সঙ্ঘাদিসেসকথাৰণ্ণনা
৩২৫. এৰং নানানযপটিমণ্ডিতস্স পারাজিককণ্ডস্স ৰিনিচ্ছযং দস্সেত্ৰা ইদানি তদনন্তরমুদ্দিট্ঠস্স তেরসকণ্ডস্স ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘মোচেতুকামতা’’তিআদি. মোচেতুং কামেতীতি মোচেতুকামো, তস্স ভাৰো মোচেতুকামতা, তায সম্পযুত্তং চিত্তং মোচেতুকামতাচিত্তং. এত্থ ‘‘মোচেতুকামতা’’তি ইমিনা একাদসসু রাগেসু ‘‘মোচনস্সাদো’’তি ৰুত্তং ইমস্স সঙ্ঘাদিসেসস্স মূলকারণং সুক্কমোচনৰিসযং রাগমাহ.
একাদস রাগা নাম ‘‘মোচনস্সাদো, মুচ্চনস্সাদো, মুত্তস্সাদো, মেথুনস্সাদো, ফস্সস্সাদো, কণ্ডুৰনস্সাদো, দস্সনস্সাদো, নিসজ্জস্সাদো, ৰাচস্সাদো, গেহস্সিতপেমং, ৰনভঙ্গিয’’ন্তি এৰমাগতা. ইধ মোচনং নাম সম্ভৰধাতুমোচনং, তদত্থায তব্বিসযরাগসম্পযুত্তৰেদনা মোচনস্সাদো নাম. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘মোচেতুং অস্সাদো মোচনস্সাদো’’তি. মুচ্চমানে অস্সাদো মুচ্চনস্সাদো, সম্ভৰধাতুম্হি মুচ্চমানে তংরাগসম্পযুত্তা ৰেদনা মুচ্চনস্সাদো নাম. এতেনেৰ নযেন মুত্তস্সাদাদিৰাচস্সাদাৰসানেসু পদেসু অত্থক্কমো ৰেদিতব্বো. ইমেহি নৰহি পদেহি অস্সাদসীসেন কুন্তযট্ঠিঞাযেন তংসহচরিতো রাগো দস্সিতো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘নৰহি পদেহি সম্পযুত্তঅস্সাদসীসেন রাগো ৰুত্তো’’তি.
গেহস্সিতপেমন্তি এত্থ গেহট্ঠা মাতুআদযো আধেয্যআধারৰোহারেন ‘‘গেহা’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তিআদীসু ৰিয তন্নিস্সিতো সিনেহপরিযাযো রাগো ‘‘গেহস্সিতপেম’’ন্তি ৰুত্তো. ইমিনা পদেন রাগস্স সভাৰো সন্দস্সিতো. ৰনতো ভঞ্জিত্ৰা আভতং যং কিঞ্চি ফলপুপ্ফাদি ৰনভঙ্গিযং নাম. ইধ পন রাগৰসেন পটিবদ্ধচিত্তং মাতুগামেহি ৰিরহদুক্খাপনযনত্থং (পারা. অট্ঠ. ২.২৪০) তেসং ঠানে ঠপেত্ৰা দস্সনফুসনৰসেন ৰিন্দিতুং রাগীহি গহেতব্বতো তেহি পিল়ন্ধিতমালসহিতং তম্বূলন্তি এৰমাদি ‘‘ৰনভঙ্গিয’’ন্তি অধিপ্পেতং. ইমিনা পত্থিতৰিসযগোচরো রাগো তদাযত্তৰত্থুৰসেন সন্দস্সিতো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘একেন পদেন সরূপেনেৰ রাগো, একেন পদেন ৰত্থুনা ৰুত্তো. ৰনভঙ্গো হি রাগস্স ৰত্থু, ন রাগোযেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৪০).
‘‘মোচেতুকামতা’’তি ইদমেৰ অৰত্ৰা ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৰচনেন ৰীতিক্কমসাধিকায কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপকং রাগসম্পযুত্তং চিত্তৰিসেসং দস্সেতি. তেন চিত্তেন সমুট্ঠাপিযমানং ৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং ৰীতিক্কমং ‘‘ৰাযামো’’তি ইমিনা দস্সেতি. ৰাযামো নাম তংচিত্তসম্পযুত্তৰীরিযং. এত্থ পন ‘‘সেম্হো গুল়ো’’তিআদীসু ৰিয ফলে হেতূপচারঞাযেন ৰীতিক্কমস্স ৰিসেসহেতুভূতৰীরিযৰাচকেন চ পদেন ৰীতিক্কমোৰ ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. অজ্ঝত্তবাহিরৰত্থুঘট্টনং, আকাসে কটিকম্পনন্তি সুক্কমোচনত্থো ৰাযামোতি অত্থো. সুক্কস্স মোচনং সুক্কমোচনং.
এত্থ চ সুক্কস্সাতি ‘‘সুক্কন্তি দস সুক্কানি নীলং পীতকং লোহিতকং ওদাতং তক্কৰণ্ণং দকৰণ্ণং তেলৰণ্ণং খীরৰণ্ণং দধিৰণ্ণং সপ্পিৰণ্ণ’’ন্তি (পারা. ২৩৭) পদভাজনে ৰুত্তানি সত্তানং পিত্তাদিআসযভেদেন, পথৰিধাতুআদীনং চতুন্নং ৰা রসসোণিতমংসমেদঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জানং ছন্নং দেহধাতূনং ৰা ভেদেন অনেকধা ভিন্নে দসৰিধে সুক্কে অঞ্ঞতরস্স সুক্কস্সাতি অত্থো. মোচনং ৰিস্সট্ঠীতি পরিযাযং, পকতিযা ঠিতসকট্ঠানতো মোচনন্তি অত্থো. যথাহ পদভাজনে ‘‘ৰিস্সট্ঠীতি ঠানতো চাৰনা ৰুচ্চতী’’তি (পারা. ২৩৭). ইহ ‘‘ঠানং নাম ৰত্থিসীসসঙ্খাতং মুত্তকরণমূল’’ন্তি কেচি. ‘‘কটী’’তি অপরে. ‘‘সকলকাযো’’তি অঞ্ঞে. ইমেসং তিণ্ণং ৰচনেসু ‘‘ততিযস্স ভাসিতং সুভাসিত’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৩৭) অট্ঠকথাযং ততিযৰাদস্স কতপাসংসত্তা কেসলোমনখদন্তানং মংসৰিনিমুত্তট্ঠানঞ্চ মুত্তকরীসখেল়সিঙ্ঘাণিকাথদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসং সকলসরীরং কাযপ্পসাদভাৰজীৰিতিন্দ্রিযঅবদ্ধপিত্তানং ৰিয সম্ভৰধাতুযা চ ঠানন্তি ৰেদিতব্বং.
‘‘সুক্কমোচন’’ন্তি ইমিনাকিং ৰুত্তং হোতীতি? ‘‘আরোগ্যত্থায, সুখত্থায, ভেসজ্জত্থায, দানত্থায, পুঞ্ঞত্থায, যঞ্ঞত্থায, সগ্গত্থায, বীজত্থায, ৰীমংসত্থায, দৰত্থায মোচেতী’’তি (পারা. ২৩৭) ৰুত্তদসৰিধঅধিপ্পাযন্তোগধঅঞ্ঞতরঅধিপ্পাযো হুত্ৰা ‘‘রাগূপত্থম্ভে, ৰচ্চূপত্থম্ভে, পস্সাৰূপত্থম্ভে, ৰাতূপত্থম্ভে, উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠূপত্থম্ভে মোচেতী’’তি (পারা. ২৩৭) ৰুত্তপঞ্চৰিধকালানমঞ্ঞতরকালে ‘‘অজ্ঝত্তরূপে, বহিদ্ধারূপে, অজ্ঝত্তবহিদ্ধারূপে, আকাসে কটিং কম্পেন্তো মোচেতী’’তি (পারা. ২৩৭) ৰুত্তচতুরুপাযানমঞ্ঞতরেন উপাযেন যথাৰুত্তরাগপিসাচৰসেন ৰিৰসো হুত্ৰা যথাৰুত্তনীলাদিদসৰিধসম্ভৰধাতূনমঞ্ঞতরং যথাৰুত্তট্ঠানতো খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি সচে মোচেতীতি সঙ্খেপতো গহেতব্বং. এত্থ চ উচ্চালিঙ্গপাণকা নাম লোমসপাণা, যেসং লোমে অল্লিনে অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি.
অঞ্ঞত্র সুপিনন্তেনাতি সুপিনো এৰ সুপিনন্তো, নিস্সক্কৰচনপ্পসঙ্গে করণৰচনতো সুপিনন্তাতি অত্থো. সুপিনা নাম ‘‘ৰাতাদিধাতুক্খোভৰসেন ৰা পুব্বানুভূতইত্থিরূপাদিৰিসযৰসেন ৰা ইট্ঠানিট্ঠদেৰতানুভাৰেন ৰা পুঞ্ঞেন পটিলভিতব্বঅত্থস্স, অপুঞ্ঞেন পত্তব্বানত্থস্স চ পুব্বনিমিত্তৰসেন ৰা হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৩৭) ৰুত্তেসু চতূসু কারণেসু একেন কারণেন কপিনিদ্দায সুপিনে দিস্সমানারম্মণতো যং সুক্কমোচনং হোতি, তং অৰিসযং সুক্কমোচনং ৰিনাতি ৰুত্তং হোতি.
সঙ্ঘাদিসেসোৰ সঙ্ঘাদিসেসতা. সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠাতুকামস্স কুলপুত্তস্স আদিম্হি পরিৰাসদানত্থং, মজ্ঝে চ মূলাযপটিকস্সনেন ৰিনা ৰা সহ ৰা মানত্তদানত্থং, অৰসানে অব্ভানত্থঞ্চ সঙ্ঘো এসিতব্বোতি ‘‘সঙ্ঘো আদিম্হি চেৰ সেসে চ ইচ্ছিতব্বো অস্সাতি সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৩৭; কঙ্খা. অট্ঠ. সুক্কৰিস্সট্ঠিসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা সঙ্ঘাদিসেসা নাম, সুক্কৰিস্সট্ঠিসঙ্ঘাদিসেসাপত্তি হোতীতি অত্থো. যথাহ পদভাজনে ‘‘সঙ্ঘোৰ তস্সা আপত্তিযা পরিৰাসং দেতি, মূলায পটিকস্সতি, মানত্তং দেতি, অব্ভেতি, ন সম্বহুলা, ন একপুগ্গলো, তেন ৰুচ্চতি ‘সঙ্ঘাদিসেসো’তি. তস্সেৰ আপত্তিনিকাযস্স নামং নামকম্মং অধিৰচনং, তেনপি ৰুচ্চতি ‘সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পারা. ২৩৭). এত্থ চ পরিৰাসাদিকথা সঙ্ঘাদিসেসাৰসানে আগতট্ঠানেযেৰ আৰি ভৰিস্সতি.
৩২৬. এত্তাৰতা মূলসিক্খাপদাগতং অত্তূপক্কমমূলকং আপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি ইমিস্সা সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিযা পরূপক্কমেনপি আপজ্জনং দস্সেতুমাহ ‘‘পরেনা’’তিআদি. উপক্কমাপেত্ৰাতি অঙ্গজাতস্স গহণং ৰা ঘট্টনং ৰা কারেত্ৰা.
৩২৭. সঞ্চিচ্চাতি ‘‘উপক্কমামি মোচেস্সামী’’তি চেতেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা. উপক্কমন্তস্সাতি অজ্ঝত্তরূপাদীসু তীসু যত্থ কত্থচি ঘট্টেন্তস্স. সমুদ্দিট্ঠন্তি ‘‘চেতেতি উপক্কমতি ন মুচ্চতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ২৬২) পদভাজনে ভগৰতা ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
৩২৮. ইমিস্সং গাথাযং ‘‘অত্তনো অঙ্গজাতং উপক্কমন্তস্সা’’তি ইমিনা অজ্ঝত্তরূপে ৰা বহিদ্ধারূপে ৰা অজ্ঝত্তবহিদ্ধারূপে ৰা অত্তনো অঙ্গজাতং ঘট্টেন্তস্সাতি ইমস্স অত্থস্স ৰুত্তত্তা অঙ্গজাতঘট্টনেন ৰিনাভাৰতো ইমিনা অসঙ্গয্হমানস্সাপি আকাসে কটিকম্পনেন সুক্কমোচনে সঙ্ঘাদিসেসস্স পঠমগাথাযং ‘‘ৰাযামো’’তি সামঞ্ঞৰচনেন সঙ্গহিতত্তা তং ঠপেত্ৰা ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো মোচনাধিপ্পাযস্স আকাসে কটিং কম্পেন্তস্স অসুচি মুচ্চি…পে… অসুচি ন মুচ্চি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি আকাসেকটিকম্পনৰত্থুম্হি ৰুত্তত্তা অমুত্তে থুল্লচ্চযং সঙ্গহেতুমাহ ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তিআদি.
তত্থ সঞ্চিচ্চাতি ‘‘উপক্কমামি মোচেস্সামী’’তি জানিত্ৰা সঞ্জানিত্ৰাতি অত্থো. ‘‘উপক্কমন্তস্সা’’তি সামঞ্ঞতো তং ৰিসেসেতুং ‘‘আকাসে কম্পনেনপী’’তি আহ, কটিকম্পনেনাতি গহেতব্বং. কথমিদং লব্ভতীতি চে? ইমায কথায সঙ্গহেতব্বৰত্থুম্হি ‘‘আকাসে কটিং কম্পেন্তস্সা’’তি (পারা. ২৬৬) পাঠে ‘‘কটিং কম্পেন্তস্সা’’তি ৰচনসহচরস্স ‘‘আকাসে’’তি ৰচনস্স সন্নিধানবলেন লব্ভতি অত্থপ্পকরণসদ্দন্তরসন্নিধানা সদ্দানং ৰিসেসত্থদীপনতো.
৩২৯. ৰত্থিন্তি মুত্তৰত্থিং, মুত্তকরণস্স ৰত্থিন্তি অত্থো. কীল়ায পূরেত্ৰাতি গামদারকো ৰিয কীল়িতুকামতায মুত্তৰত্থিং দল়্হং গহেত্ৰা পূরেত্ৰাতি অত্থো. যথাহ ৰত্থিৰত্থুম্হি অট্ঠকথাযং ‘‘তে ভিক্খূ ৰত্থিং দল়্হং গহেত্ৰা পূরেত্ৰা পূরেত্ৰা ৰিস্সজ্জেন্তা গামদারকাৰিয পস্সাৰমকংসূ’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৬৪). ‘‘ন ৰট্টতী’’তি সামঞ্ঞেন কস্মা ৰুত্তন্তি? তস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰুত্তনযেন মোচনাধিপ্পাযেন দল়্হং গহেত্ৰা পূরেত্ৰা পূরেত্ৰা ৰিস্সজ্জেন্তস্স সুক্কে মুত্তে মোচনাধিপ্পাযো চেতেতি, উপক্কমতি, মুচ্চতীতি অঙ্গানং সম্পন্নত্তা সঙ্ঘাদিসেসস্স, অমুত্তে থুল্লচ্চযস্স সম্ভৰতো উভযসঙ্গহত্থমাহ.
৩৩০. উপনিজ্ঝাযনৰত্থুম্হি ‘‘ন চ ভিক্খৰে সারত্তেন মাতুগামস্স অঙ্গজাতং উপনিজ্ঝাযিতব্বং, যো উপনিজ্ঝাযেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ২৬৬) পাল়িযং ‘‘মাতুগামস্সা’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা ‘‘তিস্সন্ন’’ন্তি ৰদতি. তিস্সন্নং পন ইত্থীনন্তি মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতৰসেন তিস্সন্নং ইত্থীনং. ‘‘অঙ্গজাত’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি মুত্তকরণমেৰ ৰুচ্চতি, পটসতেনাপি পটিচ্ছাদিতং ৰা অপ্পটিচ্ছাদিতং ৰা যোনিমগ্গন্তি অত্থো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচেপি পটসতং নিৰত্থা হোতি, পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা ঠত্ৰা ‘ইমস্মিং নাম ওকাসে নিমিত্ত’ন্তি উপনিজ্ঝাযন্তস্স দুক্কটমেৰ. অনিৰত্থানং গামদারিকানং নিমিত্তং উপনিজ্ঝাযন্তস্স পন কিমেৰ ৰত্তব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৬৬). পুরতো ৰাতি এত্থ ‘‘ঠত্ৰা’’তি পাঠসেসো.
৩৩১. একেন…পে… পস্সতো একং দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. ‘‘একেন পযোগেন একং দুক্কট’’ন্তি ৰচনতো অনেকেহি পযোগেহি অনেকানি দুক্কটানীতি ব্যতিরেকতো লব্ভতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ইতো চিতো চ ৰিলোকেত্ৰা পুনপ্পুনং উপনিজ্ঝাযন্তস্স পযোগে পযোগে দুক্কট’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৬৬). ইমিস্সা অট্ঠকথায ‘‘ইতো চিতো চা’’তি ৰুত্তত্তা উম্মীলননিমীলনন্তি এত্থ ‘‘ৰিৰিধা তং অনোলোকেত্ৰা তমেৰ ওলোকেন্তস্সা’’তি লব্ভতি.
৩৩২. অমোচনাধিপ্পাযস্স মুত্তস্মিং অনাপত্তি পকাসিতাতি যোজনা. মোচনাধিপ্পাযং ৰিনা ভেসজ্জকরণত্থং সুদ্ধচিত্তেন অঙ্গজাতে ভেসজ্জলেপং করোন্তস্স ৰা সুদ্ধচিত্তেনেৰ উচ্চারপস্সাৰাদিং করোন্তস্স ৰা মুত্তেপি অনাপত্তীতি ইদং ‘‘অনাপত্তি সুপিনন্তেন নমোচনাধিপ্পাযস্সা’’তিআদিনা (পারা. ২৬৩) নযেন অনাপত্তিৰারে ৰুত্তমেৰাতি অত্থো.
ইমস্মিং পাঠে ‘‘অনুপক্কমন্তস্সা’’তি অৰুত্তেপি ইমস্স পাঠস্স পুরতো ‘‘চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ২৬২) চ ‘‘ন চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ২৬২) চ ৰচনতো তং সঙ্গহেতুমাহ ‘‘অনুপক্কমতোপি চ মুত্তস্মিং অনাপত্তি পকাসিতা’’তি. মোচনস্সাদরাগেন পীল়িতো হুত্ৰা ‘‘অহো ৰত মে মুচ্চেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা ৰা এৰরূপমোচনস্সাদরাগপীল়াপুব্বঙ্গমচিত্তে অসতিপি কেৰলং কামৰিতক্কমত্তেন উপহতো হুত্ৰা তাদিসঅজ্ঝত্তিকবাহিরৰত্থূসু ঘট্টনৰসেন ৰা আকাসে কটিকম্পনৰসেন ৰা উপক্কমং অকরোন্তস্স তাদিসচিন্তাবলেন ৰা কামৰিতক্কবলেন ৰা সুক্কে মুত্তেপি অনাপত্তীতি ইদং যথাৰুত্তপাঠৰসেন পকাসিতন্তি অত্থো.
সুপিনন্তেন মুত্তস্মিং, অনাপত্তি পকাসিতাতি এত্থ অন্তসদ্দত্থাভাৰতো সুপিনেতি অত্থো. সুপিনে মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স ৰা মাতুগামেহি কাযসংসগ্গং আপজ্জন্তস্স ৰা সুক্কে মুত্তেপি অৰিসযত্তা অনাপত্তি পাল়িযং ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু সুপিনন্তেনা’’তি (পারা. ২৬৩) ইমিনা পকাসিতাতি অত্থো.
এত্থ ঠত্ৰা অট্ঠকথাযং ‘‘সুপিনে পন উপ্পন্নায অস্সাদচেতনায সচস্স ৰিসযো হোতি, নিচ্চলেন ভৰিতব্বং. ন হত্থেন নিমিত্তং কীল়াপেতব্বং. কাসাৰপচ্চত্থরণরক্খনত্থং পন হত্থপুটেন গহেত্ৰা জগ্গনত্থায উদকট্ঠানং গন্তুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৬২) ৰুত্তত্তা অণ্ডপালিকা কিকীসকুণা ৰিয, ৰালপালিকা চমরী ৰিয, একনেত্তপালকো পুরিসো ৰিয চ কাযজীৰিতেপি অপেক্খং পহায সীলং রক্খিতুকামেন সিক্খাকামেন নিব্বানগামিনিপটিপত্তিং পূরেতুকামেন কুলপুত্তেন ‘‘অঞ্ঞত্র সুপিনন্তা’’তি (পারা. ২৩৭) ৰদতো তথাগতস্স অধিপ্পাযানুকূলং অট্ঠকথাতো ঞত্ৰা অপ্পমত্তেন পটিপজ্জিতব্বন্তি অযমত্রানুসাসনী.
সুক্কৰিস্সট্ঠিকথাৰণ্ণনা.
৩৩৩. মনুস্সিত্থিন্তি মনুস্সজাতিকং ইত্থিং, ‘‘মাতুগামো নাম মনুস্সিত্থী, ন যক্খী, ন পেতী, ন তিরচ্ছানগতা, অন্তমসো তদহুজাতাপি দারিকা, পগেৰ মহত্তরী’’তি (পারা. ২৭১) পদভাজনে ৰুত্তত্তা তদহুজাতকুমারিকাভাৰেনপি ঠিতং জীৰমানকমনুস্সমাতুগামন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘মনুস্সিত্থি’’ন্তি সামঞ্ঞৰচনেন জীৰমানকমনুস্সিত্থিন্তি অযং ৰিসেসো কুতো লব্ভতীতি? ৰিনীতৰত্থুম্হি (পারা. ২৮১ আদযো) মতিত্থিযা কাযং ফুসন্তস্স থুল্লচ্চযৰচনতো পারিসেসতো লব্ভতি. আমসন্তোতি ‘‘হত্থগ্গাহং ৰা ৰেণিগ্গাহং ৰা অঞ্ঞতরস্স ৰা অঞ্ঞতরস্স ৰা অঙ্গস্স পরামসন’’ন্তি (পারা. ২৭০) ৰুত্তত্তা হত্থাদিঅঙ্গপচ্চঙ্গফুসনাদিনানপ্পকারানং অঞ্ঞতরেন পকারেন আমসন্তোতি অত্থো. অত্তনো কাযেন ইত্থিযা কাযস্স সংসগ্গে মিস্সীভাৰে রাগো কাযসংসগ্গরাগো. সঙ্ঘাদিসেসো এতস্স অত্থীতি সঙ্ঘাদিসেসিকো, কাযসংসগ্গসঙ্ঘাদিসেসো আপন্নো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
৩৩৪. কাযসংসগ্গরাগেন ইত্থিযা অন্তমসো লোমম্পি অত্তনো সরীরে লোমেন ফুসন্তস্স ভিক্খুনো সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি হোতীতি যোজনা. এত্থ (পারা. অট্ঠ. ২.২৭৪) ‘‘লোমগণনায সঙ্ঘাদিসেসা হোন্তী’’তি কুরুন্দট্ঠকথামতস্স অট্ঠিতত্তা, ‘‘কোট্ঠাসগণনায ন হোতি, ইত্থিগণনায হোতী’’তি মহাঅট্ঠকথামতস্স ঠিতত্তা সঙ্ঘসন্তকে মঞ্চপীঠে পচ্চত্থরণাদিনা কেনচি অপ্পটিচ্ছাদিতে ফুসন্তস্স ৰিয লোমগণনায অহুত্ৰা ফুট্ঠলোমানং বহুত্তেপি একস্মিং পযোগে একা এৰ আপত্তি, বহূসু পযোগেসু পযোগগণনায আপত্তিযো হোন্তীতি সন্নিট্ঠানং.
৩৩৫. ইত্থিযাতি মনুস্সিত্থিযা. সম্ফুট্ঠোতি হত্থাদিসরীরাৰযৰে সংসগ্গং সমাপন্নো. সেৰনচেতনো ৰাযমিত্ৰা কাযসংসগ্গরাগেন অত্তনো কাযং চালেত্ৰাতি অত্থো. সঙ্ঘাদিসেসতাতি এত্থ সকত্থে তদ্ধিতপ্পচ্চযো. ‘‘সঙ্ঘাদিসেসিতা’’তি পন পাঠো সুন্দরো, সঙ্ঘাদিসেসস্স অত্থিতা ৰিজ্জমানভাৰোতি অত্থো. সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিযা সব্ভাৰসঙ্খাতা অত্থিতা ঈপচ্চযত্থে পুগ্গলে সঙ্ঘাদিসেসীসদ্দপৰত্তিনিমিত্তং হোতীতি ভাৰপচ্চযো তংঅত্থৰসেন লব্ভতি. যথাহু ‘‘যস্স গুণস্স হি ভাৰা দব্বে সদ্দসন্নিৰেসো, তদভিধানে ত্ততাদযো’’তি.
৩৩৬. একেন হত্থেন গহেত্ৰাতি (কঙ্খা. অট্ঠ. কাযসংসগ্গসিক্খাপদৰণ্ণনা) এত্থ ‘‘কাযসংসগ্গরাগেনা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘মনুস্সিত্থি’’ন্তি অজ্ঝাহারো. তং মনুস্সিত্থিং. তত্থ তত্থাতি ইত্থিযা তস্মিং তস্মিং সরীরাৰযৰে. ‘‘একাৰাপত্তী’’তি পঠমং গহিতহত্থস্স অনপনীতত্তা ৰুত্তং. গহিতহত্থং পন মোচেত্ৰা পুনপ্পুনং ফুসন্তস্স পযোগগণনায আপত্তি হোতীতি ব্যতিরেকতো লব্ভতি.
৩৩৭. একেন হত্থেন অগ্গহেত্ৰা সীসতো যাৰ পাদং, পাদতো যাৰ সীসঞ্চ কাযা হত্থং অমোচেত্ৰা দিৰসম্পি তং ইত্থিং ফুসন্তস্স একাৰাপত্তীতি যোজনা. এত্থাপি ‘‘অমোচেত্ৰা’’তি ব্যতিরেকতো মোচেত্ৰা ফুসন্তস্স পযোগগণনায অনেকাপত্তিযোতি লব্ভতি.
৩৩৮. একতো গহিতপঞ্চঙ্গুলীনং গণনায সচে আপত্তি সিযা, একস্স মাতুগামস্স সরীরং রাগচিত্তেন ফুসন্তস্স দ্ৰত্তিংসকলাপকোট্ঠাসতো ব্যতিরেকস্স সরীরস্সাভাৰা দ্ৰত্তিংসকলাপকোট্ঠাসগণনায আপত্তিযা ভৰিতব্বং, তথা অভাৰতো ইদম্পি ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ন হি কোট্ঠাসতো সিযা’’তি আহ.
৩৪০-১. ইত্থিযা ৰিমতিস্সাপি অত্তনো কাযেন ইত্থিযা কাযং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযা, ইত্থিযা পণ্ডকাদিসঞ্ঞিনোপি অত্তনোপি কাযেন ইত্থিযা কাযং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযা. আদি-সদ্দেন পুরিসতিরচ্ছানগতানং সঙ্গহো. ইত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞিনো অত্তনো কাযেন ইত্থিযা কাযসম্বদ্ধং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযা. পণ্ডকে পণ্ডকসঞ্ঞিনো অত্তনো কাযেন পণ্ডকস্স কাযং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযা. যক্খিপেতীসু যক্খিপেতিসঞ্ঞিনো অত্তনো কাযেন তাসং কাযং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযাতি যোজনা. এত্থ ‘‘পণ্ডকগ্গহণেন উভতোব্যঞ্জনকোপি গয্হতী’’তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং ৰুত্তং. ‘‘ইত্থিযা ৰেমতিকস্সাপি পণ্ডকাদিসঞ্ঞিনোপি অত্তনো কাযেন ইত্থিযা কাযসম্বদ্ধং ফুসতো তস্স থুল্লচ্চযং সিযা’’তি ন যোজেতব্বং. কস্মা? তথা যোজনাযং পাল়িযং দুক্কটং ৰুত্তং, ন থুল্লচ্চযন্তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো.
‘‘দুক্কটং কাযসংসগ্গে, তিরচ্ছানগতিত্থিযা’’তি ইমিনা ৰিনীতৰত্থুম্হি আগতনযে সঙ্গহিতেপি তেনেৰ নযেন পণ্ডকে ৰিমতিইত্থিসঞ্ঞিতাদিঅঞ্ঞমতিপক্খে চ পুরিসতিরচ্ছানগতেসু পুরিসতিরচ্ছানগতসঞ্ঞিৰিমতিপণ্ডকাদিঅঞ্ঞমতিপক্খে চ ইতি ইমেসং তিণ্ণং কাযপটিবদ্ধামসনাদীসু চ পদভাজনে ৰুত্তসব্বদুক্কটাপত্তিযো উপলক্খিতাতি দট্ঠব্বং.
৩৪২. অত্তনো কাযেন পটিবদ্ধেন ইত্থিযা কাযেন পটিবদ্ধং ফুসন্তস্স ভিক্খুনো পন দুক্কটন্তি যোজনা. এত্থ পি-সদ্দো ৰুত্তদুক্কটানং সমুচ্চযত্থো. চ-সদ্দেন পন অৰুত্তসমুচ্চযত্থেন ‘‘নিস্সগ্গিযেন কাযং আমসতি. নিস্সগ্গিযেন কাযপটিবদ্ধং আমসতি. নিস্সগ্গিযেন নিস্সগ্গিযং আমসতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ২৭৬) পাল়িযং আগতদুক্কটানং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.
৩৪৩-৪. ন কেৰলং পদভাজনাগতইত্থিসরীরাদিকমেৰ অনামাসং, ৰিনীতৰত্থূসু দারুধীতলিকৰত্থুঅনুলোমতো পোত্থলিকাদিইত্থিরূপকঞ্চ নিস্সগ্গিযৰারানুলোমতো অসরীরট্ঠং মাতুগামেহি পরিভুত্তৰত্থাভরণাদিঞ্চ ৰিভঙ্গক্খন্ধকাদীসু ৰুত্তনযানুসারেন অট্ঠকথাগতং অৰসেসং অনামাসৰত্থুঞ্চ আমসন্তস্স আপত্তিং সঙ্গহেতুমাহ ‘‘ইত্থীন’’ন্তিআদি.
‘‘ইত্থীনং ইত্থিরূপঞ্চা’’তি ইদং ‘‘ইত্থিকায ইত্থিধনং (পারা. ৩৪), সদ্ধানং সদ্ধাপরাযন’’ন্তিআদীসু ৰিয লোকৰোহারৰসেন ৰুত্তং. ইত্থীনং দারুলোহমযাদিকং ইত্থিরূপঞ্চাতি যোজনা. আদি-সদ্দেন হেট্ঠিমপরিচ্ছেদতো মত্তিকায, পিট্ঠেন ৰা কতং মাতুগামরূপং সঙ্গণ্হাতি. মাতুগামরূপং যেন কেনচি দিন্নং সব্বরতনমযং ৰিনা অৰসেসং সাদিযিত্ৰা ভিন্দিত্ৰা সমণসারুপ্পপরিক্খারং কারাপেতুং, অফুসিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বে ৰা যোজেতুং ৰট্টতি.
‘‘ৰত্থ’’ন্তি ইমিনা নিৰাসনপারুপনদ্ৰযম্পি সামঞ্ঞেন গহিতং. ইদঞ্চ মাতুগামেন পরিভুঞ্জিতুং ঠপিতম্পি অনামাসমেৰ, চীৰরত্থায দিন্নং সম্পটিচ্ছিত্ৰা গণ্হিতুং ৰট্টতি. হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন তিণচুম্বটকং, অঙ্গুলিযা পণ্ণমুদ্দিকং উপাদায অলঙ্কারমেৰ. এত্থ চ ৰালকেসৰট্টকেসেসু পৰেসনকদন্তসূচিআদি কপ্পিযভণ্ডং দিয্যমানং সমণসারুপ্পপরিক্খারত্থায গহেতব্বং.
তত্থজাতফলং খজ্জন্তি রুক্খে ঠিতং খাদিতব্বং পনসনাল়িকেরাদিফলঞ্চ মনুস্সেহি রাসিকতং পরিভুঞ্জিতব্বফলঞ্চ ‘‘মনুস্সেহি রাসিকতেসুপি এসেৰ নযো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১) অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা অনামাসন্তি উপলক্খণতো ইমিনাৰ গহেতব্বং. অরঞ্ঞে রুক্খতো পতিতং ফলং ‘‘অনুপসম্পন্নস্স দস্সামী’’তি গহেতুং ৰট্টতি. ‘‘মুগ্গাদিং তত্থজাতক’’ন্তি উপলক্খণপদত্তা গচ্ছতো ৰিযুত্তম্পি গহেতব্বং. মুগ্গাদিন্তি এত্থ ‘‘অপরণ্ণ’’ন্তি পাঠসেসো.
সব্বানি ধঞ্ঞানীতি ‘‘সালি ৰীহি যৰো কঙ্গু, কুদ্রূসৰরকগোধুমা’’তি ৰুত্তানি সত্ত ধঞ্ঞানি. খেত্তমগ্গেন গচ্ছতা সালিসীসে হত্থেন অফুসন্তেন গন্তব্বং. সচে মগ্গো সম্বাধো হোতি, সরীরে ধঞ্ঞং ফুসন্তেপি মগ্গত্তা ন দোসো. ৰীথিযং, গেহঙ্গণে ৰা ধঞ্ঞেসু পসারিতেসু অপসক্কিত্ৰা চে গন্তুং ন সক্কা, ‘‘মগ্গং অধিট্ঠায গন্তব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১) অট্ঠকথাৰচনতো ‘‘ইমং মগ্গং গমিস্সামী’’তি গন্তুং ৰট্টতি. ‘‘কুলগেহে ধঞ্ঞমত্থকে চে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা দিন্নং হোতি, নিসীদিতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১ অত্থতো সমানং) অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ‘‘আসনসালাযং ধঞ্ঞে ৰিপ্পকিণ্ণে অনুক্কমিত্ৰা একমন্তে পীঠকং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদিতব্বং. সচে মনুস্সা তস্মিং ধঞ্ঞমত্থকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা দেন্তি, নিসীদিতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১ অত্থতো সমানং) অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা অত্তনা তত্থ আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদিতুং ন ৰট্টতি.
৩৪৫. ধমনসঙ্খাদিং সব্বং পঞ্চঙ্গতুরিযম্পি চাতি সম্বন্ধো. ধমনসঙ্খো নাম সদ্দকরণসঙ্খো. আদি-সদ্দেন ৰংসসিঙ্গতাল়াদীনং সঙ্গহো. পঞ্চঙ্গতুরিযন্তি আততং, ৰিততং, আততৰিততং, ঘনং, সুসিরন্তি পঞ্চঙ্গসঙ্খাতং তুরিযং. তত্থ আততং নাম চম্মপরিযোনদ্ধেসু ভেরিআদীসু একতো আকড্ঢিত্ৰা ওনদ্ধং একতলতুরিযং. ৰিততং নাম উভতো আকড্ঢিত্ৰা ওনদ্ধং উভযতলতুরিযং. আততৰিততং নাম উভযতো চ মজ্ঝতো চ সব্বতো পরিযোনন্ধিতং. ঘনং সম্মাদি. সম্মন্তি তাল়ং, ঘণ্টাকিঙ্কণিআদীনম্পি এত্থেৰ সঙ্গহো. সুসিরন্তি ৰংসাদি.
ইধ (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১) কুরুন্দট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন ভেরিপোক্খরঞ্চ ভেরিতলচম্মঞ্চ ৰীণা চ ৰীণাপোক্খরচম্মঞ্চ দণ্ডো চ অনামাসং. ‘‘পূজং কত্ৰা চেতিযঙ্গণাদীসু ঠপিতভেরিযো অচালেন্তেন অৰসেসট্ঠানং সম্মজ্জিতব্বং. কচৰরছড্ডনকালে কচৰরং ৰিয গহেত্ৰা একস্মিং ঠানে ঠপেতব্ব’’ন্তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. তুরিযভণ্ডেসু যং কিঞ্চি অত্তনো দীযমানং তং পরিৰত্তেত্ৰা কপ্পিযপরিক্খারং গহেতুং অধিৰাসেতব্বং. দোণি ৰা পোক্খরং ৰা দন্তকট্ঠনিক্খিপনত্থায, চম্মঞ্চ সত্থকোসকরণত্থায গহেতব্বং.
রতনানি চ সব্বানীতি মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্কো মসারগল্লন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮১) ৰুত্তানি সব্বানি রতনানি চ. এত্থ চ ৰিদ্ধা, অৰিদ্ধা ৰা সামুদ্দিকাদী সব্বাপি মুত্তা অনামাসা. ভণ্ডমূলত্থঞ্চ গণ্হিতুং ন ৰট্টতি. অন্তমসো জাতিফলিকং উপাদায নীলপীতাদিভেদো সব্বোপি মণি ধোতৰিদ্ধো অনামাসো. আহতাকারেনেৰ ঠিতো অৰিদ্ধাধোতো মণি পত্তাদি ভণ্ডমূলত্থং অধিৰাসেতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তং. মহাপচ্চরিযং পন পটিক্খিত্তং. পচিত্ৰা কতো কাচমণিযেৰেকো ৰট্টতি. ৰেল়ুরিযে চ মণিসদিসোযেৰ ৰিনিচ্ছযো.
ধমনসঙ্খো ‘‘সব্বং ধমনসঙ্খাদি’’ন্তিআদিগাথায তুরিযেসু গহিতো. রতনখচিতো সঙ্খো অনামাসো. পানীযসঙ্খো ধোতোপি অধোতোপি আমাসো. অৰসেসসঙ্খো পন অঞ্জনাদিভেসজ্জত্থং, পত্তাদিভণ্ডমূলভাৰেন চ অধিৰাসেতুং ৰট্টতি. সুৰণ্ণেন একতো ৰিলিযাপেত্ৰা কতা মুগ্গৰণ্ণা সিলা অনামাসা. সেসা সিলা খুদ্দকনিসানাদিকম্মত্থং অধিৰাসেতুং ৰট্টতি. ‘‘পৰাল়ং ধোতমধোতঞ্চ ৰিদ্ধমৰিদ্ধঞ্চ সব্বথা অনামাসং, নাপি অধিৰাসেতব্ব’’ন্তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তত্তা পৰাল়পটিমাচেতিযানি চেৰ পোত্থকেসু পৰেসেতব্বআণিযা মূলে, অগ্গেচ পৰেসেতব্বং পদুমাদিআকারেন কতং ৰট্টঞ্চ ন গহেতব্বং ন ফুসিতব্বং.
বীজতো পট্ঠায রজতং, জাতরূপঞ্চ কতং ৰা হোতু অকতং ৰা, সব্বসো অনামাসং, ন চ সাদিতব্বং. ইমিনা কতং পটিমাদিকঞ্চ আরকূটলোহঞ্চ অনামাসন্তি ৰক্খতি. কতাকতসুৰণ্ণরজতানং অসাদিযিতব্বতায ইধ অট্ঠকথায আগতত্তা উত্তরেন রাজপুত্তেন কারেত্ৰা আহটং সুৰণ্ণচেতিযং ন ৰট্টতীতি মহাপদুমত্থেরেন পটিক্খিত্তন্তি সুৰণ্ণপটিমাচেতিযপোত্থকাৰচ্ছাদকমণিপদুমৰট্টাদি যং কিঞ্চি ন সাদিতব্বমেৰ, ন চ আমসিতব্বং. এতেন কতং সেনাসনোপকরণং পন পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. ধম্মমণ্ডপে কতম্পি পটিজগ্গিতুং ৰট্টতি. লোহিতৰণ্ণো মণি, মসারগল্লমণি চ সব্বথা অনামাসো, ন চ অধিৰাসেতব্বোতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং.
৩৪৬. সব্বমাৰুধভণ্ডন্তি খগ্গাদি সব্বং আৰুধোপকরণং পত্তাদিকপ্পিযপরিক্খারমূলত্থায দীযমানং সত্থৰাণিজায অকাতব্বত্তা ন গহেতব্বং, ‘‘ইমং গণ্হথা’’তি দিন্নং ভিন্দিত্ৰা খণ্ডাখণ্ডিকং কত্ৰা ‘‘খুরাদিকপ্পিযপরিক্খারং কারেস্সামী’’তি সাদিতুং ৰট্টতি. সঙ্গামভূমিযং মগ্গে পতিতখগ্গাদিং দিস্ৰা পাসাণেন ভিন্দিত্ৰা ‘‘খুরাদিকপ্পিযভণ্ডানি কারেস্সামী’’তি গণ্হিতুং ৰট্টতি. উসুসত্তিআদিকং ফলতো দণ্ডং অপনেত্ৰা কপ্পিযপরিক্খারকারাপনত্থায গহেতব্বং.
জিযাতি ধনুগুণো. চ-কারেন ইমিস্সা গাথায অৰুত্তং অঙ্কুসতোমরাদিং পরহিং সোপকরণং সঙ্গণ্হাতি. ধনুদণ্ডকোতি জিযাৰিরহিতো ধনুদণ্ডকো. ইদং পরহিংসোপকরণভণ্ডাদিকং ৰিহারে সম্মজ্জিতব্বট্ঠানে ঠপিতং চে, সামিকানং ৰত্ৰা তেহি অগ্গহিতং চে, অচালেন্তেন সম্মজ্জিতব্বং.
জালঞ্চাতি মচ্ছজালপক্খিজালাদিজালঞ্চ. জালং দীযমানং ছত্তৰেঠনত্থং, আসনচেতিযাদিমত্থকে বন্ধনাদিপযোজনে সতি তদত্থঞ্চ গহেতব্বং. সরৰারণং নাম ফলকাদিকং অঞ্ঞেহি অত্তনো ৰিজ্ঝনত্থায ৰিস্সট্ঠসরনিৰারণং ৰিনাসনোপরোধকারণং হোতীতি ভণ্ডমূলত্থং সাদিতুং ৰট্টতি. ‘‘দন্তকট্ঠাধারফলকাদি যদিচ্ছিতং করোমী’’তি মুট্ঠিং অপনেত্ৰা গহেতুং ৰট্টতি.
৩৪৭. চেতিযন্তি এত্থ ‘‘সুৰণ্ণচেতিয’’ন্তি ইদং ‘‘সুৰণ্ণপটিবিম্বাদী’’তি অনন্তরং ৰুত্তত্তা লব্ভতি. সুৰণ্ণগ্গহণঞ্চুপলক্খণন্তি রজতমযঞ্চ গহেতব্বং. আরকূটকন্তি সুৰণ্ণৰণ্ণং লোহৰিসেসমাহ. ‘‘অনামাস’’ন্তি ইদং ‘‘অসম্পটিচ্ছিযং ৰা’’তি এতস্স উপলক্খণং.
৩৪৮. সব্বং ৰাদিতমিতি সম্বন্ধো. ওনহিতুন্তি চম্মৰরত্ততন্তীহি বন্ধিতুং. ওনহাপেতুন্তি তথেৰ অঞ্ঞেহি কারাপেতুং. ৰাদাপেতুন্তি অঞ্ঞেহি ৰাদাপেতুং. ৰাদেতুন্তি অত্তনা ৰাদেতুং. ৰাদিতন্তি ৰাদনীযং যথা ‘‘করণীযং কারিত’’ন্তি, ৰাদনারহং তুরিযভণ্ডন্তি অত্থো. ইদঞ্চ ওনহনাদিকিরিযায কম্মং.
৩৪৯. উপহারং করিস্সামাতি পূজং করিস্সাম. ইতি অনুমতিগ্গহণত্থায. ৰত্তব্বাতি তে ৰত্তারো ৰত্তব্বাতি যোজনা.
৩৫০-১. ধুত্তিযা ইত্থিযাতি ৰিপন্নাচারায লোল়িত্থিযা. সযং ফুসিযমানস্সাতি ভিক্খুনো পযোগং ৰিনা ইত্থিযা অত্তনাৰ ফুসিযমানস্স. কাযেন অৰাযমিত্ৰাতি তস্সা সরীরসম্ফস্সানুভৰনত্থং অত্তনো কাযং অচালেত্ৰা. ফস্সং পটিৰিজানতোতি ফস্সং অনুভৰন্তস্স.
অসঞ্চিচ্চাতি এত্থ ‘‘ফুসনে’’তি পাঠসেসো, ‘‘ইমিনা উপাযেন ইমং ফুসামী’’তি অচেতেত্ৰা. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘ইমিনা পত্তপটিগ্গহণাদিনা উপাযেন এতিস্সা সরীরসম্ফস্সং অনুভৰিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা পত্তথালকতট্টকপণ্ণপুটভেসজ্জাদিং পটিগ্গণ্হাপেন্তিযা হত্থে অত্তনো হত্থেন ফুসনাদীসু অনাপত্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অস্সতিযা’’তি ইদং পন ইমিনাৰ সঙ্গহিতত্তা ইধ ৰিসুং ন ৰুত্তং, মাতুগামস্স সরীরে ফুসনভাৰং অজানিত্ৰা অঞ্ঞৰিহিতো হুত্ৰা সতিং অনুপট্ঠপেত্ৰা হত্থপাদপসারণাদীসু ফুসন্তস্সাতি অত্থো.
অজানন্তস্সাতি দারকাকারং দারিকং ‘‘মাতুগামো’’তি অজানিত্ৰা কেনচি করণীযেন ফুসন্তস্স. মোক্খাধিপ্পাযিনো চাতি ‘‘মোক্খাধিপ্পাযো কাযেন ৰাযমতি, ফস্সং পটিৰিজানাতি, অনাপত্তি. মোক্খাধিপ্পাযো কাযেন ৰাযমতি, ন চ ফস্সং পটিৰিজানাতি, অনাপত্তি. মোক্খাধিপ্পাযো ন চ কাযেন ৰাযমতি, ফস্সং পটিৰিজানাতি, অনাপত্তি. মোক্খাধিপ্পাযো ন চ কাযেন ৰাযমতি, ন চ ফস্সং পটিৰিজানাতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ২৭৯) ৰুত্তমোক্খাধিপ্পাযৰতো চতুব্বিধস্স পুগ্গলস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘অনাপত্তী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.
ইমেসু যো মাতুগামেন আলিঙ্গনাদিপযোগেন অজ্ঝোত্থরযমানো তং অত্তনো সরীরতো অপনেত্ৰা মুঞ্চিতুকামো হত্থচালেন, মুট্ঠিআদীহি ৰা পটিপণামনং, পহরণাদিকঞ্চ পযোগং করোতি, অযং পঠমো পুগ্গলো. অত্তানমজ্ঝোত্থরিতুং আগচ্ছন্তিং ইত্থিং দিস্ৰা পহরণাকারাদিসব্বপযোগং দস্সেত্ৰা তাসেত্ৰা অত্তনো সরীরং ফুসিতুং অদেন্তো দুতিযো. ইত্থিযা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা আলিঙ্গিতো চোপনরহিতং মং ‘‘অনত্থিকো’’তি মন্ত্ৰা ‘‘সযমেৰ পলাযিস্সতী’’তি, ‘‘অচোপনমেৰ মোক্খোপাযো’’তি ঞত্ৰা নিচ্চলোৰ হুত্ৰা ফস্সং পটিৰিজানন্তো ততিযো. অত্তানং অজ্ঝোত্থরিতুমাগচ্ছন্তিং ইত্থিং দিস্ৰা দুতিযো ৰিয তাসেতুং কাযপ্পযোগং অকত্ৰা ‘‘অগতে পাতেস্সামি, পহরিত্ৰা তাসেস্সামী’’তি ৰা চিন্তেত্ৰা নিচ্চলোৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তো চতুত্থোতি ৰেদিতব্বো.
৩৫২. পঠমেনাতি এত্থ ‘‘পারাজিকেনা’’তি পাঠসেসো, কাযচিত্তসমুট্ঠানন্তি ৰুত্তং হোতি. ইধ চিত্তং নাম কাযসংসগ্গরাগসম্পযুত্তং চিত্তং, সুক্কৰিস্সট্ঠিম্হি মোচেতুকামতায সম্পযুত্তং চিত্তং.
কাযসংসগ্গকথাৰণ্ণনা.
৩৫৩-৪. দুট্ঠুল্লৰাচস্সাদেনাতি দুট্ঠু কুচ্ছিতভাৰং উলতি গচ্ছতীতি দুট্ঠুল্লা, দুট্ঠুল্লা চ সা ৰাচা চাতি দুট্ঠুল্লৰাচা, ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গে মেথুনধম্মপটিসংযুত্তা ৰাচা, যথাহ ‘‘দুট্ঠুল্লা নাম ৰাচা ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গমেথুনধম্মপটিসংযুত্তা ৰাচা’’তি (পারা. ২৮৫), দুট্ঠুল্লৰাচায অস্সাদো দুট্ঠুল্লৰাচস্সাদো, তথাপৰত্তৰচীৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তসম্পযুত্তা চেতনা, তেন সম্পযুত্তো রাগো ইধ সহচরিযেন ‘‘দুট্ঠুল্লৰাচস্সাদো’’তি ৰুত্তো, তেন, দুট্ঠুল্লৰাচস্সাদসম্পযুত্তেন রাগেনাতি অত্থো. ইমিনা ‘‘ওভাসন্তস্সা’’তি ৰক্খমানওভাসনস্স হেতু দস্সিতো.
ইত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞিনো ভিক্খুনোতি যোজনা. ইত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞিনোতি ‘‘মাতুগামো নাম মনুস্সিত্থী, ন যক্খী, ন পেতী, ন তিরচ্ছানগতা, ৰিঞ্ঞূ পটিবলা সুভাসিতদুব্ভাসিতং দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লং আজানিতু’’ন্তি পদভাজনে নিদ্দিট্ঠসরূপায সুভাসিতদুব্ভাসিতং জানন্তিযা মনুস্সিত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞিনো ভিক্খুনোতি অত্থো. ‘‘দ্ৰিন্নং মগ্গান’’ন্তি এতস্স সম্বন্ধীৰসেন ‘‘ইত্থিযা’’তি ইদং সামিৰসেন যোজেতব্বং, যথাৰুত্তসরূপস্স মাতুগামস্স ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গন্তি অত্থো. ৰণ্ণাৰণ্ণৰসেন চাতি ‘‘ৰণ্ণং ভণতি নাম দ্ৰে মগ্গে থোমেতি ৰণ্ণেতি পসংসতি. অৰণ্ণং ভণতি নাম দ্ৰে মগ্গে খুংসেতি ৰম্ভেতি গরহতী’’তি নিদ্দেসে ৰুত্তনযেন উভো মগ্গে উদ্দিস্স থোমনগরহণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি.
মেথুনস্স যাচনাদযো মেথুনযাচনাদযো, তেহি মেথুনযাচনাদীহি, ‘‘যাচতিপি আযাচতিপি পুচ্ছতিপি পটিপুচ্ছতিপি আচিক্খতিপি অনুসাসতিপি অক্কোসতিপী’’তি (পারা. ২৮৫) উদ্দেসে ৰুত্তমেথুনযাচনাদিৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি. ইমেহি দ্ৰীহি ‘‘ওভাসন্তস্সা’’তি ৰুত্তওভাসনা দস্সিতা. ওভাসন্তস্সাতি উদ্দেসযন্তস্স, পকাসেন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘ৰিঞ্ঞু’’ন্তি ইমিনা ওভাসনকিরিযায কম্মমাহ, ইমিনা ৰিসেসিতব্বং ‘‘মনুস্সিত্থি’’ন্তি ইদং পকরণতো লব্ভতি, যথাদস্সিতপদভাজনাগতসরূপং ৰিঞ্ঞুং পটিবলং মনুস্সিত্থিন্তি ৰুত্তং হোতি. অন্তমসো হত্থমুদ্দাযপীতি ওভাসনে অন্তিমপরিচ্ছেদদস্সনং. দুট্ঠুল্লৰচনস্সাদভাৰে সতি যো ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গপটিবদ্ধং গুণদোসং ৰা মেথুনধম্মযাচনাদিৰসেন ৰা দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লং জানন্তিং মনুস্সিত্থিং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন হত্থমুদ্দাযপি ৰদেয্যাতি অত্থো.
ইমস্মিং গাথাদ্ৰযে দুট্ঠুল্লৰাচস্সাদেন ইত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞিনো ৰিঞ্ঞুং তং ইত্থিং দ্ৰিন্নং মগ্গানং ৰণ্ণৰসেন অন্তমসো হত্থমুদ্দাযপি ওভাসন্তস্স ভিক্খুনো গরুকং সিযাতি একং ৰাক্যং, তথা ‘‘দ্ৰিন্নং মগ্গানং অৰণ্ণৰসেনা’’তি ইমিনা চ ‘‘মেথুনযাচনাদীহী’’তি ইমিনা চ যোজনায ৰাক্যদ্ৰযন্তি এৰং যোজনাৰসেন তীণি ৰাক্যানি হোন্তি.
তত্থ পঠমৰাক্যে ৰণ্ণৰচনেন সঙ্গহিতং থোমনাদিকথং কথেন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসো হোতি. ‘‘ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি এত্তকমেৰ থোমনত্থং ৰদতো সঙ্ঘাদিসেসো ন হোতি, ‘‘তৰ ৰচ্চমগ্গো চ পস্সাৰমগ্গো চ ঈদিসো সুভো সুসণ্ঠানো, তেন নাম ঈদিসেন ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি ৰদন্তস্স হোতি. ‘‘ৰণ্ণেতি, পসংসতী’’তি পদদ্ৰযঞ্চ ‘‘থোমেতী’’তি পদস্স পরিযাযো.
দুতিযৰাক্যে অৰণ্ণপদসঙ্গহিতং খুংসনাদিত্তযে খুংসনং নাম পতোদোপমেহি ফরুসৰচনেহি তুদনং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘খুংসেতীতি ৰাচাপতোদেন ঘট্টেতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮৫). পতুজ্জতেনেনাতি ‘‘পতোদো’’তিঅগচ্ছন্তে অস্সাদযো পৰত্তেতুং ৰিজ্ঝনকপাচনদণ্ডো ৰুচ্চতি. ৰম্ভনং নাম অপসাদনং. অপসাদনং নাম গুণতো পরিহাপনং. যথাহ ‘‘ৰম্ভেতীতি অপসাদেতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮৫). গরহা নাম দোসারোপনং. যথাহ ‘‘গরহতীতি দোসং দেতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮৫). ইমং খুংসনাদিপটিসংযুত্তৰচনং ৰক্খমানেসু ‘‘সিখরণীসি, সম্ভিন্নাসি, উভতোব্যঞ্জনাসী’’তি ইমেসু তীসু পদেসু অঞ্ঞতরেন যোজেত্ৰা কথেন্তস্সেৰ সঙ্ঘাদিসেসো, ন ইতরস্স.
ততিযৰাক্যে মেথুনযাচনাদিৰচনেহি সঙ্গহিতং আযাচনাদিং করোন্তস্সাপি সঙ্ঘাদিসেসো. ‘‘যাচতি নাম দেহি মে অরহসি মে দাতু’’ন্তিআদিনা (পারা. ২৮৫) নযেন একেকং পদং ‘‘দেহি মে মেথুনং ধম্ম’’ন্তিআদিৰসেন মেথুনধম্মপদেন সহ ঘটেত্ৰা মেথুনধম্মং যাচন্তস্সেৰ হোতি.
‘‘কদা তে মাতা পসীদিস্সতি, কদা তে পিতা পসীদিস্সতি, কদা তে দেৰতাযো পসীদিস্সন্তি, কদা তে সুখণো সুলযো সুমুহুত্তো ভৰিস্সতী’’তিআদিআযাচনপদনিদ্দেসে একেকং পদং তত্থেৰ ওসানে ৰুত্তেন ‘‘কদা তে মেথুনং ধম্মং লভিস্সামী’’তি পদেন ঘটেত্ৰা মেথুনং যাচন্তস্সেৰ হোতি.
‘‘কথং ত্ৰং সামিকস্স দেসি, কথং জারস্স দেসী’’তি (পারা. ২৮৫) পুচ্ছানিদ্দেসৰচনেসু চ অঞ্ঞতরং মেথুনধম্মপদেন ঘটেত্ৰা পুচ্ছন্তস্সেৰ হোতি.
‘‘এৰং কির ত্ৰং সামিকস্স দেসি, এৰং জারস্স দেসী’’তি (পারা. ২৮৫) পটিপুচ্ছানিদ্দেসৰচনেসু অঞ্ঞতরং মেথুনধম্মপদেন ঘটেত্ৰা ৰিসেসেত্ৰা পটিপুচ্ছন্তস্সেৰ হোতি.
‘‘কথং দদমানা সামিকস্স পিযা হোতী’’তি পুচ্ছতো মাতুগামস্স ‘‘এৰং দেহি, এৰং দেন্তী সামিকস্স পিযা ভৰিস্সতি মনাপা চা’’তি আণত্তিৰচনে, অনুসাসনিৰচনে চ এসেৰ নযো.
৩৫৫. অক্কোসনিদ্দেসাগতেসু ‘‘অনিমিত্তাসি নিমিত্তমত্তাসি অলোহিতাসি ধুৰলোহিতাসি ধুৰচোল়াসি পগ্ঘরন্তীসি সিখরণীসি ইত্থিপণ্ডকাসি ৰেপুরিসিকাসি সম্ভিন্নাসি উভতোব্যঞ্জনাসী’’তি একাদসসু পদেসু ‘‘সিখরণীসি সম্ভিন্নাসি উভতোব্যঞ্জনাসী’’তি পদত্তযং পচ্চেকং আপত্তিকরং, ইমিনা পদত্তযেন সহ পুব্বে ৰুত্তানি ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গমেথুনধম্মপদানি তীণি চাতি ছপ্পদানং পচ্চেকং আপত্তিকরত্তা ইতো পরানি অনিমিত্তাদীনি অট্ঠ পদানি ‘‘অনিমিত্তাসি মেথুনধম্মং দেহী’’তিআদিনা নযেন মেথুনধম্মপদেন সহ ঘটেত্ৰা ৰুত্তানেৰ আপত্তিকরানীতি ৰেদিতব্বানি, ‘‘মেথুনযাচনাদীহী’’তি এত্থ আদি-সদ্দসঙ্গহিতেসু ‘‘অনিমিত্তাসী’’তিআদীসু একাদসসু অক্কোসপদেসু অন্তোগধত্তেপি কেৰলং আপত্তিকরত্তা গরুতরং পদত্তযং ৰিসুং সঙ্গহেতব্বন্তি ঞাপেতুমাহ ‘‘সিখরণীসী’’তিআদি.
সিখরণীসীতি এত্থ ‘‘সিখরণী অসী’’তি পদচ্ছেদো. ‘‘অসী’’তি পচ্চেকং যোজেতব্বং. তু-সদ্দো কেৰলযুত্তম্পি আপত্তিকরং হোতীতি ৰিসেসং জোতেতি. কেৰলেনাপি অক্কোসৰচনেনাতি যোজনা. সিখরণীসীতি বহি নিক্খন্তআণিমংসা ভৰসি. সম্ভিন্নাসীতি মিস্সীভূতৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গা. উভতোব্যঞ্জনাসীতি ইত্থিনিমিত্তেন, পুরিসনিমিত্তেন চাতি উভতোব্যঞ্জনেহি সমন্নাগতা. ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, মুত্তকরণানি. সুণন্তিযাতি এত্থ ‘‘ৰিঞ্ঞুমনুস্সিত্থিযা’’তি অধিকারতো লব্ভতি, ইমিনা অক্কোসিতব্বৰত্থু দস্সিতং হোতি. ভাসিতং সুণন্তিযা সুভাসিতদুব্ভাসিতং জানন্তিযা মনুস্সিত্থিযা ৰিসযে পৰত্তঅক্কোসৰচনেন সঙ্ঘাদিসেসো হোতীতি অত্থো.
৩৫৬. পুনপ্পুনং ওভাসন্তস্স ৰাচানং গণনায গরুকা সিযুন্তি যোজনা. এত্থ ‘‘একং ইত্থি’’ন্তি অজ্ঝাহরিতব্বং. একৰাচায বহূ ওভাসন্তস্স চ ইত্থীনং গণনায গরুকা সিযুন্তি যোজনা. এত্থাপি ‘‘ইত্থিযোপী’’তি লব্ভতি.
৩৫৭. সা চে নপ্পটিজানাতীতি এত্থ ‘‘যং সুণন্তিং মনুস্সিত্থিং দ্ৰিন্নং মগ্গানং ৰণ্ণাৰণ্ণৰসেন ওভাসতি, সা চে ন পটিজানাতী’’তি সামত্থিযা লব্ভমানং আদায যোজেতব্বং. অত্তনো ভাসিতং দুট্ঠুল্লং ৰুত্তসমনন্তরমেৰ অত্থৰসেন সচে ন জানাতীতি অত্থো. তস্সাতি তস্স দুট্ঠুল্লভাসিতভিক্খুস্স. উব্ভজাণুং, অধক্খকং ৰা আদিস্স ভণনে চাপি তস্স থুল্লচ্চযং সিযাতি যোজনা. ভণনেতি দ্ৰিন্নং মগ্গানং ৰণ্ণাদিকথনে, ‘‘ভণতো’’তিপি লিখন্তি, ভণন্তস্স, ভণনহেতূতি অত্থো. হেতুম্হি অযমন্তপচ্চযো ‘‘অসম্বুধ’’ন্তিআদীসু (পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা) ৰিয. উব্ভজাণুন্তি জাণুতো উদ্ধং. অক্খেকন্তি অক্খকতো হেট্ঠা.
৩৫৮. উব্ভক্খকন্তি অক্খকতো উদ্ধং. অধোজাণুমণ্ডলন্তি জাণুমণ্ডলতো অধো. উদ্দিসন্তি উদ্দিস্স. ‘‘উদ্দিস্সুব্ভক্খং ৰা তথা, অধোজাণুমণ্ডল’’ন্তি চ লিখন্তি, সো পাঠো সুন্দরো. ৰণ্ণাদিভণনে দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ৰিঞ্ঞুমনুস্সিত্থিযা’’তি অধিকারতো লব্ভতি. কাযপটিবদ্ধে ৰণ্ণাদিভণনে দুক্কটন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গা সঙ্ঘাদিসেসক্খেত্তং, অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং থুল্লচ্চযক্খেত্তং, উদ্ধক্খকং অধোজাণুমণ্ডলং দুক্কটক্খেত্তন্তি ইমেসু তীসু খেত্তেসু অক্খকঞ্চেৰ জাণুমণ্ডলঞ্চ থুল্লচ্চযদুক্কটানং দ্ৰিন্নং অৰধিভূতং কত্থ সঙ্গয্হতীতি? দুক্কটক্খেত্তেযেৰ সঙ্গয্হতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অক্খকং, পন জাণুমণ্ডলঞ্চ এত্থেৰ দুক্কটক্খেত্তে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮৬).
৩৫৯. পণ্ডকে যক্খিপেতীসু দ্ৰিন্নং মগ্গানং ৰণ্ণাদিভণনে তস্স ভণন্তস্স থুল্লচ্চযং ভৰেতি অধিকারৰসেন আগতপদেহি সহ যোজেতব্বং. পণ্ডকাদীসূতি আদি-সদ্দেন যক্খিপেতীনং গহণং.
৩৬০. উব্ভক্খক…পে… অযং নযোতি ‘‘পণ্ডকাদীসূ’’তি ইমিনা যোজেতব্বং. অযং নযোতি ‘‘দুক্কটমেৰ হোতী’’তি ৰুত্তো নযো. সব্বত্থাতি সঙ্ঘাদিসেসথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তৰসেন সব্বেসু খেত্তেসু.
৩৬১. অত্থপুরেক্খারো হুত্ৰা ওভাসতোপি অনাপত্তীতি যোজনা. মাতুগামানং ‘‘অনিমিত্তাসী’’তিআদীসু পদেসু অত্থকথনং পুরেক্খত্ৰা ‘‘অনিমিত্তাসী’’তিআদিপদং ভণন্তস্স ৰা মাতুগামেহি সহ অট্ঠকথং সজ্ঝাযন্তানং ৰা অনাপত্তীতি অত্থো. ধম্মপুরেক্খারো হুত্ৰা ওভাসতো অনাপত্তীতি যোজনা. পাল়িধম্মং ৰাচেন্তস্স ৰা তাসং সুণন্তীনং সজ্ঝাযনং ৰা পুরেক্খত্ৰা ‘‘অনিমিত্তাসী’’তিআদীসু পদেসু যং কিঞ্চি পব্বজিতস্স ৰা ইতরস্স ৰা মাতুগামস্স কথেন্তস্স অনাপত্তীতি. পুরেক্খত্ৰানুসাসনিন্তি ‘‘ইদানি অনিমিত্তাসি…পে… উভতোব্যঞ্জনাসি, অপ্পমাদং দানি করেয্যাসি, যথা আযতিম্পি এৰরূপা নাহোসী’’তি অনুসাসনিং পুরেক্খত্ৰা.
৩৬২. উম্মত্তকাদীনন্তি পিত্তুম্মত্তকযক্খুম্মত্তকৰসেন দ্ৰিন্নং উম্মত্তকানঞ্চ আদি-সদ্দসঙ্গহিতস্স ইমস্মিং আদিকম্মিকস্স উদাযিত্থেরস্স চ অনাপত্তীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ইদং সিক্খাপদং তিসমুট্ঠানং কাযচিত্ততো চ ৰাচাচিত্ততো চ কাযৰাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্ত’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.২৮৭) অট্ঠকথাযং ৰুত্তপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযং দস্সেতি ‘‘সমুট্ঠানাদযো…পে… তুল্যাৰা’’তি. ৰেদনায অদিন্নাদানেন অসমত্তা ‘‘ৰেদনেত্থ দ্ৰিধা মতা’’তি আহ, সুখোপেক্খাৰেদনাৰসেন দ্ৰিধা মতাতি অত্থো.
দুট্ঠুল্লৰাচাকথাৰণ্ণনা.
৩৬৩. কামপারিচরিযাযাতি মেথুনধম্মসঙ্খাতেন কামেন পারিচরিযায, মেথুনধম্মেন পারিচরিযাযাতি অত্থো. অথ ৰা কামিতা পত্থিতাতি কামা, মেথুনরাগৰসেন পত্থিতাতি অত্থো, কামা চ সা পারিচরিযা চাতি কামপারিচরিযা, তস্সা কামপারিচরিযাযাতিপি গহেতব্বং, মেথুনরাগচিত্তেন অভিপত্থিতপারিচরিযাযাতিঅত্থো. ‘‘ৰণ্ণং ভাসতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো, ‘‘এতদগ্গং ভগিনি পারিচরিযানং যা মাদিসং সীলৰন্তং কল্যাণধম্মং ব্রহ্মচারিং এতেন ধম্মেন পরিচরেয্যা’’তি অত্তনো মেথুনধম্মেন পারিচরিযায গুণং আনিসংসং কথেন্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মিংযেৰ খণেতি তস্মিং ভণিতক্খণেযেৰ. সা চে জানাতীতি যং উদ্দিস্স অভাসি, সচে সা ৰচনসমনন্তরমেৰ জানাতি.
৩৬৪. সা মনুস্সিত্থী নো জানাতি চে, তস্স থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো. যক্খিপেতিদেৰীসু জানন্তীসু, পণ্ডকে চ জানন্তে অত্তকামপারিচরিযায ৰণ্ণং ভাসতো তস্স ভিক্খুনো থুল্লচ্চযং হোতীতি যোজনা. সেসেতি পুরিসতিরচ্ছানগতৰিসযে, যক্খিআদীনং অজাননৰিসযে চ অত্তকামপারিচরিযায ৰণ্ণং ভাসতো তস্স আপত্তি দুক্কটং হোতীতি যোজনা.
৩৬৫. চীৰরাদীহীতি চীৰরপিণ্ডপাতাদীহি. ৰত্থুকামেহীতি তণ্হায ৰত্থুভাৰেন ৰত্থূ চ কামিতত্তা কামাতি চ সঙ্খাতেহি পচ্চযেহি.
৩৬৬. রাগো এৰ রাগতা. ‘‘রাগিতা’’তি ৰা পাঠো, রাগো অস্স অত্থীতি রাগী, তস্স ভাৰো রাগিতা, অত্তকামপারিচরিযায রাগোতি অত্থো. ওভাসোতি অত্তকামপারিচরিযায গুণভণনং. তেন রাগেনাতি কামপারিচরিযায রাগেন. খণে তস্মিন্তি ভণিতক্খণে. ৰিজাননন্তি যং মনুস্সিত্থিং উদ্দিস্স অত্তকামপারিচরিযায ৰণ্ণং ভণতি, তায তস্স ৰচনত্থস্স ৰিজাননন্তি ৰুত্তং হোতি.
৩৬৭. পঞ্চঙ্গানীতি মনুস্সিত্থিতা, তংসঞ্ঞিতা, পারিচরিযায রাগিতা, তেন রাগেন ওভাসনং, খণে তস্মিং ৰিজাননন্তি ইমানি এত্থ অত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদে পঞ্চ অঙ্গানি, পঞ্চ আপত্তিকারণানীতি অত্থো. অস্সাতি অত্তকামপারিচরিযসিক্খাপদস্স.
অত্তকামপারিচরিযকথাৰণ্ণনা.
৩৬৮. ‘‘পটিগ্গণ্হাতী’’তিআদিকিরিযাত্তযোপাদানসামত্থিযেন তিক্খত্তুং পটিপাদনকং ‘‘যো ভিক্খূ’’তি চ ‘‘গরু হোতী’’তি পদসামত্থিযেন ‘‘তস্সা’’তি চ লব্ভমানত্তা তিৰিধেহি সহ ‘‘যো ভিক্খু পুরিসস্স সন্দেসং পটিগ্গণ্হাতি, ৰীমংসতি পচ্চাহরতি চে, তস্স গরু হোতী’’তি একং ৰাক্যং হোতি. এৰং ‘‘ইত্থিযাপি ৰা’’তি ইমিনা যোজনাযপি একং ৰাক্যং হোতীতি ইমিস্সা গাথায ৰাক্যদ্ৰযং যুজ্জতি.
ইধ সন্দেসক্কমঞ্চ যোজনাক্কমঞ্চ জাননত্থং পঠমং তাৰ ইত্থীনঞ্চ ভরিযানঞ্চ পভেদো চ সরূপঞ্চ ৰিভাৰীযতি – তেসু ইত্থিযো দসৰিধা হোন্তি. যথাহ পদভাজনে ‘‘দস ইত্থিযো মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সারক্খা সপরিদণ্ডা’’তি. ভরিযা চ দসৰিধা হোন্তি. যথাহ পদভাজনে ‘‘দস ভরিযাযো ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী ভোগৰাসিনী ওদপত্তকিনী ওভটচুম্বটা দাসী চ ভরিযা চ কম্মকারী চ ভরিযা চ ধজাহটা মুহুত্তিকা’’তি (পারা. ৩০৩). ইমাসং পভেদো চ সরূপানি চ সঙ্খেপতো এৰং ৰেদিতব্বানি –
পুরিসেহি সহ যথা সংৰাসং ন করোতি, এৰং মাতরা রক্খিতা মাতুরক্খিতা. যথাহ ‘‘মাতুরক্খিতা নাম মাতা রক্খতি গোপেতি ইস্সরিযং কারেতি ৰসং ৰত্তেতী’’তি. পিতুরক্খিতাদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ যস্মিং কোণ্ডঞ্ঞাদিগোত্তে জাতা, তস্মিংযেৰ গোত্তে জাতেহি রক্খিতা গোত্তরক্খিতা. যথাহ ‘‘গোত্তরক্খিতা নাম সগোত্তা রক্খন্তী’’তিআদি. একং সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিতেহি ৰা একগণপরিযাপন্নেহি ৰা রক্খিতা ধম্মরক্খিতা নাম. যথাহ ‘‘ধম্মরক্খিতা নাম সহধম্মিকা রক্খন্তী’’তিআদি (পারা. ৩০৪). সারক্খা নাম ‘‘গব্ভেপি পরিগ্গহিতা হোতি ‘ময্হং এসা’তি অন্তমসো মালাগুল়পরিক্খিত্তাপী’’তি পাল়িযং ৰুত্তসরূপা. সপরিদণ্ডা নাম ‘‘কেহিচি দণ্ডো ঠপিতো হোতি ‘যো ইত্থন্নামং ইত্থিং গচ্ছতি, তস্স এত্তকো দণ্ডো’’তি ৰুত্তসরূপাতি অযং দসন্নং ইত্থীনং সরূপসঙ্খেপো. ইমাসু দসসু সারক্খসপরিদণ্ডানং দ্ৰিন্নং পরপুরিসসেৰাযং মিচ্ছাচারো হোতি, ইতরাসং ন হোতি. ইমা দসপি পঞ্চসীলং রক্খন্তেহি অগমনীযা.
দসসু ভরিযাসু ‘‘ধনক্কীতা নাম ধনেন কিণিত্ৰা ৰাসেতী’’তি ৰুত্তত্তা ভরিযভাৰায অপ্পকং ৰা বহুং ৰা ধনং দত্ৰা গহিতা ধনক্কীতা নাম. ‘‘ছন্দৰাসিনী নাম পিযো পিযং ৰাসেতী’’তি ৰুত্তত্তা অত্তরুচিযা সংৰসিতেন পুরিসেন সম্পটিচ্ছিতা ছন্দৰাসিনী নাম. ‘‘ভোগৰাসিনী নাম ভোগং দত্ৰা ৰাসেতী’’তি ৰুত্তত্তা উদুক্খলমুসলাদিগেহোপকরণং লভিত্ৰা ভরিযভাৰং গচ্ছন্তী জনপদিত্থী ভোগৰাসিনী নাম. ‘‘পটৰাসিনী নাম পটং দত্ৰা ৰাসেতী’’তি ৰুত্তত্তা নিৰাসনমত্তং ৰা পারুপনমত্তং ৰা লদ্ধা ভরিযভাৰং গচ্ছন্তী দলিদ্দিত্থী পটৰাসিনী নাম. ওদপত্তকিনী নাম ‘‘উদকপত্তং আমসিত্ৰা ৰাসেতী’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা ‘‘ইদং উদকং ৰিয সংসট্ঠা অভেজ্জা হোথা’’তি ৰত্ৰা একস্মিং উদকপত্তে পুরিসেন সদ্ধিং হত্থং ওতারেত্ৰা ভরিযভাৰং নীতো মাতুগামো ৰুচ্চতি. ‘‘ওভটচুম্বটা নাম চুম্বটং ওরোপেত্ৰা ৰাসেতী’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা সীসতো চুম্বটং ওরোপেত্ৰা ভরিযভাৰমুপনীতা কট্ঠহারিকাদিইত্থী ওভটচুম্বটা নাম. দাসী চ ভরিযা চ নাম ‘‘দাসী চেৰ হোতি ভরিযা চা’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা ভরিযং কত্ৰা ৰাসিতা ‘‘তস্সেৰ দাসী চ ভরিযা চা’’তি ৰুত্তা. কম্মকারী চ ভরিযা চ নাম ‘‘কম্মকারী চেৰ হোতি ভরিযা চা’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা পধানিত্থিনিরপেক্খেন কুটুম্বকিচ্চং কারেত্ৰা ভরিযভাৰং নীতা ভরিযা কতকম্মা ‘‘কম্মকারী চ ভরিযা চা’’তি ৰুত্তা. ‘‘ধজাহটা নাম করমরানীতা ৰুচ্চতী’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা ধজং উস্সাপেত্ৰা গচ্ছন্তিযা মহাসেনায সদ্ধিং গন্ত্ৰা পরৰিসযং ৰিলুম্পন্তেন পচ্ছিন্দিত্ৰা আনেত্ৰা ভরিযভাৰমুপনীতা ইত্থী ধজাহটা নাম. ‘‘মুহুত্তিকা নাম তঙ্খণিকা ৰুচ্চতী’’তি (পারা. ৩০৪) ৰুত্তত্তা অচিরকালং সংৰাসত্থায গহিতা ইত্থী মুহুত্তিকা নামাতি অযং দসন্নং ভরিযানং সরূপসঙ্খেপো. যথাৰুত্তাসু দসসু ইত্থীসু অঞ্ঞতরং দসন্নং ভরিযানং অঞ্ঞতরট্ঠানে ঠপনত্থমধিপ্পেতভাৰং ৰত্তুং পুরিসেন ‘‘গচ্ছ ভন্তে ইত্থন্নামং মাতুরক্খিতং ব্রূহি ‘হোহি কির ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা’তি’’আদিনা নযেন দিন্নসন্দেসং ‘‘সাধু উপাসকা’’তিআদিনা নযেন ৰচীভেদং কত্ৰা ৰা সীসকম্পনাদিৰসেন ৰা পটিগ্গণ্হাতীতি আহ ‘‘পটিগ্গণ্হাতি সন্দেসং পুরিসস্সা’’তি.
এত্থ পুরিসস্সাতি উপলক্খণত্তা ‘‘পুরিসস্স মাতা ভিক্খুং পহিণতী’’তিআদিনা (পারা. ৩২১) নযেন পাল়িযং ৰুত্তপুরিসস্স মাতাপিতুআদযো চ গহেতব্বা. ৰীমংসতীতি এৰং পটিগ্গহিতসাসনং তস্সাযেৰ একংসেন অৰিরাধেত্ৰা ৰদন্তস্স মাতাপিতুআদীনমঞ্ঞতরস্স ৰা আরোচেতীতি অত্থো. এত্থাপি ৰীমংসতীতি উপলক্খণত্তা ‘‘পটিগ্গণ্হাতি অন্তেৰাসিং ৰীমংসাপেত্ৰা অত্তনা পচ্চাহরতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৩৩৮) ৰুত্তত্তা ৰীমংসাপেতীতিপি গহেতব্বং. পচ্চাহরতীতি তথা আহটং সাসনং সুত্ৰা তস্সা ইত্থিযা সম্পটিচ্ছিতে চ অসম্পটিচ্ছিতে চ লজ্জায তুণ্হীভূতায চ তং পৰত্তিং পচ্চাহরিত্ৰা আচিক্খতীতি ৰুত্তং হোতি. ইধাপি পচ্চাহরতীতি উপলক্খণত্তা ‘‘পটিগ্গণ্হাতি ৰীমংসতি অন্তেৰাসিং পচ্চাহরাপেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৩৩৮) ৰুত্তত্তা পচ্চাহরাপেতীতি চ গহেতব্বং.
‘‘ইত্থিযাপি ৰা’’তি ইমিনা যোজেত্ৰা গহিতদুতিযৰাক্যে চ এৰমেৰ অত্থো ৰত্তব্বো. তত্থ সন্দেসক্কমো পন ‘‘মাতুরক্খিতা ভিক্খুং পহিণতি ‘গচ্ছ ভন্তে ইত্থন্নামং ব্রূহি ‘হোমি ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা’তি’’আদিপাল়িনযেন (পারা. ৩৩০) দট্ঠব্বো. এত্থাপি ‘‘ৰীমংসাপেতি পচ্চাহরাপেতী’’তি ইদঞ্চ ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. ইমিনা নিযামেন দসন্নং ইত্থীনং নামং ৰিসুং ৰিসুং ৰত্ৰা দসন্নং ভরিযানং অঞ্ঞতরত্থায দীযমানসন্দেসক্কমো যোজেতব্বো. ইধাপি ইত্থিযাপি ৰাতি উপলক্খণত্তা ‘‘মাতুরক্খিতায মাতা ভিক্খুং পহিণতি ‘গচ্ছ ভন্তে ইত্থন্নামং ব্রূহি ‘হোতু ইত্থন্নামস্স ভরিযা ধনক্কীতা’’তিআদিপাল়িৰসেন (পারা. ৩২৪) ইত্থিযা মাতুপিতুআদীনঞ্চ সন্দেসক্কমো যোজেতব্বো.
৩৭০. তং পৰত্তিং. সঞ্চরিত্তা সঞ্চরণহেতু. ন মুচ্চতীতি ইত্থিপুরিসানং অন্তরে সাসনং পটিগ্গহেত্ৰা সঞ্চরণহেতু আপজ্জিতব্বসঙ্ঘাদিসেসতো ন মুচ্চতীতি অত্থো.
৩৭১. অঞ্ঞং ৰাতি মাতাপিতুরক্খিতাদীসু অঞ্ঞতরং ৰা. ‘‘ভাসতো’’তি লিখন্তি. ‘‘পেসিতো’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা তং পহায ‘‘ভাসতী’’তি পাঠো গহেতব্বো. পাঠসেসো ৰা কাতব্বো. ‘‘যো অঞ্ঞং ভাসতি চে, তস্স ভাসতোতি যোজনা’’তি নিস্সন্দেহে ৰুত্তং. ‘‘মাতরা রক্খিতং ইত্থিং ‘গচ্ছ ব্রূহী’তি যো পেসিতো হোতি, তস্স পিতুরক্খিতং ৰা অঞ্ঞং ৰা ভাসতো ৰিসঙ্কেতোৰা’’তি, ‘‘মাতরা…পে… ব্রূহী’তি পেসিতো হুত্ৰা পিতুরক্খিতং ৰা অঞ্ঞং ৰা ভাসতো ৰিসঙ্কেতোৰা’’তি যোজনা যুত্ততরাতি অম্হাকং খন্তি.
৩৭২. পটিগ্গণ্হনতাদীহীতি পটিগ্গণ্হনমেৰ পটিগ্গণ্হনতা. আদি-সদ্দেন ৰীমংসনপচ্চাহরণানি গহিতানি. সঞ্চরিত্তেতি সঞ্চরণে. সমাপন্নেতি গতে সতি. গরুকাপত্তিমাদিসেতি এত্থ ‘‘তস্সা’’তি সেসো. আদিসেতি কথেয্য.
৩৭৩. দ্ৰীহি থুল্লচ্চযং ৰুত্তন্তি এত্থ দ্ৰীহি দ্ৰীহি অঙ্গেহি সঞ্চরিত্তে সমাপন্নে থুল্লচ্চযং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ‘‘পটিগ্গণ্হাতি ৰীমংসতি ন পচ্চাহরতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. পটিগ্গণ্হাতি ন ৰীমংসতি পচ্চাহরতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. ন পটিগ্গণ্হাতি ৰীমংসতি পচ্চাহরতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ৩৩৮) দ্ৰীহি দ্ৰীহি অঙ্গেহি থুল্লচ্চযং ৰুত্তন্তি অত্থো. পণ্ডকাদীসূতি পণ্ডকযক্খিপেতীসু. তীহিপি অঙ্গেহি সঞ্চরিত্তে সমাপন্নে থুল্লচ্চযং ৰুত্তন্তি যোজনা.
একেনেৰাতি একেনেৰ অঙ্গেন. সব্বত্থাতি মাতুরক্খিতাদীসু সব্বমাতুগামেসু চ ৰিনীতৰত্থুম্হি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো পুরিসো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আণাপেসি ‘গচ্ছ ভন্তে ইত্থন্নামং ইত্থিং ৰীমংসা’তি. সো গন্ত্ৰা মনুস্সে পুচ্ছি ‘কহং ইত্থন্নামা’তি. সুত্তা ভন্তেতি…পে… মতা ভন্তেতি. নিক্খন্তা ভন্তেতি. অনিত্থী ভন্তেতি. ইত্থিপণ্ডকা ভন্তেতি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি. অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৩৪১) আগতাসু সুত্তাদীসু পঞ্চসু চ.
৩৭৪. অনাপত্তি পকাসিতাতি চেতিযাদীসু কত্তব্বং নিস্সায ইত্থিযা পুরিসস্স, পুরিসেন চ ইত্থিযা দিন্নসাসনং পটিগ্গহেত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা পচ্চাহরিত্ৰা আরোচেন্তস্স অনাপত্তিভাৰো ‘‘অনাপত্তি সঙ্ঘস্স ৰা চেতিযস্স ৰা গিলানস্স ৰা করণীযেন গচ্ছতি, উম্মত্তকস্স আদিকম্মিকস্সা’’তি (পারা. ৩৪০) পাল়িযং ৰুত্তাতি অত্থো.
৩৭৫. তথা তস্সাতি মনুস্সজাতিকায তস্সা. ননালংৰচনীযতাতি ‘‘মমায’’ন্তি ৰা নিগ্গহপগ্গহে ৰা নিরাসঙ্কং ৰত্তুং নাহরতীতি অলংৰচনীযা, অস্সামিকা, সা হি কেনচি ‘‘ময্হং এসা’’তি ৰত্তুং ৰা নিরাসঙ্কেন নিগ্গহপগ্গহৰচনং ৰা ৰত্তুং অসক্কুণেয্যা, অলংৰচনীযা ন ভৰতীতি নালংৰচনীযা, সস্সামিকা, সা হি সামিকেন তথা কাতুং সক্কুণেয্যাতি নালংৰচনীযা, নালংৰচনীযা ন ভৰতীতি ননালংৰচনীযা, অলংৰচনীযপদেন ৰুত্তা অস্সামিকা এৰ, পটিসেধা দ্ৰে পকতিমত্থং গমযন্তীতি, ননালংৰচনীযায ভাৰো ননালংৰচনীযতা, নিরাসঙ্কেন অৰচনীযতা অস্সামিকভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. সঞ্চরিত্তৰসেন ভিক্খুনা ৰচনীযা ন হোতীতি ৰা ‘‘অলংৰচনীযা’’তিপি গহেতব্বমেৰ. পটিগ্গণ্হনতাদীনং ৰসাতি এত্থ চকারো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ততো পটিগ্গণ্হনৰীমংসনপচ্চাহরণসঙ্খাতানং তিণ্ণং অঙ্গানং ৰসেন চ পুব্বে ৰুত্তমনুস্সিত্থিতা ননালংৰচনীযতাতি ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং অঙ্গানং ৰসেন চ ইদং সিক্খাপদং আপত্তিকারণেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি যুত্তন্তি অত্থো.
৩৭৬. ইদং সঞ্চরিত্তসিক্খাপদং. অথ ৰা লিঙ্গৰিপল্লাসেন চ অযং সঙ্ঘাদিসেসোতি গহেতব্বো. কাযতো, ৰাচতো, কাযৰাচতো, কাযচিত্ততো, ৰাচাচিত্ততো, কাযৰাচাচিত্ততো ৰা উপ্পজ্জনতো ছসমুট্ঠানং. ততো এৰ অচিত্তকমুদীরিতং. মিস্সকসমুট্ঠানঞ্হি অচিত্তকং. অৰসেসচিত্তেসুপি যস্মিং চিত্তে অসতি অচিত্তকং নাম হোতি, তং দস্সেতুমাহ ‘‘অলংৰচনিযত্তং ৰা’’তিআদি. গাথাবন্ধৰসেন রস্সো, ‘‘অলংৰচনীযত্ত’’ন্তি গহেতব্বং. যো সন্দেসং পেসেতি, তস্মিং পটিবদ্ধভাৰন্তি অত্থো. পণ্ণত্তিং ৰাতি সঞ্চরিত্তসিক্খাপদসঙ্খাতং পণ্ণত্তিং ৰা অজানতো অচিত্তকমুদীরিতন্তি সম্বন্ধো.
৩৭৭. সাসনন্তি মাতুগামস্স, পুরিসস্স ৰা সাসনং. কাযৰিকারেনাতি সীসকম্পনাদিনা কাযৰিকারেন. গহেত্ৰাতি পটিগ্গহেত্ৰা. তং উপগম্মাতি পটিগ্গহিতসাসনং যস্স ৰত্তব্বং হোতি, তং মাতুগামং, পুরিসং ৰা উপগম্ম. ৰীমংসিত্ৰাতি তং কিচ্চং তীরেত্ৰা. হরন্তস্সাতি পচ্চাহরন্তস্স. কাযতো সিযাতি ৰচীভেদং ৰিনা পটিগ্গহণাদীনং কাযেনেৰ কতত্তা কাযসমুট্ঠানতোৰ সঙ্ঘাদিসেসো হোতীতি অত্থো.
৩৭৮. ইত্থিযা ৰচনং সুত্ৰাতি যোজনা. যথা নিসিন্নোৰাতি পকতিযা নিসিন্নট্ঠানেযেৰ নিসিন্নো. তং ৰচনং. তত্থেৰাগতস্সেৰাতি যত্থ নিসিন্নো ইত্থিযা সাসনং পটিগ্গণ্হি, তমেৰ আসনং অৰিজহিত্ৰা অত্তনা নিসিন্নট্ঠানমেৰ আগতস্স সন্নিসিতব্বপুরিসস্সেৰ, এত্থ ‘‘আরোচেত্ৰা’’তি পাঠসেসো. পুন ‘‘আরোচেন্তস্সা’’তি ইদং তত্থেৰাগতায তস্সা এৰ ইত্থিযা এৰং যোজেতব্বং. সাসনং দত্ৰা গন্ত্ৰা পুন তত্থেৰ আগতস্স মাতুগামস্সেৰ ঞাতমনন্তরং কাযিককিরিযং ৰিনা ৰচনেনেৰ আরোচেন্তস্সাতি অত্থো. ইদং ইত্থিযা সাসনং পটিগ্গহণাদিৰসেন ৰুত্তং.
অথ ৰা পুরিসস্স ৰচনং সুত্ৰা যথানিসিন্নোৰ তং ৰচনং ইত্থিযা আরোচেত্ৰা পুন তত্থেৰাগতস্সেৰ পুরিসস্স আরোচেন্তস্সাতি এৰং পুরিসসন্দেসং পটিগ্গহণাদিৰসেনাপি যোজনা কাতব্বা. এত্থ চ তত্থেৰাগতস্সাতি উপলক্খণং. সাসনৰচনমত্তেনেৰ পটিগ্গহেত্ৰা, কিচ্চন্তরেন গন্ত্ৰা ৰা যদিচ্ছাৰসেন দিট্ঠট্ঠানে ৰা ৰত্ৰা পুনপি তত্থেৰ দিট্ঠট্ঠানে পুন আরোচেন্তস্স চ ৰচনেনেৰ সমুট্ঠানভাৰো ৰেদিতব্বো.
৩৭৯. ‘‘অলং…পে… অজানতো’’তি অচিত্তকত্তকারণং ৰুত্তমেৰ, কস্মা পুন ‘‘অজানন্তস্স পণ্ণত্তি’’ন্তি ৰুত্তন্তি চে? তদুভযস্সাপি ৰিসুং কারণাভাৰং ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. নং ৰিধিন্তি সাসনং পটিগ্গহেত্ৰা আহরিত্ৰা আরোচেত্ৰা পচ্চাহরিত্ৰা আরোচনসঙ্খাতং ৰিধানং. অরহতোপীতি খীণাসৰস্সপি, সেখপুথুজ্জনানং পগেৰাতি অযমত্থো সম্ভাৰনত্থেন অপি-সদ্দেন জোতিতো.
৩৮০. জানিত্ৰাতি অলংৰচনীযভাৰং ৰা পণ্ণত্তিং ৰা উভযমেৰ ৰা জানিত্ৰা. তথাতি কাযৰাচতো করোন্তস্সাতি ইমিনা যোজেতব্বং. সচিত্তকেহীতি যথাৰুত্তচিত্তেন সচিত্তকেহি. তেহেৰাতি কাযাদীহি তেহি এৰ, ‘‘তীহেৰা’’তিপি পাঠো.
সঞ্চরিত্তকথাৰণ্ণনা.
৩৮১-২. সযংযাচিতকেহেৰাতি এত্থ ‘‘উপকরণেহী’’তি পাঠসেসো, ‘‘পুরিসং দেথা’’তিআদিনা নযেন অত্তনাৰ যাচিত্ৰা গহিতেহি উপকরণেহেৰাতি অত্থো. যথাহ ‘‘সঞ্ঞাচিকা নাম সযং যাচিত্ৰা পুরিসম্পি পুরিসত্তকরম্পি গোণম্পি সকটম্পি ৰাসিম্পি পরসুম্পি কুঠারিম্পি কুদালম্পি নিখাদনম্পী’’তি. এত্থ এৰ-কারেন অযাচিতং নিৰত্তেতি. তেন অস্সামিকন্তি দীপিতং হোতি. ‘‘কুটিক’’ন্তি ইমিনা ‘‘কুটি নাম উল্লিত্তা ৰা হোতি অৰলিত্তা ৰা উল্লিত্তাৰলিত্তা ৰা’’তি (পারা. ৩৪৯) ৰুত্তত্তা ভূমিতো পট্ঠায ভিত্তিচ্ছদনানি পটিচ্ছাদেত্ৰা মত্তিকায ৰা সুধায ৰা দ্ৰারৰাতপানাদিঅলেপোকাসং ঠপেত্ৰা অন্তো লিত্তভাৰেন উল্লিত্তানামকং ৰা তথা বহি লিত্তভাৰেন অৰলিত্তানামকং ৰা অন্তো চ বহি চ লিত্তভাৰেন উল্লিত্তাৰলিত্তানামকং ৰা কুটিন্তি ৰুত্তং হোতি.
অপ্পমাণিকন্তি ‘‘তত্রিদং পমাণং, দীঘসো দ্ৰাদসৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং সত্তন্তরা’’তি (পারা. ৩৪৮) দীঘপুথুলানং ৰুত্তপ্পমাণেন অতিরেকত্তা অপ্পমাণিকন্তি অত্থো.
এত্থ চ তিলক্খণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তীণি কিলেসমূলানি উপ্পাটেত্ৰা কালত্তযৰত্ত সব্বধম্মে পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তিভুৰনেকপটিসরণভূতস্স ভগৰতো ধম্মরাজস্স অঙ্গুলং পমাণমজ্ঝিমপুরিসস্স অঙ্গুলতো তিৰঙ্গুলং হোতি, একা ৰিদত্থি তিস্সো ৰিদত্থিযো হোন্তি, একং রতনং তীণি রতনানি হোন্তীতি এৰং নিযমিতা সুগতৰিদত্থি চ ৰড্ঢকিরতনেন দিযড্ঢরতনপ্পমাণা হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সুগতৰিদত্থি নাম ইদানি মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স তিস্সো ৰিদত্থিযো ৰড্ঢকিহত্থেন দিযড্ঢো হত্থো হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪৮-৩৪৯). তস্মা সুগতৰিদত্থিযা দ্ৰাদস ৰড্ঢকিহত্থেন অট্ঠারস হত্থা হোন্তি. ‘‘দীঘসো দ্ৰাদস ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযাতি বাহিরিমেন মানেনা’’তি (পারা. ৩৪৯) পদভাজনে ৰুত্তত্তা অন্তিমং সুধালেপং অগ্গহেত্ৰা থুসমত্তিকপরিযন্তেন ৰা মহামত্তিকপরিযন্তেন ৰা বাহিরন্ততো অট্ঠারসহত্থপ্পমাণং, ‘‘তিরিযং সত্তন্তরাতি অব্ভন্তরিমেন মানেনা’’তি (পারা. ৩৪৯) পদভাজনে ৰুত্তত্তা অব্ভন্তরিমেন পুথুলতো দ্ৰাদসঙ্গুলাধিকদসহত্থপ্পমাণঞ্চ কুটিযা পমাণন্তি গহেতব্বং. এৰং ঠিতপমাণতো দীঘতো পুথুলতো ৰা উভতো ৰা কেসগ্গমত্তাধিকাপি কুটি আপত্তিযা অঙ্গং হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অপ্পমাণিক’’ন্তি আহাতি সঙ্খেপতো ৰেদিতব্বং.
অত্তুদ্দেসন্তি উদ্দিসিতব্বোতি উদ্দেসো, অত্তা উদ্দেসো এতিস্সাতি অত্তুদ্দেসা, কুটি, তং অত্তুদ্দেসং. ‘‘অত্তুদ্দেসন্তি অত্তনো অত্থাযা’’তি পদভাজনে ৰুত্তত্তা ‘‘ময্হং এসা ৰাসত্থায ভৰিস্সতী’’তি অত্তানং উদ্দিসিত্ৰাতি অত্থো. ‘‘করোন্তস্সা’’তি ইদং ‘‘কারযমানেনাতি করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা’’তি পদভাজনে ৰুত্তনযেন পযোজককত্তুনো চ গহেতব্বত্তা উপলক্খণন্তি গহেতব্বং. তথাতি তেনেৰ পকারেন, যেহি অস্সামিকতাদীহি পকারেহি যুত্তং পমাণাতিক্কন্তং কুটিং করোন্তস্স আপত্তি, তেহেৰ পকারেহি যুত্তং অদেসিতৰত্থুকম্পি কুটিং করোন্তস্সাতি. ইমিনা অপ্পমাণিকং ৰিয অদেসিতৰত্থুকম্পি ৰিসুংযেৰ আপত্তিযা পধানঙ্গন্তি. ৰসতি এত্থাতি ৰত্থু, ভূমি, সা অদেসিতা এতিস্সাতি অদেসিতৰত্থুকা, কুটি, তং অদেসিতৰত্থুকং.
কিং ৰুত্তং হোতি? তেন কুটিকারেন ভিক্খুনা কুটিৰত্থুং সোধেত্ৰা সমতলং কারেত্ৰা সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং ভন্তে সঞ্ঞাচিকায কুটিং কত্তুকামো অস্সামিকং অত্তুদ্দেসং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং কুটিৰত্থুওলোকনং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং ৰত্ৰা যাচিতেন সঙ্ঘেন ৰা সঙ্ঘেন ঞত্তিদুতিযায কম্মৰাচায সম্মতেহি ব্যত্তেহি পটিবলেহি দ্ৰীহি ভিক্খূহি ৰা তেন সদ্ধিং গন্ত্ৰা কুটিৰত্থুং ওলোকেত্ৰা সারম্ভভাৰং ৰা অপরিক্কমনভাৰং ৰা উভযমেৰ ৰা পস্সন্তেহি ‘‘মাযিধ করী’’তি নিৰারেত্ৰা অনারম্ভং চে হোতি সপরিক্কমনং, আগন্ত্ৰা সঙ্ঘস্স আরোচিতে কুটিকারকেনেৰ ভিক্খুনা পুব্বে ৰুত্তনযেন সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং ভন্তে সঞ্ঞাচিকায কুটিং কত্তুকামো অস্সামিকং অত্তুদ্দেসং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং কুটিৰত্থুদেসনং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং ৰত্ৰা যাচিতে ৰুড্ঢানুমতেন ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন ঞত্তিদুতিযায কম্মৰাচায দেসেত্ৰা নিয্যাদিতকুটিৰত্থুস্স অভাৰা অদেসিতৰত্থুকং, তেনেৰ অস্সামিকতাদিপকারেন যুত্তং যথাৰুত্তপ্পকারং কুটিকং অত্তনা যাচিতেহি উপকরণেহি করোন্তস্স, কারাপেন্তস্স চাতি ৰুত্তং হোতি.
দ্ৰে সঙ্ঘাদিসেসা হোন্তীতি ‘‘ভিক্খূ ৰা অনভিনেয্য ৰত্থুদেসনায, পমাণং ৰা অতিক্কামেয্য, সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পারা. ৩৪৮) তুল্যবলতাসূচকেন ৰা-সদ্দেন সম্পিণ্ডিত্ৰা ৰুত্তঅঙ্গদ্ৰযসহিতত্তা দ্ৰে সঙ্ঘাদিসেসা হোন্তীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ভিক্খু কুটিং করোতি অদেসিতৰত্থুকং পমাণাতিক্কন্তং অনারম্ভং সপরিক্কমনং, আপত্তি দ্ৰিন্নং সঙ্ঘাদিসেসান’’ন্তি (পারা. ৩৫৫) চ ‘‘ভিক্খুকুটিং করোতি অদেসিতৰত্থুকং অনারম্ভং সপরিক্কমনং, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৩৫৪) চ ‘‘ভিক্খু কুটিং করোতি পমাণাতিক্কন্তং অনারম্ভং সপরিক্কমনং, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৩৫৫) চ ৰুত্তত্তা দ্ৰীসু অঙ্গেসু একং চে, একোৰ সঙ্ঘাদিসেসো হোতীতি. তং পন ‘‘সচে একৰিপন্না সা, গরুকং এককং সিযা’’তি ৰক্খতি.
সারম্ভাদীসূতি এত্থ সারম্ভ-সদ্দো সোপদ্দৰপরিযাযো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সারম্ভং অনারম্ভন্তি সউপদ্দৰং অনুপদ্দৰ’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪৮-৩৪৯). এত্থ ‘‘সেতং ছাগমারভেথ যজমানো’’তি পযোগে ৰিয আ-পুব্বস্স রভস্স হিংসত্থেপি দিস্সমানত্তা কত্তুসাধনো আরম্ভ-সদ্দো হিংসকানং কিপিল্লিকাদিসত্তানং ৰাচকো ভৰতীতি তংসহিতট্ঠানং সারম্ভং নাম হোতি. তেনেৰ পদভাজনেপি ৰুত্তং ‘‘সারম্ভং নাম কিপিল্লিকানং ৰা আসযো হোতি, উপচিকানং ৰা, উন্দূরানং ৰা, অহীনং ৰা, ৰিচ্ছিকানং ৰা, সতপদীনং ৰা, হত্থীনং ৰা, অস্সানং ৰা, সীহানং ৰা, ব্যগ্ঘানং ৰা…পে… আসযো হোতী’’তি (পারা. ৩৫৩).
আদি-সদ্দেন অপরিক্কমনং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘সপরিক্কমনং নাম সক্কা হোতি যথাযুত্তেন সকটেন অনুপরিগন্তুং, সমন্তা নিস্সেণিযা অনুপরিগন্তুং, এতং সপরিক্কমনং নামা’’তি (পারা. ৩৫৩) ৰুত্তলক্খণৰিপরিযাযতো নিব্বকোসস্স উদকপাতট্ঠানে একং চক্কং ঠপেত্ৰা ইতরং চক্কং বহি ঠপেত্ৰা কুটিং পরিক্খিপিত্ৰা আৰজ্জিযমানস্স গোযুত্তসকটস্স ৰা নিস্সেণিযং ঠত্ৰা কুটিং ছাদযমানানং নিস্সেণিযা ৰা পরতো গমিতুমসক্কুণেয্যত্তা অপরিক্কমনন্তি ৰেদিতব্বং.
এৰং ৰুত্তসারম্ভঅপরিক্কমনসঙ্খাতঅঙ্গদ্ৰযেন যুত্তং চে, দ্ৰে দুক্কটানি হোন্তি. যথাহ ‘‘ভিক্খু কুটিং করোতি দেসিতৰত্থুকং পমাণিকং সারম্ভং অপরিক্কমনং, আপত্তি দ্ৰিন্নং দুক্কটান’’ন্তি (পারা. ৩৫৫). একং চে, একমেৰ হোতি. যথাহ ‘‘ভিক্খু কুটিং করোতি দেসিতৰত্থুকং পমাণিকং সারম্ভং সপরিক্কমনং, আপত্তি দুক্কটস্স. ভিক্খু কুটিং করোতি দেসিতৰত্থুকং পমাণিকং অনারম্ভং অপরিক্কমনং, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৩৫৫) এতং তযম্পি ‘‘সারম্ভাদীসু দুক্কট’’ন্তি সামঞ্ঞেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
একং অঙ্গং পমাণিকত্তং ৰা দেসিতৰত্থুকত্তং ৰা ৰিপন্নং এতিস্সাতি একৰিপন্না. পুব্বে ৰুত্তত্থানং সঙ্ঘাদিসেসাদিপদানমত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সাতি যথাৰুত্তলক্খণকুটি.
৩৮৩. ইদানি ইমস্মিং সিক্খাপদে অট্ঠুপ্পত্তিযং ‘‘তে যাচনবহুলা ৰিঞ্ঞত্তিবহুলা ৰিহরন্তি ‘পুরিসং দেথ পুরিসত্তকরং দেথা’’তিআদিপাল়িযা (পারা. ৩৪২) অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) আগতং কপ্পিযাকপ্পিযৰিনিচ্ছযং সঙ্খেপতো দস্সেতুমাহ ‘‘পুরিস’’ন্তিআদি. কম্মসহাযত্থাযাতি কিস্মিঞ্চি কম্মে সহাযভাৰায, কম্মকরণত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ইত্থন্নামং কম্মং কাতুং পুরিসং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি যাচিতুং ৰট্টতীতি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কম্মকরণত্থায ‘পুরিসং দেথা’তি যাচিতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২). মূলচ্ছেজ্জৰসেনাতি সামিকানং আযত্তভাৰসঙ্খাতমূলস্স ছিন্দনৰসেন, অত্তনো আযত্তভাৰকরণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি.
৩৮৪. অৰজ্জন্তি ৰজ্জরহিতং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. মিগলুদ্দকমচ্ছবন্ধকাদীনং সককম্মং ৰজ্জকম্মং নাম. তস্মা মিগলুদ্দকাদযো হত্থকম্মং যাচন্তেন পন ‘‘তুম্হাকং হত্থকম্মং দেথা’’তি, ‘‘হত্থকম্মং দাতব্ব’’ন্তি সামঞ্ঞেন অৰত্ৰা ‘‘ইত্থন্নামং কম্মং দাতব্ব’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰাযেৰ যাচিতব্বং. লুদ্দকে ৰা ইতরে ৰা নিক্কম্মে অযাচিত্ৰাপি যথারুচি কম্মং কারাপেতুং ৰট্টতি. হত্থকম্মযাচনায সব্বথাপি কপ্পিযভাৰং দীপেতুং তংতংসিপ্পিকে যাচিত্ৰা মহন্তম্পি পাসাদং কারাপেন্তেন হত্থকম্মে যাচিতে অত্তনো অনোকাসভাৰং ঞত্ৰা অঞ্ঞেসং করোন্তানং দাতব্বং মূলং দিয্যমানং অধিৰাসেতুং ৰট্টতীতি ৰিত্থারতো অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২ অত্থতোসমানং) ৰুত্তত্তা কুসলানং অত্থং অপরিহাপেন্তেন কপ্পিযেন সারুপ্পেন পযোগেন যাচিতব্বং. যাচিতকম্মং কাতুং অসমত্থেহি করোন্তানং দিয্যমানং হত্থকম্মমূলং কম্মং কারাপেত্ৰা কম্মকারকে দস্সেত্ৰা দাপেতব্বং. এৰং যাচনায অনৰজ্জভাৰে অট্ঠকথাগতং কারণং দস্সেতুমাহ ‘‘হত্থকম্মম্পী’’তিআদি. পি-সদ্দো অৰধারণে, পদপূরণে ৰা. হি-সদ্দো হেতুম্হি. যস্মা ইদং হত্থকম্মং কিঞ্চি ৰত্থু ন হোতি, তস্মা অনৰজ্জমেৰ হত্থকম্মং যাচিতুং পন ৰট্টতীতি.
৩৮৫. ঞাতকাদিকেতি ঞাতকপৰারিতে. ঠপেত্ৰাতি ৰজ্জেত্ৰা. গোণমাযাচমানস্সাতি অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতে তাৰকালিকং ৰিনা কেৰলং কম্মকরণত্থায গোণং যাচন্তস্স. তেসুপীতি ঞাতকাদীসুপি মূলচ্ছেজ্জেন গোণমাযাচনস্স দুক্কটন্তি যোজনা. ‘‘তাৰকালিকনযেন সব্বত্থ ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) অট্ঠকথাৰচনতো যাৰ কম্মকরণকালং, তাৰ নিযমেত্ৰা ঞাতকঅঞ্ঞাতকপৰারিতঅপ্পৰারিতে সব্বেপি যাচিতুং ৰট্টতি. তথা যাচিত্ৰা ৰা অযাচিত্ৰা ৰা গহিতো চে, রক্খিত্ৰা পটিজগ্গিত্ৰা সামিকানং নিয্যাদেতব্বো, গোণে ৰা নট্ঠে ৰিসাণে ৰা ভিন্নে সামিকেসু অসম্পটিচ্ছন্তেসু ভণ্ডদেয্যং.
৩৮৬. দেমাতি এত্থ ‘‘তুম্হাক’’ন্তি পাঠসেসো. ‘‘ৰিহারস্স দেমা’তি ৰুত্তে পন ‘আরামিকানং আচিক্খথ পটিজগ্গনত্থাযা’তি ৰত্তব্ব’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সকটৰিনিচ্ছযস্সাপি গোণৰিনিচ্ছযেন সমানত্তা তং অৰত্ৰা ৰিসেসমত্তমেৰ দস্সেতুমাহ ‘‘সকটং…পে… ৰট্টতী’’তি. ‘‘তুম্হাকং দেমাতি ৰুত্তে’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তুম্হাকমেৰ দেমাতি ৰুত্তে দারুভণ্ডং নাম সম্পটিচ্ছিতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২).
৩৮৭. কুঠারাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন নিখাদনং সঙ্গণ্হাতি. অযং নযো ৰেদিতব্বোতি পাঠসেসো. ‘‘সকটং গোণো ৰিয তাৰকালিকং অকত্ৰা অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতে ন যাচিতব্বং, মূলচ্ছেজ্জৰসেন অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতে ন যাচিতব্বং, তাৰকালিকং যাচিতব্ব’’ন্তি ৰিনিচ্ছযো চ ‘‘সকটং…পে… ৰট্টতী’’তি ৰিসেসৰিনিচ্ছযো চাতি অযং নযো ৰাসিআদীসু চ ৰেদিতব্বোতি অত্থো. অনজ্ঝাৰুত্থকন্তি কেনচি ‘‘মমেত’’ন্তি অপরিগ্গহিতং, ‘‘রক্খিতগোপিতট্ঠানেযেৰ হি ৰিঞ্ঞত্তি নাম ৰুচ্চতী’’তি অট্ঠকথাৰচনতো অরক্খিতাগোপিতকন্তি ৰুত্তং হোতি. অট্ঠকথায ৰল্লিআদিৰিনিচ্ছযম্পি ৰত্ৰা ‘‘অনজ্ঝাৰুত্থকং পন যং কিঞ্চি আহরাপেতুং ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) ৰুত্তত্তা সব্বন্তি ইধ ৰুত্তগোণাদিকঞ্চ ৰক্খমানৰল্লিআদিকঞ্চ গহেতব্বং. ইমিনা পুব্বে ৰুত্তৰিনিচ্ছযস্স রক্খিতগোপিতৰিসযত্তং দীপিতং হোতি. হরাপেতুম্পি ৰট্টতীতি এত্থ অপি-সদ্দেন পগেৰ কেনচি হরিত্ৰা দিন্নন্তি দীপেতি.
৩৮৮. ৰল্লিআদিম্হীতি আদি-সদ্দেন ৰেত্তমুঞ্জতিণমত্তিকা সঙ্গণ্হাতি. এত্থ মুঞ্জপব্বজতিণং ৰিনা গেহচ্ছাদনতিণং তিণং নাম. গরুভণ্ডপ্পহোনকেতি ‘‘ৰল্লি অড্ঢবাহুমত্তাপী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তলক্খণে গরুভণ্ডপ্পহোনকে. পরেসং সন্তকেযেৰাতি অৰধারণেন ন অনজ্ঝাৰুত্থকে দুক্কটন্তি ব্যতিরেকতো দীপেতি.
৩৮৯. পচ্চযেসূতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনসঙ্খাতেসু তীসু পচ্চযেসু. এৰ-কারেন গিলানপচ্চযসঙ্খাতে চতুত্থপচ্চযে ৰিঞ্ঞত্তি ৰট্টতীতি দীপেতি. ৰিঞ্ঞত্তি নাম ‘‘আহর, দেহী’’তি ইচ্ছিতপচ্চযে নামং ৰত্ৰা যাচনা. অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সব্বেন সব্বং ন ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) সাৰধারণত্থং দস্সেতুং ‘‘ন চ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা নেৰ ৰট্টতীতি অত্থো গহেতব্বো.
ৰিঞ্ঞত্তিযা অলব্ভমানভাৰেন সমত্তা পচ্চযেসু তীসু অনন্তরং সহনিদ্দিট্ঠপচ্চযত্তযতো ততিযপচ্চযেযেৰ লব্ভমানৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ততিযে পরিকথোভাসনিমিত্তানি চ লব্ভরে’’তি ৰুত্তত্তা অৰসিট্ঠদ্ৰযে পন পরিকথাদযো ন লব্ভন্তীতি ৰুত্তং হোতি. অৰুত্তে চতুত্থপচ্চযেপি সমুচ্চযত্থেন চ-কারেন পরিকথাদিত্তযং লব্ভতীতি সিদ্ধত্তা ‘‘তীস্ৰেৰা’’তি এৰ-কারেন ব্যতিরেকমুখেন ৰিঞ্ঞত্তিযা চ অনুঞ্ঞাতত্তা চতুত্থে গিলানপচ্চযে পরিকথোভাসনিমিত্তকম্মৰিঞ্ঞত্তিযো ৰট্টন্তীতি সিদ্ধং. এত্তাৰতা চতুত্থে পচ্চযে পরিকথাদযো চত্তারোপি ৰট্টন্তি, ততিযপচ্চযে ৰিঞ্ঞত্তিং ৰিনা সেসত্তযং ৰট্টতি, পুরিমপচ্চযদ্ৰযে সব্বম্পি ন ৰট্টতীতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সেনাসনপচ্চযে পরিকথাদিকন্তি উপোসথাগারাদিকরণারহট্ঠানং ওলোকেত্ৰা উপাসকানং সুণন্তানং ‘‘ইমস্মিং ৰত ওকাসে এৰরূপং সেনাসনং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰা ‘‘যুত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘অনুরূপ’’ন্তি ৰা পৰত্তা কথা পরিকথা নাম. ‘‘উপাসকা তুম্হে কত্থ ৰসথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পাসাদে ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খূনং পন উপাসকা পাসাদো ন ৰট্টতী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তা কথা ওভাসো নাম. উপাসকেসু পস্সমানেসু ভূমিযং রজ্জুং পসারেত্ৰা ভূমিং ভাজেত্ৰা খাণুকে আকোটেত্ৰা ‘‘কিমিদং ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘এত্থ আৰাসং করোম উপাসকা’’তিআদিকা কথা নিমিত্তকথা নাম. গিলানপচ্চযে চ ইমিনা নযেন যথারহং ৰেদিতব্বং. সব্বমেতং অট্ঠকথায (পারা. অট্ঠ. ২.৩৪২) ৰুত্তং.
৩৯০-৩. ইদানি কুটিকারস্স ভিক্খুনো আপত্তিদস্সনত্থমাহ ‘‘অদেসিতে’’তিআদি. তং উত্তানত্থমেৰ. নিসেন্তস্সাতি পাসাণে ঘংসিত্ৰা তিখিণং করোন্তস্স. পাচিত্তিযা সহাতি ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৯০) ৰুত্তপাচিত্তিযেন সদ্ধিং.
আপত্তিন্তি পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযঞ্চেৰ দুক্কটঞ্চ ইতরত্র সুদ্ধপযোগদুক্কটঞ্চাতি আপত্তিং.
যা পনাতি যা কুটি. পঠমে দুতিযেতি এত্থ ‘‘পিণ্ডেহী’’তি করণবহুৰচনং ৰিভত্তিৰচনৰিপরিণামৰসেন ‘‘পিণ্ডে’’তি ভুম্মেকৰচনন্তং কত্ৰা যোজেতব্বং, ‘‘নিক্খিত্তে’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং, ভাৰলক্খণে ভুম্মং, নিক্খিত্তে সতীতি অত্থো.
৩৯৪. ‘‘সচে অঞ্ঞস্সা’’তি পদচ্ছেদো. ৰিপ্পকতন্তি আরদ্ধমনিট্ঠিতং. ‘‘অনাপত্তী’’তি ইদং নিট্ঠিতে আপজ্জিতব্বসঙ্ঘাদিসেসাভাৰং সন্ধাযাহ. পুব্বপযোগমত্তেন হি পাচিত্তিযদুক্কটানিপি হোন্তি, তানি পন দেসেতব্বানি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘অনাপত্তী’’তি আকড্ঢতি, তেন সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিযা অভাৰতো পুব্বভাগে আপন্নানং পাচিত্তিযদুক্কটানং দেসেতব্বতা চ দীপিতা হোতি. তং কুটিন্তি তং ৰিপ্পকতকুটিং.
৩৯৫. অঞ্ঞং ভোজনসালাদিং. তথাতি অনাপত্তিমাহ.
৩৯৬. ‘‘করোতো’’তি ইমিনা ‘‘কারাপযতো’’তিপি লব্ভতি. উভযেনাপি ‘‘ক্রিযতো’’তি ইমস্স কারণং দস্সেতি. ‘‘অপ্পমাণিক’’ন্তি ইমিনা সঙ্ঘাদিসেসস্স অঙ্গং দস্সেতি.
৩৯৭. তন্তি ‘‘অপ্পমাণিক’’ন্তি এৰং পচ্চামসতি. ‘‘ক্রিযাক্রিযতো’’তি ইদং কুটিযা করণঞ্চ ৰত্থুদেসনায অকরণঞ্চ উপাদায ৰুত্তং.
কুটিকারসিক্খাপদৰণ্ণনা.
৩৯৮. ৰত্থুং অদেসেত্ৰাতি সম্বন্ধো, ‘‘তেন ৰিহারকারকেন ভিক্খুনা ৰিহারৰত্থুং সোধেত্ৰা সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা’’তিআদিনা (পারা. ৩৬৭) পদভাজনে আগতনযেন ৰিহারং কারাপেন্তেন ভিক্খুনা ৰিহারৰত্থুং সোধেত্ৰা সমতলং কারেত্ৰা সঙ্ঘং উপসঙ্কম্ম ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং ভন্তে মহল্লকং ৰিহারং কত্তুকামো সস্সামিকং অত্তুদ্দেসং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং ৰিহারৰত্থুওলোকনং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং যাচিত্ৰা লদ্ধে ৰুড্ঢে ৰা ভিক্খূ ঞত্তিদুতিযায কম্মৰাচায সঙ্ঘেন সম্মতে ৰা ভিক্খূ নেত্ৰা কতপরিকম্মং ৰিহারৰত্থুং দস্সেত্ৰা কুটিৰত্থুওলোকনে ৰিয গতভিক্খূহি ওলোকেত্ৰা সারম্ভাদিভাৰং উপপরিক্খিত্ৰা অনারম্ভসপরিক্কমনভাৰং ঞত্ৰা আগন্ত্ৰা সঙ্ঘস্স আরোচিতে পুন তেন সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং ভন্তে মহল্লকং ৰিহারং কত্তুকামো সস্সামিকং অত্তুদ্দেসং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং ৰিহারৰত্থুদেসনং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং যাচিত্ৰা সঙ্ঘেন ঞত্তিদুতিযায কম্মৰাচায ৰিহারৰত্থু দেসেতব্বং, তথা অকত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ইহ সারম্ভাদি পঠমসিক্খাপদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
মহল্লকন্তি ‘‘সস্সামিকভাৰেন সঞ্ঞাচিককুটিতো মহন্তভাৰো এতস্স অত্থীতি মহল্লকো. যস্মা ৰা ৰত্থুং দেসাপেত্ৰা পমাণাতিক্কমেনাপি কাতুং ৰট্টতি, তস্মা পমাণমহন্ততাযপি মহল্লকো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৬৬) অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন মহন্তভাৰেন যুত্তন্তি অত্থো. ৰিহারন্তি ‘‘ৰিহারো নাম উল্লিত্তো ৰা হোতি অৰলিত্তো ৰা উল্লিত্তাৰলিত্তো ৰা’’তি (পারা. ৩৭১) পদভাজনে ৰুত্তপ্পকারং সেনাসনন্তি অত্থো. ৰিহরন্তি অস্মিন্তি ৰিগ্গহো. উল্লিত্তাদিসরূপং পুরিমসিক্খাপদে ৰুত্তনযমেৰ. তং ৰিহারং যো করেয্যাতি যোজনা. করেয্য ৰা কারাপেয্য ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ. অত্তৰাসত্থন্তি অত্তনো ৰাসং পটিচ্চ, ইমিনা পরস্স ৰাসত্থায করোতি, অনাপত্তীতি ব্যতিরেকতো ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘গরুক’’ন্তি এত্থ ৰত্থুদেসনায অকারাপনেন ‘‘একোৰ সঙ্ঘাদিসেসো হোতী’’তি পুব্বে ৰুত্তৰিকপ্পত্তযং ন গহেতব্বং. ইদঞ্চ ৰক্খতি ‘‘পমাণা…পে… সঙ্ঘাদিসেসতা’’তি (ৰি. ৰি. ৩৯৯ আদযো).
৩৯৯. ক্রিযাসমুট্ঠানাভাৰন্তি পমাণাতিক্কমেপি আপত্তিযা অসম্ভৰতো কিরিযাসমুট্ঠানস্স ইধ অভাৰো ঞাতব্বো. ক্রিয…পে… লক্খযেতি এত্থ ব্যতিরেকতো অদেসিতৰত্থুকতায অকিরিযাসমুট্ঠানতা অনুঞ্ঞাতা.
মহল্লকৰিহারকথাৰণ্ণনা.
৪০১-৩. তেসূতি চতুৰীসতিযা পারাজিকেসু. ভিক্খুনো অনুরূপানি একূনৰীসতীতি ভিক্খুনীনং পটিনিযতা উব্ভজাণুমণ্ডলিকাদযো চত্তারো তদনুলোমায ৰিব্ভন্তভিক্খুনিযা সহ পঞ্চ পারাজিকে ৰিনা ভিক্খুনো অনুরূপা সেসা একূনৰীসতি পারাজিকা.
ইমস্মিং সিক্খাপদে পদভাজনে ‘‘পারাজিকেন ধম্মেনাতি চতুন্নং অঞ্ঞতরেনা’’তি (পারা. ৩৮৬) ৰুত্তনযস্স ইধ ‘‘একূনৰীসতী’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন ৰিরুজ্ঝতি. কস্মা? যস্মা পদভাজনং পাতিমোক্খুদ্দেসাগতমত্তং গহেত্ৰা পৰত্তং, ইদং পন বুদ্ধানুমতিং গহেত্ৰা ৰিনযপরিযত্তিপৰত্তকানং আচরিযানং মতং গহেত্ৰা পৰত্তং, তস্মা ন ৰিরুজ্ঝতীতি গহেতব্বং. আচরিযো সব্বপারাজিকানং ‘‘ব্রহ্মচরিযা চাৰেয্য’’ন্তি (পারা. ৩৮৫) ৰুত্তঅনুদ্ধংসনস্স একন্তসাধনত্তা ভিক্খুনীনং পটিনিযতসানুলোমপারাজিকপঞ্চকং ৰিনা অৰসেসং সব্বং সঙ্গণ্হি, তেনেৰ ৰিনযট্ঠকথায গণ্ঠিপদৰিৰরণে ‘‘চতুন্নং অঞ্ঞতরেনাতি পাতিমোক্খুদ্দেসে এৰ আগতে গহেত্ৰা ৰুত্তং, ইতরেসং অঞ্ঞতরেনাপি অনুদ্ধংসেন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসোৰা’’তি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘অনুদ্ধংসেয্যা’’তি (পারা. ৩৮৪) পাঠে অধিপ্পাযং গহেত্ৰা পৰত্তত্তা ইমেসং আচরিযানং মতং পমাণন্তি গহেতব্বং. ‘‘তেসু অঞ্ঞতরেনা’’তি ৰক্খমানত্তা ‘‘একূনৰীসতী’’তি এত্থ ‘‘যানী’’তি সামত্থিযা লব্ভতি.
অঞ্ঞতরেন অমূলকেনাতি যোজনা. অমূলকেনাতি চোদকস্স দস্সনাদীহি চোদনামূলেহি ৰিরহিতত্তা অমূলকং, পারাজিকং, তেন. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যং পারাজিকং চোদকেন চুদিতকম্হি পুগ্গলে নেৰ দিট্ঠং ন সুতং ন পরিসঙ্কিতং, ইদং এতেসং দস্সনসৰনপরিসঙ্কাসঙ্খাতানং মূলানং অভাৰেন অমূলকং নামা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬). এত্থ চ মংসচক্খুনা ৰা দিব্বচক্খুনা ৰা দিট্ঠং দিট্ঠং নাম. পকতিসোতেন ৰা দিব্বসোতেন ৰা সুতং সুতং নাম. চিত্তেন পরিসঙ্কিতং পরিসঙ্কিতং নাম. তং তিৰিধং দিট্ঠসুতমুতপরিসঙ্কিতৰসেন.
তত্থ তাদিসে কম্মনিযে ওকাসে মাতুগামেন সদ্ধিং ভিক্খুনো অঞ্ঞথিযং পযোগং দিস্ৰা অঞ্ঞথা গহেত্ৰা ‘‘ৰীতিক্কমনং নু খোযমকাসী’’তি গহণং দিট্ঠপরিসঙ্কিতং নাম. কুট্টতিরোহিতে ভিক্খুম্হি মাতুগামস্স সদ্দং সুত্ৰা তত্থ অঞ্ঞস্স ৰিঞ্ঞুপুরিসস্স সব্ভাৰং অজানিত্ৰা ‘‘ৰীতিক্কমনং নু খোযমকাসী’’তি এৰং গহণং সুতপরিসঙ্কিতং নাম. ৰিহারপরিযন্তে তরুণমাতুগামপুরিসানং দিৰসং ৰীতিনামেত্ৰা গতট্ঠানে ৰিপ্পকিণ্ণপুপ্ফানি ওলোকেত্ৰা, মংসসুরগন্ধঞ্চ ঘাযিত্ৰা ‘‘ইদং কস্স কম্ম’’ন্তি উপপরিক্খন্তেন ভিক্খুনো চেতিযপূজিতমালাগন্ধস্স পীতারিট্ঠস্স ভিক্খুনো সরীরগন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘‘তং এতস্স কম্মং নু খো’’তি কিরিযমানসংসযো মুতপরিসঙ্কিতং নাম. এৰরূপস্স দিট্ঠসুতপরিসঙ্কিতমূলকস্স অভাৰতো অমূলকেন পারাজিকেনাতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকায (পারা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৰুত্তনযেন দট্ঠব্বো.
চোদেতীতি ‘‘পারাজিকং ধম্মং আপন্নোসী’’তিআদিৰচনেন সযং চোদেতি. চোদাপনং পন ৰক্খতি. চাৰনচেতনো হুত্ৰাতি ‘‘অপ্পেৰ নাম নং ইমম্হা ব্রহ্মচরিযা চাৰেয্য’’ন্তি উপ্পন্নেন পরং সাসনা চাৰেতুকামেন চিত্তেন সমন্নাগতো হুত্ৰা. ‘‘সুদ্ধং ৰা অসুদ্ধং ৰা’’তি ইদং ‘‘চোদেতী’’তি ইমিনা ৰুত্তচোদনাকিরিযায কম্মনিদ্দেসো, ‘‘অঞ্ঞং ভিক্খু’’ন্তি সেসো, পারাজিকমনাপন্নং ৰা আপন্নং ৰা অঞ্ঞং ভিক্খুন্তি অত্থো. যোতি মাতিকাগতভিক্খু, ‘‘দুট্ঠো দোসো অপ্পতীতো’’তি ইদং অজ্ঝাহরিতব্বং, উপ্পন্নেন দোসলেসেন সযং দূসিতো, পরঞ্চ দূসেন্তো পীতিসুখাদীহি অপগতো যো ভিক্খূতি অত্থো. ৰক্খমানেন ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.
‘‘কতে ওকাসম্হী’’তি পদচ্ছেদো, ওকাসং ‘‘কারাপেত্ৰা’’তি (পারা. ৩৮৯) পাঠতো অন্তোনীতহেত্ৰত্থতায ‘‘কতে’’তি ‘‘কারিতে’’তি এতস্স পরিযাযো হোতি, ‘‘ওকাসং মে করোহি, অহং তং ৰত্তুকামো’’তি ওকাসে কারাপিতেতি অত্থো. ‘‘অকতে ওকাসে’’তি পদচ্ছেদো, পুব্বে ৰুত্তোযেৰত্থো. দুক্কটাপত্তিযা সহাতি ওকাসস্স অকারাপিতত্তা দুক্কটাপত্তিযা সদ্ধিং.
৪০৪-৫. কোণ্ঠোসীতি ধুত্তোসি. জেট্ঠব্বতিকোসীতি কালীদেৰীৰতনিযুত্তোসি. কালীদেৰী কির সিরিদেৰিযা জেট্ঠা, তস্মা তস্সা ৰতধরো জেট্ঠব্বতিকো ৰুচ্চতি. তং পন ৰতং সমাদিযিত্ৰা পূরেন্তো সকলসরীরে মসিং মক্খেত্ৰা কাকপত্তানি মুট্ঠিযং কত্ৰা কালীদেৰিং ফলকে লিখাপেত্ৰা তং কাজকোটিযং বন্ধিত্ৰা উচ্ছিট্ঠোদকাদিঅসুচিসন্নিচিতওলিগল্লং পৰিসিত্ৰা ‘‘দুস্সীলোসি নিস্সীলোসি সীলৰিরহিতোসী’’তি থোমেন্তো ৰিচরতীতি.
দুস্সীলত্তা এৰ হীনজ্ঝাসযতায পাপধম্মো লামকসভাৰোসি. পূতিনা কম্মেন সীলৰিপত্তিযা অন্তো পৰিট্ঠত্তা অন্তোপূতি. ছহি দ্ৰারেহি রাগাদিকিলেসানুস্সৰনেন তিন্তত্তা অৰস্সুতো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ. গরুকং নিদ্দিসেতি এত্থ ‘‘কতোকাসম্হী’’তি চ ‘‘তথেৰ অকতোকাসে, দুক্কটাপত্তিযা সহা’’তি চ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এৰমুত্তরত্রাপি.
৪০৬. সম্মুখাতি চুদিতকস্স সম্মুখা, অৰিদূরেতি অত্থো. হত্থমুদ্দাযাতি মুত্তপাণাদিৰসেন. তং হত্থমুদ্দায কথিতং. পরোতি যং চোদেসি, সো চুদিতকো পরো. ভিক্খুনোতি চোদকস্স ভিক্খুনো.
৪০৭. সম্মুখে ঠত্ৰাতি চুদিতকস্স আসন্নে ঠত্ৰা. ‘‘চোদাপেন্তস্সা’’তি এতস্স কম্মভাৰতো পরোতি ইদং উপযোগন্তৰসেন সম্বন্ধিতব্বং. এৰমুত্তরত্র. কেনচীতি অঞ্ঞেন কেনচি পুগ্গলেন. তস্স চোদকস্স. ‘‘চোদাপেন্তস্সা’’তি পুন ৰচনং নিযমত্থং.
৪০৮. সোপীতি উগ্গহাপিতত্তা চোদনং করোন্তো ইতরো পযোজ্জকপুগ্গলোপি. তেসং দ্ৰিন্নম্পীতি পযোজকপযোজ্জকানং দ্ৰিন্নম্পি.
৪০৯. ৰুত্তট্ঠানং পণ্ণং ৰা সন্দেসং ৰা হরন্তো দূতো নাম, সো ‘‘পণ্ণং ৰা সাসনং ৰা পেসেত্ৰা’’তি ইমিনা সঙ্গয্হতীতি তস্মিং ৰিসুং অৰত্তব্বেপি ‘‘দুত’’ন্তি ৰচনেন নিস্সট্ঠদূতমাহ. পণ্ণং ৰা অদত্ৰা ‘‘এৰঞ্চ এৰঞ্চ ৰদা’’তি সাসনঞ্চ অদত্ৰা ‘‘তং চোদেহী’’তি অত্থমত্তমেৰ দত্ৰা নিস্সট্ঠো ভিক্খু ইধ ‘‘নিস্সট্ঠদূতো’’তি গহেতব্বো.
অথ ৰা ‘‘দূত’’ন্তি ইমিনা চোদেতুং উগ্গহাপেত্ৰা, তমনুগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিস্সট্ঠো ভিক্খু দূতোযেৰ গহেতব্বো. ‘‘পণ্ণ’’ন্তি ইমিনা পব্বজিতস্স ৰা অপব্বজিতস্স ৰা কস্সচি হত্থে চোদনং লিখিত্ৰা দিন্নপণ্ণং গহেতব্বং. সাসনন্তি ‘‘পারাজিকং আপন্নো’’তিআদিনা নযেন ৰত্ৰা পেসিযমানং সাসনং গহেতব্বং. ইদং তযম্পি দূরে নিসীদিত্ৰা অঞ্ঞেহি কারাপনতো ‘‘চোদাপেন্তস্সা’’তি আহ. ‘‘পর’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এত্থ ওকাসকারাপনং নত্থি.
৪১০. তথাতি যথা অমূলকেন পারাজিকেন সম্মুখা ওকাসে কারিতে, অকারিতে চ, তথা অমূলকেহি সঙ্ঘাদিসেসেহীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰুত্তে সম্মুখা পরে’’তি ভুম্মৰসেন অধিকতেন যোজেতব্বং, চোদেতি চোদাপেতীতি ৰুত্তং হোতীতি. পাচিত্তিযাপত্তীতি ওকাসে কারিতে কেৰলা, অকারিতে দুক্কটেন সহাতি গহেতব্বং. সম্মুখা সেসাপত্তীহি পরে ৰুত্তে চাৰনসঞ্ঞিনো দুক্কটং হোতীতি যোজনা. ওকাসাকারাপনেনপি দুক্কটমেৰ হোতি.
৪১১. অক্কোসনাধিপ্পাযস্সাতি খুংসনাধিপ্পাযস্স. অকতোকাসন্তি অকারিতোকাসং, ‘‘পর’’ন্তি ইমিনা যোজেতব্বং. অত্তনাতি চোদকেন, ‘‘সযং অকারিতোকাস’’ন্তি ইমিনা যোজেতব্বং. সহ পাচিত্তিযেনাতি ‘‘ওমসৰাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পারা. ১৪) ৰুত্তপাচিত্তিযেন সহ. ৰদন্তস্সাতি চোদেন্তস্স ৰা চোদাপেন্তস্স ৰা, এত্থ ‘‘সম্মুখা’’তি ইদং ৰক্খমানস্স ‘‘অসম্মুখা’’তি এতস্স ৰিপরিযাযতো লব্ভতি, চ-কারেন কারিতোকাসপক্খে দুক্কটেন পাচিত্তিযসম্বন্ধী.
৪১২. অসম্মুখা ৰদন্তস্সাতি এত্থ ‘‘অক্কোসনাধিপ্পাযস্সা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘অকতোকাসমত্তনা’’তি নানুৰত্ততি. সত্তহি আপত্তীহীতি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসথুল্লচ্চযপাচিত্তিযপাটিদেসনীযদুক্কটদুব্ভাসিতসঙ্খাতেসু সত্তসু আপত্তিক্খন্ধেসু যেন কেনচীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘অসম্মুখা’’তি ইদং সঙ্গণ্হাতি. কম্মন্তি তজ্জনীযাদিসত্তৰিধং কম্মং.
৪১৩. উম্মত্তকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘অনাপত্তি সুদ্ধে অসুদ্ধদিট্ঠিস্স অসুদ্ধে অসুদ্ধদিট্ঠিস্স উম্মত্তকস্স আদিকম্মিকস্সা’’তি (পারা. ৩৯০) ৰুত্তে সঙ্গণ্হাতি. পঞ্চঙ্গসংযুতন্তি যং চোদেতি, তস্স ‘‘উপসম্পন্নো’’তি সঙ্খ্যূপগমনং, তস্মিং সুদ্ধসঞ্ঞিতা, যেন পারাজিকেন চোদেতি, তস্স দিট্ঠাদিৰসেন অমূলকতা, চাৰনাধিপ্পাযেন সম্মুখা চোদনা, তস্স তঙ্খণৰিজাননন্তি ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি যুত্তং হোতি.
৪১৫. ইদন্তি ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি সেসো, ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি চ ইমিনা তপ্পটিপাদনীযা আপত্তিযেৰ গয্হতি. তিসমুট্ঠানন্তি কাযচিত্ততো, ৰাচাচিত্ততো, কাযৰাচাচিত্ততোতি সচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানতো তিসমুট্ঠানং. তেনেৰাহ ‘‘সচিত্ত’’ন্তি. পটিঘচিত্তানং দ্ৰিন্নং অঞ্ঞতরেন সহিতত্তা সচিত্তকং. তংসম্পযুত্তায দোমনস্সৰেদনায ৰসেন দুক্খৰেদনং.
দুট্ঠদোসকথাৰণ্ণনা.
৪১৬. লেসমত্তন্তি ‘‘অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং লিস্সতি সিলিস্সতি ৰোহারমত্তেনেৰ ঈসকং অল্লীযতীতি লেসো, জাতিআদীনংযেৰ অঞ্ঞতরকোট্ঠাসস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ২.৩৯১) অট্ঠকথায দস্সিতনিব্বচনেসু ‘‘লেসো নাম দস লেসা জাতিলেসো নামলেসো’’তিআদিনা (পারা. অট্ঠ. ৩৯৪) নযেন পদভাজনে ৰুত্তেসু জাতিনামগোত্তাদীসু দসসু লেসেসু অঞ্ঞতরলেসমত্তন্তি ৰুত্তং হোতি.