্সগ্গিযাপত্তীতি ‘‘অঞ্ঞত্র সমযা ৰিঞ্ঞাপেতি, পযোগে দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি (পারা. ৫১৯) পাল়িযং ৰুত্তেসু সব্বেসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটেন সদ্ধিং নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞত্র সমযাতি ‘‘তত্থাযং সমযো, অচ্ছিন্নচীৰরো ৰা হোতি ভিক্খু নট্ঠচীৰরো ৰা’’তি (পারা. ৫১৮) মাতিকায, ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরো নাম ভিক্খুস্স চীৰরং অচ্ছিন্নং হোতি রাজূহি ৰা চোরেহি ৰা ধুত্তেহি ৰা যেহি কেহিচি ৰা অচ্ছিন্নং হোতি. নট্ঠচীৰরো নাম ভিক্খুস্স চীৰরং অগ্গিনা ৰা দড্ঢং হোতি, উদকেন ৰা ৰূল়্হং হোতি, উন্দূরেহি ৰা উপচিকাহি ৰা খাযিতং হোতী’’তি (পারা. ৫১৯) পদভাজনে চ নিদ্দিট্ঠসরূপকালতো অঞ্ঞত্রাতি অত্থো.
৬৩৬. তিকপাচিত্তিযং ৰুত্তন্তি ‘‘অঞ্ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী, ৰেমতিকো, ঞাতকসঞ্ঞী অঞ্ঞত্র সমযা চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি (পারা. ৫২০) পাচিত্তিযত্তযং ভগৰতা ৰুত্তং. ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো. তত্থাতি তস্মিং ঞাতকে. ৰেমতিকস্সাতি ‘‘ঞাতকো নু খো, অঞ্ঞাতকো’’তি ৰেমতিকস্স. দ্ৰিকদুক্কটং তথেৰাতি যোজনা. ‘‘তথেৰা’’তি ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ইদং আকড্ঢতি, ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী, ৰেমতিকো অঞ্ঞত্র সমযা চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৫২০) দেসিতন্তি অত্থো.
৬৩৭-৮. সমযে ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি যোজনা. এত্থ ‘‘চীৰরং অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিত’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, যথাপরিচ্ছিন্নকালদ্ৰযতো অঞ্ঞতরস্মিং কালে অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতং চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. ঞাতকে ৰা পৰারিতেতি এত্থাপি ‘‘অত্তনো’’তি অজ্ঝাহারো, ‘‘সমযে’’তি ইমিনা যোজেতব্বং, অত্তনো ঞাতকপৰারিতে অসমযেপি চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থ ‘‘অত্তনো’’তি সেসো, অত্তনো ঞাতকে, পৰারিতে ৰা ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি যোজনা, অঞ্ঞং ভিক্খুং নিস্সায অত্তনো ঞাতকে ৰা পৰারিতে ৰা চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইতরং পক্খং দস্সেতি ‘‘তস্স ঞাতকে ৰা পৰারিতে ৰা’’তি. তস্সাতি ‘‘অঞ্ঞস্সা’’তি ৰুত্তস্স, ‘‘ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তী’’তি ইমিনা যোজেতব্বং. ৰাতি পুরিমৰিকপ্পাপেক্খং. যং সন্ধায চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেতি, তস্স ঞাতকে ৰা পৰারিতে ৰা তংযেৰ সন্ধায চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘অত্তনো ৰা ধনেনা’’তি ৰুত্তং অনাপত্তিঅঙ্গং উম্মত্তকাদিনোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্গয্হতি, অত্তনো সন্তকং সুত্তকপ্পাসাদিকং কপ্পিযৰত্থুং দত্ৰা গণ্হিতুকামতায অকপ্পিযৰোহারেন যাচন্তস্স চ অনাপত্তীতি অত্থো.
অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিকথাৰণ্ণনা.
৬৩৯. অপ্পৰারিতমঞ্ঞাতিন্তি এত্থ ‘‘গহপতিং ৰা গহপতানিং ৰা’’তি ইদং সামত্থিযা লব্ভতি. ততুত্তরিন্তি ততো সন্তরুত্তরপরমতো উত্তরিন্তি গহেতব্বং, ‘‘সন্তরুত্তরপরমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৰরং সাদিতব্ব’’ন্তি (পারা. ৫২৩) ৰুত্তত্তা অচ্ছিন্নচীৰরেন সাদিতব্বঅন্তরৰাসকউত্তরাসঙ্গমত্তেন অধিকন্তি অত্থো.
‘‘ততো চে উত্তরি সাদিযেয্যা’’তি (পারা. ৫২৩) ৰচনতো ‘‘সাদিযন্তস্সা’’তি ৰত্তব্বং, এৰং ৰত্তব্বে ‘‘ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি? অচ্ছিন্নচীৰরানং ভিক্খূনং ছব্বগ্গিযেহি ভিক্খূহি চীৰরৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিং ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে মোঘপুরিসা ন মত্তং জানিত্ৰা বহুং চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পারা. ৫২২) ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ গরহিত্ৰা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘সাদিতব্ব’’ন্তি এত্থ ৰিঞ্ঞাপেতব্বন্তি অত্থো হোতি, তেনেৰ ইমস্মিং পদভাজনে ‘‘ততো চে উত্তরি সাদিযেয্যাতি ততুত্তরি ৰিঞ্ঞাপেতী’’তি (পারা. ৫২৪) চ আপত্তিভেদসন্দস্সনট্ঠানে ‘‘অঞ্ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী ততুত্তরি চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তিআদিৰচনতো (পারা. ৫২৫) চ ৰুত্তং. যদি এৰং সিক্খাপদেযেৰ ‘‘সাদিতব্বং, সাদিযেয্যা’’তি চ উভযত্থ ‘‘ৰিঞ্ঞাপেতব্বং, ৰিঞ্ঞাপেয্যা’’তি চ কস্মা ন ৰুত্তন্তি? অচ্ছিন্নচীৰরভাৰং ঞত্ৰা অৰিঞ্ঞাপিতেপি অভিহরিত্ৰা দিয্যমানম্পি অধিৰাসেন্তেন এৰমেৰ সাদিতব্বন্তি ন ৰুত্তং. ইমস্সেৰ চ অধিকৰিঞ্ঞাপননিসেধনত্থং ৰদন্তেনাপি ‘‘তঞ্চে অঞ্ঞাতকো গহপতি ৰা গহপতানী ৰা বহূহি চীৰরেহি অভিহট্ঠুং পৰারেয্য, সন্তরুত্তরপরমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৰরং সাদিতব্ব’’ন্তি সাদিতব্বনিযমপ্পধানং ৰুত্তং. তস্মা অচ্ছিন্নচীৰরেন অত্তনা ৰা তং সন্ধায অঞ্ঞেন ৰা ৰিঞ্ঞাপেন্তেনপি অৰিঞ্ঞাপেন্তেপি দিয্যমানং সাদিযন্তেনাপি সন্তরুত্তরপরমতং নাতিক্কমিতব্বন্তি ইমস্মিং সিক্খাপদে সন্ধায ভাসিতত্থোতি সল্লক্খেতব্বন্তি এত্তকং ঞাপেতুং ‘‘সাদিযন্তস্সা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি ৰুত্তন্তি আচরিযাভিসন্ধি ৰেদিতব্বা.
৬৪০. ইদানি ৰিঞ্ঞাপনে চ অধিৰাসনে চ উভযত্থেৰ নিযমং দস্সেতুং ‘‘সচে তীণি নট্ঠানি হোন্তি, দ্ৰে সাদিতব্বানি. দ্ৰে নট্ঠানি, একং সাদিতব্বং. একং নট্ঠং, ন কিঞ্চি সাদিতব্ব’’ন্তি (পারা. ৫২৪) পদভাজনে ৰুত্তৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. ‘‘যস্স তীণিপি নট্ঠানি, দ্ৰে ৰা নট্ঠানি, একং ৰা নট্ঠ’’ন্তি সম্বন্ধিত্ৰা যথাক্কমং ‘‘তেন দ্ৰে সাদিতব্বানি, একং সাদিতব্বং, ন কিঞ্চিপি সাদিতব্ব’’ন্তি যোজনা কাতব্বা. যস্স তীণিপি চীৰরানি নট্ঠানি, বহু চ দিয্যতি, তেন দ্ৰেযেৰ চীৰরানি সাদিতব্বানি. দ্ৰে চীৰরানি নট্ঠানি, একং সাদিতব্বং. একঞ্চে নট্ঠং, ন সাদিতব্বং, অৰসিট্ঠং পচ্ছা ধম্মেন সমেন লদ্ধনীহারেন গহেতব্বন্তি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সেসং সভাগট্ঠানতো পরিযেসিস্সতী’’তি. ‘‘ভিক্খুনিযা পন পঞ্চসুপি নট্ঠেসু দ্ৰে সাদিতব্বানি, চতূসু নট্ঠেসু একং সাদিতব্বং, তীসু নট্ঠেসু কিঞ্চি ন সাদিতব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫২২-৫২৪) অট্ঠকথাযং ৰুত্তং.
৬৪১-২. সেসকং আহরন্তস্স অনাপত্তীতি ঞাতব্বন্তি যোজনা. এৰমুপরিপি যোজেতব্বং. চীৰরং যোজেত্ৰা অতিরেকং ৰত্থং পচ্চাহরিত্ৰা ‘‘দস্সামী’’তি বহুম্পি গহেত্ৰা গচ্ছন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অতিরেকম্পি তুম্হেযেৰ গণ্হথাতি দিন্নং গণ্হতোপি অনাপত্তি. ন অচ্ছিন্নকারণা দিন্নেতি যোজনা, অচ্ছিন্নচীৰরভাৰং অনুদ্দিস্স বহূনং চীৰরানং গহণনিমিত্তেনাপি অনাপত্তীতি অত্থো. এৰমেৰ ‘‘ন নট্ঠকারণা দেন্তী’’তি ইদম্পি দস্সিতমেৰ. অচ্ছিন্নচীৰরে নিস্সায ততুত্তরিচীৰরৰিঞ্ঞাপনৰত্থুম্হি ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা অনাপত্তিৰারে ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন গহিতং.
ততুত্তরিকথাৰণ্ণনা.
৬৪৩. কল্যাণকম্যতাহেতূতি সুন্দরস্স মহগ্ঘস্স কামতং পটিচ্চ চীৰরে ৰিকপ্পনং আপজ্জেয্যাতি যোজনা, ‘‘কীদিসেন তে ভন্তে চীৰরেন অত্থো’’তি পুব্বে অপ্পৰারিতো ‘‘আযতং ৰা হোতু ৰিত্থতং ৰা অপ্পিতং ৰা সণ্হং ৰা’’তি (পারা. ৫২৯) পদভাজনে ৰুত্তৰিসিট্ঠকপ্পং অধিকৰিধানং করোতীতি অত্থো. তস্স লাভা নিস্সগ্গিযং ভৰেতি তথা অপ্পৰারিতেন হুত্ৰা কতেন অধিকৰিধানেন নিপ্ফন্নচীৰরস্স লাভপ্পযোগেন দুক্কটনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযা হোন্তি.
৬৪৪. মহগ্ঘং …পে… ৰিঞ্ঞাপেতীতি ৰীসতিঅগ্ঘনকং চীৰরং দাতুকামম্হি উপাসকে, ‘‘অলং ময্হং এতেন, দসগ্ঘনকং ৰা অপ্পগ্ঘনকং ৰা দেহী’’তি ৰদতি.
৬৪৫. ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো.
পঠমোপক্খটকথাৰণ্ণনা.
৬৪৬. পঠমসিক্খাপদে একেন উপাসকেন পীল়া লদ্ধা, ইধ দ্ৰীহীতি এত্তকং নানাকরণং. সেসং পঠমসিক্খাপদসদিসমেৰাতি আহ ‘‘দুতিযো…পে… ৰিনিচ্ছযো’’তি. উপক্খটপদেন লক্খিতং সিক্খাপদং উপক্খটং, দুতিযঞ্চ তং উপক্খটঞ্চাতি দুতিযোপক্খটং, তস্মিং দুতিযোপক্খটে. অস্সাতি দুতিযোপক্খটস্স.
দুতিযোপক্খটকথাৰণ্ণনা.
৬৪৭. রঞ্ঞা ৰাতি রাজতো ৰা. রাজতো ভোগ্গং ভুঞ্জিতব্বং অস্স অত্থীতি ‘‘রাজভোগ্গো’’তি ৰুত্তো, রাজতো ভত্তৰেত্তনলাভিতো যতো কুতোচি দাযকা আভতন্তি সম্বন্ধো. ন চ ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযভাৰতো’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং. ইধ উত্তরিকরণীযং ‘‘তিক্খত্তু’’ন্তিআদিগাথায (ৰি. ৰি. ৬৭১) ৰক্খতি.
৬৪৮. চীৰরচেতাপন্নৰসেন অধিগতরজতাদি যেন কেনচি পরিযাযেনাপি ন সাদিতব্বন্তি দস্সেতুমাহ ‘‘রজতং ৰা’’তিআদি. ধৰলসভাৰতায রাজতীতি রজতং, সজ্ঝু. জাতং রূপং ৰণ্ণাযতনমেতস্সাতি জাতরূপং, সুৰণ্ণং. কিঞ্চীতি অপ্পমত্তকম্পি. অত্তনো ৰা অত্থায পরস্স ৰা অত্থায দিয্যমানং কিঞ্চি গণ্হিতুং ন ৰট্টতীতি যোজনা.
৬৪৯. অত্তনো পটিগ্গহণে আপত্তিযা রূপিযগহণসিক্খাপদে ৰক্খমানত্তা অঞ্ঞস্স অত্থায গহণে আপত্তিদস্সনত্থমাহ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তিআদি. তত্থ অঞ্ঞস্সত্থাযাতি অঞ্ঞস্স পুগ্গলস্স, গণস্স, সঙ্ঘস্স, চেতিযস্স, নৰকম্মস্স ৰা অত্থায. নিদ্দিট্ঠন্তি আহরিত্ৰা ‘‘ইমং গণ্হথা’’তি ৰুত্তং রজতং, জাতরূপং ৰা অঞ্ঞং ৰা যং কিঞ্চি নিস্সগ্গিযদুক্কটৰত্থুং পটিগ্গণ্হতো তস্স ভিক্খুনো দুক্কটং হোতীতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তন্তি যোজনা.
৬৫০-১. ৰুত্তমেৰত্থং সরূপতো ৰিভাৰেতুমাহ ‘‘নেত্ৰা’’তিআদি. নেত্ৰাতি আনেত্ৰা. অকপ্পিযং ভণ্ডন্তি ‘‘রজতং জাতরূপং ৰা’’তি যথাৰুত্তমেৰ অকপ্পিযভণ্ডং. ইত্থন্তি ৰক্খমানপ্পকারেন. ন চ ৰট্টতীতি এত্থ চ-কারেন ৰট্টতি চাতি অনুঞ্ঞাতং কতন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং –
‘‘সচে পন ‘নযিদং ভিক্খূনং সম্পটিচ্ছিতুং ৰট্টতী’তি পটিক্খিত্তে ‘ৰড্ঢকীনং ৰা কম্মকরানং ৰা হত্থে ভৰিস্সতি, কেৰলং তুম্হে সুকতদুক্কটং জানাথা’তি ৰত্ৰা তেসং হত্থে দত্ৰা পক্কমতি, ৰট্টতি. অথাপি ‘মম মনুস্সানং হত্থে ভৰিস্সতি, ময্হমেৰ ৰা হত্থে ভৰিস্সতি, কেৰলং তুম্হে যং যস্স দাতব্বং, তদত্থায পেসেয্যাথা’তি ৰদতি, এৰম্পি ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৫২. ৰিহারস্সাতি এত্থ ‘‘নৰকম্মস্সা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা ৰত্তব্বং গাথাবন্ধৰসেন ন ৰুত্তং.
৬৫৪. রজতং জাতরূপং ৰা সঙ্ঘস্সাতি এত্থ ‘‘চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জথাতি দিন্ন’’ন্তি সেসো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন কোচি বহুম্পি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং আনেত্ৰা ‘ইদং সঙ্ঘস্স দম্মি, চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জথা’তি ৰদতি, তং চে সঙ্ঘো সম্পটিচ্ছতি, পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি আপত্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). এৰং আভতং তস্মিং সঙ্ঘে যো কোচি ভিক্খু ‘‘নযিদং কপ্পতী’’তি সচে পটিক্খিপতি, ‘‘অযং সঙ্ঘস্স লাভন্তরাযং করোতী’’তি ৰদন্তস্সেৰ আপত্তি হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো হি তং চোদেতি, স্ৰেৰ সাপত্তিকো হোতি, তেন পন একেন বহূ অনাপত্তিকা কতা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). ইধ স্ৰেৰ সাপত্তিকোতি এত্থ ‘‘দুক্কটাপত্তিকোতি ৰুত্তং হোতী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ইমিস্সা গাথায ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি অলিখিত্ৰা ‘‘ভিক্খুনো’’তি চ লিখন্তি, তং ন সুন্দরং. ইদানি দস্সিতঅট্ঠকথাপাঠে ‘‘সঙ্ঘো সম্পটিচ্ছতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৰুত্তত্তা ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি পাঠো সুন্দরো.
৬৫৫. তল়াকস্সাতি ৰাপিযা. সস্সুপ্পত্তিনিদানতো তল়াকং খেত্তং, ততো তস্স গহণং ৰা পরিভোগো ৰা ন চ ৰট্টতীতি যোজনা. তল়াকস্স চাতি এত্থ চ-কারেন খেত্তৰত্থু সঙ্গহিতং. ন চ ৰট্টতীতি এত্থ চকারেন ৰট্টতি চাতি দস্সিতং হোতি.
৬৫৬. তং কতমন্তি আহ ‘‘চত্তারো’’তিআদি. সব্বম্পীতি তল়াকপোক্খরণিখেত্তাদি সব্বম্পি.
৬৫৮-৯. অপরিচ্ছিন্নভাগস্মিন্তি ‘‘ইমস্মিং ভূমিভাগে কতস্স কম্মেহি এত্তকো ভাগো দেয্যো’’তি এৰং পুব্বে অনিযমিতআযে ভূমিভাগে. অকতপুব্বং নৰসস্সং নাম. এত্তকং ভাগং দেথাতি এত্তকং কহাপণভাগং দেথ. উট্ঠাপেতীতি উপ্পাদেতি.
‘‘কসথ ৰপথা’’তি অকপ্পিযং ৰাচং ৰত্ৰাতি যোজনা. ৰপথাতি চাতি এত্থ চ-সদ্দো ইধ অৰুত্তং তংকত্তুযোগকালে ৰুচ্চমানং অকপ্পিযৰচনন্তরং সমুচ্চিনোতি. উপ্পাদিতঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো কহাপণং সমুচ্চিনোতি. সব্বন্তি তথা উপ্পাদিতকহাপণঞ্চ এৰং অকপ্পিযৰোহারেন উপ্পাদিতঞ্চাতি সব্বং.
৬৬০. কসথাদিকং ৰচনং অৰত্ৰা ‘‘এত্তিকায ভূমিযা এত্তকো নাম ভাগো’’তি ভূমিং যো চ পতিট্ঠাপেতি, তস্সেৰেতমকপ্পিযন্তি ৰক্খমানেন যোজেতব্বং. চ-সদ্দো ‘‘যো পনা’’তি ৰক্খমানপুগ্গলন্তরাপেক্খো.
৬৬১-২. ভূমিযা সযমেৰ পমাণস্স জাননত্থং তূতি যোজনা, ‘‘এত্তকে ভূমিভাগে অম্হেহি সস্সং কতং, এত্তকং নাম ভাগং গণ্হথা’’তি কসকেহি ৰুত্তে তেসং ৰচনং অসদ্দহিত্ৰা সযমেৰ খেত্তভূমিযা পমাণং ঞাতুকামতাযাতি অত্থো. তু-সদ্দো ইমমেৰ ৰিসেসং জোতেতি. যো পন মিনাতি, তস্সেৰেতমকপ্পিযন্তি ৰক্খমানেন যোজেতব্বং. রজ্জুযাপি চ দণ্ডেনাতি এত্থ পাদেনাপি মিনিতুং ন ৰট্টতীতি ৰদন্তি. ‘‘রক্খতী’’তিআদিকিরিযাপদেহিপি এৰমেৰ যোজেতব্বং.
খলে ঠত্ৰা রক্খতীতি ধঞ্ঞকরণে ঠত্ৰা অঞ্ঞে গণ্হিতুং অদত্ৰা পালেতি. কথং রক্খিতুং ৰট্টতি, কথং রক্খিতুং ন ৰট্টতীতি? তং পন ৰীহিং ‘‘ইদং ৰা এত্তকং ৰা মা গণ্হ, ইদং গহেতুং ন লব্ভতী’’তি ৰা ‘‘ইতো অপনেহি, ইধ পুঞ্জং করোহী’’তি ৰা এৰমাদিনা পযোগেন চে রক্খতি, তং অকপ্পিযং. সচে ‘‘মযি ঠিতে রক্খিতং হোতী’’তি রক্খতি, গণ্হন্তে ৰা পস্সিত্ৰা ‘‘কিং করোথা’’তি ভণতি, ৰট্টতি. রূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদে দ্ৰারং পিদহিত্ৰা রক্খন্তেন ৰসিতব্বন্তি হি ৰুত্তন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞস্মিম্পি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং ‘‘থেনেত্ৰা গণ্হন্তে সতি এতং ভো পৰত্তিং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কিং আরোচেস্সামীতি পটিপুচ্ছিতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তী’’তি. নীহরাপেতীতি এত্থাপি সচে পরিযাযেন ৰদতি, ৰট্টতীতি ৰদন্তি. তস্সেৰেতমকপ্পিযন্তি ইদং খেত্তমিননাদিং করোন্তেন লদ্ধব্বতো অঞ্ঞস্স অভিনৰুপ্পাদিতস্স অভাৰা অঞ্ঞেসং ৰট্টতীতি দ্ৰীসু গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং.
৬৬৩. ‘‘এত্তকেহি ৰীহীহি ইদং আহরথা’’তি ৰুত্তা সচে আহরন্তীতি যোজনা. এত্থ ‘‘তস্সেৰেতমকপ্পিয’’ন্তি ইদং ধঞ্ঞস্স ৰিচারিতত্তা ৰুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তস্সেৰ অকপ্পিযং. কস্মা? ধঞ্ঞস্স ৰিচারিতত্তা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৬৪. হিরঞ্ঞেনাতি কহাপণেন. ‘‘তমকপ্পিয’’ন্তি ইদং কহাপণানং ৰিচারিতত্তা ৰুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৰিচারিতত্তা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৬৫. পেসকারকদাসং ৰাতি পেসকারকসঙ্খাতং দাসং ৰা, পেসকারো তন্তৰাযো. আরামিকানং নামেন দেন্তেতি ‘‘আরামিকং দম্মি, ৰেয্যাৰচ্চকরং দম্মী’’তিআদিনা নযেন দেন্তে.
৬৬৬. খীরং দধি তক্কং সপ্পি নৰনীতন্তি পঞ্চগোরসা.
৬৬৭. অজিকাদীসূতি আদি-সদ্দেন মহিসং সঙ্গণ্হাতি.
৬৬৯. পটিসিদ্ধেপীতি পটিক্খিত্তেপি. মূলং দত্ৰাতি কপ্পিযভণ্ডমূলং দত্ৰা. কুক্কুটাদযো পন ‘‘সুখেন ৰসন্তূ’’তি অরঞ্ঞেযেৰ ৰিস্সজ্জেতব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুক্কুটসূকরে ‘সুখং জীৰন্তূ’তি অরঞ্ঞে ৰিস্সজ্জেতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). সূকরমযূরাদীসুপি লদ্ধেসু তেসং অনুরূপেযেৰ ৰিসযে ৰিস্সজ্জেতব্বা.
৬৭১. ‘‘তিক্খত্তু’’ন্তিআদিগাথায কো সম্বন্ধো? ‘‘রঞ্ঞা ৰা রাজভোগ্গেনা’’তিআদিগাথায সঙ্গহিতনযেন রাজরাজামচ্চব্রাহ্মণগহপতাদীসু যেন কেনচি অত্তনা ৰা চীৰরচেতাপন্নেন চীৰরং চেতাপেত্ৰা ‘‘ইত্থন্নামং ভিক্খুং চীৰরেন অচ্ছাদেহী’’তি ৰত্ৰা তং চীৰরচেতাপন্নসঙ্খাতং চীৰরমূলং দত্ৰা পহিতদূতেন ৰা ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইদং খো ভন্তে আযস্মন্তং উদ্দিস্স চীৰরচেতাপন্নং আভতং, পটিগ্গণ্হাতু আযস্মা চীৰরচেতাপন্ন’’ন্তি যদি ৰুচ্চেয্য, ভিক্খুনা ‘‘ন খো মযং আৰুসো চীৰরচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হাম, চীৰরঞ্চ খো মযং পটিগ্গণ্হাম কালেন কপ্পিয’’ন্তি ৰুত্তে সচে তেন ‘‘অত্থি পনাযস্মতো কোচি ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি ৰুত্তে চীৰরত্থিকেন ভিক্খুনা ‘‘এসো খো আৰুসো ভিক্খূনং ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি আরামিকে ৰা উপাসকে ৰা দস্সিতে যদি সো তস্স অত্তনা আহরিত্ৰা ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো চীৰরেন অত্থে সতি ইমিনা চীৰরং চেতাপেত্ৰা অচ্ছাদেহী’’তি ৰত্ৰা তং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘যং খো ভন্তে আযস্মা ৰেয্যাৰচ্চকরং নিদ্দিসি, সঞ্ঞত্তো সো মযা, উপসঙ্কমতু আযস্মা কালেন, চীৰরেন তং অচ্ছাদেস্সতী’’তি যদি ৰদেয্য, তেন চীৰরত্থিকেন ভিক্খুনা কিং কাতব্বন্তি ভগৰতা ৰুত্তন্তি আহাতি অযমিমিস্সা গাথায সম্বন্ধো.