পারাজিককথা

পঠমপারাজিককথাৰণ্ণনা

৬. এৰং পঞ্চহি গাথাহি রতনত্তযপণামাদিং দস্সেত্ৰা ইদানি যথাপটিঞ্ঞাতৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘তিৰিধে’’তিআদি. তত্থ ‘‘তিৰিধে’’তিআদিনা পঠমপারাজিকসিক্খাপদৰিনিচ্ছযং দস্সেতি. তিৰিধেতি ৰচ্চপস্সাৰমুখমগ্গানং ৰসেন তিপ্পকারে মগ্গেতি ইমিনা সম্বন্ধো. তিলমত্তম্পীতি তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতন্তি সম্বন্ধো. মগ্গেতি ৰচ্চপস্সাৰানং নিক্খমনদ্ৰারতায, অন্নপানপিত্তসেম্হাদীনং পৰেসননিক্খমনদ্ৰারতায চ মগ্গৰোহারগতে সরীরপ্পদেসে, অল্লোকাসেতি সম্বন্ধো. ‘‘মগ্গেসু তিলমত্তম্পি, তীসু সেৰনচেতনো’’তি ৰত্তব্বেপি ‘‘তিৰিধে’’তি পকারৰাচিৰিধসদ্দোপাদানেন সজাতিসঙ্গহৰসেন তীহি রাসীহি সঙ্গহেত্ৰা পভেদৰসেন তিংসৰিধো মগ্গো দস্সিতো হোতি.

সেয্যথিদং? পারাজিকৰত্থুভূতমুখাদিমগ্গানং নিস্সযভূতে সত্তে দস্সেতুং ‘‘তিস্সো ইত্থিযো মনুস্সিত্থী অমনুস্সিত্থী তিরচ্ছানগতিত্থী’’তিআদিনা (পারা. ৫৬) নযেন পাল়িযং দস্সিতমনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতিত্থীনং পচ্চেকং তিণ্ণং মগ্গানং ৰসেন নৰ মগ্গা, তথেৰ দস্সিতানং তিণ্ণং উভতোব্যঞ্জনকানং ৰসেন নৰ মগ্গা, তিণ্ণং পন পণ্ডকানং মুখমগ্গৰচ্চমগ্গানং ৰসেন পচ্চেকং দ্ৰে দ্ৰে মগ্গাতি ছ মগ্গা, তথা তিণ্ণং পন পুরিসানন্তি এৰং তিংসৰিধো হোতি.

সেৰনচেতনোতি সেৰনে মেথুনপযোগে চেতনা অস্সাতি ৰিগ্গহো, মেথুনরাগূপসংহিতায চেতনায সমন্নাগতোতি অত্থো. অল্লোকাসেতি তিংসমগ্গানমঞ্ঞতরে মগ্গে পকতিৰাতেন অসংফুট্ঠে অল্লপদেসে, ইমিনা বাহিরং পারাজিকক্খেত্তং ন হোতীতি দীপেতি. ৰিসেসনস্স ৰিসেসাপেক্খত্তা দুতিযগাথায ‘‘সসিক্খো সো’’তি পদদ্ৰযং আহরিত্ৰা ‘‘সেৰনচেতনো সসিক্খো সো ভিক্খূ’’তি যোজেতব্বং.

অঙ্গে সরীরে জাতন্তি অঙ্গজাতং, পুরিসনিমিত্তং. সতিপি অৰসেসসরীরাৰযৰানং তথাভাৰে রুল়্হিৰসেন তদেৰ তথা ৰুত্তং. পৰেসেন্তোতি দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিসঙ্খাতকাযিককিরিযং নিপ্ফাদেন্তো. পরাজিতোতি দুল্লভায খণসম্পত্তিযা লদ্ধব্বতো দুল্লভা লোকিযলোকুত্তরগুণসম্পত্তিসুখতো পরিহাপেত্ৰা কিলেসসপত্তেহি পরাজযমাপাদিতোতি অত্থো.

অযমেত্থ যোজনা – সসিক্খো সেৰনচেতনো তিৰিধে মগ্গে অল্লোকাসে অঙ্গজাতং তিলমত্তম্পি পৰেসেন্তো সো ভিক্খু পরাজিতো হোতীতি. এত্তাৰতা –

‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য, অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপি, পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি (পারা. ৪৪) –

ভগৰতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.

৭. এৰং ইমিস্সা গাথায অত্তূপক্কমমূলকং পারাজিকং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকা মনুস্সিত্থিং ভিক্খুস্স সন্তিকে আনেত্ৰা ৰচ্চমগ্গেন (পারা. ৫৮) অঙ্গজাতে অভিনিসীদেন্তী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং পরোপক্কমমূলকং পারাজিকঞ্চ দস্সেতুমাহ ‘‘পৰেসন’’ন্তিআদি. তত্থ পৰেসনন্তি ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি সুত্তপমত্তাদিমনুস্সিত্থিআদীনমঞ্ঞতরং আনেত্ৰা যথাৰুত্তমগ্গানমঞ্ঞতরং মগ্গং যথা পৰিসতি, তথা ভিক্খুনো অঙ্গজাতে অভিনিসীদাপনে সম্ভৰন্তং মগ্গপ্পৰেসনমাহ. পৰেসনং সাদিযন্তো সসিক্খো সোতি যোজনা. এত্থ ‘‘পৰেসনং সাদিযতি অধিৰাসেতি, তস্মিং খণে সেৰনচিত্তং উপট্ঠাপেতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫৮) অট্ঠকথাৰচনতো অগ্গতো যাৰ মূলং পৰেসেন্তেসু অস্সাদচিত্তং উপট্ঠাপেন্তো তঙ্খণেযেৰ সাসনতো চুতোতি অত্থো. পৰিট্ঠন্তিআদীসু পদেসুপি এৰমেৰ যোজনা.

পৰিট্ঠন্তি পৰিট্ঠক্খণো. ‘‘পৰিট্ঠ’’ন্তিআদিনা তায তায কিরিযায উপলক্খিতো খণো গহেতব্বো. তেনেৰেত্থ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং কতং. ঠিতন্তি এত্থ ‘‘সুক্কৰিস্সট্ঠিসমযে’’তি অট্ঠকথাৰচনস্স সব্বথা ব্যাপাররহিতং কালং সন্ধায ৰুত্তত্তা সুক্কৰিস্সট্ঠিসমযোপি গহেতব্বো. তেনেৰ গণ্ঠিপদে ৰুত্তনযেন পৰিট্ঠস্স চ যাৰ উদ্ধরণারম্ভো, তাৰ সম্ভৰন্তো ঠিতকালোপি গহেতব্বো. উদ্ধরণন্তি নীহরণকালো.

ৰাতি ৰিকপ্পে, অপীতি সমুচ্চযে, সো ৰা-সদ্দেন ৰিকপ্পিতানং পক্খানং তুল্যবলতং জোতেতি. ইতি ইমেহি দ্ৰীহিপি ‘‘সো চে পৰেসনং সাদিযতি, পৰিট্ঠং সাদিযতী’’তিআদিনা (পারা. ৫৮) পাল়িযং আগতনযেন লব্ভমানং পৰেসনাদিএকক্খণম্পি সাদিযনপচ্চযা আপজ্জমানং পারাজিকং দস্সেতি. সসিক্খোতি সিক্খায সহ ৰত্ততীতি সসিক্খো, অপচ্চক্খাতসিক্খোতি অত্থো. সাদিযন্তোতি সেৰনচিত্তং উপট্ঠাপেন্তো. সো ভিক্খু. ঠপেত্ৰা কিরিযন্তি অত্তূপক্কমনং ৰিনা. চুতোতি ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি কতমিদং, ন মযা’’তি লেসেন ন মুচ্চতি, সাদিযনচিত্তে সতি সাসনতো চুতোযেৰ হোতীতি অধিপ্পাযো.

এত্থ চ সসিক্খোতি ইদং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি (পারা. ৪৪) সিক্খাপদপাঠস্স অত্থদস্সনৰসেন নিদ্দিট্ঠং. তস্স পদভাজনে (পারা. ৪৫), তদট্ঠকথায চ ৰিভত্তং সিক্খাপচ্চক্খানং সঙ্খেপতো এৰং ৰেদিতব্বং – চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৰিজাননৰসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন. উপসম্পন্নভাৰতো চৰিতুকামতাচিত্তেনেৰ হি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন দৰা ৰা রৰা ৰা ৰদন্তস্স. এৰং চিত্তৰসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.

তথা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামি, ধম্মং পচ্চক্খামি, সঙ্ঘং পচ্চক্খামি, সিক্খং, ৰিনযং, পাতিমোক্খং, উদ্দেসং, উপজ্ঝাযং, আচরিযং, সদ্ধিৰিহারিকং, অন্তেৰাসিকং, সমানুপজ্ঝাযকং, সমানাচরিযকং, সব্রহ্মচারিং পচ্চক্খামী’’তি এৰং ৰুত্তানং বুদ্ধাদীনং চতুদ্দসন্নং, ‘‘গিহীতি মং ধারেহি, উপাসকো, আরামিকো, সামণেরো, তিত্থিযো, তিত্থিযসাৰকো, অস্সমণো, অসক্যপুত্তিযোতি মং ধারেহী’’তি এৰং ৰুত্তানং গিহিআদীনং অট্ঠন্নঞ্চাতি ইমেসং বাৰীসতিযা খেত্তপদানং যস্স কস্সচি সৰেৰচনস্স ৰসেন তেসু যং কিঞ্চি ৰত্তুকামস্স যং কিঞ্চি ৰদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন রুক্খাদীনং অঞ্ঞতরস্স নামং গহেত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খন্তস্স. এৰং খেত্তৰসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.

তত্থ যদেতং ‘‘পচ্চক্খামী’’তি চ ‘‘মং ধারেহী’’তি চাতি ৰুত্তং ৰত্তমানকালৰচনং, যানি চ ‘‘অলং মে বুদ্ধেন, কিং নু মে বুদ্ধেন, ন মমত্থো বুদ্ধেন, সুমুত্তাহং বুদ্ধেনা’’তিআদিনা নযেন আখ্যাতৰসেন কালং অনামসিত্ৰা পুরিমেহি চুদ্দসহি পদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰুত্তানি ‘‘অলং মে’’তিআদীনি চত্তারি পদানি, তেসংযেৰ সৰেৰচনানং ৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন ‘‘পচ্চক্খাসি’’ন্তি ৰা ‘‘পচ্চক্খিস্স’’ন্তি ৰা ‘‘মং ধারেসী’’তি ৰা ‘‘মং ধারেস্সতী’’তি ৰা ‘‘যং নূনাহং পচ্চক্খেয্য’’ন্তি ৰাতিআদীনি অতীতানাগতপরিকপ্পৰচনানি ভণন্তস্স. এৰং ৰত্তমানকালৰসেন চেৰ অনামট্ঠকালৰসেন চ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.

পযোগো পন দুৰিধো কাযিকো চ ৰাচসিকো চ. তত্থ ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা নযেন যায কাযচি ভাসায ৰচীভেদং কত্ৰা ৰাচসিকপযোগেনেৰ পচ্চক্খানং হোতি, ন অক্খরলিখনং ৰা হত্থমুদ্দাদিদস্সনং ৰা কাযপযোগং করোন্তস্স. এৰং ৰাচসিকপযোগেনেৰ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.

পুগ্গলো পন দুৰিধো যো চ পচ্চক্খাতি, যস্স চ পচ্চক্খাতি. তত্থ যো পচ্চক্খাতি, সো সচে উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনট্টানং অঞ্ঞতরো ন হোতি. যস্স পন পচ্চক্খাতি, সো সচে মনুস্সজাতিকো হোতি, ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতরো, সম্মুখীভূতো চ সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি. ন হি অসম্মুখীভূতস্স দূতেন ৰা পণ্ণেন ৰা আরোচনং রুহতি. এৰং যথাৰুত্তস্স পুগ্গলস্স ৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.

ৰিজাননম্পি নিযমিতানিযমিতৰসেন দুৰিধং. তত্থ যস্স, যেসং ৰা নিযমেত্ৰা ‘‘ইমস্স, ইমেসং ৰা আরোচেমী’’তি ৰদতি. সচে তে যথা পকতিযা লোকে মনুস্সা ৰচনং সুত্ৰা আৰজ্জনসমযে জানন্তি, এৰং তস্স ৰচনানন্তরমেৰ তস্স ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থযতী’’তি ৰা যেন কেনচি আকারেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৰং জানন্তি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. অথ অপরভাগে ‘‘কিং ইমিনা ৰুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা জানন্তি, অঞ্ঞে ৰা জানন্তি, অপচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. অনিযমেত্ৰা আরোচেন্তস্স পন সচে ৰুত্তনযেন যো কোচি মনুস্সজাতিকো ৰচনত্থং জানাতি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. এৰং ৰিজাননৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন. যো পন অন্তমসো দৰাযপি পচ্চক্খাতি, তেন অপচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা.

ইতি ইমেসং ৰুত্তপ্পকারানং চিত্তাদীনং ৰসেন অপচ্চক্খাতসিক্খো ‘‘সসিক্খো’’তি ৰুত্তো.

৮-১০. ‘‘ইদানি সন্থতেন সন্থতস্স ঘট্টনে উপাদিন্নকঘট্টনাভাৰতো দোসো নত্থী’’তি পাপভিক্খূনং লেসকপ্পনং পটিক্খিপিতুং ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকা মনুস্সিত্থিং ভিক্খুস্স সন্তিকে আনেত্ৰা ৰচ্চমগ্গেন, পস্সাৰমগ্গেন, মুখেন অঙ্গজাতং অভিনিসীদেন্তি সন্থতায অসন্থতস্সা’’তিআদিনা (পারা. ৬১) নযেন পাল়িযং ৰুত্তসন্থতৰারানমত্থং সঙ্গণ্হন্তো আহ ‘‘সন্থতেনা’’তিআদি. তত্থ সন্থতেনাতি চম্মচোল়তিপুপট্টাদীহি পটিচ্ছাদিতেন. ‘‘পৰেসেন্তো’’তি ইমিনা সন্থতৰারস্স পরোপক্কমং নিস্সায দস্সনমুপলক্খণন্তি অত্তূপক্কমেপি যোজেতব্বতং দস্সেতি, তস্স ৰক্খমানেন ‘‘পরাজিতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘তথেৰা’’তি ইমিনা পৰেসেন্তোতিআদিপ্পকারং পরামসতি.

এৰং পৰেসেন্তো কদা পরাজিতো হোতীতি আহ ‘‘উপাদিন্নেনা’’তিআদি. এত্থ উপাদিন্নেনাতি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা অত্তনো ফলভাৰেনেৰ আদিন্নং গহিতন্তি উপাদিন্নং, এতেন অত্তনো অঙ্গজাতস্স, ৰত্থুপুগ্গলানং মগ্গস্স চ ঘট্টনট্ঠানগতং কাযপ্পসাদং দস্সেতি. ইমিনাৰ অঙ্গজাতগতং অনট্ঠকাযপ্পসাদং চম্মখিলং, পিল়কাদি চ গহেতব্বং. ‘‘উপাদিন্নকং নাম কাযিন্দ্রিয’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তব্বিপরিযাযেন ‘‘অনুপাদিন্নক’’ন্তি তপ্পটিচ্ছাদকং চোল়াদি ৰুত্তং. উপাদিন্নেন উপাদিন্নে, অনুপাদিন্নে ৰা পারাজিকক্খেত্তে ঘট্টিতে, অনুপাদিন্নকেন ৰা উপাদিন্নে অনুপাদিন্নে ৰা পারাজিকক্খেত্তে ঘট্টিতেতি যোজনা. এত্থ চ করণৰচনন্তানি পদানি ‘‘অঙ্গজাতেনা’’তি ইমস্স ৰিসেসনানি.

এত্তাৰতা সন্থতচতুক্কৰসেন অত্তূপক্কমে সতি পারাজিকক্খেত্তে পারাজিকং দস্সেত্ৰা ইদানি পরূপক্কমেপি দস্সেতুমাহ ‘‘সচে’’তিআদি. এত্থাতি এতেসু চতূসু ৰিকপ্পেসু. পারাজিকক্খেত্তে পৰিট্ঠে তূতি এত্থ তু-সদ্দেন পৰেসনট্ঠিতুদ্ধারক্খণত্তযং সমুচ্চিনোতি. যংতং-সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধত্তা হি ‘‘সো’’তি তং-সদ্দোপাদানে ‘‘যো’’তি যং-সদ্দোপি অজ্ঝাহরিতব্বো, সামত্থিযেন সম্পিণ্ডনত্থো অপিসদ্দো চ. অযমেত্থ অত্থযোজনা – ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি আনেত্ৰা ভিক্খুনো অঙ্গজাতে অভিনিসীদাপিতমনুস্সিত্থিআদীনং তীসু মগ্গেসু অঞ্ঞতরমগ্গসঙ্খাতং পারাজিকক্খেত্তং পৰিট্ঠে ৰা তু-সদ্দেন সম্পিণ্ডিতপৰেসনট্ঠিতুদ্ধারানমঞ্ঞতরক্খণে ৰা সচে যো সাদিযতি, সপ্পমুখাদিপ্পৰেসনকালে ৰিয অনুত্তসিত্ৰা কামরাগপিপাসাভিভূতো যদি সাদিযতি, সোপি ভিক্খু পরাজিতো হোতীতি যোজনা. ‘‘সচে সাদিযতী’’তি ইমিনা সাসঙ্কৰচনেন ন সাদিযতি, অনাপত্তীতি সূচিতং হোতি.

‘‘পারাজিকক্খেত্তে’’তি ইমিনা ব্যৰচ্ছিন্নে অঞ্ঞস্মিং ঠানে ৰীতিক্কমন্তস্স ইমস্মিংযেৰ ৰিকপ্পে সম্ভৰন্তিযো ইতরাপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘খেত্তে’’তিআদি. ‘‘এত্থা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধনীযং. ‘‘খেত্তে’’তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেপি হেট্ঠা ‘‘পারাজিকক্খেত্তে’’তি ৰিসেসিতত্তা, উপরিথুল্লচ্চযাদীনঞ্চ ৰিধীযমানত্তা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণায সামত্থিযা থুল্লচ্চযদুক্কটানং খেত্তেতি অযমত্থো লব্ভতি. ‘‘কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাসূ’’তিআদিনা নযেন ৰক্খমানেসু জীৰমানকসরীরগতথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসূতি ৰুত্তং হোতি.

ইমেসু দ্ৰীসু খেত্তেসু ‘‘সন্থতাদিনা সন্থতাদিং পৰেসেন্তস্স উপাদিন্নাদীহি উপাদিন্নাদীনং ঘট্টনে অধিৰাসেন্তস্স অনাপত্তী’’তি ৰত্তুমসক্কুণেয্যতায পারাজিকক্খেত্তে ৰুত্তসব্বৰিকপ্পে এত্থ যোজেন্তেহি এৰং যোজেতব্বং – থুল্লচ্চযক্খেত্তে সন্থতে ৰা অসন্থতে ৰা সন্থতেন ৰা অসন্থতেন ৰা অঙ্গজাতেন সেৰন্তস্স উপাদিন্নে ৰা অনুপাদিন্নে ৰা উপাদিন্নেন, তথা অনুপাদিন্নেন ৰা ঘট্টিতে থুল্লচ্চযং তস্স ৰিনিদ্দিসেতি. এৰং দুক্কটক্খেত্তে সন্থতে ৰা…পে… ঘট্টিতে দুক্কটঞ্চ তস্স ৰিনিদ্দিসেতি যোজেতব্বং.

ইহ সব্বত্থ তীসুপি খেত্তেসু উপাদিন্ন-সদ্দেন অনট্ঠকাযপ্পসাদং অঙ্গজাতঞ্চ তত্থজাতচম্মখিলপিল়কা চ গয্হন্তি, দুক্কটক্খেত্তে পন অঙ্গুলিআদিইতরাৰযৰাপি. তীসুপি খেত্তেসু অনুপাদিন্ন-সদ্দেন অঙ্গজাতাদিপটিচ্ছাদিতৰত্থাদযো চ গয্হন্তি, দুক্কটক্খেত্তে পন নিমিত্তে নট্ঠকাযপ্পসাদচম্মখিলপিল়করোমাদীনি. ইমানি চ অনুপাদিন্নানি. অঙ্গজাতেতরোপাদিন্নাৰযৰে চ তীসুপি খেত্তেসু পৰেসেন্তস্স দুক্কটমেৰ.

১১. এত্তাৰতা জীৰমানসরীরে সন্থতাসন্থতৰসেন পচ্চেকং তিৰিধেসুপি পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসু সন্থতাসন্থতৰসেনেৰ দুৰিধেন নিমিত্তেন সেৰন্তস্স পরোপক্কমে সতি সাদিযন্তস্স লব্ভমানপারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটাপত্তিযো যথাসম্ভৰং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘মতসরীরে পন তথা তথা সেৰন্তানং দোসো নত্থী’’তি পাপভিক্খূনং লেসোকাসপটিবাহনত্থং পাল়িযং দস্সিতেসু যথাৰুত্তেসু তীসু খেত্তেসু লব্ভমানা তিস্সো আপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘মতে’’তিআদি.

তত্থ ‘‘মতে’’তি এতস্স ‘‘মনুস্সিত্থিআদীনং সরীরে’’তি অজ্ঝাহরিত্ৰা অত্থযোজনা কাতব্বা. ইমিনা ‘‘অক্খাযিতে’’তিআদিনা দস্সিতানং নিমিত্তানং নিস্সযং দস্সিতং হোতি. ‘‘নিমিত্তমত্তং সেসেত্ৰা’’তিআদিনা নযেন ৰক্খমানগাথাযং ৰিয সকলসরীরে খাদিতেপি নিমিত্তস্স ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানভাৰোযেৰ আপত্তিযাভাৰাভাৰস্স পমাণন্তি ‘‘অক্খাযিতে’’তি এতেন ‘‘মতে’’তি এতং অৰিসেসেত্ৰা ‘‘নিমিত্তে’’তি অজ্ঝাহরিত্ৰা তং তেন ৰিসেসিতব্বং. অথ ৰা ‘‘নিমিত্তমত্ত’’ন্তিআদিনা ৰক্খমানগাথায ‘‘নিমিত্তে’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং.

অক্খাযিতেতি সব্বথা অক্খাযিতে পারাজিকৰত্থুভূতে নিমিত্তে. যেভুয্যক্খাযিতেপি চাতি কিঞ্চি কিঞ্চি খাদিত্ৰা বহুকাৰসিট্ঠে নিমিত্তে. ‘‘যস্স চতূসু ভাগেসু তিভাগমত্তং খাদিতং, তং নিমিত্তং যেভুয্যক্খাযিতং নামা’’তি ৰদন্তি. মেথুনন্তি রাগপরিযুট্ঠানেন সদিসভাৰাপত্তিযা মিথুনানং ইদং মেথুনং, মতিত্থিআদীনং রাগপরিযুট্ঠানেন সদিসত্তাভাৰেপি তত্থ ৰীতিক্কমো রুল়্হিযা ‘‘মেথুন’’ন্তি ৰুচ্চতি.

পারাজিকোতিপরাজিতো, পরাজযমাপন্নোতি অত্থো. অযঞ্হি পারাজিক-সদ্দো সিক্খাপদাপত্তিপুগ্গলেসু ৰত্ততি. তত্থ ‘‘অট্ঠানমেতং আনন্দ অনৰকাসো, যং তথাগতো ৰজ্জীনং ৰা ৰজ্জিপুত্তকানং ৰা কারণা সাৰকানং পারাজিকং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি (পারা. ৪৩) এৰং সিক্খাপদে ৰত্তমানো ৰেদিতব্বো. ‘‘আপত্তি ত্ৰং ভিক্খু আপন্নো পারাজিক’’ন্তি (পারা. ৬৭) আপত্তিযা. ‘‘ন মযং পারাজিকা, যো অৰহটো, সো পারাজিকো’’তি (পারা. ১৫৫) এৰং পুগ্গলে. ‘‘পারাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ৩৮৪) পন ধম্মে ৰত্ততীতি ৰদন্তি. যস্মা পন তত্থ ধম্মোতি কত্থচি আপত্তি, কত্থচি সিক্খাপদমেৰ অধিপ্পেতং, তস্মা সো ৰিসুং ন ৰত্তব্বো.

তত্থ সিক্খাপদং যো তং অতিক্কমতি তং পরাজেতি, তস্মা ‘‘পারাজিক’’ন্তি ৰুচ্চতি. আপত্তি পন যো নং অজ্ঝাপজ্জতি তং পরাজেতি, তস্মা ‘‘পারাজিকা’’তি ৰুচ্চতি. পুগ্গলো যস্মা পরাজিতো পরাজযমাপন্নো, তস্মা ‘‘পারাজিকো’’তি ৰুচ্চতি. সিক্খাপদাপত্তীসু পারাজিক-সদ্দো পরাজেতীতি ‘‘পারাজিকো’’তি কত্তুসাধনো, পুগ্গলে পন পরাজীযতীতি কম্মসাধনোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘নরো’’তি ইমিনা পুব্বে ৰুত্তভিক্খুযেৰ অধিপ্পেতো. সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি.

১২. যেভুয্যক্খাযিতেতি চতূসু কোট্ঠাসেসু এককোট্ঠাসাৰসেসং কত্ৰা খাদিতে. উপড্ঢক্খাযিতেতি সমভাগাৰসেসং খাদিতে. থূলো অচ্চযো থুল্লচ্চযো, সোযেৰ আপজ্জীযতীতি আপত্তীতি থুল্লচ্চযাপত্তি. পাচিত্তিযাদযো সন্ধাযেত্থ থুল্লচ্চযৰোহারো, ন পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসেতি দট্ঠব্বং. সেসেতি অৰসেসে উপকচ্ছকাদীসু. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘অৰসেসসরীরে উপকচ্ছকাদীসু দুক্কট’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০). দুট্ঠু কতন্তি দুক্কটং, দুক্কট-সদ্দো নিযতনপুংসকত্তা ইত্থিলিঙ্গস্সাপি আপত্তি-সদ্দস্স সলিঙ্গেন ৰিসেসনং হোতি.

১৩. নিমিত্তমত্তং সেসেত্ৰা খাযিতেপীতি এত্থ তিণ্ণমঞ্ঞতরং নিমিত্তং সেসেত্ৰা সকলসরীরে খাদিতেপি. পি-সদ্দো ব্যতিরেকে, পগেৰ ইতরেতি দীপেতি. তস্মিং নিমিত্তে অক্খাযিতে ৰা যেভুয্যক্খাযিতে ৰাতি দ্ৰিধা ৰুত্তেসু তীসু নিমিত্তেসু অঞ্ঞতরস্মিং নিমিত্তে মেথুনং সেৰতোপি পরাজযো পারাজিকাপত্তি হোতীতি অধিপ্পাযো. সেৰতোপীতি এত্থ পি-সদ্দো অপেক্খাযং. তস্মা ন কেৰলং হেট্ঠা ৰুত্তানমেৰাতি অপেক্খতি. সন্থতাদযো ৰিকপ্পা যথাৰুত্তনযেন এত্থাপি যোজেতব্বা.

১৪. ‘‘উদ্ধুমাতাদিসম্পত্তে’’তি এত্থ ‘‘যদা পন সরীরং উদ্ধুমাতকং হোতি কুথিতং নীলমক্খিকাসমাকিণ্ণং কিমিকুলসমাকুলং নৰহি ৰণমুখেহি পগ্ঘরিতপুব্বকুণপভাৰেন উপগন্তুম্পি অসক্কুণেয্যং, তদা পারাজিকৰত্থুঞ্চ থুল্লচ্চযৰত্থুঞ্চ জহতি, তাদিসে সরীরে যত্থ কত্থচি উপক্কমতো দুক্কটমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) অট্ঠকথাৰচনতো সব্বত্থাপি চাতি অক্খাযিতাদিসব্বৰিকপ্পোপগতানি পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তানি গহিতানীতি দট্ঠব্বং. তত্থাপি ৰীতিক্কমো অনাপত্তি ন হোতীতি দস্সেতুমাহ ‘‘দুক্কট’’ন্তি. ‘‘খাযিতক্খাযিত’’ন্তিআদীসু খাযিতক্খাযিতঞ্চ নামেতং সব্বং মতসরীরকেযেৰ ৰেদিতব্বং, ন জীৰমানেতি যোজেতব্বং.

১৫. জীৰমানে কথন্তি আহ ‘‘ছিন্দিত্ৰা পনা’’তিআদি. তত্থ ৰণসঙ্খেপতোতি ৰণসঙ্গহতো. তস্মিন্তি যত্থ ঠিতং নিমিত্তং উপ্পাটিতং, তস্মিং পদেসে. এত্থ দুতিযো পন-সদ্দো ইধ অদস্সিতং অট্ঠকথাযং আগতনযেন ৰিঞ্ঞাযমানং অত্থৰিসেসং জোতেতি. অট্ঠকথাযহি ‘‘যদিপি নিমিত্তং সব্বসো খাযিতং, ছৰিচম্মম্পি নত্থি, নিমিত্তসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পৰেসনং জাযতি, পারাজিকমেৰা’’তি এৰং অজীৰমানে ৰুত্তৰিনিচ্ছযানুসারেন জীৰমানেপি ছৰিচম্মমত্তং চে সব্বসো উপ্পাটিতং, নিমিত্তসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পৰেসনক্খমং হোতি, তত্থ সেৰন্তস্স পারাজিকমেৰাতি ৰিঞ্ঞাযমানমত্থং জোতেতীতি ৰুত্তং হোতি.

১৬. ততো নিমিত্ততোতি সম্বন্ধো. পতিতাযাতি পতিতাযং, অযমেৰ ৰা পাঠো. নিমিত্ততোতি নিমিত্তপ্পদেসতো পতিতাযং মংসপেসিযন্তি সম্বন্ধো. ছিন্দিত্ৰা ৰা তচ্ছেত্ৰা ৰা পতিতাযং তস্সং নিমিত্তমংসপেসিযন্তি অত্থো. মেথুনরাগেন উপক্কমন্তস্স দুক্কটং ৰিনিদ্দিসেতি যোজনা.

১৭. ‘‘নখপিট্ঠিপ্পমাণেপী’’তিআদিগাথায ‘‘ছিন্দিত্ৰা’’তিআদিকা অট্ঠকথা আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বা. সতীতি এত্থ ‘‘অৰসিট্ঠে’’তি পাঠসেসো. জীৰমানেতি এত্থ ‘‘সরীরে’’তি পাঠসেসো. জীৰমানসরীরে পন ছিন্দিত্ৰা তচ্ছেত্ৰা নিমিত্তে উপ্পাটিতে নখপিট্ঠিপ্পমাণেপি মংসে, ন্হারুম্হি ৰা অৰসিট্ঠে সতি মেথুনং পটিসেৰন্তো পরাজিতোতি যোজনা.

১৮. ‘‘কণ্ণচ্ছিদ্দক্খী’’তি গাথায ‘‘জীৰমানে’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘সরীরে’’তি পাঠসেসো. ‘‘অস্সগোমহিসাদীন’’ন্তিআদিনা অস্সাদীনং ৰক্খমানত্তা পারিসেসতো ‘‘মনুস্সান’’ন্তি লব্ভতি. মনুস্সানং জীৰমানসরীরে কণ্ণ…পে… ৰণেসু ৰাতি যোজনা. ৰত্থিকোসেতি মুত্তপথব্ভন্তরে. ৰণেসু ৰাতি সত্থকাদীহি কতৰণেসু. অঙ্গজাতন্তি তিলমত্তম্পি অঙ্গজাতেকদেসং. রাগাতি মেথুনরাগেন.

১৯. অৰসেসসরীরস্মিন্তি কণ্ণচ্ছিদ্দাদিযথাৰুত্তসরীরাৰযৰৰজ্জিতসরীরপ্পদেসে. তেনাহ ‘‘উপকচ্ছূরুকাদিসূ’’তি উপকচ্ছং নাম বাহুমূলন্তরং. ঊরুকাদিসূতি ঊরুৰেমজ্ঝাদীসু. আদি-সদ্দেন ৰুত্তাৰসেসং সরীরপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অঙ্গজাত’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘পৰেসেত্ৰা’’তি সামত্থিযা লব্ভতি, অঙ্গজাতং তিলবীজমত্তং পৰেসেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰসা মেথুনরাগস্স সেৰমানস্সাতি মেথুনরাগেন ৰীতিক্কমন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘সন্থতেনা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারো এত্থাপি যোজেতব্বো.

২০. অস্সগোমহিসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গোকণ্ণগৰজাদযো সঙ্গহিতা. অস্সাদযো পাকটাযেৰ. ‘‘মতান’’ন্তি ৰক্খমানত্তা ‘‘জীৰমানান’’ন্তি সামত্থিযা লব্ভতি. সেৰন্তি ‘‘ৰসা মেথুনরাগস্সা’’তি অনুৰত্তমানত্তা মেথুনরাগৰসেন তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতপ্পদেসং পৰেসেন্তো থুল্লচ্চযং ফুসেতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘ওট্ঠগদ্রভদন্তীনং, অস্সগোমহিসাদিন’’ন্তি পাঠেন ভৰিতব্বং. এৰঞ্হি সতি অট্ঠকথাৰসানে নিদ্দিট্ঠেন পকারত্থৰাচিনা আদি-সদ্দেন থুল্লচ্চযৰীতিক্কমারহনাসাৰত্থিকোসৰন্তো অৰুত্তা সব্বেপি সত্তা গয্হন্তি. ‘‘অস্সগোমহিসাদীন’’ন্তি পঠমপাদাৰসানে নিদ্দিট্ঠেন আদি-সদ্দেন ওট্ঠগদ্রভদন্তীনম্পি সঙ্গহো হোতীতি তেসং পুনৰচনং নিরত্থকং সিযাতি.

২১. তথা সেৰমানস্স দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. সব্বতিরচ্ছানন্তি তিরিযং অঞ্চন্তি ৰড্ঢন্তীতি তিরচ্ছা, সব্বে চ তে তিরচ্ছাচাতি সব্বতিরচ্ছা, তেসং সব্বতিরচ্ছানং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ৰসা মেথুনরাগস্সা’’তিআদীনং পরামট্ঠত্তা সব্বতিরচ্ছানানং অক্খিআদীসু তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতপ্পদেসং মেথুনরাগেন পৰেসেন্তস্স দুক্কটন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্থাপি সন্থতাদিৰিকপ্পে নিদ্দোসভাৰো ন সক্কা ৰত্তুন্তি তম্পি যোজেতব্বং.

২২. এৰং তিরচ্ছানানং জীৰমানকসরীরে লব্ভমানা আপত্তিযো দস্সেত্ৰা তেসংযেৰ মতসরীরেপি সম্ভৰনকআপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. ‘‘তেস’’ন্তি ইমিনা মনুস্সতিরচ্ছানগতানং গহণন্তি ৰদন্তি. মনুস্সানং মতামতসরীরে পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসু তিস্সন্নং আপত্তীনং দস্সিতত্তা, পুন গহণে পযোজনাভাৰা তে ৰজ্জেত্ৰা অনুৰত্তমানসব্বতিরচ্ছানন্তি ইমিনা যোজেতব্বং, তেসং সব্বতিরচ্ছানগতানন্তি অত্থো. অল্লসরীরেসূতি উদ্ধুমাতকাদিভাৰমসম্পত্তেসু অল্লমতসরীরেসু তিৰিধে খেত্তস্মিং অসন্থতে, সন্থতে ৰা সতি মেথুনরাগস্স ৰসা সেৰতো তিৰিধাপি আপত্তি সিযাতি অনুৰত্তমানপদেহি সহ যোজনা.

তিৰিধে খেত্তস্মিন্তি মতমনুস্সসরীরে ৰুত্তনযেন অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে মগ্গত্তযসঙ্খাতে পারাজিকক্খেত্তে চ যেভুয্যক্খাযিতউপড্ঢক্খাযিতভেদে তস্মিংযেৰ মগ্গত্তযসঙ্খাতে চ, অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাৰত্থিকোসৰণসঙ্খাতে চ থুল্লচ্চযক্খেত্তে উপড্ঢক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে তস্মিংযেৰ কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাৰত্থিকোসৰণসঙ্খাতে চ, অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতউপড্ঢক্খাযিত যেভুয্যক্খাযিতভেদে অৰসেসসরীরসঙ্খাতে দুক্কটক্খেত্তে চাতি তিৰিধেপি খেত্তে. সতীতি ৰিজ্জমানে. সন্থতে ৰা অসন্থতে ৰা মেথুনরাগস্স ৰসা সেৰতো যথারহং পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটসঙ্খাতা তিৰিধা আপত্তি ভৰেয্যাতি অত্থো.

এতেসমেৰ চ উদ্ধুমাতাদিভাৰং সম্পত্তে সরীরে সন্থতাদিৰুত্তৰিকপ্পযুত্তেসু তীসু মগ্গেসু যত্থ কত্থচি মেথুনরাগেন সেৰতো আপজ্জিতব্বদুক্কটঞ্চ উদ্ধুমাতাদিসম্পত্তে সব্বত্থাপি চ দুক্কটন্তি মনুস্সসরীরে ৰুত্তনযেন ৰিঞ্ঞাতুং সক্কাতি ইমস্মিং তিরচ্ছানগতসরীরে ৰিসেসমত্তং দস্সেতুং ‘‘তেসং অল্লসরীরেসূ’’তিআদীনং ৰুত্তত্তা দুক্কটং পুব্বে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুথিতকুণপে পন পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ সব্বত্থ দুক্কট’’ন্তি.

২৩. বহি ছুপন্তস্সাতি যোজনা. নিমিত্তং মুত্তকরণং. ‘‘ইত্থিযা’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি চতুত্থগাথায ‘‘তিরচ্ছানগতিত্থিযা’’তি ৰক্খমানত্তা পারিসেসতো ইমিনা মনুস্সামনুস্সিত্থীনমেৰ গহণং, ইমিনা অমনুস্সিত্থিযাপি গহণস্স. ইমিস্সানন্তরগাথায ইতো ‘‘ইত্থিযা’’তি অনুৰত্তিতে তত্রাপি অমনুস্সিত্থিযাপি গহণং সিযাতি তম্পি ৰজ্জেত্ৰা কাযসংসগ্গসঙ্ঘাদিসেসস্স ৰত্থুভূতং মনুস্সিত্থিমেৰ দস্সেতুং তত্থ ৰুত্তং ‘‘ইত্থিযা’’তিঅধিকৰচনমেৰ ঞাপকন্তি ৰেদিতব্বং.

মহাঅট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) ‘‘ইত্থিনিমিত্তং মেথুনরাগেন মুখেন ছুপতি, থুল্লচ্চয’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা চ ধম্মক্খন্ধকে ‘‘ন চ ভিক্খৰে রত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৰ. ২৫২) সামঞ্ঞৰচনতো চ উদ্ধুমাতাদিভাৰমসম্পত্তায অল্লমতমনুস্সিত্থিযা চ অক্খাযিতে ৰা যেভুয্যক্খাযিতে ৰা নিমিত্তে সতি পারাজিকৰত্থুভাৰতো তত্থাপি বহি ছুপন্তস্স থুল্লচ্চযন্তি অযমত্থোপি মতামতৰিসেসং অকত্ৰা ‘‘ইত্থিযা’’তি ইমিনাৰ সামঞ্ঞৰচনেন গহেতব্বো.

২৪. নিমিত্তেনাতি অত্তনো অঙ্গজাতেন. মুখেনাতি পকতিমুখেন. নিমিত্তং ইত্থিযাতি জীৰমানকমনুস্সিত্থিযা অঙ্গজাতং. যস্মা পন কাযসংসগ্গসিক্খাপদৰিনীতৰত্থূসু মতিত্থিৰত্থুম্হি মতিত্থিযা সরীরে কাযসংসগ্গরাগেন যো ছুপতি, তস্স ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ২৮১) ৰুত্তত্তা মতমনুস্সিত্থী ন গহেতব্বা. তথেৰ যক্খিৰত্থুম্হি কাযসংসগ্গরাগেন যক্খিনিযা সরীরং যেন ফুট্ঠং, তস্স ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰুত্তত্তা, ইধেৰ উপরি দুতিযসঙ্ঘাদিসেসে ‘‘পণ্ডকে যক্খিপেতীসু, তস্স থুল্লচ্চযং সিযা’’তি (ৰি. ৰি. ৩৪১) ৰক্খমানত্তা চ অমনুস্সিত্থীপি ন গহেতব্বা. তেন ৰুত্তং ‘‘জীৰমানকমনুস্সিত্থিযা অঙ্গজাত’’ন্তি. অন্তো পৰেসেতুকামতায সতি কাযসংসগ্গরাগাসম্ভৰতো ‘‘কাযসংসগ্গরাগেনা’’তি ইমিনা চ বহি ছুপিতুকামতা ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘‘বহী’’তি অনুৰত্তনং ৰিনাপি তদত্থো লব্ভতি. গরুকন্তি সঙ্ঘাদিসেসো.

২৫. তথেৰ বহি ছুপন্তস্সাতি যোজনা, অন্তো অপ্পৰেসেত্ৰা বহিযেৰ ছুপন্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি. উভযরাগেনাতি কাযসংসগ্গরাগেন, মেথুনরাগেন ৰা. পুরিসস্সাপীতি জীৰমানকপুরিসস্সপি. পি-সদ্দো ন কেৰলং ৰুত্তনযেন ইত্থিযা নিমিত্তং ফুসন্তস্সেৰ আপত্তি, অথ খো পুরিসস্সাপীতি দীপেতি. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি মুত্তকরণমেৰ ৰুচ্চতি. ‘‘জীৰমানকপুরিসস্সা’’তি অযং ৰিসেসো কুতো লব্ভতীতি চে? ‘‘কাযসংসগ্গরাগেন ৰা মেথুনরাগেন ৰা জীৰমানকপুরিসস্স ৰত্থিকোসং অপ্পৰেসেন্তো নিমিত্তেন নিমিত্তং ছুপতি, দুক্কট’’ন্তি ইতো অট্ঠকথাৰচনতো (পারা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) লব্ভতি.

২৬. অচিরৰতিতরন্তানং গুন্নং পিট্ঠিং অভিরুহন্তা ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মেথুনরাগেন অঙ্গজাতেন অঙ্গজাতং ছুপিংসূতি ইমস্মিং ৰত্থুম্হি ‘‘ন চ ভিক্খৰে রত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৰ. ২৫২) আগতনযং দস্সেতুমাহ ‘‘নিমিত্তেনা’’তিআদি. এত্থাপি ‘‘তথা’’তি ইমস্সানুৰত্তনতো ‘‘বহী’’তি লব্ভতি. অত্তনো নিমিত্তেন তিরচ্ছানগতিত্থিযা নিমিত্তং মেথুনরাগতো বহি ছুপন্তস্স থুল্লচ্চযং হোতীতি যোজনা.

২৭. ‘‘মেথুনরাগতো’’তি ইমিনা ব্যৰচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ ‘‘কাযসংসগ্গরাগেনা’’তিআদি. এত্থাপি ‘‘কাযসংসগ্গরাগেনা’’তিৰচনসামত্থিযা বহি ছুপনং ৰেদিতব্বং. নিমিত্তস্সাতি পস্সাৰমগ্গস্স. ছুপনেতি ফুসনে.

২৮. তমাৰট্টকতেতি এত্থ ‘‘তং আৰট্টকতে’’তি পদচ্ছেদো. আৰট্টকতেতি ৰিৰটে. ‘‘মুখে’’তি সম্বন্ধিসদ্দত্তা, অঞ্ঞস্স সম্বন্ধিনো চ অনিদ্দিট্ঠত্তা সুতানুলোমিকানং সুতসম্বন্ধস্সেৰ বলৰত্তা চ পুরিমানন্তরগাথায ‘‘তিরচ্ছানগতিত্থিযা মুখে’’তি কিঞ্চাপি সুতস্সেৰ সম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমায গাথায ৰিনীতৰত্থুম্হি (পারা. ৭৩) ‘‘অঞ্ঞতরো ভিক্খু সিৰথিকং গন্ত্ৰা ছিন্নসীসং পস্সিত্ৰা ৰট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৰেসেসী’’তি দস্সিতছিন্নসীসৰত্থুস্স সঙ্গহিতত্তা মনুস্সমুখমেৰ গহেতব্বং সিযা. তিরচ্ছানগতানং, পন অমনুস্সানঞ্চ মুখে তথা পৰেসো নিদ্দোসোতি ৰত্তুমসক্কুণেয্যত্তা তত্থাপি ইদমেৰ উপলক্খণন্তি পারাজিকপ্পহোনকানং সব্বেসং মুখেতি দট্ঠব্বং. তং অঙ্গজাতং. তত্থ আৰট্টকতে পারাজিকপ্পহোনকানং মুখে আকাসগতং কত্ৰা কত্থচি অফুসাপেত্ৰা নীহরন্তস্স উক্খিপন্তস্স দুক্কটন্তি যোজনা. অথ ৰা তিরচ্ছানানং আৰট্টকতে মুখেতি যোজেত্ৰা তদঞ্ঞসঙ্গহো উপলক্খণৰসেন কাতব্বো.

২৯. তথাতি ‘‘আকাসগতং কত্ৰা’’তি যথাৰুত্তপ্পকারং পরামসতি. চতূহি পস্সেহীতি সহত্থে করণৰচনং. ‘‘পস্সেহী’’তি সম্বন্ধিসদ্দত্তা ‘‘নিমিত্তস্সা’’তি সামত্থিযা লব্ভতি. ‘‘ইত্থিযা’’তি সামঞ্ঞসদ্দত্তা ‘‘সব্বস্সা’’তি পাঠসেসো. জাতিৰাচকত্তা একৰচনং. ‘‘চতূহি পস্সেহি, হেট্ঠিমত্তল’’ন্তি চ ইমেসং সম্বন্ধিপদস্স অনিদ্দেসেপি মেথুনপারাজিকাধিকারত্তা চ সন্থতচতুক্কস্স অট্ঠকথাৰসানে ইমায গাথায সঙ্গহিতস্স ইমস্স ৰিনিচ্ছযস্স পরিযোসানে ‘‘যথা চ ইত্থিনিমিত্তে ৰুত্তং, এৰং সব্বত্থ লক্খণং ৰেদিতব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৬১-৬২) নিমিত্তৰিনিচ্ছযস্সাতিদেসস্স কতত্তা চ সামত্থিযেন ‘‘নিমিত্তস্সা’’তি লব্ভতি. ইদমেৰ ‘‘পৰেসেত্ৰা’’তি এতস্স আধারৰসেন গহেতব্বং. ‘‘অঙ্গজাত’’ন্তি অনুৰত্ততি.

এৰং ৰাক্যং পূরেত্ৰা ‘‘যথা আৰট্টকতে মুখে অঙ্গজাতং পৰেসেত্ৰা তমাকাসগতং কত্ৰা নীহরন্তস্স দুক্কটং, তথা সব্বস্সা ইত্থিযা নিমিত্তে পস্সাৰমগ্গসঙ্খাতে অঙ্গজাতং পৰেসেত্ৰা তস্স চতূহি পস্সেহি সহ হেট্ঠিমত্তলং চত্তারো পস্সে, হেট্ঠিমত্তলঞ্চ অচ্ছুপন্তং আকাসগতং কত্ৰা নীহরন্তস্স দুক্কট’’ন্তি যোজেত্ৰা অত্থো ৰত্তব্বো.

৩০. উপ্পাটিতোট্ঠমংসেসূতি উপ্পাটিতং ওট্ঠমংসং যেসন্তি ৰিগ্গহো. তেসু দন্তেসু. বহিনিক্খন্তকেসু ৰাতি পকতিযা ওট্ঠমংসতো বহি নিক্খমিত্ৰা ঠিতেসু ৰা দন্তেসু. ৰাযমন্তস্সাতি অঙ্গজাতেন ছুপন্তস্স.

৩১. অট্ঠিসঙ্ঘট্টনং কত্ৰাতি নিমিত্তমংসসন্নিস্সযানি অট্ঠীনি সঙ্ঘট্টেত্ৰা. মগ্গেতি অট্ঠিসঙ্ঘাতমযে মগ্গে. দুৰিধরাগতোতি মেথুনরাগেন ৰা কাযসংসগ্গরাগেন ৰা. ৰাযমন্তস্সাতি অঙ্গজাতং পৰেসেত্ৰা চারেন্তস্স.

৩২. আলিঙ্গন্তস্সাতি পরিস্সজন্তস্স. হত্থগাহাদীসু হত্থো নাম কপ্পরতো পট্ঠায যাৰ অগ্গনখা. হত্থস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ গহণং হত্থগ্গাহো. অৰসেসসরীরস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ পরামসনং পরামাসো. নিস্সন্দেহে পন ‘‘মাতুগামস্স সরীরস্স ৰা তপ্পটিবন্ধস্স ৰা হত্থেন গহণং হত্থগ্গাহো’’তি ৰুত্তং, তং অট্ঠকথায ন সমেতি. তস্মা যথাৰুত্তনযস্সেৰ অট্ঠকথাসু আগতত্তা সোযেৰ সারতো পচ্চেতব্বো. পরামসেপি ‘‘হত্থেন সরীরস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ পরামসন’’ন্তি যং তত্থ ৰুত্তং, তম্পি ন যুজ্জতি. অৰসেসসরীরাৰযৰেনাপি পরামসতো দুক্কটমেৰ হোতীতি. চুম্বনাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৰেণিগ্গাহাদিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অযং নযো’’তি এতেন ‘‘ইত্থিযা মেথুনরাগেন হত্থগ্গাহাদীসু দুক্কট’’ন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি.

৩৩. মনুস্সামনুস্সেহি অঞ্ঞেসু তিরচ্ছানগতেসু হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন মেথুনধম্মপারাজিকৰত্থুভূতে সত্তে দস্সেতুমাহ ‘‘অপদে’’তিআদি. ‘‘অপদে, দ্ৰিপদে, চতুপ্পদে’’তি ইমেহি ৰিসেসনেহি ৰিসেসিতব্বং ‘‘সত্তনিকাযে’’তি ইদং ৰত্তব্বং. অপদে সত্তনিকাযে. অহযোতি থলচরেসু উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো হত্থিগিলনকে অজগরে উপাদায হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন নাগা চ. মচ্ছাতি জলজেসু উপরিমকোটিযা পঞ্চসতযোজনিকানি তিমিরপিঙ্গলাদিমচ্ছে উপাদায হেট্ঠিমন্ততো পাঠীনপাৰুসাদযো মচ্ছা চ. দ্ৰিপদে সত্তনিকাযে. কপোতাতি উপরিমকোটিযা গরুল়ে উপাদায হেট্ঠিমন্ততো কপোতাকপোতপক্খী চ. পারাৰতাতি কেচি. চতুপ্পদে সত্তনিকাযে. গোধাতি উপরিমকোটিযা হত্থিং উপাদায হেট্ঠিমন্ততো গোধা চাতি ইমে সত্তা. হেট্ঠাতি হেট্ঠিমপরিচ্ছেদতো. পারাজিকস্সৰত্থূতি মেথুনধম্মপারাজিকস্স ৰত্থূনীতি পাঠসেসো.

৩৪. সেৰেতুকামতা মেথুনসেৰায তণ্হা, তায মেথুনরাগসঙ্খাতায সম্পযুত্তং চিত্তং সেৰেতুকামতাচিত্তং. মগ্গেতি ৰচ্চমগ্গাদীনং অঞ্ঞতরে মগ্গে. মগ্গস্স অত্তনো মুত্তকরণস্স পৰেসনং. পব্বজ্জায, পাতিমোক্খসংৰরসীলস্স ৰা অন্তে ৰিনাসে ভৰোতি অন্তিমো, পারাজিকাপন্নো পুগ্গলো, তস্স ৰত্থু অন্তিমভাৰস্স কারণত্তা পারাজিকাপত্তি অন্তিমৰত্থূতি ৰুচ্চতি, তদেৰ পঠমং চতুন্নং পারাজিকানং আদিম্হি দেসিতত্তা পঠমন্তিমৰত্থু, তস্স পঠমন্তিমৰত্থুনো, পঠমপারাজিকস্সাতি ৰুত্তং হোতি.

৩৫. সামন্তা আপত্তিসমীপে ভৰং সামন্তং, পারাজিকাপত্তিযা সমীপে পুব্বভাগে ভৰন্তি অত্থো. সেসানং পন তিণ্ণম্পীতি অৰসেসানং অদিন্নাদানাদীনং তিণ্ণং পারাজিকধম্মানং. থুল্লচ্চযং সামন্তমিতি উদীরিতন্তি সম্বন্ধো. কথমুদীরিতং? ‘‘ফন্দাপেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ৯৪) দুতিযে, ‘‘মনুস্সং উদ্দিস্স ওপাতং খণতি, পতিত্ৰা দুক্খৰেদনং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি, ততিযে, ‘‘পটিৰিজানন্তস্স আপত্তি পারাজিকস্স, অপ্পটিৰিজানন্তস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ২১৫) চতুত্থে সমুদীরিতং.

এত্থ চ চতুত্থপারাজিকস্স থুল্লচ্চযাপত্তিযা সামন্তাপত্তিভাৰো যস্স উত্তরিমনুস্সধম্মং সমুল্লপতি, সো যাৰ ন পটিৰিজানাতি, তাৰ সমুল্লপনপচ্চযা থুল্লচ্চযাপত্তিসম্ভাৰে, সমুল্লপিতে তস্মিং সমুল্লপিতমত্থে পটিৰিজানন্তে পারাজিকাপত্তিসম্ভাৰে চ যুজ্জতি. সো চ ‘‘অপ্পটিৰিজানন্তস্স ৰুত্তে থুল্লচ্চয’’ন্তি ইমিনাৰ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.

৩৬. অজানন্তস্স ৰাতূপত্থদ্ধং অঙ্গজাতং দিস্ৰা অত্তনো রুচিযা ৰীতিক্কমং কত্ৰা মাতুগামেসু গচ্ছন্তেসু অজানমানস্স, মহাৰনে দিৰা নিদ্দুপগতভিক্খুনো ৰিয পরেহি কিরিযমানং অজানন্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি. তথেৰাতি ইমিনা ‘‘অনাপত্তীতি ঞাতব্ব’’ন্তি ইদমাকড্ঢতি. অস্সাদিযন্তস্সাতি ভিক্খুপচ্চত্থিকেসু অভিভৰিত্ৰা ৰীতিক্কমং করোন্তেসু চ কারাপেন্তেসু চ, সপ্পমুখং পৰিট্ঠকালে ৰিয উত্তসিত্ৰা অনধিৰাসেন্তস্স চ, মহাৰনে দিৰাৰিহারোপগতভিক্খুনো ৰিয পরোপক্কমং ঞত্ৰাপি কাযে আদিত্তঅগ্গিনা ৰিয উত্তসিত্ৰা অনধিৰাসেন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘অজানন্তস্সা’’তি এত্থ অপি-সদ্দো যোজেতব্বো. বুদ্ধসাসনে খীরসাগরসলিলনিম্মলে সব্বপঠমং পাতুভূতত্তা আদি চ তং ৰীতিক্কমসঙ্খাতং কম্মঞ্চাতি আদিকম্মং, তং এতস্স অত্থীতি আদিকম্মী, এত্থ সুদিন্নো ভিক্খু, তস্স আদিকম্মিনোতি গহেতব্বো. উপরিপি ইমেসং পদানং আগতাগতট্ঠানে ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইধ চ উপরি সব্বসিক্খাপদেসু চ নিদানাদিৰসেন সত্তরসৰিধো সাধারণৰিনিচ্ছযো পকিণ্ণকে সঙ্খেপতো, উত্তরে ৰিত্থারতো চ আৰি ভৰিস্সতি. তস্মা এত্থ ন দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.

৩৭-৩৮. ৰিনযেতি ৰিনযপিটকে. অনযূপরমেতি নেতি পাপেতি সীলসম্পদং সমাধিসম্পদং পঞ্ঞাসম্পদঞ্চাতি নযো, কাযৰচীদ্ৰারেহি অৰীতিক্কমসঙ্খাতো সংৰরো, তপ্পটিপক্খো অসংৰরো অনযো নাম, তস্স উপরমো নিৰত্তি এত্থাতি অনযূপরমো, ৰিনযো, তত্থ অনযূপরমে ৰিনযে.

ততো এৰ পরমে উক্কট্ঠে. অনযস্স ৰা উপরমে নিৰত্তনে পরমে উক্কট্ঠেতি গহেতব্বং. পরা উত্তমা মা সাসনসিরী এত্থাতি পরমো, ৰিনযোতি এৰম্পি গহেতব্বং. ‘‘ৰিনযো নাম সাসনস্স আযূ’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মহাসঙ্গীতিকথা; থেরগা. অট্ঠ. ১.২৫১) ৰচনতো উত্তমসাসনসম্পত্তিযুত্তেতি অত্থো.

সুজনস্সাতি সোভণো জনো সুজনো, সিক্খাকামো অধিসীলসিক্খায সোভমানো পিযসীলো কুলপুত্তো, তস্স নযনে নযনূপমে ৰিনযেতি সম্বন্ধো. অনযূপরমত্তা, পরমত্তা চ সুজনস্স কুলপুত্তস্স নযনে নযনূপমে. সুখানযনেতি লোকিযলোকুত্তরভেদং সুখং আনেতীতি সুখানযনং, তস্মিং. ইদঞ্চ ‘‘নযনে’’তি এতস্স ৰিসেসনং.

এতং ৰিসেসনং কিমত্থন্তি চে? উপমাভাৰেন গহিতপকতিনযনতো ইধ সম্ভৰন্তং ৰিসেসং দস্সেতুন্তি ৰেদিতব্বং. কতরো সো ৰিসেসোতি চে? পকতিনযনং রাগদোসাদিকিলেসূপনিস্সযো হুত্ৰা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকদুক্খস্স চ পচ্চযো হোতি. ইদং পন ৰিনযনযনং ইমস্স কুলপুত্তস্স এৰং অহুত্ৰা একংসেন মোক্খাৰহনসুখস্সেৰ পচ্চযো হোতীতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং. যথা ৰিনযমৰিরাধেত্ৰা পটিপজ্জনেন সিজ্ঝনকসীলসংৰরমূলকঅৰিপ্পটিসারাদিঅনুপাদিসেসপরিনিব্বানাৰসা- নফলসম্পত্তিৰসেন উপ্পজ্জনকলোকিযলোকুত্তরসুখাৰহনে ৰিনযেতি ৰুত্তং হোতি.

পধানরতোতি এত্থ ‘‘অপী’’তি পাঠসেসো. পধানে ৰিনযাভিযোগে রতোপি, ৰিনযে অজ্ঝাযনসৰনচিন্তনাদিৰসেন ৰাযমন্তোপীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মান’’ন্তি (ধ. প. ২৭৩; নেত্তি. ১৭০; কথা. ৮৭২) ৰচনতো পধানং নিব্বানং, তস্মিং রতোতি অত্থো. সারমতেতি ‘‘সার’’ন্তি অধিমতে. অথ ৰা সারং অফেগ্গুমতং মহাৰিহারৰাসীনং আচরিযমতং এত্থাতি ‘‘সারমতো’’তি ৰিনযৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো, তস্মিং. ইধাতি ইমস্মিং ৰিনযৰিনিচ্ছযে. রতোতি অচ্চন্তাভিরতো. ‘‘ন রতো’’তি এত্থ ন-কারং ‘‘রমতে’’তি ওসানপদেন যোজেত্ৰা যো পন ন রমতেতি সম্বন্ধো.

থেরনৰমজ্ঝিমভিক্খুভিক্খুনীনং অন্তরে যো পন পুগ্গলো নিচ্চপরিৰত্তনসৰনানুস্সরণচিন্তনৰসেন ন রমতে ন কীল়তি, সো পুগ্গলো ৰিনযে পধানরতোপি ৰিনযপিটকে অজ্ঝযনসৰনাদিৰসেন যুত্তপযুত্তোপি পটু হোতি কিং, ন হোতেৰাতি দস্সেতি. ৰিনযপিটকে পাটৰমাকঙ্খন্তেহি পঠমং তাৰেত্থ সক্কচ্চং অভিযোগো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো.

ইমমেৰত্থং আনিসংসপারংপরিযপযোজনেন সহ দস্সেতুমাহ ‘‘ইম’’ন্তিআদি. ইমন্তি ৰুচ্চমানং ৰিনযৰিনিচ্ছযং, ‘‘অৰেদী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘যো’’তি পাঠসেসো. যো কুলপুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞসদ্ধাসম্পন্নো ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযং সম্মা অৰেদি অঞ্ঞাসি. কিং ভূতন্তি আহ ‘‘হিতৰিভাৰন’’ন্তি. লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিযা মূলসাধনত্তা সীলমিধ হিতং নাম, তং ৰিভাৰেতি পকাসেতীতি হিতৰিভাৰনোতি ৰিগ্গহো. ‘‘সীলে পতিট্ঠায…পে… ৰিজটযে জট’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; মি. প. ২.১.৯) ৰুত্তত্তা সব্বকিলেসজটাৰিজটনলোকুত্তরঞাণস্স পদট্ঠানসোপচারসাভিঞ্ঞারূপারূপঅট্ঠসমাধীনং পদট্ঠানতায সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণসম্পদানং মূলভূতেসু চতুপারিসুদ্ধিসীলেসু পধানং পাতিমোক্খসংৰরসীলং, তপ্পকাসকত্তা অযং ৰিনযৰিনিচ্ছযো ‘‘হিতৰিভাৰনো’’তি ৰুত্তো.

ভাৰনন্তি ভাৰীযতি পুনপ্পুনং চেতসি নিৰেসীযতীতি ভাৰনো, ভাৰনীযোতি ৰুত্তং হোতি. হিতৰিভাৰকত্তাযেৰ হিতত্থীহি পুনপ্পুনং চিত্তে ৰাসেতব্বোতি ৰুত্তং হোতি, তং এৰংৰিধং ৰিনযৰিনিচ্ছযং. সুরসম্ভৰন্তি রসীযতি অস্সাদীযতীতি রসো, সদ্দরসো অত্থরসো করুণাদিরসো ৰিমুত্তিরসো চ, সোভণো রসো এতস্সাতি সুরসো, ৰিনযৰিনিচ্ছযো, তং সুরসং. ভৰং ভৰন্তং, সন্তন্তি ৰুত্তং হোতি, সুরসং সমানং, সুরসং ভূতন্তি অত্থো. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘সিলেসো পসাদো সমতা মধুরতা সুখুমালতা অত্থব্যত্তি উদারতা ওজো কন্তি সমাধী’’তি এৰং ৰুত্তেহি কৰিজনেহি অস্সাদেতব্বসিলেসাদিদসৰিধসদ্দজীৰিতগুণসঙ্খাতসদ্দরসসম্পত্তীহি চ সভাৰাখ্যানং উপমা রূপকং দীপকং আৰুত্তীতি এৰমাদিক্কমনিদ্দিট্ঠপঞ্চতিংসঅত্থালঙ্কারেসু অনুরূপসভাৰাখ্যানাদিপ্পধানঅত্থালঙ্কারসঙ্খাতঅত্থরসসম্পত্তীহি চ যথাসম্ভৰং পকাসিতব্বকরুণারসঅব্ভুতরসসন্তরসাদীহি চ যুত্তত্তা সুরসং ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযন্তি ৰুত্তং হোতি.

অথ ৰা ইমিনা পকরণেন পধানতো ৰিধীযমানপাতিমোক্খসংৰরসীলস্স একন্তেন সমাধিসংৰত্তনিকত্তা সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানত্তা পঞ্ঞায চ নিব্বানপাপনতো মূলকারণং হুত্ৰা কমেন নিব্বানামতফলরসসম্পদাযকং ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযং পরমস্সাদনীযরূপেন ধিতিৰিমুত্তিরসেন সুরসভূতন্তি ৰুত্তং হোতীতি চ ৰেদিতব্বং. সম্ভৰন্তি এত্থ সং ৰুচ্চতি সুখং কাযিকং চেতসিকঞ্চ, তং ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰো, ৰিনযৰিনিচ্ছযো, তং, কাযচিত্তসুখানং মূলকারণভূতং, ৰুত্তনযেন সুরসত্তা চ যথাৰুত্তরসসম্পদসারমহুস্সৰেন সম্ভূতমানসিকসুখস্স, তংসমুট্ঠানরূপনিস্সযকাযিকসুখস্স চ পভৰভূতন্তি অত্থো. এত্তাৰতা ইমস্স ৰিনযৰিনিচ্ছযস্স সম্মা ৰিঞ্ঞাতব্বতায কারণং দস্সিতং হোতি.

এৰং নানাগুণরতনাকরং ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযং সম্পজানন্তো সো কুলপুত্তো কিং হোতীতি চে? পালিনা উপালিনা সমো ভৰতি. পালিনাতি সাসনং পালেতীতি ‘‘পালো’’তি ৰিনযো ৰুচ্চতি, ৰুত্তঞ্হি ‘‘ৰিনযো নাম সাসনস্স আযূ’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মহাসঙ্গীতিকথা; থেরগা. অট্ঠ. ১.২৫১) সো অস্স অত্থীতি পালী, পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধসাসনস্স জীৰিতভূতৰিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতসাসনধরত্তা ‘‘পালী’’তি লদ্ধনামেন উপালিনা, ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে মম সাৰকানং ভিক্খূনং ৰিনযধরানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৮) চতুপরিসমজ্ঝে নিসিন্নেন সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন মুখপদুমং ৰিকাসেত্ৰা পকাসিতএতদগ্গট্ঠানেন ৰিসেসতো সাযনরক্খনকভাৰেন পটিলদ্ধপালীতিনামধেয্যেন উপালিমহাথেরেন সমো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

কস্মিং ৰিসযে সমো ভৰতীতি চে? সাসনে. সাসনেতি যথাৰুত্তে তিৰিধে সাসনে, তত্রাপি থাৰরজঙ্গমসকলৰত্থুৰিত্থারাধরমণ্ডলসদিসে পটিপত্তিপটিৰেধদ্ৰযধারে পরিযত্তিসাসনে, তত্থাপি ৰিনযকথাধিকারত্তা লব্ভমানে ৰিনযপিটকসঙ্খাতপরিযত্তিসাসনেকদেসে সমো ভৰতীতি অত্থো.

কিংভূতে সাসনে? মারবলিসাসনে. মারস্স বলি মারবলি, মারগোচরো, তস্স সাসনং হিংসকং মারবলিসাসনং, তস্মিং. খন্ধাদীসু পঞ্চসু মারেসু পধানভূতকামরাগাদিপভৰকিলেসমারস্স গোচরভাৰেন বলিসঙ্খাতইত্থিসরীরাদিনিস্সযফোট্ঠব্বাদিৰিসযস্স পরিচ্চজাপনত্থং ‘‘যো পন ভিক্খু…পে… অসংৰাসো’’তিআদিনা (পারা. ৪৪) নযেন ৰুত্তত্তা তস্স মারবলিস্স হিংসকং হোতীতি মারবলিসাসননামধেয্যৰিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতসাসনেতি অত্থো.

অথ ৰা ‘‘বল়িসেনপি জালেন, হত্থেন কুমিনেন ৰা’’তি উদকট্ঠকথায ৰক্খমানত্তা বল়িস-সদ্দেন মচ্ছমারণকণ্টকমাহ, তং মারস্স বল়িসং অসতি খিপতি ৰজ্জেতীতি মারবল়িসাসনং, তস্মিং, ‘‘সমন্তপাসো মারস্সা’’তি ৰুত্তত্তা সংসারসাগরে পরিৰত্তমানকসংকিলেসদাসপুথুজ্জনসঙ্খাতমচ্ছে গণ্হিতুং মারমহাকেৰট্টেন পক্খিত্তবল়িসসঙ্খাতইত্থিরূপসদ্দাদিপঞ্চকামগুণা- মিসাৰুতকামরাগাদিকিলেসমহাবল়িসং তদঙ্গপ্পহানৰীতিক্কমপ্পহানাদিৰসেন পজহন্তে ৰিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে সাসনেতি অধিপ্পাযো.

এত্থ চ সারমতে ইধ ইমস্মিং ৰিনযৰিনিচ্ছযে যো পন ন রমতে, সো পুগ্গলো অনযূপরমে ততো এৰ পরমে উত্তমে সুজনস্স সুখানযনে নযনে নযনুপমে ৰিনযে রতো অভিরতো পধানরতোপি ৰিনযে অজ্ঝাযনাদীসু যোগমাপজ্জন্তোপি পটু হোতি পটুতরো হোতি কিং, ন হোতেৰ. তস্মা ৰিনযে পাটৰত্থিনা এত্থেৰ সক্কচ্চাভিযোগো কাতব্বোতি সঙ্খেপতো সাধিপ্পাযা অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা পধানে চতুব্বিধে সম্মপ্পধানে ৰীরিযে রতো অভিরতো যো পন নরো সারমতে ইধ ইমস্মিং ৰিনযৰিনিচ্ছযে যতো রমতে, অতো তস্মা সো অনযূপরমে সুজনস্স সুখানযনে ৰিনযে পটু হোতি কুসলো হোতীতি যোজনাতি নো খন্তি.

হিতৰিভাৰনং হিতপ্পকাসকং ভাৰনং ভাৰনীযং আসেৰিতব্বং সুরসম্ভৰং সুরসং সমানং সুরসং ভূতং সম্ভৰং সুখহেতুকং ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযং যো অৰেদি অঞ্ঞাসি, সো পুগ্গলো মারবল়িসাসনে মারৰিসযপ্পহানকরে, অথ ৰা মারবল়িসস্স মারস্স ৰত্থুকামামিসাৰুতকিলেসকামবল়িসস্স অসনে ৰজ্জমানে সাসনে তিৰিধেপি জিনসাসনে, তত্থাপি পটিপত্তিপটিৰেধানং পতিট্ঠানভূতে পরিযত্তিসাসনে, তত্রাপি সকলসাসনস্স জীৰিতসমানে ৰিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতপরিযত্তিসাসনেকদেসে পালিনা ৰিনযপরিযত্তিযং এতদগ্গে ঠপনেন সাসনপালনে তংমূলভাৰতো পালসঙ্খাতৰিনযপরিযত্তিযা পসত্থতরেন উপালিনা উপালিমহাথেরেন সমো ভৰতীতি যোজনা.

ইতি ৰিনযত্থসারসন্দীপনিযা

ৰিনযৰিনিচ্ছযৰণ্ণনায

পঠমপারাজিককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযপারাজিককথাৰণ্ণনা

৩৯. ইদানি দুতিযং পারাজিকৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘আদিযন্তো’’তিআদি. তত্থ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি পাঠসেসো. সো চ পচ্চত্তেকৰচনন্তেহি সব্বপদেহি যোজেতব্বো, থেয্যচিত্তেন আদিযন্তো পরাজিতোতি সম্বন্ধো. পরসন্তকং আরামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৰা সামিকং পরাজেত্ৰা থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তো তদত্থায কতে পুব্বপযোগে দুক্কটং, সামিকস্স ৰিমতুপ্পাদনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৰা তস্স চ অত্তনো চ ধুরনিক্খেপেন পাতিমোক্খসংৰরসীলসম্পত্তিযা অদাযাদো হুত্ৰা পরাজিতো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘তথা’’তি চ ‘‘অপী’’তি চ ‘‘পরাজিতো’’তি চ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি ইমিনা সহ একতো কত্ৰা ‘‘হরন্তো’’তিআদীহি চতূহিপি পদেহি যোজেতব্বং. থেয্যচিত্তেন হরন্তোপি তথা পরাজিতোতি যোজনা সীসাদীহি পরসন্তকং ভণ্ডং হরন্তো থেয্যচিত্তেন ভণ্ডস্স আমসনে দুক্কটঞ্চ ফন্দাপনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৰা সীসতো খন্ধোহরণাদিপযোগং করোন্তোপি তথা পরাজিতো হোতীতি অত্থো.

থেয্যচিত্তেন অৰহরন্তোপি তথা পরাজিতোতি যোজনা. অযং পনেত্থ অত্থো – অঞ্ঞেহি সঙ্গোপনাদিং সন্ধায অত্তনি উপনিক্খিত্তভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি চোদিযমানো ‘‘ন মযা গহিত’’ন্তিআদিনা মুসা ৰত্ৰা থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তোপি তস্স ৰিমতুপ্পাদনে থুল্লচ্চযমাপজ্জিত্ৰা তথেৰ ধুরনিক্খেপেন পরাজিতো হোতীতি. ‘‘নাহং অগ্গহেসি’’ন্তিআদিনা অৰজানিত্ৰা পটিক্খিপিত্ৰা হরন্তো ‘‘অৰহরন্তো’’তি ৰুত্তো.

থেয্যচিত্তেন ইরিযাপথং ৰিকোপেন্তোপি তথা পরাজিতোতি যোজনা. যং পন অঞ্ঞেসং ভণ্ডহরণকমনুস্সাদীনমঞ্ঞতরং ‘‘তেন ভণ্ডেন সহ গণ্হামী’’তি ভণ্ডং হরন্তং থেয্যচিত্তেন নিৰারেত্ৰা অত্তনা ইচ্ছিতদিসাভিমুখং কত্ৰা তস্স পকতিইরিযাপথং ৰিকোপেন্তোপি পঠমপাদুদ্ধারেন থুল্লচ্চযমাপজ্জিত্ৰা দুতিযপদৰারাতিক্কমেন তথেৰ পরাজিতো হোতীতি অত্থো.

থেয্যচিত্তেন ঠানা চাৰেন্তোপি তথা পরাজিতোতি যোজনা. থলাদীসু ঠিতং ভণ্ডং থেয্যচিত্তেন অৰহরিতুকামতায ঠিতট্ঠানতো অপনেন্তোপি দুতিযপরিযেসনাদীসু আমসনাৰসানেসু সব্বেসুপি পযোগেসু দুক্কটানি চ ফন্দাপনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৰা উপরি ৰক্খমানপ্পকারেসু ৰিয ঠিতট্ঠানতো কেসগ্গমত্তম্পি অপনেন্তো তথেৰ পরাজিতো হোতীতি অত্থো.

এৰমেতায গাথায ‘‘আদিযেয্য হরেয্য অৰহরেয্য ইরিযাপথং ৰিকোপেয্য ঠানাচাৰেয্য সঙ্কেতং ৰীতিনামেয্যা’’তি (পারা. ৯২) পদভাজনাগতেসু ছসু পদেসু আদো পঞ্চ পদানি সঙ্গহেত্ৰা ছট্ঠং পদং কস্মা ন সঙ্গহিতন্তি চে? অযং গাথা ন তংপদভাজনং দস্সেতুং ৰুত্তা, অথ খো তেসং পদানং ৰিনিচ্ছযং সন্ধায অট্ঠকথাসু (পারা. অট্ঠ. ১.৯২) ৰুত্তপঞ্চৰীসতিঅৰহারে দস্সেতুং তদৰযৰভূতপঞ্চপঞ্চকানি দস্সেতুকামেন ৰুত্তা, তস্মা এত্থ ছট্ঠং পদং ন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা ৰক্খমানে ততিযপঞ্চকে নিস্সগ্গিযাৰহারপদেন, পঞ্চমপঞ্চকে পরিকপ্পাৰহারপদেন চ সঙ্গয্হমানত্তা এত্থ নানেকভণ্ডপঞ্চকদ্ৰযং অসঙ্করতো দস্সেতুং ছট্ঠং পদং ন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.

৪০. ইমস্মিং অদিন্নাদানপারাজিকে ৰত্থুম্হি ওতিণ্ণে কত্তব্বৰিনিচ্ছযস্স পঞ্চৰীসতিঅৰহারানং অঙ্গানি হোন্তি, তে চ নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৰহারপঞ্চকন্তি নিদ্দিট্ঠা পঞ্চপঞ্চকভেদা, তত্থ ইমায গাথায নানেকভণ্ডপঞ্চকদ্ৰযপ্পভেদে দস অৰহারে সঙ্গহেত্ৰা অৰসেসপঞ্চকত্তযং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং গাথাযং. নানেকভণ্ডানন্তি নানা, একো চ ভণ্ডো যেসন্তি ৰিগ্গহো. সৰিঞ্ঞাণকঅৰিঞ্ঞাণকভণ্ডৰসেন নানাভণ্ডপঞ্চকঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকভণ্ডৰসেনেৰ একভণ্ডপঞ্চকঞ্চ ৰেদিতব্বং. পঞ্চ পরিমাণা যেসন্তে পঞ্চকা, তেসং. অৰহারাতি অৰহরণানি, চোরকম্মানীতি ৰুত্তং হোতি. এতেতি অনন্তরগাথায ‘‘আদিযন্তো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠা আদিযন্তাদযো. পটিপত্তিসন্তানে ৰিসেসং ৰিনিচ্ছযং ভাৰেতি উপ্পাদেতীতি ৰিভাৰী, ৰিনযধরো, তেন ৰিভাৰিনা. ৰিঞ্ঞাতব্বাতি পরেসং আরামাদিসৰিঞ্ঞাণকৰত্থূনি ৰা দাসমযূরাদিং কেৰলং সৰিঞ্ঞাণকৰত্থুমত্তং ৰা অৰহরিতুং কতা যথাৰুত্তসরূপা আদিযনাদযো ঠানাচাৰনপরিযোসানা পঞ্চ অৰহারা যথাৰুত্তনানাভণ্ডএকভণ্ডৰিসযা হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকন্তি দস অৰহারা ভৰন্তীতি ৰিনযধরেন ওতিণ্ণস্স ৰত্থুনো ৰিনিচ্ছযোপকারকত্তা তথতো ঞাতব্বাতি অত্থো.

৪১. এৰং পঞ্চৰীসতি অৰহারে দস্সেতুং ৰত্তব্বেসু পঞ্চসু পঞ্চকেসু নানেকভণ্ডপঞ্চকানি দ্ৰে দস্সেত্ৰা ইদানি অৰসেসপঞ্চকত্তযং দস্সেতুমাহ ‘‘সাহত্থা’’তিআদি. তত্থ সাহত্থোতি সকো হত্থো, তেন নিব্বত্তো, তস্স ৰা সম্বন্ধীতি সাহত্থো, অৰহারো, চোরেন সহত্থা কতো অৰহারোতি অত্থো. আণত্তিকো চেৰাতি আণত্তিযা নিব্বত্তো আণত্তিকো, অৰহারো, চোরস্স ‘‘ইমং নাম ভণ্ডং গণ্হা’’তি যস্স কস্সচি আণাপনেন সিদ্ধো অৰহারো চ. নিস্সগ্গোতি নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, অৰহারো, সুঙ্কঘাতট্ঠানে, পরিকপ্পিতোকাসে ৰা ঠত্ৰা ভণ্ডস্স বহি পাতনন্তি ৰুত্তং হোতি.

অত্থসাধকোতি পারাজিকাপত্তিসঙ্খাতং অত্থং সাধেতীতি অত্থসাধকো, সো অৰহারো চ যথাণত্তিকং অৰিরাধেত্ৰা একংসেন অৰহরন্তস্স ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৰহরা’’তি অৰিসেসেন ৰা অৰহরিতব্বৰত্থুৰিসেসো গহণকালো গহণদেসো গহণাকারো চাতি এৰমাদিৰিসেসানমঞ্ঞতরেন ৰিসেসেত্ৰা ৰা আণাপনঞ্চ একংসেন পাদগ্ঘনকতেলপিৰনকং উপাহনাদিকিঞ্চিৰত্থুং তেলভাজনাদীসু পাতনাদিপ্পযোগো চাতি এৰমাদিপ্পযোগো চ কিরিযাসিদ্ধিযা পুরেতরমেৰ পারাজিকসঙ্খাতস্স অত্থস্স সাধনতো অত্থসাধকো অৰহারো চাতি ৰুত্তং হোতি.

ধুরনিক্খেপনঞ্চাতি ধুরস্স নিক্খেপনং ধুরনিক্খেপনং, তঞ্চ অৰহারো, পরসন্তকানং আরামাদীনং অভিযোগৰিসযে চ উপনিক্খিত্তস্স ভণ্ডাদিনো ৰিসযে চ চোরস্স সামিনো ৰিস্সজ্জনে চ সামিনো চ, যদা কদাচি যথাকথঞ্চি গণ্হিস্সামীতি গহণে নিরুস্সাহভাৰসঙ্খাতো ধুরনিক্খেপাৰহারো চাতি ৰুত্তং হোতি. ইতি ইদং ধুরনিক্খেপনঞ্চ যথাৰুত্তপ্পকারং সাহত্থাদিচতুক্কঞ্চ পঞ্চন্নং অৰহারানং সমূহো পঞ্চকং, সাহত্থাদিপঞ্চকং ‘‘সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি ৰুচ্চতি. আদি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বং.

৪২. পুব্বসহপযোগা চাতি এত্থ ‘‘পুব্বপযোগো সহপযোগো’’তি পযোগ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ‘‘আণত্তিৰসেন পুব্বপযোগো ৰেদিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৰচনতো (পারা. অট্ঠ. ১.৯২) যথাণত্তিকমৰিরাধেত্ৰা গণ্হতো ‘‘অসুকস্স ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি আণাপনং পুব্বপযোগো নাম অৰহারো. কাযেন, ৰাচায ৰা পযুজ্জনং আণাপনং পযোগো, আণত্তস্স ভণ্ডগ্গহণতো পুব্বত্তা পুব্বো চ সো পযোগো চাতি পুব্বপযোগো অৰহারোতি দট্ঠব্বং. ‘‘ঠানাচাৰনৰসেন সহপযোগো ৰেদিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৰচনস্স উপলক্খণপদত্তা ঠানাচাৰনঞ্চ পরাযত্তভূমিগহণে খীলসঙ্কমনাদিকঞ্চ সহপযোগো অৰহারোতি ৰেদিতব্বো.

সংৰিদাহরণন্তি বহূহি একতো হুত্ৰা ‘‘ইদং নাম ভণ্ডং অৰহরিস্সামা’’তি সংৰিদহিত্ৰা সব্বেহি, একতো ৰা সব্বেসং অনুমতিযা একেন ৰা গন্ত্ৰা পরসন্তকস্স থেয্যচিত্তেন হরণসঙ্খাতো সংৰিদাৰহারো চ. সমং একী হুত্ৰা ৰিসুং একেনাপি থেয্যচিত্তেন পাদে ৰা পাদারহে ৰা গহিতে কতমন্তনানং সব্বেসম্পি পারাজিকং হোতীতি দট্ঠব্বং. সংৰিদহিত্ৰা মন্তেত্ৰা অৰহরণং সংৰিদাহরণং. নিরুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ‘‘সংৰিদাহরণ’’ন্তি ‘‘সংৰিদাৰহারো’’তি ইমস্স ৰেৰচনং. ‘‘সম্বহুলা সংৰিদহিত্ৰা একো ভণ্ডং অৰহরতি, আপত্তি সব্বেসং পারাজিকস্সা’’তি (পারা. ১১৮) ৰচনতো এৰং সহকতমন্তনেসু একেনাপি থেয্যচিত্তেন পাদে ৰা পাদারহে ৰা গহিতে কতমন্তনানং সব্বেসং পারাজিকং হোতীতি দট্ঠব্বং.

সঙ্কেতকম্মন্তি পুব্বণ্হাদিকালপরিচ্ছেদেন সঞ্জাননং সঙ্কেতো, তেন কতং কম্মং অৰহরণং সঙ্কেতকম্মং নাম. তং পন পুরেভত্তাদীসু কঞ্চি কালং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি ৰুত্তে তস্মিংযেৰ কালে তংযেৰ যথাৰুত্তং ভণ্ডং অৰহরতি চে, সঙ্কেতকারকস্স সঙ্কেতক্খণেযেৰ পারাজিকন্তি সঙ্খেপতো ৰেদিতব্বং.

নেমিত্তন্তি পরভণ্ডাৰহারস্স হেতুত্তা অক্খিনিখণনাদি নিমিত্তং নাম, তেন নিব্বত্তং নেমিত্তং, অৰহরণসঙ্খাতকম্মং অৰহারো. ‘‘মযা অক্খিম্হি নিখণিতে ৰা ভমুম্হি উক্খিত্তে ৰা ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি আণত্তেন তং নিমিত্তং দিস্ৰা ৰুত্তমেৰ ভণ্ডং ৰুত্তনিযামমৰিরাধেত্ৰা গহিতং চে, নিমিত্তকারকস্স নিমিত্তকরণক্খণেযেৰ পারাজিকং হোতি. ৰুত্তনিযামং ৰিরাধেত্ৰা গহিতং চে, নিমিত্তকারকো মুচ্চতি, অৰহারকস্সেৰ পারাজিকং. পুব্বপযোগো আদি যস্স তং পুব্বপযোগাদি, পুব্বপযোগাদি চ তং পঞ্চকঞ্চাতি ৰিগ্গহো.

৪৩. থেয্যঞ্চ পসয্হঞ্চ পরিকপ্পো চ পটিচ্ছন্নো চ কুসো চ থেয্যপসয্হপরিকপ্পপটিচ্ছন্নকুসা, তে আদী উপপদভূতা যেসং অৰহারানং তে থেয্য…পে… কুসাদিকা, অৰহারা, ইমিনা থেয্যাৰহারো চ…পে… কুসাৰহারো চাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ থেয্যাৰহারোতি থেনো ৰুচ্চতি চোরো, তস্স ভাৰো থেয্যং, এত্থ ন-কারলোপো নিরুত্তিনযেন দট্ঠব্বো, তেন অৰহরণং থেয্যাৰহারো, সন্ধিচ্ছেদাদিৰসেন অদিস্সমানেন গহণঞ্চ কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৰঞ্চেত্ৰা গহণঞ্চ থেয্যাৰহারো.

পসয্হ অভিভৰিত্ৰা অৰহরণং পসয্হাৰহারো, গামৰিলোপকা ৰিয সামিকে অভিভৰিত্ৰা গহণঞ্চ রাজভটাদযো ৰিয অভিভৰিত্ৰা নিবদ্ধকরগ্গহণে অধিকগ্গহণঞ্চ পসয্হাৰহারো.

ৰত্থসুত্তাদিকং পরিচ্ছিজ্জ কপ্পেত্ৰা অৰহরণং পরিকপ্পাৰহারো, সো চ ভণ্ডোকাসপরিকপ্পৰসেন দুৰিধো হোতি. তত্থ নিক্খিত্তভণ্ডং অন্ধকারপ্পদেসং পৰিসিত্ৰা সুত্তাদিভণ্ডানি তত্থ নিক্খিত্তানি, তে পেল়াদযো গণ্হন্তস্স ‘‘ৰত্থানি চে গণ্হিস্সামি, সুত্তানি চে ন গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পরিকপ্পেত্ৰা উক্খিপনং ভণ্ডপরিকপ্পপুব্বকত্তা ভণ্ডপরিকপ্পাৰহারো নাম. আরামপরিৰেণাদীনি পৰিসিত্ৰা লোভনীযং ভণ্ডং দিস্ৰা গব্ভপাসাদতলপমুখমাল়কপাকারদ্ৰারকোট্ঠকাদিং যং কিঞ্চি ঠানং পরিকপ্পেত্ৰা ‘‘এত্থন্তরে দিট্ঠো চে, ওলোকেতুং গহিতং ৰিয দস্সামি, নো চে, হরিস্সামী’’তি পরিকপ্পেত্ৰা আদায গন্ত্ৰা পরিকপ্পিতট্ঠানাতিক্কমো ওকাসপরিকপ্পপুব্বকত্তা ওকাসপরিকপ্পাৰহারো নামাতি সঙ্খেপতো ৰেদিতব্বো.

তিণপণ্ণাদীহি পটিচ্ছন্নস্স ভণ্ডস্স অৰহরণং পটিচ্ছন্নাৰহারো, উয্যানাদীসু কীল়মানেহি ৰা সঙ্ঘপরিৰিসন্তেহি ৰা মনুস্সেহি ওমুঞ্চিত্ৰা ঠপিতং অলঙ্কারাদিকং যং কিঞ্চি ভণ্ডং দিস্ৰা ‘‘ওণমিত্ৰা গণ্হন্তে আসঙ্কন্তী’’তি ঠত্ৰা তিণপণ্ণপংসুৰালুকাদীহি পটিচ্ছাদেত্ৰা সামিকেসু পরিযেসিত্ৰা অদিস্ৰা সালযেসু গতেসু পচ্ছা থেয্যচিত্তেন গহণঞ্চ তদেৰ ভণ্ডং কদ্দমাদীসু থেয্যচিত্তেন অঙ্গুট্ঠাদীহি পীল়েত্ৰা ওসীদাপেত্ৰা হেট্ঠাভাগেন ফুট্ঠট্ঠানং উপরিভাগেন অতিক্কমনঞ্চ পটিচ্ছন্নাৰহারোতি ৰুত্তং হোতি.

কুসেন অৰহারো কুসাৰহারো, থেয্যচিত্তেন কুসং সঙ্কামেত্ৰা পরকোট্ঠাসস্স অগ্ঘেন মহন্তস্স ৰা সমসমস্স ৰা গহণন্তি অত্থো. যো পন ভিক্খু কুসপাতনেন সঙ্ঘস্স চীৰরেসু ভাজিযমানেসু অত্তনো কোট্ঠাসেন সমং ৰা অধিকং ৰা ঊনকং ৰা অগ্ঘেন পঞ্চমাসকং ৰা অতিরেকপঞ্চমাসকং ৰা অগ্ঘনকং অঞ্ঞস্স কোট্ঠাসং অৰহরিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পরকোট্ঠাসে পাতেতুকামো উদ্ধরতি, তঙ্খণে চ পরস্স কোট্ঠাসে পাতিতক্খণে চ ন পারাজিকং অনাপজ্জিত্ৰা পরকোট্ঠাসতো পরনামলিখিতং কুসং উক্খিপেন্তো ততো কেসগ্গমত্তম্পি অপনামেতি, পারাজিকো হোতি. যদি পঠমং পরকোট্ঠাসতো কুসং উদ্ধরতি, উদ্ধটক্খণে চ অত্তনো কোট্ঠাসে পাতিতক্খণে চ সকনামলিখিতং কুসং উদ্ধরণক্খণে চ পারাজিকং অনাপজ্জিত্ৰা পরকোট্ঠাসে পাতনক্খণে হত্থতো কেসগ্গমত্তম্পি মুত্তে পারাজিকো হোতি.

যদি দ্ৰেপি কুসে পটিচ্ছাদেত্ৰা সব্বেসু ভিক্খূসু সকসককোট্ঠাসং আদায গতেসু যস্মিং কুসং পটিচ্ছাদেসি, তস্স সামিকেন আগন্ত্ৰা ‘‘ময্হং কুসো কস্মা ন দিস্সতী’’তি ৰুত্তে চোরো ‘‘ময্হম্পি কুসো ন দিস্সতী’’তি ৰত্ৰা অত্তনো কোট্ঠাসং তস্স সন্তকং ৰিয দস্সেত্ৰা তস্মিং ৰিৰদিত্ৰা ৰা অৰিৰদিত্ৰা ৰা গহেত্ৰা গতে ইতরং কোট্ঠাসং উদ্ধরতি চে, উদ্ধটক্খণেযেৰ পারাজিকো হোতি. যদি পরো ‘‘ময্হং কোট্ঠাসং তুয্হং ন দেমি, ত্ৰং তুয্হং কোট্ঠাসং ৰিচিনিত্ৰা গণ্হাহী’’তি ৰদতি, এৰং ৰুত্তে সো অত্তনো অস্সামিকভাৰং জানন্তোপি পরস্স কোট্ঠাসং উদ্ধরতি, উদ্ধটক্খণে পারাজিকো হোতি. যদি পরো ৰিৰাদভীরুকত্তা ‘‘কিং ৰিৰাদেনা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ময্হং ৰা পত্তং হোতু তুয্হং ৰা, ৰরকোট্ঠাসং ত্ৰং গণ্হাহী’’তি ৰদেয্য, দিন্নকং নাম গহিতং হোতীতি পারাজিকং ন হোতীতি. যদি ‘‘তৰ রুচ্চনকং গণ্হাহী’’তি ৰুত্তো ৰিৰাদভযেন অত্তনো পত্তং ৰরভাগং ঠপেত্ৰা লামকভাগং গহেত্ৰা গতো, চোরো পচ্ছা গণ্হন্তো ৰিচিতাৰসেসং নাম অগ্গহেসীতি পারাজিকো ন হোতি. এৰং কুসাৰহারৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ পঞ্চৰীসতিযা অৰহারেসু সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

৪৪. এত্তাৰতা অদিন্নাদানপারাজিকস্স ৰিনিচ্ছযাৰযৰরূপেন উগ্গহেতব্বে পঞ্চৰীসতি অৰহারে দস্সেত্ৰা ইদানি অদিন্নাদানৰিনিচ্ছযে সম্পত্তে সহসা আপত্তিং অনারোপেত্ৰা পঠমং ওলোকেতব্বানি পঞ্চ ঠানানি দস্সেতুং ‘‘ৰত্থুকালগ্ঘদেসে চা’’তিআদি আরদ্ধং.

তত্থ ৰত্থু নাম অৰহটভণ্ডং. কিং ৰুত্তং হোতি? অৰহারকেন ‘‘মযা ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহট’’ন্তি ৰুত্তেপি তস্স ভণ্ডস্স সস্সামিকঅস্সামিকভাৰং উপপরিক্খিত্ৰা সস্সামিকং চে, অৰহারকালে তেসং সালযভাৰং ৰা নিরালযভাৰং ৰা নিযমেত্ৰা সালযকালে চে গহিতং, ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা মাসকং ৰা ঊনমাসকং ৰা হোতি, দুক্কটেন, অতিরেকমাসকং ৰা ঊনপঞ্চমাসকং ৰা হোতি, থুল্লচ্চযেন, পঞ্চমাসকং ৰা অতিরেকপঞ্চমাসকং ৰা হোতি, পারাজিকেন কাতব্বো. সামিকানং নিরালযকালে চে গহিতং, নত্থি পারাজিকং. ভণ্ডসামিকে পন ভণ্ডং আহরাপেন্তে তং ৰা ভণ্ডং তদগ্ঘনকং ৰা দাতব্বন্তি.

কালো নাম অৰহারকালো. ভণ্ডং নামেতং কদাচি মহগ্ঘং হোতি, কদাচি সমগ্ঘং. তস্মা অৰহটভণ্ডস্স অগ্ঘং পরিচ্ছিন্দন্তেহি অৰহটকালানুরূপং কত্ৰা পরিচ্ছিন্দনত্থং কালৰিনিচ্ছযো কাতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

অগ্ঘো নাম অৰহটভণ্ডস্স অগ্ঘো. এত্থ চ সব্বদা ভণ্ডানং অগ্ঘো সমানরূপো ন হোতি, নৰভণ্ডং মহগ্ঘং হোতি, পুরাণং চে সমগ্ঘং. তস্মা অৰহারকালে ভণ্ডস্স নৰভাৰং ৰা পুরাণভাৰং ৰা নিযমেত্ৰা অগ্ঘো পরিচ্ছিন্দিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

দেসো চাতি ভণ্ডাৰহারদেসো. এত্থ চ সব্বস্সাপি ভণ্ডস্স উট্ঠানদেসে সমগ্ঘং হুত্ৰা অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘত্তা অৰহটভণ্ডে অগ্ঘং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তদনুরূপা আপত্তিযো নিযমন্তেহি অগ্ঘং পরিচ্ছিন্দনত্থায অৰহারদেসং নিযমেত্ৰা তস্মিং দেসে অগ্ঘৰসেন তদনুরূপা আপত্তিযো কারেতব্বাতি অধিপ্পাযো.

পরিভোগো নাম অৰহটভণ্ডে অৰহারতো পুব্বে পরেহি কতপরিভোগো. এত্থ চ যস্স কস্সচি ভণ্ডস্স পরিভোগেন অগ্ঘো পরিহাযতীতি ভণ্ডসামিকং পুচ্ছিত্ৰা তস্মিং ভণ্ডে নৰেপি একৰারম্পি যেন কেনচি পকারেন পরিভুত্তে পরিহাপেত্ৰা অগ্ঘো পরিচ্ছিন্দিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

এৰমাদিনা নযেন এতানি পঞ্চ ঠানানি উপপরিক্খিত্ৰাৰ ৰিনিচ্ছযো কাতব্বোতি দস্সেতুমাহ ‘‘পঞ্চপি ঞত্ৰা এতানি কত্তব্বো পণ্ডিতেন ৰিনিচ্ছযো’’তি.

৪৫. এত্তাৰতা অদিন্নাদানৰিনিচ্ছযাৰযৰভূতে পঞ্চৰীসতি অৰহারে চ পঞ্চট্ঠানাৰলোকনঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অনাগতে পাপভিক্খূনং লেসোকাসপিদহনত্থং পরসন্তকং যং কিঞ্চি ৰত্থুং যত্থ কত্থচি ঠিতং যেন কেনচি পকারেন গণ্হতো মোক্খাভাৰং দস্সেতুকামেন তথাগতেন যা পনেতা –

ভূমট্ঠঞ্চ থলট্ঠঞ্চ;

আকাসট্ঠ মথাপরং;

ৰেহাসট্ঠো দকট্ঠঞ্চ;

নাৰা যানট্ঠমেৰ চ.

ভারা রাম ৰিহারট্ঠং;

খেত্ত ৰত্থুট্ঠমেৰ চ;

গামা রঞ্ঞট্ঠ মুদকং;

দন্তপোনো ৰনপ্পতি.

হরণকো পনিধি চেৰ;

সুঙ্কঘাতকং পাণকা;

অপদং দ্ৰিপদঞ্চেৰ;

চতুপ্পদং বহুপ্পদং.

ওচরকোণিরক্খো চ;

সংৰিদাহরণম্পি চ;

সঙ্কেতকম্মং নিমিত্ত-

মিতি তিং সেত্থ মাতিকা. –

নিক্খিত্তা, তাসং যথাক্কমং পদভাজনে, তদট্ঠকথায চ আগতনযেন ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ ভূমট্ঠে ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘দুতিযং ৰাপী’’তিআদি.

তত্থ দুতিযং থেয্যচিত্তেন পরিযেসতো দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. এৰং সব্বপদেসু. উপরি সঞ্জাতাহি রুক্খলতাহি, ইট্ঠকপাসাণাদীহি চ সঞ্ছন্নং মহানিধিং উদ্ধরিতুকামেন ‘‘মযা একেনেৰ ন সক্কা’’তি অত্তনো অঞ্ঞং সহাযং পরিযেসিতুং থেয্যচিত্তেন সযিতট্ঠানা উট্ঠানাদীসু সব্বপযোগেসু দুক্কটং হোতীতি অত্থো. কুদালং ভূমিখণনত্থায পিটকং ৰাপি পংসুউদ্ধরণত্থায যং কিঞ্চি ভাজনং. ইমেসু দ্ৰীসু কুদালস্স চে দণ্ডো নত্থি, দণ্ডত্থায রুক্খতো দণ্ডং ছিন্দতো চ কুদালো চে ন হোতি, কুদালকরণত্থায অযোবীজং উদ্ধরণত্থায অকপ্পিযপথৰিং খণন্তস্সপি পচ্ছিকরণত্থায পণ্ণানি ছিন্দতোপি পিটকৰাযনত্থায ৰল্লিং ছিন্দতোপি উভযত্থাপি পরিযেসনে মুসা ভণতোপি দুক্কটঞ্চেৰ পাচিত্তিযঞ্চ, ইতরপযোগেসু দুক্কটমেৰাতি ৰেদিতব্বং.

গচ্ছতোতি দুতিযাদিং পরিযেসিত্ৰা লদ্ধা ৰা অলদ্ধা ৰা নিধিট্ঠানং গচ্ছন্তস্স পদে পদে দুক্কটন্তি অত্থো. এত্থ চ ‘‘থেয্যচিত্তো দুতিযং ৰা পরিযেসতী’’তিআদি পাল়িযং (পারা. ৯৪) ‘‘থেয্যচিত্তো’’তি ৰুত্তত্তা, ইধ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি ৰচনতো ‘‘ইমং নিধিং লভিত্ৰা বুদ্ধপূজং ৰা করিস্সামি, সঙ্ঘভত্তং ৰা করিস্সামী’’তি এৰমাদিনা নযেন কুসলচিত্তপ্পৰত্তিযা সতি অনাপত্তীতি দট্ঠব্বং. পুব্বযোগতোতি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগভাৰতো, দুতিযপরিযেসনাদীসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটন্তি অত্থো.

দুক্কটঞ্চ অট্ঠৰিধং হোতি পুব্বপযোগদুক্কটং সহপযোগদুক্কটং অনামাসদুক্কটং দুরুপচিণ্ণদুক্কটং ৰিনযদুক্কটং ঞাতদুক্কটং ঞত্তিদুক্কটং পটিস্সৰদুক্কটন্তি. তত্থ ‘‘থেয্যচিত্তো দুতিযং ৰা কুদালং ৰা পিটকং ৰা পরিযেসতি গচ্ছতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং পুব্বপযোগদুক্কটং নাম. ইধ পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযং, ইতরেসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটং. ‘‘তত্থজাতকং কট্ঠং ৰা লতং ৰা ছিন্দতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং সহপযোগদুক্কটং. ইধ অদিন্নাদানসহিতপযোগত্তা পাচিত্তিযৰত্থুম্হি, ইতরত্র চ দুক্কটমেৰাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. মুত্তামণিআদীসু দসসু রতনেসু, সালিআদীসু সত্তসু ধঞ্ঞেসু, সব্বেসু চ আৰুধভণ্ডাদীসু আমসনপচ্চযা দুক্কটং অনামাসদুক্কটং. কদলিনাল়িকেরপনসাদিরুক্খট্ঠমেৰ ফলং আমসন্তস্স ৰুত্তং দুক্কটং দুরুপচিণ্ণদুক্কটং. উপচরণং উপচিণ্ণং, পরামসনন্তি অত্থো. দুট্ঠু উপচিণ্ণং দুরুপচিণ্ণং, দুরুপচিণ্ণে দুক্কটং দুরুপচিণ্ণদুক্কটং. ভিক্খাচারকালে পত্তে রজস্মিং পতিতে পত্তং অপ্পটিগ্গহেত্ৰা ৰা অধোৰিত্ৰা ৰা ভিক্খাপটিগ্গহণেন দুক্কটং ৰিনযদুক্কটং, ৰিনযে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং ৰিনযদুক্কটং. কিঞ্চাপি অৰসেসদুক্কটানিপি ৰিনযে পঞ্ঞত্তানেৰ, তথাপি রুল়্হিযা মযূরাদিসদ্দেহি মোরাদযো ৰিয ইদমেৰ তথা ৰুচ্চতি. ‘‘সুত্ৰা ন ৰদন্তি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং ঞাতদুক্কটং নাম. একাদসসু সমনুভাসনাসু ‘‘ঞত্তিযা দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং ঞত্তিদুক্কটং. ‘‘তস্স ভিক্খৰে ভিক্খুনো পুরিমিকা চ ন পঞ্ঞাযতি, পটিস্সৰে চ আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ২০৭) ৰুত্তং পটিস্সৰদুক্কটং নাম. ইমেসু অট্ঠসু দুক্কটেসু ইধ আপজ্জিতব্বং দুক্কটং পুব্বপযোগদুক্কটং নাম. তেনাহ ‘‘পুব্বযোগতো’’তি. গাথাবন্ধসুখত্থং উপসগ্গং অনাদিযিত্ৰা ‘‘পুব্বপযোগতো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘পুব্বযোগতো’’তি ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.

এত্থ চ কিঞ্চাপি ইমেসু দুক্কটেসু অসঙ্গহিতানি উভতোৰিভঙ্গাগতানি দিৰাসেয্যাদিদুক্কটানি চেৰ খন্ধকাগতানি চ বহূনি দুক্কটানি সন্তি, তানি পনেত্থ ৰিনযদুক্কটেযেৰ সঙ্গহিতব্বানি. ‘‘ৰিনযে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং ৰিনযদুক্কট’’ন্তি হি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৯৪) ৰুত্তন্তি. অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৯৪) পন রজোকিণ্ণদুক্কটস্সেৰ ‘‘ৰিনযদুক্কট’’ন্তি গহণং উপলক্খণমত্তং. ইতরথা অট্ঠ দুক্কটানীতি গণনাপরিচ্ছেদোযেৰ নিরত্থকো সিযাতি পুব্বপযোগে দুক্কটাদীনম্পি ৰিনযদুক্কটেযেৰ সঙ্গহেতব্বভাৰেপি কতিপযানি দস্সেত্ৰা ইতরেসমেকতো দস্সনত্থং তেসং ৰিসুং গহণং সুত্তঙ্গসঙ্গহিতত্তেপি গেয্যগাথাদীনং অট্ঠন্নং ৰিসুং দস্সনং ৰিযাতি ৰেদিতব্বং.

৪৬. তত্থজাতকং কট্ঠং ৰাতি তস্মিং চিরনিহিতনিধূপরি জাতং অল্লং সুক্খং কট্ঠং ৰা. লতং ৰাতি তাদিসং ৰল্লিং ৰা. ইদং উপলক্খণং তিণাদীনং খুদ্দকগচ্ছানঞ্চ গহেতব্বত্তা. উভযত্থাপীতি অল্লে চ সুক্খে চাতি ৰুত্তং হোতি. অল্লরুক্খাদীনি ছিন্দতো পাচিত্তিযং অহুত্ৰা দুক্কটমত্তস্স ভৰনে কারণং দস্সেতি ‘‘সহপযোগতো’’তি. অৰহারেন সহিতপযোগত্তা পাচিত্তিযট্ঠানেপি দুক্কটমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সহপযোগতো উভযত্থাপি দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তো পঠমগাথায দস্সিতপুব্বপযোগতো ইমায দস্সিতসহপযোগস্স ৰিসেসং দস্সেতি.

৪৭. পথৰিন্তি কপ্পিযং ৰা অকপ্পিযং ৰা পথৰিং. অকপ্পিযপথৰিং খণতো সহপযোগত্তা দুক্কটমেৰ. ব্যূহতোতি পংসুং একতো রাসিং করোন্তস্স. ‘‘ৰিযূহতি একপস্সে রাসিং করোতী’’তি অট্ঠকথাৰচনতো ঊহ-ইচ্চেতস্স ধাতুনো ৰিতক্কে উপ্পন্নত্তেপি ধাতূনমনেকত্থত্তা ৰি-উপসগ্গৰসেন ইধ রাসিকরণে ৰত্ততীতি গহেতব্বং. রাসিভূতং পংসুং কুদালেন ৰা হত্থেন ৰা পচ্ছিযা ৰা উদ্ধরন্তস্স চ অপনেন্তস্স চ পযোগগণনায দুক্কটং পংসুমেৰ ৰাতি এত্থ অৰুত্তসমুচ্চযত্থেন ৰা-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. আমসন্তস্সাতি নিধিকুম্ভিং হত্থেন পরামসন্তস্স. ৰাতি সমুচ্চযে. দুক্কটন্তি দুট্ঠু কতং কিরিযং সত্থারা ৰুত্তং ৰিরাধেত্ৰা খলিত্ৰা কতত্তাতি দুক্কটং. ৰুত্তঞ্চেতং পরিৰারে (পরি. ৩৩৯) –

‘‘দুক্কটন্তি হি যং ৰুত্তং, তং সুণোহি যথাতথং;

অপরদ্ধং ৰিরদ্ধঞ্চ, খলিতং যঞ্চ দুক্কট’’ন্তি.

দুট্ঠু ৰা ৰিরূপং কতং কিরিযাতি দুক্কটং. ৰুত্তম্পি চেতং পরিৰারে (পরি. ৩৩৯) –

‘‘যং মনুস্সো করে পাপং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো;

‘দুক্কট’ন্তি পৰেদেন্তি, তেনেতং ইতি ৰুচ্চতী’’তি.

এৰং ‘‘তত্থজাতক’’ন্তিআদিগাথাদ্ৰযাগতং ছেদনদুক্কটং খণনদুক্কটং ব্যূহনদুক্কটং উদ্ধরণদুক্কটং আমসনদুক্কটন্তি পঞ্চসু সহপযোগদুক্কটেসু পুরিমপুরিমপযোগেহি আপন্না দুক্কটাপত্তিযো পচ্ছিমং পচ্ছিমং দুক্কটং পত্ৰা পটিপস্সম্ভন্তি, তংতংপযোগাৰসানে লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৰা ওরমতি চে, তংতংদুক্কটমত্তং দেসেত্ৰা পরিসুদ্ধো হোতি. ধুরনিক্খেপমকত্ৰা ফন্দাপেন্তস্স থুল্লচ্চযং পত্ৰা আমসনদুক্কটং পটিপস্সম্ভতীতি মহাঅট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৯৪) ৰুত্তং. যথাপাল়িযা গয্হমানে পুরিমপুরিমাপত্তীনং পটিপস্সদ্ধি ‘‘ঞত্তিযা দুক্কটং, দ্ৰীহি কম্মৰাচাহি থুল্লচ্চযা পটিপস্সম্ভন্তী’’তি পাল়িযং (পারা. ৪১৪, ৪২১, ৪২৮, ৪৩৯) আগতত্তা অনুস্সাৰনায এৰ লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. ইমস্স পন সুত্তস্স অনুলোমৰসেন মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তা ইমস্মিং অদিন্নাদানসিক্খাপদেপি আপত্তিপটিপস্সদ্ধি পমাণন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

৪৮. ‘‘ফন্দাপেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. ঠানা চাৰেতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি (পারা. ৯৪) ৰুত্তং ঠানাচাৰনে পারাজিকঞ্চ তস্স সামন্তাপত্তিভূতং থুল্লচ্চযঞ্চ ঠানভেদৰিঞ্ঞাপনমুখেন ৰত্তব্বন্তি ইদানি তং দস্সেতুমাহ ‘‘মুখেপাস’’ন্তিআদি. তত্থ মুখে কুম্ভিমুখৰট্টিযং. পাসং পৰেসেত্ৰাতি বন্ধনং পাসং পক্খিপিত্ৰা. খাণুকেতি অযোখাণুম্হি, খদিরখাণুকে ৰা. বদ্ধকুম্ভিযা ঠানভেদো বন্ধনানং ৰসা ঞেয্যোতি সম্বন্ধো.

৪৯. ইদানি ঠানভেদং দস্সেতি ‘‘দ্ৰে’’তিআদিনা. ‘‘একস্মিং খাণুকে’’তি ইমিনা দ্ৰীসু দিসাসু ৰা তীসু চতূসু ৰা দিসাসু খাণুকে খণিত্ৰা বদ্ধখাণুগণনায সম্ভৰন্তো ঠানভেদো উপলক্খিতো হোতি. ৰলযং…পে… কতায ৰা দ্ৰে ঠানানীতি যোজনা. ৰাতি সমুচ্চযে উপলক্খিতো হোতি.

৫০. এৰং ঠানভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি ঠানৰসেন আপজ্জিতব্বা আপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘উদ্ধরন্তস্সা’’তিআদি. সঙ্খলিন্তি দামং. থুল্লচ্চযন্তি একস্স সন্তিকে দেসেতব্বাসু আপত্তীসু থূলত্তা, অচ্চযত্তা চ থুল্লচ্চযং নাম. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে –

‘‘থুল্লচ্চযন্তি যং ৰুত্তং;

তং সুণোহি যথাতথং;

একস্স মূলে যো দেসেতি;

যো চ তং পটিগণ্হতি;

অচ্চযো তেন সমো নত্থি;

তেনেতং ইতি ৰুচ্চতী’’তি. (পরি. ৩৩৯);

এত্থ চ থূলচ্চযন্তি ৰত্তব্বে ‘‘সম্পরাযে চ (সং. নি. ১.৪৯) সুগ্গতি, তং হোতি কটুকপ্ফল’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৬৬) ৰিয লকারস্স দ্ৰিত্তং, সংযোগে ঊকারস্স রস্সো চ ৰেদিতব্বো. ততো সঙ্খলিকভেদতো পরং. ঠানা চাৰেতীতি ঠিতট্ঠানতো কেসগ্গমত্তম্পি অপনেতি. এত্থ চ নাৰট্ঠকথাযং ‘‘উদ্ধং ৰা অধো ৰা তিরিযং ৰা অন্তমসো কেসগ্গমত্তম্পি সঙ্কামেতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি (পারা. ৯৯) ৰুত্তনযেন ‘‘তিরিয’’ন্তি ৰুত্তা চতস্সো দিসা, উদ্ধমধো চাতি ছট্ঠানানি. তাসু একং দিসং অপনীযমানায কুম্ভিযা তংদিসাভিমুখং ইতরদিসাযং ঠিতপস্সে ওরিমদিসায ঠিতপস্সেন ফুট্ঠোকাসস্স কেসগ্গমত্তম্পি অনতিক্কন্তে ফন্দাপনৰসেন থুল্লচ্চযং হোতি, অতিক্কন্তে ঠানা চাৰিতত্তা পারাজিকং হোতীতি ৰেদিতব্বো. ইমমেৰ সন্ধাযাহ ‘‘ঠানা চাৰেতি চে চুতো’’তি. এসেৰ নযো ফন্দনরহিতায নিধিকুম্ভিযা ঠানাচাৰনেপি.

৫১. এৰং পঠমং বন্ধনং ছিন্দিত্ৰা পচ্ছা কুম্ভিগ্গহণে নযং দস্সেত্ৰা ইদানি পঠমং কুম্ভিং অপনেত্ৰা পচ্ছা বন্ধনাপনযনে নযং দস্সেতুমাহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদি. সো নযোতি ‘‘পঠমুদ্ধারে থুল্লচ্চযং, দুতিযুদ্ধারে পারাজিক’’ন্তি তমেৰত্থমতিদিসতি.

৫২. ৰলযন্তি কুম্ভিযা বদ্ধসঙ্খলিকায মূলে পৰেসিতং ৰলযং. মূলে ঘংসন্তো ইতো চিতো চ সারেতীতি যোজনা. ঘংসন্তোতি ফুসাপেন্তো. ইতো চিতো চ সারেতীতি ওরতো চ পারতো চ সঞ্চালেতি. রক্খতীতি এত্থ ‘‘সীলং ভিক্খু’’ন্তি পাঠসেসো, পারাজিকং নাপজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাতি তস্মিং মূলে. খেগতং করোন্তোৰাতি সব্বপস্সতো মূলং অফুসাপেত্ৰা আকাসগতং করোন্তোৰ. পরাজিতোতি ঠানাচাৰনস্স কতত্তা পরাজযমাপন্নো হোতি.

৫৩. কুম্ভিমত্থকে জাতন্তি যোজনা. চিরকালং নিহিতত্তা মূলেহি কুম্ভিং ৰিনন্ধিত্ৰা ঠিতন্তি অত্থো. সমীপে জাতং রুক্খং ছিন্দতোতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘তত্থজাতকং কট্ঠং ৰা’’তিআদিকায গাথায নিধিমত্থকে ভূমিযং ঠিতরুক্খলতাদিং ছিন্দন্তস্স আপত্তি ৰুত্তা, ইমায পন গাথায ভূমিং নিখণিত্ৰা ওতিণ্ণকালে নিধিং ৰিনন্ধিত্ৰা ঠিতমূলং অল্লরুক্খং, খাণুকং ৰা গহেত্ৰা আহাতি পুনরুত্তিদোসাভাৰো ৰেদিতব্বো. ‘‘অতত্থজ’’ন্তি ইমিনা সহপযোগাভাৰমাহ. ইমিনাৰ পুরিমগাথায ৰুত্তং কট্ঠলতাদীনি নিধিসম্বন্ধানি চে, যথাৰুত্তদুক্কটস্স ৰত্থূনি, সমীপানি চে, পাচিত্তিযস্সেৰ ৰত্থূনীতি দীপেতি.

৫৪. ইদানি এৰং পরিযেসিত্ৰা দিট্ঠনিধিভাজনং ঠিতট্ঠানতো অচালেত্ৰা অন্তোঠিতং ভণ্ডমত্তং গণ্হতো ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘অন্তোকুম্ভিগত’’ন্তিআদি. তত্থ ফন্দাপেতীতি অন্তোচাটিযা পক্খিত্তে অত্তনো ভাজনে পক্খিপিতুং রাসিকরণাদিৰসেন ফন্দাপেতি. অপব্যূহতি ৰাতি হেট্ঠা ঠিতং গণ্হিতুং উপরি ঠিতানি অপনেন্তো ৰিযূহতি ৰা. অথ ৰা অপব্যূহন্তোতি (পারা. অট্ঠ. ১.৯৪) অট্ঠকথাৰচনস্স দ্ৰিধা করোন্তোতি গণ্ঠিপদে অত্থো ৰুত্তোতি অত্তনো ভাজনে পক্খিপিতুং ইতো চিতো চ রাসিং করোন্তোতি অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থেৰাতি অন্তোকুম্ভিযমেৰ.