অৰন্দিযৰন্দিযকথা
৫১. অৰন্দিযৰন্দিযকথাযং ইধ পকরণাচরিযেন সেনাসনক্খন্ধকপাল়িৰসেন দস অৰন্দিযা, তযো ৰন্দিযা চ ৰুত্তা, অট্ঠকথাটীকাসু চ ন কিঞ্চি ৰুত্তা, তস্মা ইধ আগতনযেনেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. পরিৰারপাল়িযং (পরি. ৪৬৭ আদযো) পন উপালিপঞ্চকে পঞ্চপঞ্চকৰসেন পঞ্চৰীসতি অৰন্দিযা, পঞ্চ ৰন্দিযা চ ৰুত্তা. কথং? ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, অৰন্দিযাতি? পঞ্চিমে, উপালি, অৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? অন্তরঘরং পৰিট্ঠো অৰন্দিযো, রচ্ছগতো অৰন্দিযো, ওতমসিকো অৰন্দিযো, অসমন্নাহরন্তো অৰন্দিযো, সুত্তো অৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. অপরেপি, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? যাগুপানে অৰন্দিযো, ভত্তগ্গে অৰন্দিযো, একাৰত্তো অৰন্দিযো, অঞ্ঞৰিহিতো অৰন্দিযো, নগ্গো অৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. অপরেপি, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? খাদন্তো অৰন্দিযো, ভুঞ্জন্তো অৰন্দিযো, উচ্চারং করোন্তো অৰন্দিযো, পস্সাৰং করোন্তো অৰন্দিযো, উক্খিত্তকো অৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. অপরেপি, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? পুরেউপসম্পন্নেন পচ্ছাউপসম্পন্নো অৰন্দিযো, অনুপসম্পন্নো অৰন্দিযো, নানাসংৰাসকো ৰুড্ঢতরো অধম্মৰাদী অৰন্দিযো, মাতুগামো অৰন্দিযো, পণ্ডকো অৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. অপরেপি, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? পারিৰাসিকো অৰন্দিযো, মূলাযপটিকস্সনারহো অৰন্দিযো, মানত্তারহো অৰন্দিযো, মানত্তচারিকো অৰন্দিযো, অব্ভানারহো অৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ অৰন্দিযা’’তি.
‘‘কতি নু খো, ভন্তে, ৰন্দিযাতি? পঞ্চিমে, উপালি, ৰন্দিযা. কতমে পঞ্চ? পচ্ছাউপসম্পন্নেন পুরেউপসম্পন্নো ৰন্দিযো, নানাসংৰাসকো ৰুড্ঢতরো ধম্মৰাদী ৰন্দিযো, আচরিযো ৰন্দিযো, উপজ্ঝাযো ৰন্দিযো, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰন্দিযো. ইমে খো, উপালি, পঞ্চ ৰন্দিযা’’তি.
অট্ঠকথাযঞ্চ (পরি. অট্ঠ. ৪৬৭) ‘‘ওতমসিতোতি অন্ধকারগতো. তঞ্হি ৰন্দন্তস্স মঞ্চপাদাদীসুপি নলাটং পটিহঞ্ঞেয্য. অসমন্নাহরন্তোতি কিচ্চপ্পসুতত্তা ৰন্দনং অসমন্নাহরন্তো. সুত্তোতি নিদ্দং ওক্কন্তো. একাৰত্তোতি একতো আৰত্তো সপত্তপক্খে ঠিতো ৰেরী ৰিসভাগপুগ্গলো ৰুচ্চতি, অযং অৰন্দিযো. অযঞ্হি ৰন্দিযমানো পাদেনপি পহরেয্য. অঞ্ঞৰিহিতোতি অঞ্ঞং চিন্তযমানো. খাদন্তোতি পিট্ঠখজ্জকাদীনি খাদন্তো. উচ্চারঞ্চ পস্সাৰঞ্চ করোন্তো অনোকাসগতত্তা অৰন্দিযো. উক্খিত্তকোতি তিৰিধেনপি উক্খেপনীযকম্মেন উক্খিত্তকো অৰন্দিযো, তজ্জনীযাদিকম্মকতা পন চত্তারো ৰন্দিতব্বা, উপোসথপৰারণাপি তেহি সদ্ধিং লব্ভন্তি. আদিতো পট্ঠায চ ৰুত্তেসু অৰন্দিযেসু নগ্গঞ্চ উক্খিত্তকঞ্চ ৰন্দন্তস্সেৰ হোতি আপত্তি, ইতরেসং পন অসারুপ্পট্ঠেন চ অন্তরা ৰুত্তকারণেন চ ৰন্দনা পটিক্খিত্তা. ইতো পরং পচ্ছাউপসম্পন্নাদযো দসপি আপত্তিৰত্থুভাৰেনেৰ অৰন্দিযা. তে ৰন্দন্তস্স হি নিযমেনেৰ আপত্তি. ইতি ইমেসু পঞ্চসু পঞ্চকেসু তেরস জনে ৰন্দন্তস্স অনাপত্তি, দ্ৰাদসন্নং ৰন্দনায আপত্তি. আচরিযো ৰন্দিযোতি পব্বজ্জাচরিযো উপসম্পদাচরিযো নিস্সযাচরিযো উদ্দেসাচরিযো ওৰাদাচরিযোতি অযং পঞ্চৰিধোপি আচরিযো ৰন্দিযো’’তি আগতো.
‘‘অন্তরা ৰুত্তকারণেনাতি তঞ্হি ৰন্দন্তস্স মঞ্চপাদাদীসু নলাটং পটিহঞ্ঞেয্যাতিআদিনা ৰুত্তকারণেনা’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পরিৰার ৩.৪৬৭) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টি. পরিৰার ২.৪৬৭) পন ‘‘মঞ্চপাদাদীসুপি নলাটং পটিহঞ্ঞেয্যাতি অন্ধকারে চম্মখণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৰা ৰন্দিতুং ওনমন্তস্স নলাটং ৰা অক্খি ৰা মঞ্চাদীসু পটিহঞ্ঞতি. এতেন ৰন্দতোপি আপত্তিঅভাৰং ৰত্ৰা ৰন্দনায সব্বথা পটিক্খেপাভাৰঞ্চ দীপেতি. এৰং সব্বত্থ সুত্তন্তরেহি অপ্পটিক্খিত্তেসু. নগ্গাদীসু পন ৰন্দিতুং ন ৰট্টতীতি. একতো আৰত্তোতি একস্মিং দোসাগতিপক্খে পরিৰত্তো, পৰিট্ঠোতি অত্থো. তেনাহ ‘সপত্তপক্খে ঠিতো’তি. ৰন্দিযমানোতি ওনমিত্ৰা ৰন্দিযমানো. ৰন্দিতব্বেসু উদ্দেসাচরিযো নিস্সযাচরিযো চ যস্মা নৰকাপি হোন্তি, তস্মা ‘তে ৰুড্ঢা এৰ ৰন্দিযা’তি ৰন্দিতব্বা’’তি আগতং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পরিৰার ৪৬৭) ‘‘একাৰত্তোতিপি পঠন্তি, তস্স কুদ্ধো কোধাভিভূতোতি কির অত্থো. একৰত্থোতিপি কেচি, উত্তরাসঙ্গং অপনেত্ৰা ঠিতোতি কির অত্থো. তং সব্বং অট্ঠকথাযং উদ্ধটপাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. একাৰত্তোতি হি উদ্ধটং, তস্মা ন গহেতব্বং. অন্তরা ৰুত্তকারণেনাতি কিচ্চপ্পসুতত্তা অসমন্নাহরন্তো ‘নলাটং পটিহঞ্ঞেয্যা’তিআদিৰুত্তকারণেনা’’তি আগতং.
দুতিযগাথাসঙ্গণিকট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪৭৭) ‘‘দস পুগ্গলা নাভিৰাদেতব্বাতি সেনাসনক্খন্ধকে ৰুত্তা দস জনা. অঞ্জলিসামীচেন চাতি সামীচিকম্মেন সদ্ধিং অঞ্জলি চ তেসং ন কাতব্বো. নেৰ পানীযপুচ্ছনতালৰণ্টগ্গহণাদি খন্ধকৰত্তং তেসং দস্সেতব্বং, ন অঞ্জলি পগ্গণ্হিতব্বোতি অত্থো. দসন্নং দুক্কটন্তি তেসংযেৰ দসন্নং এৰং করোন্তস্স দুক্কটং হোতী’’তি আগতং, তস্মা অঞ্জলিকম্মমত্তম্পি নেসং ন কত্তব্বন্তি.
‘‘নৰকতরেন, ভন্তে, ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো পাদে ৰন্দন্তেন কতি ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বাতি? নৰকতরেনুপালি, ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো পাদে ৰন্দন্তেন পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা. কতমে পঞ্চ? নৰকতরেনুপালি, ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো পাদে ৰন্দন্তেন একংসং উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা উভোহি পাণিতলেহি পাদানি পরিসম্বাহন্তেন পেমঞ্চ গারৰঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা. নৰকতরেনুপালি, ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো পাদে ৰন্দন্তেন ইমে পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা’’তি (পরি. ৪৬৯) ইমস্মিং ঠানে সম্মাসম্বুদ্ধেন আযস্মতো উপালিস্স ৰন্দনানযোৰ আচিক্খিতো.
পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰাতি এত্থ পঞ্চসরূপঞ্চ কথিতং. কথং? ৰুড্ঢতরস্স পাদে ৰন্দন্তেন উভো অংসে ৰিৰরিত্ৰা ৰন্দিতব্বা, ন চ উভো অংসে পারুপিত্ৰা ৰন্দিতব্বা, অথ খো একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ৰন্দিতব্বাতি. এতেন সঙ্ঘাটি পন একংসং কতাপি অকতাপি নত্থি দোসোতি পকাসিতো হোতি. ‘‘দসনখসমোধানসমুজ্জলং করপুটসঙ্খাতং অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰাৰ ৰন্দিতব্বা, ন হত্থতলপকাসনমত্তেন ৰা ন হত্থমুট্ঠিপকাসনাদিনা ৰা ৰন্দিতব্বা’’তি চ ‘‘ন একেন হত্থেন চীৰরকণ্ণছুপনাদিমত্তেন ৰন্দিতব্বা, অথ খো উভোহি পাণিতলেহি পাদানি পরিসম্বাহন্তেন ৰন্দিতব্বা’’তি চ ‘‘এৰং ৰন্দন্তেহি ন দুট্ঠচিত্তঞ্চ অনাদরঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দিতব্বা, অথ খো পেমঞ্চ গারৰঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা’’তি চ এৰং ৰন্দনানযো আচিক্খিতো হোতি.
কথং পঞ্চপতিট্ঠিতসরূপং কথিতং? ইধ একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰাতি একং, অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰাতি একং, উভোহি পাণিতলেহি পাদানি পরিসম্বাহন্তেনাতি একং, পেমঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰাতি একং, গারৰঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰাতি একং, এৰং পঞ্চপতিট্ঠিতসরূপং কথিতং হোতি. তেনাহ ‘‘পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা’’তি. এৰং সকললোকস্স হিতসুখকারকেন ধম্মস্সামিনা কাযপণামমনোপণামৰসেন মহতো হিতসুখস্স পৰত্তনত্থং আযস্মতো উপালিত্থেরস্স আচিক্খিতেন ৰন্দনানযেন ৰন্দিতুং ৰট্টতি.
ইদানি পন আচরিযা অভিনৰআগতানং দহরানঞ্চ সামণেরানঞ্চ ৰন্দনানযং সিক্খন্তা ন ইমং আহচ্চভাসিতং পাল়িং গহেত্ৰা সিক্খন্তি, অথ খো পৰেণীআগতনযংযেৰ গহেত্ৰা সিক্খন্তি. কথং? যদি ঠত্ৰা ৰন্দথ, দ্ৰে পাদতলানি সমং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা দ্ৰে হত্থতলানি সমং ফুসাপেত্ৰা নলাটে পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দিতব্বাভিমুখং ওনমিত্ৰা ৰন্দথাতি, অযং নযো ‘‘এৰং মহাসত্তো সুৰণ্ণকদলি ৰিয বারাণসিনগরাভিমুখং ওনমিত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা’’তি ইমং জাতকট্ঠকথাৰচনঞ্চ ‘‘দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ সিরস্মিং পতিট্ঠাপেত্ৰা’’তিআদিঅট্ঠকথাৰচনঞ্চ অনুলোমেতি. ইধ পন দ্ৰে পাদতলানি, দ্ৰে হত্থতলানি, নলাটঞ্চাতি পঞ্চসু পতিট্ঠিতানীতি সরূপং ৰদন্তি. যদি নিসীদিত্ৰা ৰন্দথ, পঠমং দ্ৰে পাদতলানি ভূমিযং সমং পতিট্ঠাপেত্ৰা দ্ৰে জাণুমণ্ডলানি সমং উস্সাপেত্ৰা দ্ৰে কপ্পরানি দ্ৰিন্নং জাণূনং উপরি সমং ঠপেত্ৰা দ্ৰে হত্থতলানি সমং ফুসিতানি কত্ৰা অঞ্জলিসঙ্খাতং করপুটং সিরসঙ্খাতে নলাটে পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দথ. ততো ওনমিত্ৰা দ্ৰে জাণুমণ্ডলানি চ দ্ৰে কপ্পরানি চ ভূমিযং সমং পতিট্ঠাপেত্ৰা দ্ৰে হত্থতলানি পসারেত্ৰা সমং ভূমিযং ঠপেত্ৰা সীসং উভিন্নং হত্থপিট্ঠীনং উপরি কত্ৰা ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দথাতি. এত্থ তু দ্ৰে পাদতলানি একং কত্ৰা, তথা দ্ৰে জাণুমণ্ডলানি একং, দ্ৰে কপ্পরানি একং, দ্ৰে হত্থতলানি একং, সীসং একং কত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতসরূপং কথেন্তি. এস নযো পাল়িঅট্ঠকথাটীকাসু ন দিট্ঠো.
সমীপং গন্ত্ৰা পাদানং ৰন্দনকালে পন একচ্চে পঠমং অত্তনো সীসং হত্থেন পরামসিত্ৰা তেন হত্থদ্ৰযেন থেরানং জাণুমণ্ডলং চীৰরস্স উপরিযেৰ সম্বাহন্তি. একচ্চে পঠমং থেরানং জাণুমণ্ডলং সচীৰরংযেৰ পরামসিত্ৰা তেনেৰ হত্থদ্ৰযেন অত্তনো সীসং পরামসন্তি. একচ্চে ছুপনমত্তমেৰ করোন্তি. এসপি নযো ন কিস্মিঞ্চি দিট্ঠো. রামঞ্ঞদেসিযা পন ভিক্খূ এৰং সমীপং গন্ত্ৰা ৰন্দনকালে থেরানং পাদগ্গং অপস্সন্তাপি পরিযেসিত্ৰা চীৰরতো নীহরিত্ৰা পাদগ্গমেৰ পুনপ্পুনং হত্থেন সম্বাহিত্ৰা সীসেন পৰট্টেত্ৰা চুম্বিত্ৰা লেহিত্ৰা চিরপ্পৰাসাগতপিযমনাপউপজ্ঝাযং ৰা আচরিযং ৰা পস্সন্তা ৰিয কত্ৰা ৰন্দন্তি. তং কিরিযং পরিৰারপাল়িযং ‘‘উভোহি পাণিতলেহি পাদানি পরিসম্বাহন্তেন পেমঞ্চ গারৰঞ্চ উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা’’তি আগতপাল়িযা সংসন্দতি ৰিয দিস্সতি. তেপি ন সব্বে পাল়িং পস্সন্তি, পৰেণীৰসেনেৰ করোন্তি, তস্মা সব্বেসং হিতত্থং পাল়িনযো অম্হেহি উদ্ধটো. পৰেণীআগতনযতো হি পাল়িনযো বলৰতরো, তস্মা ভগৰতো আণং গরুং করোন্তেহি সপ্পুরিসেহি পাল়িনযো সমাসেৰিতব্বোতি অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.