৮. অধিট্ঠানৰিকপ্পনৰিনিচ্ছযকথা

৪৪. এৰং অনামাসৰিনিচ্ছযকথং কথেত্ৰা ইদানি অধিট্ঠানৰিকপ্পনৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘অধিট্ঠানৰিকপ্পনেসু পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অধিট্ঠিযতে অধিট্ঠানং, গহণং সল্লক্খণন্তি অত্থো. ৰিকপ্পিযতে ৰিকপ্পনা, সঙ্কপ্পনং চিন্তনন্তি অত্থো. তত্থ ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতুং. ন ৰিকপ্পেতুন্তি নামং ৰত্ৰা ন ৰিকপ্পেতুং. এস নযো সব্বত্থ. তস্মা তিচীৰরং অধিট্ঠহন্তেন ‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’তিআদিনা নামং ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. ৰিকপ্পেন্তেন পন ‘ইমং সঙ্ঘাটি’ন্তিআদিনা তস্স তস্স চীৰরস্স নামং অগ্গহেত্ৰাৰ ‘ইমং চীৰরং তুয্হং ৰিকপ্পেমী’তি ৰিকপ্পেতব্বং. তিচীৰরং ৰা হোতু অঞ্ঞং ৰা, যদি তং তং নামং গহেত্ৰা ৰিকপ্পেতি, অৰিকপ্পিতং হোতি, অতিরেকচীৰরট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৰুত্তং.

ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) পন ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠাতুং. ন ৰিকপ্পেতুন্তি ইমিনা নামেন ন ৰিকপ্পেতুং, এতেন ৰিকপ্পিততিচীৰরো তেচীৰরিকো ন হোতি, তস্স তস্মিং অধিট্ঠিততিচীৰরে ৰিয অৰিপ্পৰাসাদিনা কাতব্বৰিধি ন কাতব্বোতি দস্সেতি, ন পন ৰিকপ্পনে দোসো’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৬৯) পন ‘‘তিচীৰরং অধিট্ঠাতুন্তি এত্থ তিচীৰরং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বযুত্তকং, যং ৰা তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতুং অনুজানামি, তস্স অধিট্ঠানকালপরিচ্ছেদাভাৰতো সব্বকালং ইচ্ছন্তস্স অধিট্ঠাতুংযেৰ অনুজানামি, তং কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা ৰিকপ্পেতুং নানুজানামি, সতি পন পচ্চযে যদা তদা ৰা পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতুং ৰট্টতীতি ‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’তি ৰচনতো সিদ্ধং হোতী’’তি ৰুত্তং.

ইমেসু পন তীসু টীকাৰাদেসু ততিযৰাদো যুত্ততরো ৰিয দিস্সতি. কস্মা? পাল়িযা অট্ঠকথায চ সংসন্দনতো. কথং? পাল়িযঞ্হি কতপরিচ্ছেদাসুযেৰ দ্ৰীসু ৰস্সিকসাটিককণ্ডুপটিচ্ছাদীসু ততো পরং ৰিকপ্পেতুন্তি ৰুত্তং, ততো অঞ্ঞেসু ন ৰিকপ্পেতুং ইচ্চেৰ, তস্মা তেসু অসতি পচ্চযে নিচ্চং অধিট্ঠাতব্বমেৰ হোতি, ন ৰিকপ্পেতব্বন্তি অযং পাল়িযা অধিপ্পাযো দিস্সতি, ইতরাসু পন দ্ৰীসু অনুঞ্ঞাতকালেযেৰ অধিট্ঠাতব্বং, ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি এৰং পাল়িযা সংসন্দতি, অট্ঠকথাযং তিচীৰরং তিচীৰরসঙ্খেপেন পরিহরতো অধিট্ঠাতুমেৰ অনুজানামি, ন ৰিকপ্পেতুং. ৰস্সিকসাটিকং পন চাতুমাসতো পরং ৰিকপ্পেতুমেৰ, ন অধিট্ঠাতুং, এৰঞ্চ সতি যো তিচীৰরে একেন চীৰরেন ৰিপ্পৰসিতুকামো হোতি, তস্স চীৰরাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিপ্পৰাসসুখত্থং ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতীতি.

পঠমৰাদে ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি নামং ৰত্ৰা ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো, এৰং সন্তে ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি এত্থ ততো পরং নামং ৰত্ৰা ৰিকপ্পেতুন্তি অত্থো ভৰেয্য, সো চ অত্থো ৰিকপ্পনাধিকারেন ৰুত্তো, ‘‘নামং ৰত্ৰা’’তি চ ৰিসেসনে কত্তব্বে সতি ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি চ ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি চ ভেদৰচনং ন সিযা, সব্বেসুপি চীৰরেসু নামং অৰত্ৰাৰ ৰিকপ্পেতব্বতো, দুতিযৰাদে চ ‘‘ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ইমিনা নামেন ন ৰিকপ্পেতুন্তি ৰুত্তং, ন অনুজানামীতি পাঠসেসো. পঠমে চ ‘‘তিচীৰরং ৰা হোতু অঞ্ঞং ৰা, যদি তং তং নামং গহেত্ৰা ৰিকপ্পেতি, অৰিকপ্পিতং হোতি, অতিরেকচীৰরট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি. দুতিযে চ ‘‘ন পন ৰিকপ্পনে দোসো’’তি, তঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি, তস্মা ৰিচারেতব্বমেতং.

ততো পরং ৰিকপ্পেতুন্তি চাতুমাসতো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুন্তি তীসু গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা যাৰ আগামিসংৰচ্ছরে ৰস্সানং চাতুমাসং, তাৰ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তিপি ৰদন্তি. ‘‘ততো পরং ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি এত্তাৰতা ৰস্সিকসাটিকং কণ্ডুপটিচ্ছাদিঞ্চ তং তং নামং গহেত্ৰা ৰিকপ্পেতুং অনুঞ্ঞাতন্তি এৰমত্থো ন গহেতব্বো. ততো পরং ৰস্সিকসাটিকাদিনামস্সেৰ অভাৰতো, কস্মা ততো পরং ৰিকপ্পেন্তেনপি নামং গহেত্ৰা ন ৰিকপ্পেতব্বং. উভিন্নম্পি ততো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভোগস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তথাৰিকপ্পিতং অঞ্ঞনামেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্ত’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) ‘‘ততো পরন্তি চাতুমাসতো পরং ৰিকপ্পেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং অনুঞ্ঞাতন্তি কেচি ৰদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘ৰিকপ্পেত্ৰা যাৰ আগামিৰস্সানং তাৰ ঠপেতুং ৰট্টতী’তি ৰদন্তি. অপরে পন ‘ৰিকপ্পনে ন দোসো, তথা ৰিকপ্পিতং পরিক্খারাদিনামেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্ব’ন্তি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং.

ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৬৯) পন ‘‘ৰস্সিকসাটিকং ততো পরং ৰিকপ্পেতুংযেৰ, নাধিট্ঠাতুং. ৰত্থঞ্হি কতপরিযোসিতং অন্তোচাতুমাসে ৰস্সানদিৰসং আদিং কত্ৰা অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং অনুজানামি, চাতুমাসতো উদ্ধং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা ঠপেতুকামেন ৰিকপ্পেতুং অনুজানামীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. ইধাপি পচ্ছিমৰাদো পসত্থতরোতি দিস্সতি, কস্মা? সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা, পুরিমেসু পন আচরিযানং অধিপ্পাযোযেৰ দুৰিঞ্ঞেয্যো হোতি নানাৰাদস্সেৰ কথিতত্তা. মুট্ঠিপঞ্চকন্তি মুট্ঠিযা উপলক্খিতং পঞ্চকং মুট্ঠিপঞ্চকং, চতুহত্থে মিনিত্ৰা পঞ্চমং হত্থমুট্ঠিং কত্ৰা মিনিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘মুট্ঠিহত্থানং পঞ্চকং মুট্ঠিপঞ্চকং. পঞ্চপি হত্থা মুট্ঠী কত্ৰাৰ মিনিতব্বা’’তি ৰদন্তি. মুট্ঠিত্তিকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. দ্ৰিহত্থেন অন্তরৰাসকেন তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেতুং সক্কাতি আহ ‘‘পারুপনেনপী’’তিআদি. অতিরেকন্তি সুগতচীৰরতো অতিরেকং. ঊনকন্তি মুট্ঠিপঞ্চকাদিতো ঊনকং. তেন চ তেসু তিচীৰরাধিট্ঠানং ন রুহতীতি দস্সেতি.

ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামীতি ইমং সঙ্ঘাটিঅধিট্ঠানং উক্খিপামি, পরিচ্চজামীতি অত্থো. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘পচ্চুদ্ধরামীতি ঠপেমি, পরিচ্চজামীতি ৰা অত্থো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. কাযৰিকারং করোন্তেনাতি হত্থেন চীৰরং পরামসন্তেন, চালেন্তেন ৰা. ৰাচায অধিট্ঠাতব্বাতি এত্থ কাযেনপি চালেত্ৰা ৰাচম্পি ভিন্দিত্ৰা কাযৰাচাহি অধিট্ঠানম্পি সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং, ‘‘কাযেন অফুসিত্ৰা’’তি ৰত্তব্বত্তা অহত্থপাসহত্থপাসৰসেন দুৰিধং অধিট্ঠানং. তত্থ ‘‘হত্থপাসো নাম অড্ঢতেয্যহত্থো ৰুচ্চতি. ‘দ্ৰাদসহত্থ’ন্তি কেচি ৰদন্তি, তং ইধ ন সমেতী’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) ৰুত্তং. ‘‘ইদানি সম্মুখাপরম্মুখাভেদেন দুৰিধং অধিট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘সচে হত্থপাসেতিআদি ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘হত্থপাসেতি চ ইদং দ্ৰাদসহত্থং সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা দ্ৰাদসহত্থব্ভন্তরে ঠিতং ‘ইম’ন্তি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং, ততো পরং ‘এত’ন্তি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি কেচি ৰদন্তি, গণ্ঠিপদেসু পনেত্থ ন কিঞ্চি ৰুত্তং, পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ সব্বত্থ ‘হত্থপাসো’তি অড্ঢতেয্যহত্থো ৰুচ্চতি, তস্মা ইধ ৰিসেসৰিকপ্পনায কারণং গৰেসিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং পাল়িযট্ঠকথাসুপি অড্ঢতেয্যহত্থমেৰ হত্থপাসো ৰুত্তো, টীকাচরিযেহি চ তদেৰ সম্পটিচ্ছিতো, তস্মা অড্ঢতেয্যহত্থব্ভন্তরে ঠিতং চীৰরং ‘‘ইম’’ন্তি, ততো বহিভূতং ‘‘এত’’ন্তি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং.

‘‘সামন্তৰিহারেতি ইদং ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণযোগ্গে ঠিতং সন্ধায ৰুত্তং, ততো দূরে ঠিতম্পি ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেন্তেন অধিট্ঠাতব্বমেৰ. তত্থাপি চীৰরস্স ঠপিতভাৰসল্লক্খণমেৰ পমাণং. ন হি সক্কা নিচ্চস্স ঠানং সল্লক্খেতুং, একস্মিং ৰিহারে ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞস্মিং ঠপিতন্তি অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি. কেচি পন ‘তথাপি অধিট্ঠিতে ন দোসো’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথায ন সমেতি, ৰীমংসিতব্ব’’ন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘সামন্তৰিহারো নাম যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তেতুং সক্কা. সামন্তৰিহারেতি ইদং দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বন্তি ৰদন্তি. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰাতি চ ইদং ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণং অনুচ্ছৰিকন্তি কত্ৰা ৰুত্তং, চীৰরসল্লক্খণমেৰেত্থ পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৬৯) ‘‘সঙ্ঘাটি উত্তরাসঙ্গো অন্তরৰাসকন্তি অধিট্ঠিতানধিট্ঠিতানং সমানমেৰ নামং. ‘অযং সঙ্ঘাটী’তিআদীসু অনধিট্ঠিতা ৰুত্তা. ‘তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্যা’তি এত্থ অধিট্ঠিতা ৰুত্তা. সামন্তৰিহারেতি গোচরগামতো ৰিহারেতি ধম্মসিরিত্থেরো. দূরতরেপি লব্ভতেৰাতি আচরিযা. অনুগণ্ঠিপদেপি ‘সামন্তৰিহারেতি দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্ব’ন্তি ৰুত্তং. সামন্তৰিহারো নাম যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তিতুং সক্কা. রত্তিৰিপ্পৰাসং রক্খন্তেন ততো দূরে ঠিতং অধিট্ঠাতুং ন ৰট্টতি, এৰং কির মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি. কেচি ‘চীৰরৰংসে ঠপিতং অঞ্ঞো পরিৰত্তেত্ৰা নাগদন্তে ঠপেতি, তং অজানিত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্সপি রুহতি চীৰরস্স সল্লক্খিতত্তা’তি ৰদন্তী’’তি, তস্মা আচরিযানং মতভেদং সংসন্দিত্ৰা গহেতব্বং.

অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহীতি পরিক্খারচোল়নামেন অধিট্ঠহিত্ৰা ঠপিতৰত্থেহি. তেনেৰ ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধরামী’’তি পরিক্খারচোল়স্স পচ্চুদ্ধারং দস্সেতি, এতেন চ তেচীৰরিকধুতঙ্গং পরিহরন্তেন পংসুকূলাদিৰসেন লদ্ধং ৰত্থং দসাহব্ভন্তরে কত্ৰা রজিত্ৰা পারুপিতুমসক্কোন্তেন পরিক্খারচোল়ৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰাৰ দসাহমতিক্কমাপেতব্বং, ইতরথা নিস্সগ্গিযং হোতীতি দস্সেতি, তেনেৰ ‘‘রজিতকালতো পন পট্ঠায নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, ধুতঙ্গচোরো নাম হোতী’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৫) ৰুত্তং. পুন অধিট্ঠাতব্বানীতি ইদঞ্চ সঙ্ঘাটিআদিতিচীৰরনামেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুকামস্স ৰসেন ৰুত্তং, ইতরস্স পন পুরিমাধিট্ঠানমেৰ অলন্তি ৰেদিতব্বং. পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি ইমিনা কপ্পবিন্দুপি দাতব্বন্তি দস্সেতি. অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি ইমিনা কপ্পবিন্দুদানকিচ্চম্পি নত্থীতি দস্সেতি, মহন্ততরমেৰাতিআদি সব্বাধিট্ঠানসাধারণলক্খণং. তত্থ পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি অনধিট্ঠিতচীৰরস্স একদেসভূতত্তা অনধিট্ঠিতঞ্চে, অধিট্ঠিতস্স অপ্পভাৰেন একদেসভূতং অধিট্ঠিতসঙ্খমেৰ গচ্ছতি, তথা অধিট্ঠিতঞ্চে, অনধিট্ঠিতস্স একদেসভূতং অনধিট্ঠিতসঙ্খং গচ্ছতীতি লক্খণং. ন কেৰলঞ্চেত্থ দুতিযপট্টমেৰ, অথ খো ততিযপট্টাদিকম্পি. যথাহ ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে…পে… উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং…পে… পংসুকূলে যাৰদত্থ’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮).

মুট্ঠিপঞ্চকাদিতিচীৰরপ্পমাণযুত্তং সন্ধায ‘‘তিচীৰরং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতুন্তি পরিক্খারচোল়ং কত্ৰা অধিট্ঠাতুং. অৰসেসা ভিক্খূতি ৰক্খমানকালে নিসিন্না ভিক্খূ. তস্মা ৰট্টতীতি যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং, ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰুত্তং, এৰং পরিক্খারচোল়ম্পি ৰুত্তং, ন চস্স উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো ৰুত্তো, ন চ সঙ্খাপরিচ্ছেদো, তস্মা তীণিপি চীৰরানি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ইমানি চীৰরানি পরিক্খারচোল়ানি অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি অত্থো. নিধানমুখমেতন্তি এতং পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানং নিধানমুখং ঠপনমুখং, অতিরেকচীৰরট্ঠপনকারণন্তি অত্থো. কথং ঞাযতীতি চে, তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পরিপুণ্ণং হোতি তিচীৰরং, অত্থো চ হোতি পরিস্সাৰনেহিপি থৰিকাহিপি. এতস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পরিক্খারচোল়ক’’ন্তি অনুঞ্ঞাতত্তা ভিক্খূনঞ্চ একমেৰ পরিস্সাৰনং, থৰিকা ৰা ৰট্টতি, ন দ্ৰে ৰা তীণি ৰাতি পটিক্খেপাভাৰতো ৰিকপ্পনূপগপচ্ছিমপ্পমাণানি, অতিরেকপ্পমাণানি ৰা পরিস্সাৰনাদীনি পরিক্খারানি কপ্পন্তীতি সিদ্ধং. পঠমং তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বং, পুন পরিহরিতুং অসক্কোন্তেন পচ্চুদ্ধরিত্ৰা পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠাতব্বং, ন ত্ৰেৰ আদিতোৰ ইদং ৰুত্তং. বদ্ধসীমায অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মুতিসম্ভৰতো চীৰরৰিপ্পৰাসে নেৰত্থি দোসোতি ন তত্থ দুপ্পরিহারোতি আহ ‘‘অবদ্ধসীমায দুপ্পরিহার’’ন্তি.

৪৫. অতিরিত্তপ্পমাণায ছেদনকং পাচিত্তিযন্তি আহ ‘‘অনতিরিত্তপ্পমাণা’’তি. ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বাতি ৰস্সিকমাসতো পরং অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বা, ইমিনা চতুন্নং ৰস্সিকমাসানং উপরি অধিট্ঠানং তিট্ঠতীতি ৰিঞ্ঞাযতি, অসতো পচ্চুদ্ধরাযোগা, যঞ্চ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানমাসাতিক্কমেনাপি কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৰূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৰিজহন্তী’’তি ৰুত্তং, তং সমন্তপাসাদিকাযং নত্থি, পরিৰারট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হে’’তি এত্থ ন তং ৰুত্তং, কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৰসে ৰিকপ্পেত্ৰা ঠপিতং ৰস্সিকসাটিকং নিৰাসেন্তো হেমন্তে আপজ্জতি. কুরুন্দিযং পন ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৰসে অপচ্চুদ্ধরিত্ৰা হেমন্তে আপজ্জতী’’তি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তং. ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি হি ৰুত্তং. তত্থ মহাঅট্ঠকথাযং নিৰাসনপচ্চযা দুক্কটং ৰুত্তং, কুরুন্দট্ঠকথাযং পন অপচ্চুদ্ধারপচ্চযা, তস্মা কুরুন্দিযং ৰুত্তনযেনপি ৰস্সিকসাটিকা ৰস্সানাতিক্কমেপি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি পঞ্ঞাযতি. অধিট্ঠানৰিজহনেসু চ ৰস্সানমাসআবাধানং ৰিগমে ৰিজহনং মাতিকাট্ঠকথাযম্পি ন উদ্ধটং, তস্মা সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) আগতনযেন যাৰ পচ্চুদ্ধারা অধিট্ঠানং তিট্ঠতীতি গহেতব্বং.

নহানত্থায অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ৰণ্ণভেদমত্তরত্তাপি চেসা ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. দ্ৰে পন ন ৰট্টন্তীতি ইমিনা সঙ্ঘাটিআদীসুপি দুতিযঅধিট্ঠানং ন রুহতি, তং অতিরেকচীৰরং হোতীতি দস্সেতি. মহাপচ্চরিযং চীৰরৰসেন পরিভোগকিচ্চস্স অভাৰং সন্ধায ‘‘অনাপত্তী’’তি ৰুত্তা সেনাসনপরিভোগত্থায দিন্নপচ্চত্থরণে ৰিয. যং পন ‘‘পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং সেনাসনত্থাযেৰাতি নিযমিতং ন হোতি নৰসু চীৰরেসু গহিতত্তা, তস্মা অত্তনো নামেন অধিট্ঠহিত্ৰা নিদহিত্ৰা পরিক্খারচোল়ং ৰিয যথা তথা ৰিনিযুজ্জিতমেৰাতি গহেতব্বং, পাৰারোকোজৰোতি ইমেসম্পি পচ্চত্থরণাদিনা লোকেপি ৰোহরণতো সেনাসনপরিক্খারত্থায দিন্নপচ্চত্থরণতো ৰিসুং গহণং কতং. সচে অৰসানে অপরাৰস্সিকসাটিকা উপ্পন্না হোতি, পুরিমৰস্সিকসাটিকং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা অধিট্ঠাতব্বাতি ৰদন্তি.

নিসীদনম্হি পমাণযুত্তন্তি ‘‘দীঘতো সুগতৰিদত্থিযা দ্ৰে ৰিদত্থিযো, ৰিত্থারতো দিযড্ঢং, দসা ৰিদত্থী’’তিইমিনা পমাণেন যুত্তং, তং পন মজ্ঝিমপুরিসহত্থসঙ্খাতেন ৰড্ঢকীহত্থেন দীঘতো তিহত্থং হোতি, ৰিত্থারতো ছল়ঙ্গুলাধিকদ্ৰিহত্থং, দসা ৰিদত্থাধিকহত্থং, ইদানি মনুস্সানং পকতিহত্থেন দীঘতো ৰিদত্থাধিকচতুহত্থং হোতি, ৰিত্থারতো নৰঙ্গুলাধিকতিহত্থং, দসা ছল়ঙ্গুলাধিকদ্ৰিহত্থা, ততো ঊনং ৰট্টতি, ন অধিকং ‘‘তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৫৩৩) ৰুত্তত্তা. কণ্ডুপটিচ্ছাদিযা পমাণিকাতি ‘‘দীঘতো চতস্সো ৰিদত্থিযো সুগতৰিদত্থিযা, তিরিযং দ্ৰে ৰিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৩৮) ৰুত্তত্তা এৰং ৰুত্তপ্পমাণযুত্তা, সা পন ৰড্ঢকীহত্থেন দীঘতো ছহত্থা হোতি, ৰিত্থারতো তিহত্থা, ইদানি পকতিহত্থেন পন দীঘতো নৰহত্থা হোতি, তিরিযতো ৰিদত্থাধিকচতুহত্থাতি ৰেদিতব্বা. ৰিকপ্পনূপগপচ্ছিমচীৰরপ্পমাণং পরিক্খারচোল়ন্তি এত্থ পন ৰিকপ্পনূপগপচ্ছিমচীৰরপ্পমাণং নাম সুগতঙ্গুলেন দীঘতো অট্ঠঙ্গুলং হোতি, তিরিযতো চতুরঙ্গুলং, ৰড্ঢকীহত্থেন দীঘতো একহত্থং হোতি, তিরিযতো ৰিদত্থিপ্পমাণং, ইদানি পকতিহত্থেন পন দীঘতো ৰিদত্থাধিকহত্থং হোতি, তিরিযতো ছল়ঙ্গুলাধিকৰিদত্থিপ্পমাণং. তেনাহ ‘‘তস্স পমাণ’’ন্তিআদি.

ভেসজ্জত্থাযাতিআদীসু অত্তনো সন্তকভাৰতো মোচেত্ৰা ঠপিতং সন্ধায ‘‘অনধিট্ঠিতেপি নত্থি আপত্তী’’তি ৰুত্তং, ‘‘ইদং ভেসজ্জত্থায, ইদং মাতুযা’’তি ৰিভজিত্ৰা সকসন্তকভাৰতো মোচেত্ৰা ঠপেন্তেন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন পন অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি ৰদন্তি. সেনাসনপরিক্খারত্থায দিন্নপচ্চত্থরণেতি এত্থ অনিৰাসেত্ৰা অপারুপিত্ৰা কেৰলং মঞ্চপীঠেসুযেৰ অত্থরিত্ৰা পরিভুঞ্জিযমানং পচ্চত্থরণং অত্তনো সন্তকম্পি অনধিট্ঠাতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি, হেট্ঠা পন পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অত্তনো সন্তকং অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. তন্তে ঠিতংযেৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি এত্থ পচ্ছা ৰীতট্ঠানং অধিট্ঠিতমেৰ হোতি, পুন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি. সচে পন পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা অন্তরন্তরা ৰীতং হোতি, পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি ৰদন্তি. এসেৰ নযোতি ৰিকপ্পনূপগপ্পমাণমত্তে ৰীতে তন্তে ঠিতংযেৰ অধিট্ঠাতব্বন্তি অত্থো.

৪৬. ‘‘হীনাযাৰত্তনেনাতি ‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৰূপগমনেনা’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং, তং যুত্তং অঞ্ঞস্স দানে ৰিয চীৰরে নিরালযভাৰেনেৰ পরিচ্চত্তত্তা. কেচি পন ‘হীনাযাৰত্তনেনাতি ভিক্খুনিযা গিহিভাৰূপগমনেনেৰাতি এতমত্থং গহেত্ৰা ভিক্খু পন ৰিব্ভমন্তোপি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৰ ভিক্খুযেৰাতি অধিট্ঠানং ন ৰিজহতী’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ‘ভিক্খুনিযা হীনাযাৰত্তনেনা’তি ৰিসেসেত্ৰা অৰুত্তত্তা. ভিক্খুনিযা হি গিহিভাৰূপগমনেন অধিট্ঠানৰিজহনং ৰিসুং ৰত্তব্বং নত্থি তস্সা ৰিব্ভমনেনেৰ অস্সমণীভাৰতো. সিক্খাপচ্চক্খানেনাতি পন ইদং সচে ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতোৰ সিক্খং পচ্চক্খাতি, তস্স কাযলগ্গম্পি চীৰরং অধিট্ঠানং ৰিজহতীতি দস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) পন ‘‘হীনাযাৰত্তনেনাতি ইদং অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপজ্জিত্ৰা ভিক্খুপটিঞ্ঞায ঠিতস্স চেৰ তিত্থিযপক্কন্তস্স চ ভিক্খুনিযা চ ভিক্খুনিভাৰে নিরপেক্খতায গিহিলিঙ্গতিত্থিযলিঙ্গগ্গহণং সন্ধায ৰুত্তং. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৰূপগমনং সন্ধায ৰুত্তন্তি কেচি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, তদাপি তস্স উপসম্পন্নত্তা চীৰরস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৰিজহনতো’’তি ৰুত্তং, ইতি ইমানি দ্ৰে ৰচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধানি হুত্ৰা দিস্সন্তি.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘হীনাযাৰত্তনেন সিক্খাপচ্চক্খানেনা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৰিসুং ৰুত্তত্তা হীনাযাৰত্তন্তে সতি সিক্খং অপ্পচ্চক্খন্তেপি চীৰরং অধিট্ঠানং ৰিজহতি, সিক্খং পচ্চক্খন্তে সতি হীনায অনাৰত্তন্তেপীতি অধিপ্পাযো দিস্সতি, তস্মা সিক্খং অপ্পচ্চক্খায কেৰলং গিহিভাৰং উপগচ্ছন্তস্স কিঞ্চাপি ভিক্খুভাৰো অত্থি, চীৰরস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৰিজহনং, তথাপি ‘‘হীনাযাৰত্তনেনা’’তি ৰুত্তত্তা গিহিভাৰূপগমনেনেৰ অধিট্ঠানৰিজহনং সিযা যথা তং লিঙ্গপরিৰত্তনেন. গিহিভাৰং অনুপগন্ত্ৰা চ কেৰলং সিক্খাপচ্চক্খানং করোন্তস্স কিঞ্চাপি ভিক্খুলিঙ্গং অত্থি, চীৰরস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৰিজহনং, তথাপি ‘‘সিক্খাপচ্চক্খানেনা’’তি ৰুত্তত্তা সিক্খাপচ্চক্খানেনেৰ অধিট্ঠানৰিজহনং সিযা যথা তং পচ্চুদ্ধরণে, তস্মা ভিক্খু ৰা হোতু ভিক্খুনী ৰা, হীনাযাৰত্তিস্সামীতি চিত্তেন গিহিলিঙ্গগ্গহণেন চীৰরং অধিট্ঠানং ৰিজহতি. সিক্খাপচ্চক্খানেন পন ভিক্খুস্সেৰ চীৰরং ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খানাভাৰাতি অযমম্হাকং খন্তি. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নকতিত্থিযপক্কন্তকানং পন চীৰরস্স অধিট্ঠানৰিজহনং অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা তেসঞ্চ হীনাযাৰত্তানৰোহারাভাৰা ৰিচারেতব্বং.

কনিট্ঠঙ্গুলিনখৰসেনাতি হেট্ঠিমপরিচ্ছেদং দস্সেতি. ওরতো পরতোতি এত্থ চ ‘‘ওরতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, পরতো ন ভিন্দতী’’তি ৰুত্তং. কথং ওরপরভাৰো ৰেদিতব্বোতি? যথা নদীপরিচ্ছিন্নে পদেসে মনুস্সানং ৰসনদিসাভাগে তীরং ওরিমং নাম হোতি, ইতরদিসাভাগে তীরং পারিমং নাম, তথা ভিক্খূনং নিৰাসনপারুপনট্ঠানভূতং চীৰরস্স মজ্ঝট্ঠানং যথাৰুত্তৰিদত্থিআদিপ্পমাণস্স পদেসস্স ওরং নাম, চীৰরপরিযন্তট্ঠানং পরং নাম, ইতি লোকতো ৰা যথা চ ওরতো ভোগং পরতো অন্তং কত্ৰা চীৰরং ঠপেতব্বন্তি ৰুত্তে ভিক্খুনো অভিমুখট্ঠানং ওরং নাম, ইতরট্ঠানং পরং নাম, এৰং ভিক্খূনং নিৰাসনপারুপনট্ঠানং ওরং নাম, ইতরং পরং নাম. এৰং সাসনতো ৰা ওরপরভাৰো ৰেদিতব্বো. তেনেৰ যো পন দুব্বলট্ঠানে পঠমং অগ্গল়ং দত্ৰা পচ্ছা দুব্বলট্ঠানং ছিন্দিত্ৰা অপনেতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. মণ্ডলপরিৰত্তনেপি এসেৰ নযোতি সকলস্মিং চীৰরে অধিট্ঠানভিজ্জনাভিজ্জনভাৰো দস্সিতো. তেন ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৬৯) ‘‘এস নযোতি ইমিনা পমাণযুত্তেসু যত্থ কত্থচি ছিদ্দে অধিট্ঠানং ৰিজহতীতিআদিঅত্থং সঙ্গণ্হাতী’’তি.

খুদ্দকং চীৰরন্তি মুট্ঠিপঞ্চকাদিভেদপ্পমাণতো অনূনমেৰ খুদ্দকচীৰরং. মহন্তং ৰা খুদ্দকং করোতীতি এত্থ তিণ্ণং চীৰরানং চতূসু পস্সেসু যস্মিং পদেসে ছিদ্দং অধিট্ঠানং ন ৰিজহতি, তস্মিং পদেসে সমন্ততো ছিন্দিত্ৰা খুদ্দকং করোন্তস্স অধিট্ঠানং ন ৰিজহতীতি অধিপ্পাযো. ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ৰুত্তং ‘‘মহন্তং ৰা খুদ্দকং ৰা করোতীতি এত্থ অতিমহন্তং চীৰরং মুট্ঠিপঞ্চকাদিপচ্ছিমপ্পমাণযুত্তং কত্ৰা সমন্ততো ছিন্দনেনপি ৰিচ্ছিন্দনকালে ছিজ্জমানট্ঠানং ছিদ্দসঙ্খং ন গচ্ছতি, অধিট্ঠানং ন ৰিজহতি এৰাতি সিজ্ঝতি, ‘ঘটেত্ৰা ছিন্দতি ন ভিজ্জতী’তি ৰচনেন চ সমেতি. পরিক্খারচোল়ং পন ৰিকপ্পনূপগপচ্ছিমপ্পমাণতো ঊনং কত্ৰা ছিদ্দং অধিট্ঠানং ৰিজহতি অধিট্ঠানস্স অনিস্সযত্তা, তানি পুন বদ্ধানি ঘটিতানি পুন অধিট্ঠাতব্বমেৰাতি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘ৰস্সিকসাটিকচীৰরে দ্ৰিধা ছিন্নে যদিপি একেকং খণ্ডং পচ্ছিমপ্পমাণং হোতি, একস্মিংযেৰ খণ্ডে অধিট্ঠানং তিট্ঠতি, ন ইতরস্মিং, দ্ৰে পন ন ৰট্টন্তী’তি ৰুত্তত্তা নিসীদনকণ্ডুপটিচ্ছাদীসুপি এসেৰ নযোতি ৰদন্তী’’তি.

৪৭. সম্মুখে পৰত্তা সম্মুখাতি পচ্চত্তৰচনং, তঞ্চ ৰিকপ্পনাৰিসেসনং, তস্মা ‘‘সম্মুখে’’তি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৰচনং কত্ৰাপি অত্থং ৰদন্তি, অভিমুখেতি অত্থো. অথ ৰা সম্মুখেন অত্তনো ৰাচায এৰ ৰিকপ্পনা সম্মুখাৰিকপ্পনা. পরম্মুখেন ৰিকপ্পনা পরম্মুখাৰিকপ্পনাতি করণত্থেনপি অত্থো দট্ঠব্বো. অযমেৰ পাল়িযা সমেতি. সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰন্তি আসন্নদূরভাৰং. এত্তাৰতা নিধেতুং ৰট্টতীতি এত্তকেনেৰ ৰিকপ্পনাকিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা অতিরেকচীৰরং ন হোতীতি দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং ন জনেতীতি অধিপ্পাযো. পরিভুঞ্জিতুং…পে… ন ৰট্টতীতি সযং অপচ্চুদ্ধারণপরিভুঞ্জনে পাচিত্তিযং, অধিট্ঠহনে পরেসং ৰিস্সজ্জনে চ দুক্কটঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. পরিভোগাদযোপি ৰট্টন্তীতি পরিভোগৰিস্সজ্জনঅধিট্ঠানানি ৰট্টন্তি. অপি-সদ্দেন নিধেতুম্পি ৰট্টতীতি অত্থো. এতেন পচ্চুদ্ধারেপি কতে চীৰরং অধিট্ঠাতুকামেন ৰিকপ্পিতচীৰরমেৰ হোতি, ন অতিরেকচীৰরং, তং পন তিচীৰরাদিনামেন অধিট্ঠাতুকামেন অধিট্ঠহিতব্বং, ইতরেন ৰিকপ্পিতচীৰরমেৰ কত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বন্তি দস্সেতি.

কেচি পন ‘‘যং ৰিকপ্পিতচীৰরং, তং যাৰ পরিভোগকালা অপচ্চুদ্ধরাপেত্ৰা নিদহেতব্বং, পরিভোগকালে পন সম্পত্তে পচ্চুদ্ধরাপেত্ৰা অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বং. যদি হি ততো পুব্বেপি পচ্চুদ্ধরাপেয্য, পচ্চুদ্ধারেনেৰ ৰিকপ্পনায ৰিগতত্তা অতিরেকচীৰরং নাম হোতি, দসাহাতিক্কমে পত্তেৰ নিস্সগ্গিযং, তস্মা যং অপরিভুঞ্জিত্ৰা ঠপেতব্বং, তদেৰ ৰিকপ্পেতব্বং. পচ্চুদ্ধারে চ কতে অন্তোদসাহেযেৰ অধিট্ঠাতব্বং. যঞ্চ অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ‘ততো পরং পরিভোগাদি ৰট্টতী’তিআদি ৰুত্তং, তং পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তমেৰ. পাল়িযঞ্হি ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতী’’তি (পারা. ৪৬৯) চ ‘‘সামং চীৰরং ৰিকপ্পেত্ৰা অপচ্চুদ্ধারণং পরিভুঞ্জেয্য পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৩৭৩) চ ‘‘অনাপত্তি সো ৰা দেতি, তস্স ৰা ৰিস্সাসন্তো পরিভুঞ্জতী’’তি (পাচি. ৩৭৬) চ সামঞ্ঞতো ৰুত্তত্তা, অট্ঠকথাযঞ্চ (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ‘‘ইমং চীৰরং ৰা ৰিকপ্পনং ৰা পচ্চুদ্ধরামী’’তিআদিনা পচ্চুদ্ধারং অদস্সেত্ৰা ‘‘ময্হং সন্তকং পরিভুঞ্জ ৰা ৰিস্সজ্জেহি ৰা যথাপচ্চযং করোহী’’তি এৰং অত্তনো সন্তকত্তং অমোচেত্ৰাৰ পরিভোগাদিৰসেন পচ্চুদ্ধারস্স ৰুত্তত্তা, ‘‘ততো পভুতি পরিভোগাদযোপি ৰট্টন্তী’’তি অধিট্ঠানং ৰিনাপি ৰিসুং পরিভোগস্স নিধানস্স চ ৰুত্তত্তা ৰিকপ্পনানন্তরমেৰ পচ্চুদ্ধরাপেত্ৰা অনধিট্ঠহিত্ৰা এৰ চ তিচীৰররহিতং ৰিকপ্পনারহং চীৰরং পরিভুঞ্জিতুঞ্চ নিদহিতুঞ্চ ইদং পাটেক্কং ৰিনযকম্মন্তি খাযতি. অপিচ বহূনং পত্তানং ৰিকপ্পেতুং পচ্চুদ্ধরেতুঞ্চ ৰুত্তত্তা পচ্চুদ্ধারে তেসং অতিরেকপত্ততা দস্সিতাতি সিজ্ঝতি তেসু একস্সেৰ অধিট্ঠাতব্বতো, তস্মা অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৰ গহেতব্বং.

মিত্তোতি দল়্হমিত্তো. সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তো, ন দল়্হমিত্তো. পঞ্ঞত্তিকোৰিদো ন হোতীতি এৰং ৰিকপ্পিতে অনন্তরমেৰ এৰং পচ্চুদ্ধরিতব্বন্তি ৰিনযকম্মং ন জানাতি. তেনাহ ‘‘ন জানাতি পচ্চুদ্ধরিতু’’ন্তি. ইমিনাপি চেতং ৰেদিতব্বং ‘‘ৰিকপ্পনাসমনন্তরমেৰ পচ্চুদ্ধারো কাতব্বো’’তি. ৰিকপ্পিতৰিকপ্পনা নামেসা ৰট্টতীতি অধিট্ঠিতঅধিট্ঠানং ৰিযাতি অধিপ্পাযো.

৪৮. এৰং চীৰরে অধিট্ঠানৰিকপ্পনানযং দস্সেত্ৰা ইদানি পত্তে অধিট্ঠানৰিকপ্পনানযং দস্সেন্তো ‘‘পত্তে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পততি পিণ্ডপাতো এত্থাতি পত্তো, জিনসাসনভাৰো ভিক্খাভাজনৰিসেসো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘পত্তং পক্খে দলে পত্তো, ভাজনে সো গতে তিসূ’’তি, তস্মিং পত্তে. পনাতি পক্খন্তরত্থে নিপাতো. নযোতি অধিট্ঠানৰিকপ্পনানযো. চীৰরে ৰুত্তঅধিট্ঠানৰিকপ্পনানযতো অঞ্ঞভূতো অযং ৰক্খমানো পত্তে অধিট্ঠানৰিকপ্পনানযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. পত্তং অধিট্ঠহন্তেন পমাণযুত্তোৰ অধিট্ঠাতব্বো, ন অপ্পমাণযুত্তোতি সম্বন্ধো. তেন পমাণতো ঊনাধিকে পত্তে অধিট্ঠানং ন রুহতি, তস্মা তাদিসং পত্তং ভাজনপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতব্বন্তি দস্সেতি. ৰক্খতি হি ‘‘এতে ভাজনপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতব্বা, ন অধিট্ঠানূপগা ন ৰিকপ্পনূপগা’’তি.

দ্ৰে মগধনাল়িযোতি এত্থ মগধনাল়ি নাম যা মাগধিকায তুলায অড্ঢতেরসপলপরিমিতং উদকং গণ্হাতি. সীহল়দীপে পকতিনাল়িতো খুদ্দকা হোতি, দমিল়নাল়িতো পন মহন্তা. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৬০২) ‘‘মগধনাল়ি নাম অড্ঢতেরসপলা হোতীতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সীহল়দীপে পকতিনাল়ি মহন্তা, দমিল়নাল়ি খুদ্দকা, মগধনাল়িপমাণযুত্তা, তায মগধনাল়িযা দিযড্ঢনাল়ি একা সীহল়নাল়ি হোতীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি. অথ ৰা মগধনাল়ি নাম যা পঞ্চ কুডুৰানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায চ মুট্ঠিযা ততিযভাগং গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হেতং সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৯৮-৬০২) ‘‘মগধনাল়ি নাম ছপসতা নাল়ীতি কেচি. ‘অট্ঠপসতা’তি অপরে. তত্থ পুরিমানং মতেন তিপসতায নাল়িযা দ্ৰে নাল়িযো একা মগধনাল়ি হোতি. পচ্ছিমানং চতুপসতায নাল়িযা দ্ৰে নাল়িযো একা মগধনাল়ি. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৰং, চতুকুডুৰং নাল়িকং, তায নাল়িযা সোল়স নাল়িযো দোণং, তং পন মগধনাল়িযা দ্ৰাদস নাল়িযো হোন্তীতি ৰুত্তং, তস্মা তেন নযেন মগধনাল়ি নাম পঞ্চ কুডুৰানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায মুট্ঠিযা ততিযভাগঞ্চ গণ্হাতীতি ৰেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ কুডুৰোতি পসতো. ৰুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং –

‘‘কুডুৰো পসতো একো;

পত্থো তে চতুরো সিযুং;

আল়্হকো চতুরো পত্থা;

দোণং ৰা চতুরাল়্হক’’ন্তি.

অথ ৰা মগধনাল়ি নাম যা চতুকুডুৰায নাল়িযা চতস্সো নাল়িযো গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৬০২) ‘‘দমিল়নাল়ীতি পুরাণকনাল়িং সন্ধায ৰুত্তং. সা চ চতুমুট্ঠিকেহি কুডুৰেহি অট্ঠকুডুৰা, তায নাল়িযা দ্ৰে নাল়িযো মগধনাল়ি গণ্হাতি, পুরাণা পন সীহল়নাল়ি তিস্সো নাল়িযো গণ্হাতীতি ৰদন্তি, তেসং মতেন মগধনাল়ি ইদানি ৰত্তমানায চতুকুডুৰায দমিল়নাল়িযা চতুনাল়িকা হোতি, ততো মগধনাল়িতো উপড্ঢঞ্চ পুরাণদমিল়নাল়িসঙ্খাতং পত্থং নাম হোতি, এতেন চ ওমকো নাম পত্তো পত্থোদনং গণ্হাতীতি পাল়িৰচনং সমেতি. লোকিযেহিপি –

‘লোকিযং মগধঞ্চেতি, পত্থদ্ৰযমুদাহটং;

লোকিযং সোল়সপলং, মাগধং দিগুণং মত’ন্তি. (ৰি. ৰি. টী. ১.৬০২) –

এৰং লোকে নাল়িযা মগধনাল়ি দিগুণাতি দস্সিতা. এৰঞ্চ গয্হমানে ওমকপত্তস্স চ যাপনমত্তোদনগাহিকা চ সিদ্ধা হোতি. ন হি সক্কা অট্ঠকুডুৰতো ঊনোদনগাহিনা পত্তেন অথূপীকতং পিণ্ডপাতং পরিযেসিত্ৰা যাপেতুং. তেনেৰ ৰুত্তং ৰেরঞ্জকণ্ডট্ঠকথাযং ‘পত্থো নাম নাল়িমত্তং হোতি, একস্স পুরিসস্স অলং যাপনাযা’তি’’. ৰুত্তম্পি হেতং জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ৫.২১.১৯২) ‘‘পত্থোদনো নালমযং দুৰিন্ন’’ন্তি, ‘‘একস্স দিন্নং দ্ৰিন্নং তিণ্ণং পহোতী’’তি চ, তস্মা ইধ ৰুত্তনযানুসারেন গহেতব্বন্তি. আলোপস্স আলোপস্স অনুরূপন্তি ওদনস্স চতুভাগমত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং মজ্ঝিমনিকাযে ব্রহ্মাযুসুত্তসংৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৭) ‘‘ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনচতুত্থভাগো’’তি. ওদনগতিকানীতি ওদনস্স গতি গতি যেসং তানি ওদনগতিকানি. গতীতি চ ওকাসো ওদনস্স অন্তোপৰিসনসীলত্তা ওদনস্স ওকাসোযেৰ তেসং ওকাসো হোতি, ন অঞ্ঞং অত্তনো ওকাসং গৰেসন্তীতি অত্থো. ভাজনপরিভোগেনাতি উদকাহরণাদিনা ভাজনপরিভোগেন.

এৰং পমাণতো অধিট্ঠানূপগৰিকপ্পনূপগপত্তং দস্সেত্ৰা ইদানি পাকতো মূলতো চ তং দস্সেতুং ‘‘পমাণযুত্তানম্পী’’তিআদিমাহ. তত্থ অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি পত্তোতি কম্মারপক্কংযেৰ অনধিট্ঠহিত্ৰা সমণসারুপ্পনীলৰণ্ণকরণত্থায পুনপ্পুনং নানাসম্ভারেহি পচিতব্বো, অযোপত্তস্স অতিকক্খল়ত্তা কম্মারপাকেন সদ্ধিং পঞ্চৰারপক্কোযেৰ সমণসারুপ্পনীলৰণ্ণো হোতি. মত্তিকাপত্তো দ্ৰীহি পাকেহি পক্কোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তস্স পন মুদুকত্তা কুম্ভকারকপাকেন সদ্ধিং দ্ৰিৰারপক্কোপি সমণসারুপ্পনীলৰণ্ণো হোতি. এৰং কতোযেৰ হি পত্তো অধিট্ঠানূপগো ৰিকপ্পনূপগো চ হোতি, নাকতো. তেন ৰক্খতি ‘‘পাকে চ মূলে চ সুনিট্ঠিতেযেৰ অধিট্ঠানূপগো হোতি. যো অধিট্ঠানূপগো, স্ৰেৰ ৰিকপ্পনূপগো’’তি (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৪৮). সো হত্থং আগতোপি অনাগতোপি অধিট্ঠাতব্বো ৰিকপ্পেতব্বোতি এতেন দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৰিকপ্পেতুঞ্চ লভতি, ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণমেৰ পমাণন্তি দস্সেতি. ইদানি তমেৰত্থং ৰিত্থারেতুমাহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. হি-সদ্দো ৰিত্থারজোতকো. তত্থ পচিত্ৰা ঠপেস্সামীতি কাল়ৰণ্ণপাকং সন্ধায ৰুত্তং.

ইদানি পত্তাধিট্ঠানং দস্সেতুমাহ ‘‘তত্থ দ্ৰে পত্তস্স অধিট্ঠানা’’তিআদি. তত্থ সামন্তৰিহারেতি ইদং উপলক্খণৰসেন ৰুত্তং, ততো দূরে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৰ. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰাতি ইদম্পি উপচারমত্তং, পত্তসল্লক্খণমেৰেত্থ পমাণং.

ইদানি অধিট্ঠানৰিজহনং দস্সেতুং ‘‘এৰং অপ্পমত্তস্স’’ত্যাদিমাহ. তত্থ পত্তে ৰা ছিদ্দং হোতীতি মুখৰট্টিতো হেট্ঠা দ্ৰঙ্গুলমত্তোকাসতো পট্ঠায যত্থ কত্থচি ছিদ্দং হোতি.

সত্তন্নং ধঞ্ঞানন্তি –

‘‘সালি ৰীহি চ কুদ্রূসো;

গোধূমো ৰরকো যৰো;

কঙ্গূতি সত্ত ধঞ্ঞানি;

নীৰারাদী তু তব্ভিদা’’তি. –

ৰুত্তানং সত্তৰিধানং ধঞ্ঞানং.

৪৯. এৰং পত্তাধিট্ঠানং দস্সেত্ৰা ইদানি পত্তৰিকপ্পনং দস্সেতুং ‘‘ৰিকপ্পনে পনা’’তিআদিমাহ. তং চীৰরৰিকপ্পনে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৫০. এৰং ৰিকপ্পনানযং দস্সেত্ৰা ইদানি পত্তে ভিন্নে কত্তব্বৰিধিং দস্সেতুমাহ ‘‘এৰং অধিট্ঠহিত্ৰা’’ইচ্চাদি. তত্থ অপত্তোতি ইমিনা অধিট্ঠানৰিজহনম্পি দস্সেতি. পঞ্চবন্ধনেপি পত্তে অপরিপুণ্ণপাকে পত্তে ৰিয অধিট্ঠানং ন রুহতি. ‘‘তিপুপট্টেন ৰা’’তি ৰুত্তত্তা তম্বলোহাদিকপ্পিযলোহেহি অযোপত্তস্স ছিদ্দং ছাদেতুং ৰট্টতি. তেনেৰ ‘‘লোহমণ্ডলকেনা’’তি ৰুত্তং. সুদ্ধেহি…পে… ন ৰট্টতীতি ইদং উণ্হভোজনে পক্খিত্তে ৰিলীযমানত্তা ৰুত্তং. ফাণিতং ঝাপেত্ৰা পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৰট্টতীতি পাসাণচুণ্ণেন সদ্ধিং ফাণিতং পচিত্ৰা তথাপক্কেন পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৰট্টতি. অপরিভোগেনাতি অযুত্তপরিভোগেন. ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে আধারক’’ন্তি ৰুত্তত্তা মঞ্চপীঠাদীসু যত্থ কত্থচি আধারকং ঠপেত্ৰা তত্থ পত্তং ঠপেতুং ৰট্টতি আধারকট্ঠপনোকাসস্স অনিযমিতত্তাতি ৰদন্তি.

ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে

অধিট্ঠানৰিকপ্পনৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম

অট্ঠমো পরিচ্ছেদো.