৩৪. পকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথা
এৰং কম্মাকম্মৰিনিচ্ছযকথং কথেত্ৰা ইদানি পকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথং কথেতুং ‘‘ইদানি পকিণ্ণককথা ৰেদিতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ পকারেন কিণ্ণাতি পকিণ্ণা, দিৰাসেয্যাতি কথা ৰিয ৰিসুং ৰিসুং অপ্পৰত্তিত্ৰা একস্মিংযেৰ পরিচ্ছেদে করণৰসেন পৰত্তা গণভোজনকথাদযো. পকিণ্ণকা সকত্থে ক-পচ্চযৰসেন.
তত্রাযং পকিণ্ণকমাতিকা –
গণভোজনকথা চ, পরম্পরা চ ভোজনা;
অনাপুচ্ছা পংসুকূলং, ততো অচ্ছিন্নচীৰরং.
পটিভানচিত্তং ৰিপ্প-কতভোজনমেৰ চ;
উদ্দিসন্তুদ্দিসাপেন্তা, তিৰস্সন্তরিকা তথা.
দীঘাসনং গিলানুপ-ট্ঠানং মরণৰণ্ণকং;
অত্তপাতনমপ্পচ্চ-ৰেক্খিত্ৰা নিসিন্নং তথা.
দৰায সিলাৰিজ্ঝনং, দাযাল়িম্পনকং তথা;
মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতং, গোপকদানমেৰ চ.
ধম্মিকাযাচনা চেৰ, উচ্চারাদীন ছড্ডনং;
ন্হানে রুক্খঘংসনানি, ৰলিকাদীন ধারণং.
দীঘকেসা আদাসাদি, নচ্চাদ্যঙ্গচ্ছেদাদি চ;
পত্তো সব্বপংসুকূলং, পরিস্সৰন নগ্গিযং.
গন্ধপুপ্ফং আসিত্তকং, মল়োরিকেকভাজনং;
চেলপতি পাদঘংসী, বীজনী ছত্তমেৰ চ.
নখালোমা কাযবন্ধা, নিৰাসনপারুপনা;
কাজ দন্তকট্ঠঞ্চেৰ, রুক্খারোহনকম্পি চ.
ছন্দারোপা লোকাযতা, খিপিতং লসুণং তথা;
ন অক্কমিতব্বাদীনি, অৰন্দিযা চ ৰন্দিযা.
ৰন্দনাকারকথা চ, আসন্দাদিকথাপি চ;
উচ্চাসনমহাসনং, পাসাদপরিভোগকং.
উপাহনং যানঞ্চেৰ, চীৰরং ছিন্নচীৰরং;
অকপ্পিযচীৰরঞ্চ, চীৰরস্স ৰিচারণা.
দণ্ডকথিনকঞ্চেৰ, গহপতিচীৰরং তথা;
ছচীৰরং রজনাদি, অতিরেকঞ্চ চীৰরং.
অট্ঠৰরং নিসীদনং, অধম্মকম্মমেৰ চ;
ওকাসো সদ্ধাদেয্যো চ, সন্তরুত্তরকোপি চ.
চীৰরনিক্খেপো চেৰ, সত্থৰত্থিকম্মং তথা;
নহাপিতো দসভাগো, পাথেয্যং পদেসোপি চ.
সংসট্ঠং পঞ্চভেসজ্জং, দুতিযং ৰসা মূলকং;
পিট্ঠং কসাৰ পণ্ণঞ্চ, ফলঞ্চ জতু লোণকং.
চুণ্ণং অমনুস্সাবাধং, অঞ্জনং নত্থুমেৰ চ;
ধূমনেত্তং তেলপাকং, সেদং লোহিতমোচনং.
পাদব্ভঞ্জং গণ্ডাবাধো, ৰিসঞ্চ ঘরদিন্নকো;
দুট্ঠগহণিকো পণ্ডু-রোগো ছৰিদোসোপি চ.
অভিসন্নদোসকাযো, লোণসুৰীরকো তথা;
অন্তোৰুত্থাদিকথা চ, উগ্গহিতপটিগ্গহো.
ততো নিহতকথা চ, পুরেভত্তপটিগ্গহো;
ৰনট্ঠং পোক্খরট্ঠঞ্চ, তথা অকতকপ্পতং.
যাগুকথা গুল়কথা, মহাপদেসমেৰ চ;
আনিসংসকথা চেতি, পকিণ্ণকম্হি আগতা.
গণভোজনকথা
১. তত্থ গণিতব্বো সঙ্খ্যাতব্বোতি গণো, যো কোচি সমূহো, ইধ পন চতুৰগ্গাদিগণো অধিপ্পেতো. ভুঞ্জতে ভোজনং, ব্যৰহরণভাৰসঙ্খাতা ভোজনকিরিযা, গণস্স ভোজনং গণভোজনং, তস্মিং. গণভোজনে পাচিত্তিযং হোতীতি এত্থ জনকহেতুম্হি ভুম্মৰচনং. অঞ্ঞত্র সমযাতি গিলানাদিসত্তৰিধং সমযং ঠপেত্ৰা. ইমস্স সিক্খাপদস্স ৰিঞ্ঞত্তিং কত্ৰা ভুঞ্জনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৰিঞ্ঞত্তিতো গণভোজনং ৰত্থুৰসেনেৰ পাকটন্তি তং অৰত্ৰা ‘‘গণভোজনং নাম যত্থ…পে… নিমন্তিতা ভুঞ্জন্তী’’তি নিমন্তনৰসেনেৰস্স পদভাজনে গণভোজনং ৰুত্তং. কিঞ্চি পন সিক্খাপদং ৰত্থুঅনুরূপম্পি সিযাতি ‘‘পদভাজনে ৰুত্তনযেনেৰ গণভোজনং হোতী’’তি কেসঞ্চি আসঙ্কা ভৰেয্যাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘গণভোজনং দ্ৰীহি আকারেহি পসৰতী’’তি ৰুত্তং. একতো গণ্হন্তীতি এত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দ্ৰাদসহত্থং অমুঞ্চিত্ৰা ঠিতা একতো গণ্হন্তি নামাতি গহেতব্বং. ‘‘অম্হাকং চতুন্নম্পি ভত্তং দেহী’তি ৰা ৰিঞ্ঞাপেয্যু’’ন্তি ৰচনতো, হেট্ঠা ‘‘ত্ৰং একস্স ভিক্খুনো ভত্তং দেহি, ত্ৰং দ্ৰিন্নন্তি এৰং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা’’তি ৰচনতো চ অত্তনো অত্থায অঞ্ঞেন ৰিঞ্ঞত্তম্পি সাদিযন্তস্স গণভোজনং হোতিযেৰাতি দট্ঠব্বং. এৰং ৰিঞ্ঞত্তিতো পসৰতীতি এত্থ ৰিঞ্ঞত্তিযা সতি গণন্তস্স একতো হুত্ৰা গহণে ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি, ৰিসুং গহণে পণীতভোজনসূপোদনৰিঞ্ঞত্তীহি আপত্তি ৰেদিতব্বা.
পঞ্চন্নং ভোজনানং নামং গহেত্ৰাতি এত্থ ‘‘ভোজনং গণ্হথাতি ৰুত্তেপি গণভোজনং হোতিযেৰা’’তি ৰদন্তি. ‘‘হেট্ঠা অদ্ধানগমনৰত্থুস্মিং, নাৰাভিরুহনৰত্থুস্মিঞ্চ ‘ইধেৰ, ভন্তে, ভুঞ্জথা’তি ৰুত্তে যস্মা কুক্কুচ্চাযন্তা ন পটিগ্গণ্হিংসু, তস্মা ‘ভুঞ্জথা’তি ৰুত্তেপি গণভোজনং হোতিযেৰা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ‘‘পঞ্চন্নং ভোজনানং নামং গহেত্ৰা নিমন্তেতী’’তি ৰুত্তত্তা পন ‘‘ওদনং ভুঞ্জথা’’তি ৰা ‘‘ভত্তং ভুঞ্জথা’’তি ৰা ভোজননামং গহেত্ৰাৰ ৰুত্তে গণভোজনং হোতি, ন অঞ্ঞথা. ‘‘ইধেৰ, ভন্তে, ভুঞ্জথা’’তি এত্থাপি ‘‘ওদন’’ন্তি ৰা ‘‘ভত্ত’’ন্তি ৰা ৰত্ৰাৰ তে এৰং নিমন্তেসুন্তি গহেতব্বং. গণৰসেন ৰা নিমন্তিতত্তা তে ভিক্খূ অপকতঞ্ঞুতায কুক্কুচ্চাযন্তা ন পটিগ্গণ্হিংসূতি অযং অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা যুত্ততরং গহেতব্বং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.২১৭-২১৮) পন ‘‘যেন কেনচি ৰেৰচনেনাতি ৰুত্তত্তা ‘ভোজনং গণ্হথা’তিআদিসামঞ্ঞনামেনপি গণভোজনং হোতি. যং পন পাল়িযং অদ্ধানগমনাদিৰত্থূসু ‘ইধেৰ ভুঞ্জথা’তি ৰুত্তৰচনস্স কুক্কুচ্চাযনং, তম্পি ওদনাদিনামং গহেত্ৰা ৰুত্তত্তা এৰ কতন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
কুরুন্দীৰচনে ৰিচারেতীতি পঞ্চখণ্ডাদিৰসেন সংৰিদহতি. ঘট্টেতীতি অনুৰাতং ছিন্দিত্ৰা হত্থেন, দণ্ডকেন ৰা ঘট্টেতি. সুত্তং করোতীতি সুত্তং ৰট্টেতি. ৰলেতীতি দণ্ডকে ৰা হত্থে ৰা আৰট্টেতি. ‘‘অভিনৰস্সেৰ চীৰরস্স করণং ইধ চীৰরকম্মং নাম, পুরাণচীৰরে সূচিকম্মং চীৰরকম্মং নাম ন হোতী’’তি ৰদন্তি. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.২১৭-২১৮) পন ‘‘আগন্তুকপট্টন্তি অচ্ছিন্দিত্ৰা অন্ৰাধিং আরোপেত্ৰা করণচীৰরং সন্ধায ৰুত্তং. ঠপেতীতি একং অন্তং চীৰরে বন্ধনৰসেন ঠপেতি. পচ্চাগতং সিব্বতীতি তস্সেৰ দুতিযঅন্তং পরিৰত্তিত্ৰা আহতং সিব্বতি. আগন্তুকপট্টং বন্ধতীতি চীৰরেন লগ্গং করোন্তো পুনপ্পুনং তত্থ তত্থ সুত্তেন বন্ধতি. ঘট্টেতীতি পমাণেন গহেত্ৰা দণ্ডাদীহি ঘট্টেতি. সুত্তং করোতীতি সুত্তং তিগুণাদিভাৰেন ৰট্টেতি. ৰলেতীতি অনেকগুণসুত্তং হত্থেন ৰা চক্কদণ্ডেন ৰা ৰট্টেতি একত্তং করোতি. পরিৰত্তনং করোতীতি পরিৰত্তনদণ্ডযন্তকং করোতি. যস্মিং সুত্তগুল়ং পৰেসেত্ৰা ৰেল়ুনাল়িকাদীসু ঠপেত্ৰা পরিব্ভমাপেত্ৰা সুত্তকোটিতো পট্ঠায আকড্ঢন্তী’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ২০৯-২১৮) ন ‘‘আগন্তুকপট্টং মোঘসুত্তেন সিব্বিত্ৰা ঠপেন্তি. তত্থ অনুৰাতে যথা একতলং হোতি, তথা হত্থেহি ঘট্টেতি. ৰলেতীতি আৰট্টেতি. পরিৰত্তনন্তি সুত্তং গণ্হন্তানং সুখগ্গহণত্থং সুত্তপরিৰত্তনং করোতি, পট্টং সিব্বন্তানং সুখসিব্বনত্থং পট্টপরিৰত্তনঞ্চ, নৰচীৰরকারকো ইধাধিপ্পেতো, ন ইতরো’’তি ৰুত্তং.
অনিমন্তিতচতুত্থন্তি অনিমন্তিতো চতুত্থো যস্স ভিক্খুচতুক্কস্স, তং অনিমন্তিতচতুত্থং. এৰং সেসেসুপি. তেনাহ ‘‘পঞ্চন্নং চতুক্কান’’ন্তি, ‘‘চতুত্থে আগতে ন যাপেন্তীতি ৰচনতো সচে অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছন্তো নত্থি, চত্তারোযেৰ চ তত্থ নিসিন্না যাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. গণভোজনাপত্তিজনকনিমন্তনভাৰতো ‘‘অকপ্পিযনিমন্তন’’ন্তি ৰুত্তং. সম্পৰেসেত্ৰাতি নিসীদাপেত্ৰা. গণো ভিজ্জতীতি গণো আপত্তিং ন আপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.২২০) পন ‘‘সম্পৰেসেত্ৰাতি তেহি যোজেত্ৰা. গণো ভিজ্জতীতি নিমন্তিতসঙ্ঘো ন হোতীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং.
‘‘যত্থ চত্তারো ভিক্খূ…পে… ভুঞ্জন্তী’’তি ইমায পাল়িযা সংসন্দনতো ‘‘ইতরেসং পন গণপূরকো হোতী’’তি ৰুত্তং. অৰিসেসেনাতি ‘‘গিলানো ৰা চীৰরকারকো ৰা’’তি অৰিসেসেত্ৰা সব্বসাধারণৰচনেন. তস্মাতি অৰিসেসিতত্তা.
অধিৰাসেত্ৰা গতেসূতি এত্থ অকপ্পিযনিমন্তনাধিৰাসনক্খণে পুব্বপযোগে দুক্কটম্পি নত্থি, ৰিঞ্ঞত্তিতো পসৰনে পন ৰিঞ্ঞত্তিক্খণে ইতরসিক্খাপদেহি দুক্কটং হোতীতি গহেতব্বং. ভুত্ৰা গতেসূতি এত্থ আগতেসুপি ভোজনকিচ্চে নিট্ঠিতে গণ্হিতুং ৰট্টতি. তানি চ তেহি একতো ন গহিতানীতি যেহি ভোজনেহি ৰিসঙ্কেতো নত্থি, তানি ভোজনানি তেহি ভিক্খূহি একতো ন গহিতানি একেন পচ্ছা গহিতত্তা. মহাথেরেতি ভিক্খূ সন্ধায ৰুত্তং. নিমন্তনং সাদিযথাতি নিমন্তনভত্তং পটিগ্গণ্হথ. যানীতি কুম্মাসাদীনি তেহি ভিক্খূহি একেন পচ্ছা গহিতত্তা একতো ন গহিতানি. ভত্তুদ্দেসকেন পণ্ডিতেন ভৰিতব্বং…পে… মোচেতব্বাতি এতেন ভত্তুদ্দেসকেন অকপ্পিযনিমন্তনে সাদিতে সব্বেসম্পি সাদিতং হোতি, একতো গণ্হন্তানং গণভোজনাপত্তি চ হোতীতি দস্সেতি. দূতস্স দ্ৰারে আগন্ত্ৰা পুন ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি ৰচনভযেন ‘‘গামদ্ৰারে অট্ঠত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তত্থ তত্থ গন্ত্ৰাতি অন্তরৰীথিআদীসু তত্থ তত্থ ঠিতানং সন্তিকং গন্ত্ৰা. ভিক্খূনং অত্থায ঘরদ্ৰারে ঠপেত্ৰা দীযমানেপি এসেৰ নযো. নিৰত্তথাতি ৰুত্তে পন নিৰত্তিতুং ৰট্টতীতি ‘‘নিৰত্তথা’’তি ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পচ্ছা ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি ৰুত্তত্তা ৰট্টতি.
পরম্পরভোজনকথা
২. পরম্পরভোজনকথাযং পন পরস্স পরস্স ভোজনং পরম্পরভোজনং. কিং তং? পঠমং নিমন্তিতভত্তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্স ভোজনকিরিযা. পরম্পরভোজনং গণভোজনং ৰিয ৰিঞ্ঞত্তিতো চ নিমন্তনতো চ ন পসৰতীতি আহ ‘‘পরম্পরভোজনং পনা’’তিআদি. পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতকো. ৰিকপ্পনাৰসেনেৰ তং ভত্তং অসন্তং নাম হোতীতি অনুপঞ্ঞত্তিৰসেন ৰিকপ্পনং অট্ঠপেত্ৰা যথাপঞ্ঞত্তসিক্খাপদমেৰ ঠপিতং. পরিৰারে (পরি. ৮৬) পন ৰিকপ্পনাযং অনুজাননম্পি অনুপঞ্ঞত্তিসদিসন্তি কত্ৰা ‘‘চতস্সো অনুপঞ্ঞত্তিযো’’তি ৰুত্তং, মহাপচ্চরিযাদীসু ৰুত্তনযং পচ্ছা ৰদন্তো পাল়িযা সংসন্দনতো পরম্মুখাৰিকপ্পনমেৰ পতিট্ঠাপেতি. কেচি পন ‘‘তদা অত্তনো সন্তিকে ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং অঞ্ঞস্স অভাৰতো থেরো সম্মুখাৰিকপ্পনং নাকাসি, ভগৰতা চ ৰিসুং সম্মুখাৰিকপ্পনা ন ৰুত্তা, তথাপি সম্মুখাৰিকপ্পনাপি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. পরম্পরভোজনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘যো ভিক্খু পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতরস্স ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং তুয্হং দম্মী’তি ৰা ‘ৰিকপ্পেমী’তি ৰা এৰং সম্মুখা ৰা ‘ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৰা ‘ৰিকপ্পেমী’তি ৰা এৰং পরম্মুখা ৰা পঠমনিমন্তনং অৰিকপ্পেত্ৰা পচ্ছা নিমন্তিতকুলে লদ্ধভিক্খতো একসিত্থম্পি অজ্ঝোহরতি, পাচিত্তিয’’ন্তি ৰুত্তং.
পঞ্চহি ভোজনেহি নিমন্তিতস্স যেন যেন পঠমং নিমন্তিতো, তস্স তস্স ভোজনতো উপ্পটিপাটিযা অৰিকপ্পেত্ৰা ৰা পরস্স পরস্স ভোজনং পরম্পরভোজনন্তি আহ ‘‘সচে পন মূলনিমন্তনং হেট্ঠা হোতি, পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপরি, তং উপরিতো পট্ঠায ভুঞ্জন্তস্স আপত্তী’’তি. হত্থং অন্তো পৰেসেত্ৰা সব্বহেট্ঠিমং গণ্হন্তস্স মজ্ঝে ঠিতম্পি অন্তোহত্থগতং হোতীতি আহ ‘‘হত্থং পন…পে… যথা যথা ৰা ভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তী’’তি. খীরস্স রসস্স চ ভত্তেন অমিস্সং হুত্ৰা উপরি ঠিতত্তা ‘‘খীরং ৰা রসং ৰা পিৰতো অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং.
‘‘মহাউপাসকোতি গেহস্সামিকো. মহাঅট্ঠকথাযং ‘আপত্তী’তি ৰচনেন কুরুন্দিযং ‘ৰট্টতী’তি ৰচনং ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি. দ্ৰিন্নম্পি অধিপ্পাযো মহাপচ্চরিযং ৰিভাৰিতো’’তি মহাগণ্ঠিপদে ৰুত্তং.
সব্বে নিমন্তেন্তীতি অকপ্পিযনিমন্তনৰসেন নিমন্তেন্তি. ‘‘পরম্পরভোজনং নাম পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরেন ভোজনেন নিমন্তিতো, তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরং ভোজনং ভুঞ্জতি, এতং পরম্পরভোজনং নামা’’তি ৰুত্তত্তা সতিপি ভিক্খাচরিযায পঠমং লদ্ধভাৰে ‘‘পিণ্ডায চরিত্ৰা লদ্ধং ভত্তং ভুঞ্জতি, আপত্তী’’তি ৰুত্তং.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.২২৯) পন ‘‘খীরং ৰা রসং ৰাতি পঞ্চভোজনামিস্সং ভত্ততো উপরি ঠিতং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি অভোজনত্তা উপ্পটিপাটিযা পিৰতোপি অনাপত্তি. তেনাহ ‘ভুঞ্জন্তেনা’তিআদী’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ২২৯) পন ‘‘এত্থ ‘মহাউপাসকো ভিক্খূ নিমন্তেতি…পে… পচ্ছা লদ্ধং ভত্তং ভুঞ্জন্তস্স আপত্তি. পিণ্ডায চরিত্ৰা লদ্ধভত্তং ভুঞ্জতি, আপত্তী’তি অট্ঠকথাযং ৰচনতো, ‘কালস্সেৰ পিণ্ডায চরিত্ৰা ভুঞ্জিম্হা’তি পাল়িতো, খন্ধকে ‘ন চ, ভিক্খৰে, অঞ্ঞত্র নিমন্তনে অঞ্ঞস্স ভোজ্জযাগু পরিভুঞ্জিতব্বা, যো ভুঞ্জেয্য, যথাধম্মো কারেতব্বো’তি ৰচনতো চ নিমন্তেত্ৰা ৰা পৰেদেতু অনিমন্তেত্ৰা ৰা, পঠমগহিতনিমন্তিতস্স ভিক্খুনো পঠমনিমন্তনভোজনতো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পরসন্তকং ভোজনং পরম্পরভোজনাপত্তিং করোতি. অত্তনো সন্তকং, সঙ্ঘগণতো লদ্ধং ৰা অগহট্ঠসন্তকং ৰট্টতি, নিমন্তনতো পঠমং নিবদ্ধত্তা পন নিচ্চভত্তাদিপরসন্তকম্পি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং.
অনাপুচ্ছাকথা
৩. অনাপুচ্ছাকথাযং ‘‘পকতিৰচনেনাতি এত্থ যং দ্ৰাদসহত্থব্ভন্তরে ঠিতেন সোতুং সক্কা ভৰেয্য, তং পকতিৰচনং নাম. আপুচ্ছিতব্বোতি ‘অহং ইত্থন্নামস্স ঘরং গচ্ছামী’তি ৰা ‘চারিত্তকং আপজ্জামী’তি ৰা ঈদিসেন ৰচনেন আপুচ্ছিতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরেন নিমন্তনসাদিযনং, সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা, ভত্তিযঘরতো অঞ্ঞঘরপ্পৰেসনং, মজ্ঝন্হিকানতিক্কমো, সমযস্স ৰা আপদানং ৰা অভাৰোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.২৯৮) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পচিত্তিয ২.২৯৮) পন ‘‘পরিযেসিত্ৰা আরোচনকিচ্চং নত্থীতি ৰুত্তত্তা যো অপরিযেসিতব্বো উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানে দিস্সতি, সো সচেপি পকতিৰচনস্স সৰনূপচারং অতিক্কম্ম ঠিতো, উপসঙ্কমিত্ৰা আপুচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘অপিচ…পে… যং পস্সতি, সো আপুচ্ছিতব্বো’তিআদি. অনাপত্তিৰারে চেত্থ অন্তরারামাদীনঞ্ঞেৰ ৰুত্তত্তা ৰিহারতো গামৰীথিং অনুঞ্ঞাতকারণং ৰিনা অতিক্কমন্তস্সাপি আপত্তি হোতি, ন পন ঘরূপচারং অতিক্কমন্তস্সেৰ. যং পন পাল়িযং ‘অঞ্ঞস্স ঘরূপচারং ওক্কমন্তস্স…পে… পঠমপাদং উম্মারং অতিক্কামেতী’তিআদি ৰুত্তং, তং গামে পৰিট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং, তথাপি অঞ্ঞস্স ঘরূপচারং অনোক্কমিত্ৰা ৰীথিমজ্ঝেনেৰ গন্ত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতঘরদ্ৰারাভিমুখে ঠত্ৰা মনুস্সে ওলোকেত্ৰা গচ্ছন্তস্সপি পাচিত্তিযমেৰ. তত্থ কেচি ‘ৰীথিযং অতিক্কমন্তস্স ঘরূপচারগণনায আপত্তিযো’তি ৰদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘যানি কুলানি উদ্দিস্স গতো, তেসং গণনাযা’তি. পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরেন নিমন্তনসাদিযনং, সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছনা, ভত্তিযঘরতো অঞ্ঞঘরূপসঙ্কমনং, মজ্ঝন্হিকানতিক্কমো, সমযাপদানং অভাৰোতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি. ৰিকালগামপ্পৰেসনেপি ‘‘অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো’’তি ইমিনা দুতিযলেড্ডুপাতো ইধ উপচারোতি দস্সেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছনা, অনুঞ্ঞাতকারণাভাৰো, ৰিকালে গামপ্পৰেসনন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.
পংসুকূলকথা
৪. পংসুকূলকথাযং অভিন্নে সরীরেতি অব্ভুণ্হে অল্লসরীরে. ‘‘অব্ভুণ্হে’’তি ইমিনাপি ৰুত্তমেৰ পরিযাযভেদমন্তরেন ৰিভাৰেতুং ‘‘অল্লসরীরে’’তি ৰুত্তং.
ৰিসভাগসরীরেতি ইত্থিসরীরে. ৰিসভাগসরীরত্তা অচ্চাসন্নেন ন ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘সীসে ৰা’’তিআদি. ৰট্টতীতি ৰিসভাগসরীরেপি অত্তনাৰ ৰুত্তৰিধিং কাতুং সাটকঞ্চ গহেতুং ৰট্টতি. কেচি পন ‘‘কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, ইত্থিরূপং পন আমসন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি. ‘‘যথাকম্মং গতোতি ততো পেতত্তভাৰতো মতভাৰং দস্সেতি. অব্ভুণ্হেতি আসন্নমরণতায সরীরস্স উণ্হসমঙ্গিতং দস্সেতি, তেনেৰাহ ‘অল্লসরীরে’তি. কুণপসভাৰং উপগতম্পি ভিন্নমেৰ অল্লভাৰতো ভিন্নত্তা. ৰিসভাগসরীরেতি ইত্থিসরীরে. ‘সীসে ৰা’তিআদি অধক্খকে উব্ভজাণুমণ্ডলে পদেসে চিত্তৰিকারপ্পত্তিং সন্ধায ৰুত্তং, যত্থ কত্থচি অনামসন্তেন কতং সুকতমেৰ. মতসরীরম্পি হি যেন কেনচি আকারেন সঞ্চিচ্চ ফুসন্তস্স অনামাসদুক্কটমেৰাতি ৰদন্তি, তং যুত্তমেৰ. ন হি অপারাজিকৰত্থুকেপি চিত্তাদিইত্থিরূপে ভৰন্তং দুক্কটং পারাজিকৰত্থুভূতে মতিত্থিসরীরে নিৰত্ততী’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৩৫) ৰুত্ত.
ইমস্মিং ঠানে আচরিযেন অৰুত্তাপি পংসুকূলকথা পংসুকূলসামঞ্ঞেন ৰেদিতব্বা. সা হি চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৪০) এৰং আগতা ‘‘তেন খো পন সমযেন যে তে ভিক্খূ গহপতিচীৰরং সাদিযন্তি, তে কুক্কুচ্চাযন্তা পংসুকূলং ন সাদিযন্তি ‘একংযেৰ ভগৰতা চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, ন দ্ৰে’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, গহপতিচীৰরং সাদিযন্তেন পংসুকূলম্পি সাদিযিতুং, তদুভযেনপাহং, ভিক্খৰে, সন্তুট্ঠিং ৰণ্ণেমী’’তি. তত্থ ‘‘একংযেৰ ভগৰতা চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, ন দ্ৰেতি তে ‘কির ইতরীতরেন চীৰরেনা’তি এতস্স ‘গহপতিকেন ৰা পংসুকূলেন ৰা’তি এৰং অত্থং সল্লক্খিংসু. তত্থ পন ইতরীতরেনপীতি অপ্পগ্ঘেনপি মহগ্ঘেনপি যেন কেনচীতি অত্থো’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তো, তস্মা ধুতঙ্গং অসমাদিযিত্ৰা ৰিনযপংসুকূলমত্তসাদিযকেন ভিক্খুনা গহপতিচীৰরম্পি সাদিতব্বং হোতি, পংসুকূলধুতঙ্গধরস্স পন গহপতিচীৰরং ন ৰট্টতি ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপামি, পংসুকূলিকঙ্গং সমাদিযামী’’তি সমাদানতোতি দট্ঠব্বং.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ নাগমেসুং. যে তে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ নাগমেসুং, তে এৰমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৰুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘ন মযং, আৰুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে নাগমিত্থা’’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, নাগমেন্তানং নাকামা ভাগং দাতুন্তি. তত্থ নাগমেসুন্তি যাৰ তে সুসানতো আগচ্ছন্তি, তাৰ তে ন অচ্ছিংসু, পক্কমিংসুযেৰ. নাকামা ভাগং দাতুন্তি ন অনিচ্ছায দাতুং. যদি পন ইচ্ছন্তি, দাতব্বো.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ আগমেসুং. যে তে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ আগমেসুং, তে এৰমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৰুসা,এ ভাগং দেথা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘ন মযং, আৰুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন ওক্কমিত্থা’’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, আগমেন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ পঠমং সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ পচ্ছা ওক্কমিংসু. যে তে ভিক্খূ পঠমং সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ পচ্ছা ওক্কমিংসু, তে ন লভিংসু. তে এৰমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৰুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘ন মযং, আৰুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে পচ্ছা ওক্কমিত্থা’’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, পচ্ছা ওক্কন্তানং নাকামা ভাগং দাতুন্তি.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. তে সদিসা সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায. একচ্চে ভিক্খূ পংসুকূলানি লভিংসু, একচ্চে ভিক্খূ ন লভিংসু. যে তে ভিক্খূ ন লভিংসু, তে এৰমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৰুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘ন মযং, আৰুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন লভিত্থা’’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, সদিসানং ওক্কন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি.
তত্থ আগমেসুন্তি উপচারে অচ্ছিংসু. তেনাহ ভগৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, আগমেন্তানং অকামা ভাগং দাতু’’ন্তি. উপচারেতি সুসানস্স আসন্নপ্পদেসে. যদি পন মনুস্সা ‘‘ইধাগতা এৰ গণ্হন্তূ’’তি দেন্তি, সঞ্ঞাণং ৰা কত্ৰা গচ্ছন্তি ‘‘সম্পত্তা গণ্হন্তূ’’তি. সম্পত্তানং সব্বেসম্পি পাপুণাতি. সচে ছড্ডেত্ৰা গতা, যেন গহিতং, সো এৰ সামী. সদিসা সুসানং ওক্কমিংসূতি সব্বে সমং ওক্কমিংসু, একদিসায ৰা ওক্কমিংসূতিপি অত্থো.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. তে কতিকং কত্ৰা সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায. একচ্চে ভিক্খূ পংসুকূলানি লভিংসু, একচ্চে ভিক্খূ ন লভিংসু. যে তে ভিক্খূ ন লভিংসু, তে এৰমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৰুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘ন মযং, আৰুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন লভিত্থা’’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, কতিকং কত্ৰা ওক্কন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি. তত্থ তে কতিকং কত্ৰাতি ‘‘লদ্ধং পংসুকূলং সব্বে ভাজেত্ৰা গণ্হিস্সামা’’তি বহিমেৰ কতিকং কত্ৰা. ছড্ডেত্ৰা গতাতি কিঞ্চি অৰত্ৰাযেৰ ছড্ডেত্ৰা গতা. এতেন ‘‘ভিক্খূ গণ্হন্তূ’’তি ছড্ডিতে এৰ অকামা ভাগদানং ৰিহিতং, কেৰলং ছড্ডিতে পন কতিকায অসতি একতো বহূসু পৰিট্ঠেসু যেন গহিতং, তেন অকামা ভাগো ন দাতব্বোতি দস্সেতি. সমানা দিসা পুরত্থিমাদিভেদা এতেসন্তি সদিসাতি আহ ‘‘একদিসায ৰা ওক্কমিংসূ’’তি.
অচ্ছিন্নচীৰরকথা
৫. অচ্ছিন্নচীৰরকথাযং অনুপুব্বকথাতি অনুপুব্বেন ৰিনিচ্ছযকথা. সেসপরিক্খারানং সদ্ধিৰিহারিকেহি গহিতত্তা নিৰাসনপারুপনমেৰ অৰসিট্ঠন্তি আহ ‘‘নিৰাসনপারুপনমত্তংযেৰ হরিত্ৰা’’তি. সদ্ধিৰিহারিকানং তাৰ আগমনস্স ৰা অনাগমনস্স ৰা অজাননতায ৰুত্তং ‘‘থেরেহি নেৰ তাৰ…পে… ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি. পরেসম্পি অত্থায লভন্তীতি অত্তনো চীৰরং দদমানা সযং সাখাভঙ্গেন পটিচ্ছাদেন্তীতি তেসং অত্থাযপি ভঞ্জিতুং লভন্তি. ‘‘তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেত্ৰা আগন্তব্ব’’ন্তি ৰচনতো ঈদিসেসু ভূতগামপাতব্যতাপি অনুঞ্ঞাতাযেৰ হোতীতি আহ ‘‘নেৰ ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিযং হোতী’’তি. ন তেসং ধারণে দুক্কটন্তি তেসং তিত্থিযধজানং ধারণেপি দুক্কটং নত্থি.
যানি চ নেসং ৰত্থানি দেন্তীতি সম্বন্ধো. থেরানং সযমেৰ দিন্নত্তা ৰুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরট্ঠানে ঠিতত্তা’’তি. যদি লদ্ধিং গণ্হাতি, তিত্থিযপক্কন্তকো নাম হোতি. তস্মা ৰুত্তং ‘‘লদ্ধিং অগ্গহেত্ৰা’’তি. ‘‘নো চে হোতি, সঙ্ঘস্স ৰিহারচীৰরং ৰা…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইমিনা অন্তরামগ্গে পৰিট্ঠৰিহারতো নিক্খমিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অত্তনো অভিরুচিতট্ঠানং গচ্ছন্তস্স দুক্কটং ৰুত্তং, ইমিনা চ ‘‘যং আৰাসং পঠমং উপগচ্ছতী’’তি ৰুত্তং অন্তরামগ্গে ঠিতৰিহারম্পি সচে নগ্গো হুত্ৰা গচ্ছতি, দুক্কটমেৰাতি ৰেদিতব্বং. যদি এৰং তত্থ কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? অনোকাসত্তা. তত্থ হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অচ্ছিন্নচীৰরস্স ৰা…পে… চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেতু’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধেন সঙ্ঘিকম্পি চীৰরং নিৰাসেতুং পারুপিতুঞ্চ অনুজানন্তো ‘‘যং আৰাসং পঠমং…পে… গহেত্ৰা পারুপিতু’’ন্তি আহ, তস্মা তত্থ অনোকাসত্তা দুক্কটং ন ৰুত্তং.
ৰিহারচীৰরন্তি সেনাসনচীৰরং. চিমিলিকাহীতি পটপিলোতিকাহি. তস্স উপরীতি ভূমত্থরণস্স উপরি. ৰিদেসগতেনাতি অঞ্ঞং চীৰরং অলভিত্ৰা ৰিদেসগতেন. একস্মিং…পে… ঠপেতব্বন্তি এত্থ সেসেন গহেত্ৰা আগতত্তা ঠপেন্তেন চ সঙ্ঘিকপরিভোগৰসেনেৰ ঠপিতত্তা অঞ্ঞস্মিং সেনাসনে নিযমিতম্পি অঞ্ঞত্থ ঠপেতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. পরিভোগেনেৰাতি অঞ্ঞং চীৰরং অলভিত্ৰা পরিভুঞ্জনেন.
পরিভোগজিণ্ণন্তি যথা তেন চীৰরেন সরীরং পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কা, এৰং জিণ্ণং. কপ্পিযৰোহারেনাতি কযৰিক্কযাপত্তিতো মোচনত্থং ৰুত্তং. ‘‘ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি ইমস্সেৰ অত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘চেতাপেন্তস্স পরিৰত্তাপেন্তস্সা’’তি. অত্তনো ধনেন হি ৰিঞ্ঞাপনং নাম পরিৰত্তনমেৰাতি অধিপ্পাযো. সঙ্ঘৰসেন পৰারিতানং ৰিঞ্ঞাপনে ৰত্তং দস্সেতি ‘‘পমাণমেৰ ৰট্টতী’’তি. সঙ্ঘৰসেন হি পৰারিতে সব্বেসং সাধারণত্তা অধিকং ৰিঞ্ঞাপেতুং ন ৰট্টতি. যং যং পৰারেতীতি যং যং চীৰরাদিং দস্সামীতি পৰারেতি. ৰিঞ্ঞাপনকিচ্চং নত্থীতি ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা দীযমানত্তা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা কিং করিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থপি ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ইদং অনুৰত্ততিযেৰাতি আহ ‘‘অত্তনো ঞাতকপৰারিতে’’তিআদি. ৰিকপ্পনুপগচীৰরতা, সমযাভাৰো, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫১৫) পন পাল়িযং ধম্মনিমন্তনাতি সমণেসু ৰত্তব্বাচারধম্মমত্তৰসেন নিমন্তনা, দাতুকামতায কতনিমন্তনা ন হোতীতি অত্থো. তেনেৰ ‘‘ৰিঞ্ঞাপেস্সতী’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিততো হি ৰিঞ্ঞত্তি নাম হোতি.
‘‘তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেত্ৰা আগন্তব্ব’’ন্তি ইমিনা ভূতগামৰিকোপনং অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘নেৰভূতগামপাতব্যতাযা’’তিআদি. পঠমং সুদ্ধচিত্তেন লিঙ্গং গহেত্ৰা পচ্ছা লদ্ধিং গণ্হন্তোপি তিত্থিযপক্কন্তকো এৰাতি আহ ‘‘নিৰাসেত্ৰাপি লদ্ধি ন গহেতব্বা’’তি.
যং আৰাসং পঠমং উপগচ্ছতীতি এত্থপি ৰিহারচীৰরাদিঅত্থায পৰিসন্তেনপি তিণাদীহি পটিচ্ছাদেত্ৰাৰ গন্তব্বং, ‘‘ন ত্ৰেৰ নগ্গেন আগন্তব্ব’’ন্তি সামঞ্ঞতো দুক্কটস্স ৰুত্তত্তা. চিমিলিকাহীতি পটপিলোতিকাহি. পরিভোগেনেৰাতি অঞ্ঞং চীৰরং অলভিত্ৰা পরিভুঞ্জনেন. পরিভোগজিণ্ণন্তি যথা তং চীৰরং পরিভুঞ্জিযমানং ওভগ্গৰিভগ্গতায অসারুপ্পং হোতি, এৰং জিণ্ণং.
অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থপি ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ইদং অনুৰত্ততেৰাতি আহ ‘‘অত্তনো ঞাতকপৰারিতে’’তিআদি. ইধ পন অঞ্ঞস্স অচ্ছিন্ননট্ঠচীৰরস্স অত্থায অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতে ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তীতি অত্থো গহেতব্বো, ইতরথা ‘‘ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ইমিনা ৰিসেসো ন ভৰেয্য, তেনেৰ অনন্তরসিক্খাপদে ৰক্খতি ‘‘অট্ঠকথাসু (পারা. অট্ঠ. ২.৫২৬) পন ঞাতকপৰারিতট্ঠানে…পে… পমাণমেৰ ৰট্টতীতি ৰুত্তং, তং পাল়িযা ন সমেতী’’তি চ ‘‘যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিংযেৰ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি ন ৰুত্ত’’ন্তি চ. ৰিকপ্পনুপগচীৰরতা, সমযাভাৰো, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
‘‘তঞ্চে অঞ্ঞাতকো গহপতি ৰা গহপতানী ৰা বহূহি চীৰরেহি অভিহট্ঠুং পৰারেয্য, সন্তরুত্তরপরমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৰরং সাদিতব্বং, ততো চে উত্তরি সাদিযেয্য, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি ইমস্মিং তদুত্তরিসিক্খাপদে (পারা. ৫২৩) অভিহট্ঠুন্তি এত্থ অভীতি উপসগ্গো, হরিতুন্তি অত্থো, গণ্হিতুন্তি ৰুত্তং হোতি. পৰারেয্যাতি ইচ্ছাপেয্য, ইচ্ছং রুচিং উপ্পাদেয্য ৰদেয্য নিমন্তেয্যাতি অত্থো. অভিহট্ঠুং পৰারেন্তেন পন যথা ৰত্তব্বং. তং আকারং দস্সেতুং ‘‘যাৰত্তকং ইচ্ছসি, তাৰত্তকং গণ্হাহী’’তি এৰমস্স পদভাজনং ৰুত্তং. অথ ৰা যথা ‘‘নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি এত্থ দিস্ৰাতি অত্থো, এৰমিধপি অভিহট্ঠুং পৰারেয্যাতি অভিহরিত্ৰা পৰারেয্যাতি অত্থো. তত্থ কাযাভিহারো ৰাচাভিহারোতি দুৰিধো অভিহারো. কাযেন ৰা হি ৰত্থাদীনি অভিহরিত্ৰা পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘‘যত্তকং ইচ্ছসি, তত্তকং গণ্হাহী’’তি ৰদন্তো পৰারেয্য, ৰাচায ৰা ‘‘অম্হাকং দুস্সকোট্ঠাগারং পরিপুণ্ণং, যত্তকং ইচ্ছসি, তত্তকং গণ্হাহী’’তি ৰদন্তো পৰারেয্য, তদুভযম্পি একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘অভিহট্ঠুং পৰারেয্যা’’তি ৰুত্তং.
সন্তরুত্তরপরমন্তি সঅন্তরং উত্তরং পরমং অস্স চীৰরস্সাতি সন্তরুত্তরপরমং, নিৰাসনেন সদ্ধিং পারুপনং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো অস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ততো চীৰরং সাদিতব্বন্তি ততো অভিহটচীৰরতো এত্তকং চীৰরং গহেতব্বং, ন ইতো পরন্তি অত্থো. যস্মা পন অচ্ছিন্নসব্বচীৰরেন তেচীৰরিকেনেৰ ভিক্খুনা এৰং পটিপজ্জিতব্বং, অঞ্ঞেন অঞ্ঞথাপি, তস্মা তং ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘সচে তীণি নট্ঠানি হোন্তী’’তিআদিনা নযেনস্স পদভাজনং ৰুত্তং.
তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো – যস্স তীণি নট্ঠানি, তেন দ্ৰে সাদিতব্বানি, একং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা অঞ্ঞং সভাগট্ঠানতো পরিযেসিস্সতি. যস্স দ্ৰে নট্ঠানি, তেন একং সাদিতব্বং. সচে পকতিযাৰ সন্তরুত্তরেন চরতি, দ্ৰে সাদিতব্বানি, এৰং একং সাদিযন্তেনেৰ সমো ভৰিস্সতি. যস্স তীসু একং নট্ঠং, ন সাদিতব্বং. যস্স পন দ্ৰীসু একং নট্ঠং, একং সাদিতব্বং. যস্স একংযেৰ হোতি, তঞ্চ নট্ঠং, দ্ৰে সাদিতব্বানি. ভিক্খুনিযা পন পঞ্চসুপি নট্ঠেসু দ্ৰে সাদিতব্বানি, চতূসু নট্ঠেসু একং সাদিতব্বং, তীসু নট্ঠেসু কিঞ্চি ন সাদিতব্বং, কো পন ৰাদো দ্ৰীসু ৰা একস্মিং ৰা. যেন কেনচি হি সন্তরুত্তরপরমতায ঠাতব্বং, ততো উত্তরি ন লব্ভতীতি ইদমেত্থ লক্খণং.
সেসকং আহরিস্সামীতি দ্ৰে চীৰরানি কত্ৰা সেসং পুন আহরিস্সামীতি অত্থো. ন অচ্ছিন্নকারণাতি বাহুসচ্চাদিগুণৰসেন দেন্তি. ঞাতকানন্তিআদীসু ঞাতকানং দেন্তানং সাদিযন্তস্স, পৰারিতানং দেন্তানং সাদিযন্তস্স, অত্তনো ধনেন সাদিযন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘ঞাতকপৰারিতট্ঠানে পকতিযা বহুম্পি ৰট্টতি, অচ্ছিন্নকারণা পমাণমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, তং পাল়িযা ন সমেতি. যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিংযেৰ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৰুত্তং. সেসং উত্তানত্থমেৰ. সমুট্ঠানাদীসু ইদম্পি ছসমুট্ঠানং, কিরিযং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৰজ্জং, কাযকম্মৰচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
সত্তমে পাল়িযং পগ্গাহিকসালন্তি দুস্সৰাণিজকানং আপণং, ‘‘পগ্গাহিতসাল’’ন্তিপি পঠন্তি. অভীতি উপসগ্গোতি তস্স ৰিসেসত্থাভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘হরিতুন্তি অত্থো’’তি. ৰরসদ্দস্স ইচ্ছাযং ৰত্তমানত্তা আহ ‘‘ইচ্ছাপেয্যা’’তি. দট্ঠু খেমতোতি এত্থ গাথাবন্ধৰসেন অনুনাসিকলোপো দট্ঠব্বো. সঅন্তরন্তি অন্তরৰাসকসহিতং. উত্তরন্তি উত্তরাসঙ্গং. অস্স চীৰরস্সাতি সাদিতব্বচীৰরস্স. অচ্ছিন্নসব্বচীৰরেনাতি অচ্ছিন্নানি সব্বানি তীণি চীৰরানি অস্সাতি অচ্ছিন্নসব্বচীৰরো, তেনাতি অত্থো. যস্স হি অচ্ছিন্দনসমযে তীণি চীৰরানি সন্নিহিতানি হোন্তি, তানি সব্বানি অচ্ছিন্নানীতি সো ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৰরো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰ ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৰরেন তেচীৰরিকেনা’’তি ৰুত্তং. তেচীৰরিকেনাতি হি অচ্ছিন্দনসমযে তিচীৰরস্স সন্নিহিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন পন ৰিনযে তেচীৰরিকাভাৰং, ধুতঙ্গতেচীৰরিকভাৰং ৰা সন্ধায. এৰং পটিপজ্জিতব্বন্তি ‘‘সন্তরুত্তরপরমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৰরং সাদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তৰিধিনা পটিপজ্জিতব্বং. অঞ্ঞেনাতি অচ্ছিন্নঅসব্বচীৰরেন. যস্স তীসু চীৰরেসু একং ৰা দ্ৰে ৰা চীৰরানি অচ্ছিন্নানি হোন্তি, তেনাতি অত্থো. অঞ্ঞথাপীতি ‘‘সন্তরুত্তরপরম’’ন্তি ৰুত্তৰিধানতো অঞ্ঞথাপি. যস্স হি তীসু দ্ৰে চীৰরানি অচ্ছিন্নানি হোন্তি, একং সাদিতব্বং, একস্মিং অচ্ছিন্নে ন সাদিতব্বন্তি ন তস্স সন্তরুত্তরপরমসাদিযনং সম্ভৰতি. অযমেৰ চ অত্থো পদভাজনেন ৰিভাৰিতো. তেনাহ ‘‘তং ৰিভাগং দস্সেতু’’ন্তি.
কেচি পন ‘‘তেচীৰরিকেনাতি ৰুত্তত্তা তিচীৰরং পরিক্খারচোল়ৰসেন অধিট্ঠহিত্ৰা পরিভুঞ্জতো তস্মিং নট্ঠে বহূনিপি গহেতুং লভতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পদভাজনস্স হি অধিপ্পাযং দস্সেন্তেন যস্মা পন ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৰরেন…পে… তং ৰিভাগং দস্সেতু’’ন্তি ৰুত্তং, পদভাজনে চ ন তাদিসো অত্থো উপলব্ভতি, তস্মা তং ন গহেতব্বমেৰ. যম্পি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ততুত্তরিসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘যস্স অধিট্ঠিততিচীৰরস্স তীণি নট্ঠানী’’তি, তত্থপি অধিট্ঠিতগ্গহণং সরূপকথনমত্তন্তি গহেতব্বং, ন পন তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতচীৰরস্সেৰাতি এৰমত্থো গহেতব্বো পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ তথা অত্থস্সাসম্ভৰতো. ন হি তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতচীৰরস্সেৰ ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. পুরিমসিক্খাপদেন হি অচ্ছিন্নচীৰরস্স অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিযা অনুঞ্ঞাতত্তা পমাণং অজানিত্ৰা ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিং পমাণতো সাদিযনং অনুজানন্তেন ভগৰতা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা পরিক্খারচোল়িকস্স বহুম্পি সাদিতুং ৰট্টতীতি অযমত্থো নেৰ পাল়িযা সমেতি, ন চ ভগৰতো অধিপ্পাযং অনুলোমেতি.
যস্স তীণি নট্ঠানি, তেন দ্ৰে সাদিতব্বানীতি এত্থ যস্স তিচীৰরতো অধিকম্পি চীৰরং অঞ্ঞত্থ ঠিতং অত্থি, তদা তস্স চীৰরস্স অলব্ভনীযভাৰতো তেনপি সাদিতুং ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. পকতিযাৰ সন্তরুত্তরেন চরতীতি সাসঙ্কসিক্খাপদৰসেন ৰা অৰিপ্পৰাসসম্মুতিৰসেন ৰা ততিযস্স অলাভেন ৰা চরতি. ‘‘দ্ৰে নট্ঠানী’’তি অধিকারত্তা ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে সাদিতব্বানী’’তি. একং সাদিযন্তেনেৰ সমো ভৰিস্সতীতি তিণ্ণং চীৰরানং দ্ৰীসু নট্ঠেসু একং সাদিযন্তেন সমো ভৰিস্সতি উভিন্নম্পি সন্তরুত্তরপরমতায অৰট্ঠানতো. যস্স একংযেৰ হোতীতি অঞ্ঞেন কেনচি কারণেন ৰিনট্ঠসেসচীৰরং সন্ধায ৰুত্তং.
‘‘সেসকং তুম্হেৰ হোতূতি দেন্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘পমাণযুত্তং গণ্হিস্সাম, সেসকং আহরিস্সামা’’তি ৰত্ৰা গহেত্ৰা গমনসমযেপি ‘‘সেসকম্পি তুম্হাকংযেৰ হোতূ’’তি ৰদন্তি, লদ্ধকপ্পিযমেৰ. পৰারিতানন্তি অচ্ছিন্নকালতো পুব্বেযেৰ পৰারিতানং. পাল়িযা ন সমেতীতি সন্তরুত্তরপরমতো উত্তরি সাদিযনে অনাপত্তিদস্সনত্থং ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি ৰুত্তত্তা ন সমেতি. সন্তরুত্তরপরমং সাদিযন্তস্স হি আপত্তিপ্পসঙ্গোযেৰ নত্থি, সতি চ সিক্খাপদেন আপত্তিপ্পসঙ্গে অনাপত্তি যুত্তা দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘পমাণমেৰ ৰট্টতীতি ইদং সল্লেখদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি.
যস্মা পনিদং…পে… ন ৰুত্তন্তি এত্থাযমধিপ্পাযো – ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ৰুচ্চমানে অঞ্ঞেসং অত্থায পমাণং অতিক্কমিত্ৰাপি গণ্হিতুং ৰট্টতীতি আপজ্জতি, তঞ্চ অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৰত্থুনা সংসন্দিযমানং ন সমেতি. ন হি যং ৰত্থুং নিস্সায সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মিংযেৰ অনাপত্তিৰচনং যুত্তন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘ইমস্স সিক্খাপদস্স অত্তনো সাদিযনপটিবদ্ধতাৰসেন পৰত্তত্তা ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি ৰত্তুং ওকাসোযেৰ নত্থি, তস্মা ন ৰুত্ত’’ন্তি কথিতং. ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি অৰুত্তত্তা অঞ্ঞেসং অত্থায ঞাতকপৰারিতেসু অধিকং ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তীতি চে? ন, তত্থ পুরিমসিক্খাপদেনেৰ অনাপত্তিসিদ্ধিতো. ততুত্তরিতা, অচ্ছিন্নাদিকারণতা, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫২২-৫২৪) পন ‘‘পাল়িযং পগ্গাহিকসালন্তি দুস্সাপণং. তঞ্হি ৰাণিজকেহি দুস্সানি পগ্গহেত্ৰা দস্সনট্ঠানতায ‘পগ্গাহিকসালা’তি ৰুচ্চতি. অস্স চীৰরস্সাতি সাদিতব্বচীৰরস্স. তেচীৰরিকেনাতি ইমিনা অচ্ছিন্নতিচীৰরতো অঞ্ঞস্স ৰিহারাদীসু নিহিতস্স চীৰরস্স অভাৰং দস্সেতি. যদি ভৰেয্য, ৰিঞ্ঞাপেতুং ন ৰট্টেয্য, তাৰকালিকং নিৰাসেত্ৰা অত্তনো চীৰরং গহেতব্বং. তাৰকালিকম্পি অলভন্তস্স ভূতগামৰিকোপনং কত্ৰা তিণপণ্ণেহি ছদনং ৰিয ৰিঞ্ঞাপনম্পি ৰট্টতি এৰ. অঞ্ঞেনাতি অচ্ছিন্নঅসব্বচীৰরেন. ‘দ্ৰে নট্ঠানী’তি অধিকারতো ৰুত্তং ‘দ্ৰে সাদিতব্বানী’তি. পাল়িযা ন সমেতীতি ‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৰারিতান’ন্তি (পারা. ৫২৬) ইমায পাল়িযা ন সমেতি ততুত্তরি ৰিঞ্ঞাপনআপত্তিপ্পসঙ্গে এৰ ৰুত্তত্তা. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি ন ৰুত্তন্তি ইদং অঞ্ঞস্সত্থায ততুত্তরি ৰিঞ্ঞাপনে নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং হোতীতি ইমমত্থং দীপেতি. তঞ্চ পাচিত্তিযং যেসং অত্থায ৰিঞ্ঞাপেতি, তেসং ৰা সিযা ৰিঞ্ঞাপকস্সেৰ ৰা, ন তাৰ তেসং, তেহি অৰিঞ্ঞাপিতত্তা, নাপি ৰিঞ্ঞাপকস্স, অত্তানং উদ্দিস্স অৰিঞ্ঞত্তত্তা. তস্মা অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সপি নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং ন দিস্সতি. পাল়িযং পন ইমস্স সিক্খাপদস্স অত্তনো সাদিযনপটিবদ্ধতাৰসেন পৰত্তত্তা ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি অনাপত্তিৰারে ন ৰুত্তন্তি ৰদন্তি, তঞ্চ যুত্তং ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. ততুত্তরিচীৰরতা, অচ্ছিন্নাদিকারণতা, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানী’’তি.
ইদং ততুত্তরিসিক্খাপদৰিনিচ্ছযং আচরিযেন অৰুত্তম্পি অচ্ছিন্নচীৰরাধিকারেযেৰ পৰত্তত্তা অম্হেহি গহিতং, অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স সমযেসু অচ্ছিন্নচীৰরকালে অঞ্ঞাতকানং ৰিঞ্ঞাপেতব্বভাৰো ভগৰতা ৰুত্তো, তেহি দিন্নচীৰরস্স মত্তসো গহিতভাৰো ততুত্তরিসিক্খাপদেন ৰুত্তো. তস্মা অচ্ছিন্নচীৰরঅধিকারোযেৰ হোতীতি.
চীৰরঅচ্ছিন্দনৰিনিচ্ছযকথা
ইতো পরং অচ্ছিন্দনসামঞ্ঞেন চীৰরঅচ্ছিন্দনৰিনিচ্ছযং ৰক্খাম – তত্থ যম্পি ত্যাহন্তি যম্পি তে অহং. সো কির ‘‘মম পত্তচীৰরউপাহনপচ্চত্থরণানি ৰহন্তো মযা সদ্ধিং চারিকং পক্কমিস্সতী’’তি অদাসি. তেনেৰমাহ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচারিকং পক্কমিস্সতী’’তি. অচ্ছিন্দীতি বলক্কারেন অগ্গহেসি, সকসঞ্ঞায গহিতত্তা পনস্স পারাজিকং নত্থি, কিলমেত্ৰা গহিতত্তা আপত্তি পঞ্ঞত্তা.
সযং অচ্ছিন্দতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি একং চীৰরং একাবদ্ধানি চ বহূনি অচ্ছিন্দতো একা আপত্তি, একতো অবদ্ধানি ৰিসুং ৰিসুং ঠিতানি বহূনি অচ্ছিন্দতো, ‘‘সঙ্ঘাটিং আহর, উত্তরাসঙ্গং আহরা’’তি এৰং আহরাপযতো চ ৰত্থুগণনায আপত্তিযো. ‘‘মযা দিন্নানি সব্বানি আহরা’’তি ৰদতোপি একৰচনেনেৰ সম্বহুলা আপত্তিযো.
অঞ্ঞং আণাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ‘‘চীৰরং গণ্হা’’তি আণাপেতি, একং দুক্কটং. আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযং. ‘‘সঙ্ঘাটিং গণ্হ, উত্তরাসঙ্গং গণ্হা’’তি ৰদতো ৰাচায ৰাচায দুক্কটং. ‘‘মযা দিন্নানি সব্বানি গণ্হা’’তি ৰদতো একৰাচায সম্বহুলা আপত্তিযো.
অঞ্ঞং পরিক্খারন্তি ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমং চীৰরং ঠপেত্ৰা যং কিঞ্চি অন্তমসো সূচিম্পি. ৰেঠেত্ৰা ঠপিতসূচীসুপি ৰত্থুগণনায দুক্কটানি. সিথিলৰেঠিতাসু এৰং. গাল়্হং কত্ৰা বদ্ধাসু পন একমেৰ দুক্কটন্তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. সূচিঘরে পক্খিত্তাসুপি এসেৰ নযো. থৰিকায পক্খিপিত্ৰা সিথিলবদ্ধগাল়্হবদ্ধেসু তিকটুকাদীসু ভেসজ্জেসুপি এসেৰ নযো.
সো ৰা দেতীতি ‘‘ভন্তে, তুম্হাকংযেৰ ইদং সারুপ্প’’ন্তি এৰং ৰা দেতি. অথ ৰা পন ‘‘আৰুসো, মযং তুয্হং ‘ৰত্তপটিপত্তিং করিস্সতি, অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতি, ধম্মং পরিযাপুণিস্সতী’তি চীৰরং অদম্হা, সোদানি ত্ৰং ন ৰত্তং করোসি, ন উপজ্ঝং গণ্হাসি, ন ধম্মং পরিযাপুণাসী’’তি এৰমাদীহি ৰুত্তো ‘‘ভন্তে, চীৰরত্থায মঞ্ঞে ভণথ, ইদং ৰো চীৰর’’ন্তি দেতি, এৰম্পি সো ৰা দেতি. দিসাপক্কন্তং ৰা পন দহরং ‘‘নিৰত্তেথ ন’’ন্তি ভণতি, সো ন নিৰত্ততি. ‘‘চীৰরং গহেত্ৰা রুন্ধথা’’তি এৰং চে নিৰত্ততি, সাধু. সচে ‘‘পত্তচীৰরত্থায মঞ্ঞে তুম্হে ভণথ, গণ্হথ ন’’ন্তি দেতি, এৰম্পি সোযেৰ দেতি. ৰিব্ভন্তং ৰা দিস্ৰা ‘‘মযং তুয্হং ‘ৰত্তং করিস্সতী’তি পত্তচীৰরং অদম্হা, সোদানি ত্ৰং ৰিব্ভমিত্ৰা চরসী’’তি ৰদতি, ইতরো ‘‘গণ্হথ তুম্হাকং পত্তচীৰর’’ন্তি দেতি, এৰম্পি সো ৰা দেতি. ‘‘মম সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হন্তস্সেৰ তে দেমি, অঞ্ঞত্থ গণ্হন্তস্স ন দেমি. ৰত্তং করোন্তস্সেৰ দেমি, অকরোন্তস্স ন দেমি. ধম্মং পরিযাপুণন্তস্সেৰ দেমি, অপরিযাপুণন্তস্স ন দেমি. অৰিব্ভমন্তস্সেৰ দেমি, ৰিব্ভমন্তস্স ন দেমী’’তি এৰং পন দাতুং ন ৰট্টতি, দদতো দুক্কটং, আহরাপেতুং পন ৰট্টতি. চজিত্ৰা দিন্নং অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কারেতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. অযং সমন্তপাসাদিকতো উদ্ধটৰিনিচ্ছযো.
যম্পি ত্যাহন্তি এত্থ যন্তি কারণৰচনং, তস্মা এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো – ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচারিকং পক্কমিস্সতীতি যং কারণং নিস্সায অহং তে, আৰুসো, চীৰরং অদাসিং, তং ন করোসী’’তি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি. যন্তি ৰা চীৰরং পরামসতি. তত্থ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচারিকং পক্কমিস্সতীতি যম্পি তে অহং চীৰরং অদাসিং, তং চীৰরং গণ্হিস্সামী’’তি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি সম্বন্ধিতব্বং.
আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযন্তি ‘‘চীৰরং গণ্হা’’তি আণত্তিযা একচীৰরৰিসযত্তা একমেৰ পাচিত্তিযং. ৰাচায ৰাচায দুক্কটন্তি এত্থ অচ্ছিন্নেসু ৰত্থুগণনায পাচিত্তিযানি. একৰাচায সম্বহুলা আপত্তিযোতি ইদং অচ্ছিন্নেসু ৰত্থুগণনায আপজ্জিতব্বং পাচিত্তিযাপত্তিং সন্ধায ৰুত্তং, আণত্তিযা আপজ্জিতব্বং পন দুক্কটং একমেৰ.
এৰন্তি ইমিনা ‘‘ৰত্থুগণনায দুক্কটানী’’তি ইদং পরামসতি. এসেৰ নযোতি সিথিলং গাল়্হঞ্চ পক্খিত্তাসু আপত্তিযা বহুত্তং একত্তঞ্চ অতিদিসতি.
আৰুসো মযন্তিআদীসু গণ্হিতুকামতায এৰং ৰুত্তেপি তেনেৰ দিন্নত্তা অনাপত্তি. অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি ইদং সামণেরস্সপি দানং দীপেতি, তস্মা কিঞ্চাপি পাল়িযং ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৰরং দত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তথাপি অনুপসম্পন্নকালে দত্ৰাপি উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিযমেৰাতি ৰেদিতব্বং. অচ্ছিন্দনসমযে উপসম্পন্নভাৰোযেৰ হেত্থ পমাণং. দেতীতি তুট্ঠো ৰা কুপিতো ৰা দেতি. রুদ্ধথাতি নিৰারেথ. এৰং পন দাতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ এৰং দিন্নং ন তাৰ ‘‘তস্স সন্তক’’ন্তি অনধিট্ঠহিত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. আহরাপেতুং পন ৰট্টতীতি এৰং দিন্নং ভতিসদিসত্তা আহরাপেতুং ৰট্টতি. চজিত্ৰা দিন্নন্তি ৰুত্তনযেন অদত্ৰা অনপেক্খেন হুত্ৰা তস্সেৰ দিন্নং. ভণ্ডগ্ঘেন কারেতব্বোতি সকসঞ্ঞায ৰিনা গণ্হন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৰা আপত্তিযা কারেতব্বো. ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৰরতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৰসেন অচ্ছিন্দনং ৰা অচ্ছিন্দাপনং ৰাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অযং সারত্থদীপনীপাঠো (সারত্থ. টী. ২.৬৩৫).
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৬৩১) পন ‘‘যম্পি…পে… অচ্ছিন্দীতি এত্থ যং তে অহং চীৰরং অদাসিং, তং ‘মযা সদ্ধিং পক্কমিস্সতী’তি সঞ্ঞায অদাসিং, ন অঞ্ঞথাতি কুপিতো অচ্ছিন্দীতি এৰং অজ্ঝাহরিত্ৰা যোজেতব্বং. একং দুক্কটন্তি যদি আণত্তো অৰস্সং অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণে এৰ পাচিত্তিযং. যদি ন অচ্ছিন্দতি, তদা এৰ দুক্কটন্তি দট্ঠব্বং. একৰাচায সম্বহুলাপত্তিযোতি যদি আণত্তো অনন্তরাযেন অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণেযেৰ ৰত্থুগণনায পাচিত্তিযাপত্তিযো পযোগকরণক্খণেযেৰ আপত্তিযা আপজ্জিতব্বতো, চীৰরং পন অচ্ছিন্নেযেৰ নিস্সগ্গিযং হোতি. যদি সো ন অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণে একমেৰ দুক্কটন্তি দট্ঠব্বং. এৰমঞ্ঞত্থপি ঈদিসেসু নযো ঞাতব্বো. উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি সামণেরস্স দানং দীপেতি, তেন চ সামণেরকালে দত্ৰা উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দতোপি পাচিত্তিযং দীপেতি. ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৰরং দত্ৰা’’তি ইদং উক্কট্ঠৰসেন ৰুত্তং. আহরাপেতুং পন ৰট্টতীতি কম্মে অকতে ভতিসদিসত্তা ৰুত্তং. ৰিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৰরতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৰসেন অচ্ছিন্দনং ৰা অচ্ছিন্দাপনং ৰাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি ৰুত্তং.
পটিভানচিত্তকথা
৬. পটিভানচিত্তকথাযং অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি সারত্থদীপনিযং ন কিঞ্চি ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৯৯) পন ‘‘করোহীতি ৰত্তুং ন ৰট্টতীতি আণত্তিযা এৰ পটিক্খিত্তত্তা দ্ৰারপালং ‘কিং ন করোসী’তিআদিনা পরিযাযেন ৰত্তুং ৰট্টতি. জাতকপকরণন্তি জাতকপটিসংযুত্তং ইত্থিপুরিসাদি যং কিঞ্চি রূপং অধিপ্পেতং. ‘পরেহি কারাপেতু’ন্তি ৰুত্তত্তা বুদ্ধরূপম্পি সযং কাতুং ন লভতী’’তি ৰুত্তং.
ৰিপ্পকতভোজনকথা
৭. ৰিপ্পকতভোজনকথাযম্পি সারত্থদীপনী ৰিমতিৰিনোদনী ৰজিরবুদ্ধিটীকাসু ন কিঞ্চি ৰুত্তং. পঠমং কতং পকতং, ৰি অনিট্ঠিতং পকতং ৰিপ্পকতং, ৰিপ্পকতং ভোজনং যেন সো ৰিপ্পকতভোজনো, পঠমং ভুঞ্জিত্ৰা অনিট্ঠিতভোজনকিচ্চো ভিক্খু. ৰুত্তেন ভিক্খুনা পৰিসিতব্বন্তি সম্বন্ধো. রিত্তহত্থম্পি উট্ঠাপেতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ কারণমাহ ‘‘ৰিপ্পকতভোজনোযেৰ হি সো হোতী’’তি, যাগুখজ্জকাদীসুপি পীতেসু খাদিতেসুপি ভত্তস্স অভুত্তত্তা অনিট্ঠিতভোজনকিচ্চো হোতি. পৰারিতো হোতি, তেন ৰত্তব্বোতি পৰারিতেন আসনা ৰুট্ঠিতেন ভুঞ্জিতুং অলভমানত্তা অত্তনো সন্তিকে উদকে অসন্তে ৰত্তব্বোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
উদ্দিসন্তউদ্দিসাপনকথা
৮. উদ্দিসন্তউদ্দিসাপনকথাযং উদ্দিসন্তেনাতি উদ্দেসং দেন্তেন, পাল়িং ৰাচেন্তেনাতি অত্থো. উদ্দিসাপেন্তেনাতি উদ্দেসং গণ্হন্তেন, পাল়িং ৰাচাপেন্তেনাতি অত্থো. উচ্চতরেপীতি পি-সদ্দেন সমানাসনং সম্পিণ্ডেতি. নীচতরেপীতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
তিৰস্সন্তরিককথা
৯. তিৰস্সন্তরিককথাযং তীণি ৰস্সানি তিৰস্সং, তীণি ৰা ৰস্সানি তিৰস্সানি, তিৰস্সানং অন্তরং তিৰস্সন্তরং, তিৰস্সন্তরে ঠিতোতি তিৰস্সন্তরো, তেন তিৰস্সন্তরেন, অন্তর-সদ্দো মজ্ঝত্থৰাচকো, ণ-পচ্চযো ঠিতত্থে. তেনাহ ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ৩২০) ‘‘তিৰস্সন্তরেনাতি তিণ্ণং ৰস্সানং অন্তো ঠিতেনা’’তি. অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২০) পন সরূপমেৰ দস্সেন্তো ‘‘তিৰস্সন্তরো নামা’’তিআদিমাহ. ইমে সব্বেতি সব্বে তিৰিধা ইমে সমানাসনিকা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দীঘাসনকথা
১০. দীঘাসনকথাযং সংহারিমং ৰাতি সংহরিতুং যুত্তং কটসারকাদি. অসংহারিমং ৰাতি সংহরিতুং অসক্কুণেয্যং পাসাণাদি আসনং. তেনাহ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২০) ‘‘দীঘাসনং নাম মঞ্চপীঠৰিনিমুত্তং যং কিঞ্চি তিণ্ণন্নং একতো সুখং নিসীদিতুং পহোতী’’তি. কস্মা পন ‘‘তিণ্ণন্নং পহোতী’’তি ৰুত্তং, ননু দ্ৰিন্নং পহোনকাসনম্পি দীঘমেৰাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অনুজানামি…পে… এত্তকং পচ্ছিমং দীঘাসনন্তি হি ৰুত্ত’’ন্তি. দ্ৰিন্নং পহোনকে হি অদীঘাসনে সমানাসনিকেহেৰ সহ নিসীদিতুং ৰট্টতি, তিণ্ণন্নং পহোনকতো পট্ঠায গহিতে দীঘাসনে পন অসমানাসনিকেহিপি সহ নিসীদিতুং ৰট্টতি. যদি এৰং পণ্ডকাদীহিপি সহ নিসীদিতুং ৰট্টেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ঠপেত্ৰা পণ্ডক’’ন্তিআদি. তত্থ অত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যোৰ.
গিলানুপট্ঠানকথা
১১. গিলানুপট্ঠানকথাযং পলিপন্নোতি নিমুগ্গো, মক্খিতোতি অত্থো. উচ্চারেত্ৰাতি উক্খিপিত্ৰা. সমানাচরিযকোতি এত্থ ‘‘সচেপি একস্স আচরিযস্স একো অন্তেৰাসিকো হোতি, একো সদ্ধিৰিহারিকো, এতেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানাচরিযকা এৰা’’তি ৰদন্তি. ভেসজ্জং যোজেতুং অসমত্থো হোতীতি ৰেজ্জেন ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ভেসজ্জং গহেত্ৰা ইমিনা যোজেত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে তথা কাতুং অসমত্থোতি অত্থো. নীহাতুন্তি নীহরিতুং, ছড্ডেতুন্তি অত্থো. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩৬৫-৩৬৬) পন ‘‘ভূমিযং পরিভণ্ডং অকাসীতি গিলানেন নিপন্নভূমিযং কিলিট্ঠট্ঠানং ধোৰিত্ৰা হরিতূপলিত্তং কারেসীতি অত্থো. ভেসজ্জং যোজেতুং অসমত্থোতি পরেহি ৰুত্তৰিধিম্পি কাতুং অসমত্থো’’তি ৰুত্তং.
মরণৰণ্ণকথা
১২. মরণৰণ্ণকথাযং মরণত্থিকাৰ হুত্ৰাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মরণত্থিকাৰ হুত্ৰা. মরণত্থিকভাৰং অজানন্তাতি ‘‘এৰং অধিপ্পাযিনো মরণত্থিকা নাম হোন্তী’’তি অত্তনো মরণত্থিকভাৰং অজানন্তা. ন হি তে অত্তনো চিত্তপ্পৰত্তিং ন জানন্তি. ৰোহারৰসেনাতি পুব্বভাগৰোহারৰসেন, মরণাধিপ্পাযস্স সন্নিট্ঠাপকচেতনাক্খণে করুণায অভাৰতো কারুঞ্ঞেন পাসে বদ্ধসূকরমোচনং ৰিয ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথাযুনা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং যথানুসন্ধিনাতি পরিযাযন্তরেন ৰুত্তং, যথানুসন্ধিনা যথাযুপরিচ্ছেদেনাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যথানুসন্ধিনাতি যথানুপ্পবন্ধেন, যাৰ তস্মিং ভৰে সন্তানস্স অনুপ্পবন্ধো অৰিচ্ছিন্নপৰত্তি হোতি, তাৰ ঠত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৮০) ‘‘ৰোহারৰসেনাতি পুব্বভাগৰোহারৰসেন মরণাধিপ্পাযস্স সন্নিট্ঠাপকচেতনাক্খণে করুণায অভাৰতো, কারুঞ্ঞেন পাসে বদ্ধসূকরমোচনং ৰিয ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘যথাযুনা’তি ৰুত্তমেৰত্থং যথানুসন্ধিনাতি পরিযাযন্তরেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ১৮০) পন ‘‘মরণত্থিকাৰ হুত্ৰাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মরণত্থিকাৰ হুত্ৰা. ‘‘এৰংঅধিপ্পাযিনো মরণত্থিকা নাম হোন্তী’’তি অত্তনো মরণত্থিকভাৰং অজানন্তা আপন্না পারাজিকং. ন হি তে অত্তনো চিত্তপ্পৰত্তিং ন জানন্তীতি ৰুচ্চন্তি. ৰোহারৰসেনাতি পুব্বভাগে ৰোহারৰসেন, সন্নিট্ঠানে পনেতং নত্থি, পাসে বদ্ধসূকরমোচনে ৰিয ন হোতি. যথানুসন্ধিনাতি অন্তরা অমরিত্ৰাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং.
অত্তপাতনকথা
১৩. অত্তপাতনকথাযং ৰিভত্তিব্যত্তযেনাতি ৰিভত্তিৰিপরিণামেন. ৰিসেসাধিগমোতি সমাধি ৰিপস্সনা চ. অতিৰিয পাকটত্তা ‘‘হত্থপ্পত্তো ৰিয দিস্সতী’’তি ৰুত্তং. উপচ্ছিন্দতীতি ৰিসেসাধিগমস্স ৰিক্খেপো মা হোতূতি আহারং উপচ্ছিন্দতি. ৰিসেসাধিগমন্তি লোকুত্তরধম্মপটিলাভং. ব্যাকরিত্ৰাতি আরোচেত্ৰা. উপচ্ছিন্দতি, ন ৰট্টতীতি যস্মা সভাগানং লজ্জীভিক্খূনংযেৰ অরিযা অত্তনা অধিগতৰিসেসং তাদিসে কারণে সতি আরোচেন্তি, তে চ ভিক্খূ অপ্পতিরূপায অনেসনায পচ্চযং ন পরিযেসন্তি, তস্মা তেহি পরিযেসিতপচ্চযে কুক্কুচ্চং উপ্পাদেত্ৰা আহারং উপচ্ছিন্দিতুং ন ৰট্টতীতি অত্থো. সভাগানঞ্হি ব্যাকতত্তা উপচ্ছিন্দিতুং ন লভতি. তে হি কপ্পিযখেত্তং আরোচেন্তি. তেনেৰ ‘‘সভাগানঞ্হি লজ্জীভিক্খূনং কথেতুং ৰট্টতীতি ইদং ‘উপচ্ছিন্দতি, ন ৰট্টতী’তি ইমস্স কারণং দস্সেন্তেন ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অথ ৰা ৰিসেসাধিগমং ব্যাকরিত্ৰাতি ইদং ৰিসেসস্স অধিগতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, অধিগমন্তরাযং আসঙ্কন্তেনেৰ চ আহারুপচ্ছেদো কাতব্বোতি অনুঞ্ঞাতত্তা অধিগতেন ন কাতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসাধিগমং ব্যাকরিত্ৰা আহারং উপচ্ছিন্দতি, ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. কিং পন অরিযা অত্তনা অধিগতৰিসেসং অঞ্ঞেসং আরোচেন্তীতি ইমিস্সা চোদনায ‘‘সভাগানঞ্হি লজ্জীভিক্খূনং কথেতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, অযমেত্থ যুত্ততরোতি অম্হাকং খন্তি, গণ্ঠিপদেপি অযমত্থো দস্সিতোযেৰাতি.
ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.১৮২-১৮৩) ‘‘ৰিভত্তিব্যত্তযেনাতি ৰিভত্তিৰিপরিণামেন. ৰিসেসাধিগমোতি সমাধি ৰিপস্সনা চ. ৰিসেসাধিগমন্তি লোকুত্তরধম্মপটিলাভং. ব্যাকরিত্ৰাতি আরোচেত্ৰা, ইদঞ্চ ৰিসেসস্স অধিগতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অধিগতৰিসেসা হি দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং লজ্জীভিক্খূনং অৰস্সং অধিগমং ব্যাকরোন্তি, অধিগতৰিসেসেন পন অব্যাকরিত্ৰাপি আহারং উপচ্ছিন্দিতুং ন ৰট্টতি, অধিগমন্তরাযৰিনোদনত্থমেৰ আহারুপচ্ছেদস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তদধিগমে সো ন কাতব্বোৰ. কিং পনাধিগমং আরোচেতুং ৰট্টতীতি আহ সভাগানঞ্হীতিআদী’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ১৮১-১৮৩) ‘‘হত্থপ্পত্তো ৰিয দিস্সতি, ‘তস্স ৰিক্খেপো মা হোতূ’তি উপচ্ছিন্দতি, ৰিসেসাধিগমং ব্যাকরিত্ৰা তপ্পভৰং সক্কারং লজ্জাযন্তো আহারং উপচ্ছিন্দতি সভাগানং ব্যাকতত্তা. তে হি কপ্পিযখেত্তং আরোচেন্তী’’তি ৰুত্তং.
অপ্পচ্চৰেক্খিত্ৰানিসিন্নকথা
১৪. অপ্পচ্চৰেক্খিত্ৰা নিসিন্নকথাযং অপ্পটিৰেক্খিত্ৰাতি অনুপপরিক্খিত্ৰা. উদ্ধং ৰা অধো ৰা সঙ্কমন্তীতি পচ্ছা আগতানং ওকাসদানত্থং নিসিন্নপাল়িযা উদ্ধং ৰা অধো ৰা গচ্ছন্তি. পটিৰেক্খণকিচ্চং নত্থীতি পচ্ছা আগতেহি উপপরিক্খণকিচ্চং নত্থি. হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ৰিজ্জমানে সাটকং ৰলিং গণ্হাতীতি আহ ‘‘যস্মিং ৰলি ন পঞ্ঞাযতী’’তি. পটিৰেক্খণঞ্চেতং গিহীনং সন্তকেযেৰাতি দট্ঠব্বং. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.১৮০) ‘‘হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ৰিজ্জমানে সাটকং ৰলিং গণ্হাতীতি আহ ‘যস্মিং ৰলি ন পঞ্ঞাযতী’তি. পটিৰেক্খণঞ্চেতং গিহীনং সন্তকে এৰাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ৰজিরবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৰজির. টী. পারাজিক ১৮০) ‘‘অপ্পটিৰেক্খিত্ৰাতি অৰিচারেত্ৰা. হেট্ঠিমভাগে হি কিস্মিঞ্চি ৰিজ্জমানে ৰলি পঞ্ঞাযতী’’তি এত্তকমেৰ.
দৰাযসিলাৰিজ্ঝনকথা
১৫. দৰাযসিলাৰিজ্ঝনকথাযং দৰাসদ্দো হসাধিপ্পাযৰাচকো. পটিপুব্বৰিধ-ধাতু পৰট্টনত্থোতি আহ ‘‘হসাধিপ্পাযেন পাসাণো ন পৰট্টেতব্বো’’তি. সিলাসদ্দস্স পাসাণৰাচকত্তা সো এৰ ন পটিৰিজ্ঝিতব্বোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন কেৰলঞ্চা’’তিআদি. যদি এৰং সব্বেসম্পি অত্থায ন ৰট্টেয্যাতি আহ ‘‘চেতিযাদীনং অত্থাযা’’তিআদি. ধোৰনদণ্ডকন্তি ভণ্ডধোৰনদণ্ডং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৮২-১৮৩) পন ‘‘ভণ্ডকং ৰা ধোৰন্তাতি চীৰরং ৰা ধোৰন্তা. ধোৰনদণ্ডকন্তি চীৰরধোৰনদণ্ড’’ন্তি ৰুত্তং.
দাযালিম্পনকথা
১৬. দাযালিম্পনকথাযং অল্ল…পে… পাচিত্তিযন্তি সুক্খট্ঠানেপি অগ্গিং পাতেত্ৰা ইমিনা অধিপ্পাযেন আলিম্পেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. দুক্কটন্তি সুক্খট্ঠানে ৰা সুক্খং ‘‘অসুক্খ’’ন্তি অৰৰত্থপেত্ৰা ৰা অগ্গিং পাতেন্তস্স দুক্কটং. কীল়াধিপ্পাযেপি এসেৰ নযো, কীল়াধিপ্পাযো চ পটপটাযমানসদ্দস্সাদৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. পটিপক্খভূতো অগ্গি পটগ্গি. পরিত্তকরণন্তি আরক্খকরণং. সযং ৰা উট্ঠিতন্তি ৰাতেরিতানং ৰেল়ুআদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনেন সমুট্ঠিতং. নিরুপাদানোতি ইন্ধনরহিতো. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৯০) পন ‘‘খিড্ডাধিপ্পাযেনপি দুক্কটন্তি সুক্খতিণাদীসু অগ্গিকরণং সন্ধায ৰুত্তং. অল্লেসু পন কীল়াধিপ্পাযেনপি করোন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. পটিপক্খভূতো, পটিমুখং গচ্ছন্তো ৰা অগ্গি পটগ্গি, তস্স অল্লতিণাদীসুপি দানং অনুঞ্ঞাতং. তং দেন্তেন দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দাৰগ্গিং দিস্ৰা ৰিহারস্স সমন্ততো একক্খণে অকত্ৰা একদেসতো পট্ঠায ৰিহারস্স সমন্ততো সণিকং ঝাপেত্ৰা যথা মহন্তোপি অগ্গি ৰিহারং পাপুণিতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰিহারস্স সমন্তা অব্ভোকাসং কত্ৰা পটগ্গি দাতব্বো. সো ডাৰগ্গিনো পটিপথং গন্ত্ৰা একতো হুত্ৰা তেন সহ নিব্বাতি. পরিত্তকরণন্তি সমন্তা রুক্খতিণাদিচ্ছেদনপরিখাখণনাদিআরক্খকরণং. তেনাহ ‘তিণকুটিকানং সমন্তা ভূমিতচ্ছন’ন্তিআদী’’তি, ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ১৯০) পন ‘‘পরিত্তন্তি রক্খণং, তং দস্সেতুং ‘সমন্তা ভূমিতচ্ছন’ন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.
মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতকথা
১৭. মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতকথাযং নত্থি সদ্ধা এতেসূতি অস্সদ্ধা, মচ্ছরিনো, তেসু অস্সদ্ধেসু. মিচ্ছাদিট্ঠিযা যুত্তানি কুলানি মিচ্ছাদিট্ঠিকুলানি, মজ্ঝেলোপততিযাতপ্পুরিসসমাসো, ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তায দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা যুত্তকুলানি, তেসু. মিচ্ছাদিট্ঠিকুলেসু লভিত্ৰাতি সম্বন্ধো. অসক্কচ্চকারীনং তেসং সক্কচ্চকরণেন, অপ্পণীতদাযীনং তেসং পণীতদানেন ভৰিতব্বমেত্থ কারণেনাতি কারণং উপপরিক্খিত্ৰাৰ ভুঞ্জিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘অনুপপরিক্খিত্ৰা নেৰ অত্তনা ভুঞ্জিতব্বং, ন পরেসং দাতব্ব’’ন্তি. যেন কারণেন ভৰিতব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘ৰিসমিস্সম্পি হী’’তিআদি ৰুত্তং. ন কেৰলং পিণ্ডপাতমেৰাতি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্থ কারণমাহ ‘‘অপিহিতৰত্থুস্মিম্পি হী’’তিআদি. ততো অঞ্ঞম্পি দস্সেতি গন্ধহলিদ্দাদিমক্খিতোতিআদিনা. তত্থপি কারণং দস্সেতুমাহ ‘‘সরীরে রোগট্ঠানানী’’তিআদি.
গোপকদানকথা
১৮. গোপকদানকথাযং পরেসং সন্তকং গোপেতি রক্খতীতি গোপকো, তস্স দানং গোপকদানং, উয্যানপালকাদীহি ভিক্খূনং দাতব্বদানং. তত্থ পণ্ণং আরোপেত্ৰাতি ‘‘এত্তকেহেৰ রুক্খেহি এত্তকমেৰ গহেতব্ব’’ন্তি পণ্ণং আরোপেত্ৰা, লিখিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. নিমিত্তসঞ্ঞং কত্ৰাতি সঙ্কেতং কত্ৰা. দারকাতি তেসং পুত্তনত্তাদযো দারকা. অঞ্ঞেপি যে কেচি গোপকা হোন্তি, তে সব্বেপি ৰুত্তা. সব্বত্থপি গিহীনং গোপকদানে যত্তকং গোপকা দেন্তি, তত্তকং গহেতব্বং. সঙ্ঘিকে পন যথাপরিচ্ছেদমেৰ গহেতব্বন্তি দীপিতত্তা ‘‘অত্থতো এক’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.১৫৬) ‘‘পণ্ণং আরোপেত্ৰাতি ‘এত্তকে রুক্খে রক্খিত্ৰা ততো এত্তকং গহেতব্ব’ন্তি পণ্ণং আরোপেত্ৰা. নিমিত্তসঞ্ঞং কত্ৰাতি সঙ্কেতং কত্ৰা. দারকাতি তেসং পুত্তনত্তাদযো যে কেচি গোপেন্তি, তে সব্বেপি ইধ ‘দারকা’তি ৰুত্তা’’তি, ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ১৫৬) পন ‘‘আরামরক্খকাতি ৰিস্সত্থৰসেন গহেতব্বং. অধিপ্পাযং ঞত্ৰাতি এত্থ যস্স দানং পটিগ্গণ্হন্তং ভিক্খুং, ভাগং ৰা সামিকা ন রক্খন্তি ন দণ্ডেন্তি, তস্স দানং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা গহেতুং ৰট্টতীতি ইধ সন্নিট্ঠানং, তম্পি ‘ন ৰট্টতি সঙ্ঘিকে’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
যত্থাতি যস্মিং আৰাসে. অঞ্ঞেসং অভাৰন্তি অঞ্ঞেসং আগন্তুকভিক্খূনং অভাৰং. তত্থাতি তাদিসে আৰাসে. ভাজেত্ৰা খাদন্তীতি আগন্তুকানম্পি সম্পত্তানং ভাজেত্ৰা খাদন্তীতি অধিপ্পাযো. চতূসু পচ্চযেসু সম্মা উপনেন্তীতি অম্বফলাদীনি ৰিক্কিণিত্ৰা চীৰরাদীসু চতূসু পচ্চযেসু সম্মা উপনেন্তি. চীৰরত্থায নিযমেত্ৰা দিন্নাতি ‘‘ইমেসং রুক্খানং ফলানি ৰিক্কিণিত্ৰা চীৰরেসুযেৰ উপনেতব্বানি, ন ভাজেত্ৰা খাদিতব্বানী’’তি এৰং নিযমেত্ৰা দিন্না. তেসুপি আগন্তুকা অনিস্সরাতি পচ্চযপরিভোগত্থায নিযমেত্ৰা দিন্নত্তা ভাজেত্ৰা খাদিতুং অনিস্সরা. ন তেসু…পে… ঠাতব্বন্তি এত্থ আগন্তুকেহি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ভাজেত্ৰা খাদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তেসং কতিকায ঠাতব্বন্তি ‘‘ভাজেত্ৰা ন খাদিতব্ব’’ন্তি ৰা ‘‘এত্তকেসু রুক্খেসু ফলানি গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘এত্তকানি ফলানি গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘এত্তকানং দিৰসানং অব্ভন্তরে গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘ন কিঞ্চি গণ্হিস্সামা’’তি ৰা এৰং কতায আৰাসিকানং কতিকায আগন্তুকেহি ঠাতব্বং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অনিস্সরা’’তি ৰচনেন দীপিতোযেৰ অত্থো মহাপচ্চরিযং ‘‘চতুন্নং পচ্চযান’’ন্তিআদিনা ৰিত্থারেত্ৰা দস্সিতো. পরিভোগৰসেনেৰাতি এত্থ এৰ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, পরিভোগৰসেন তমেৰ ভাজেত্ৰাতি যোজেতব্বং. এত্থ এতস্মিং ৰিহারে, রট্ঠেৰা.
সেনাসনপচ্চযন্তি সেনাসনঞ্চ তদত্থায নিযমেত্ৰা ঠপিতঞ্চ. লামককোটিযাতি লামকং আদিং কত্ৰা, লামকসেনাসনতো পট্ঠাযাতি ৰুত্তং হোতি. সেনাসনেপি তিণাদীনি লামককোটিযাৰ ৰিস্সজ্জেতব্বানি, সেনাসনপরিক্খারাপি লামককোটিযাৰ ৰিস্সজ্জেতব্বা. মূলৰত্থুচ্ছেদং পন কত্ৰা ন উপনেতব্বন্তি ইমিনা কিং ৰুত্তং হোতি? তীসুপি গণ্ঠিপদেসু তাৰ ইদং ৰুত্তং ‘‘সব্বানি সেনাসনানি ন ৰিস্সজ্জেতব্বানীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. লামককোটিযা ৰিস্সজ্জন্তেহিপি সেনাসনভূমিযো ন ৰিস্সজ্জেতব্বাতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতীতি নো খন্তি. ৰীমংসিত্ৰা যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
ধম্মসন্তকেন বুদ্ধপূজং কাতুং, বুদ্ধসন্তকেন ৰা ধম্মপূজং কাতুং ৰট্টতি ন ৰট্টতীতি? ‘‘তথাগতস্স খো এতং, ৰাসেট্ঠ, অধিৰচনং ধম্মকাযো ইতিপী’’তি চ ‘‘যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭) চ ৰচনতো ৰট্টতীতি ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘এৰং সন্তে ‘যো, ভিক্খৰে, মং উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্যা’তি (মহাৰ. ৩৬৫) ৰচনতো বুদ্ধসন্তকেন গিলানস্সপি ভেসজ্জং কাতুং যুত্তন্তি আপজ্জেয্য, তস্মা ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং অকারণং. ন হি ‘‘যো, ভিক্খৰে, মং উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্যা’’তি (মহাৰ. ৩৬৫) ইমিনা অত্তনো চ গিলানস্স চ একসদিসতা, তদুপট্ঠানস্স ৰা সমফলতা ৰুত্তা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ‘‘যো মং ওৰাদানুসাসনীকরণেন উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্য, মম ওৰাদকারকেন গিলানো উপট্ঠাতব্বো’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৫). ভগৰতো চ গিলানস্স চ উপট্ঠানং একসদিসন্তি এৰং পনেত্থ অত্থো ন গহেতব্বো, তস্মা ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) ৰচনতো ‘‘অহঞ্চ খো পনিদানি এককোৰ ওৰদামি অনুসাসামি, মযি পরিনিব্বুতে ইমানি চতুরাসীতি বুদ্ধসহস্সানি তুম্হে ওৰদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২১৬) ৰুত্তত্তা চ বহুস্সুতং ভিক্খুং পসংসন্তেন চ ‘‘যো বহুস্সুতো, ন সো তুম্হাকং সাৰকো নাম, বুদ্ধো নাম এস চুন্দা’’তি ৰুত্তত্তা ধম্মগরুকত্তা চ তথাগতস্স পুব্বনযো এৰ পসত্থতরোতি অম্হাকং খন্তি. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি ‘‘যত্থাতি যস্মিং আৰাসে. অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞেসং আগন্তুকানং. তেসুপি আগন্তুকা অনিস্সরাতি সেনাসনে নিরন্তরং ৰসন্তানং চীৰরত্থায দাযকেহি, ভিক্খূহি ৰা নিযমেত্ৰা দিন্নত্তা ভাজেত্ৰা খাদিতুং অনিস্সরা. আগন্তুকেহিপি ইচ্ছন্তেহি তস্মিং ৰিহারে ৰস্সানাদীসু পৰিসিত্ৰা চীৰরত্থায গহেতব্বং. তেসং কতিকায ঠাতব্বন্তি সব্বানি ফলাফলানি অভাজেত্ৰা ‘এত্তকেসু রুক্খেসু ফলানি ভাজেত্ৰা পরিভুঞ্জিস্সাম, অঞ্ঞেসু ফলাফলেহি সেনাসনানি পটিজগ্গিস্সামা’তি ৰা ‘পিণ্ডপাতাদিপচ্চযং সম্পাদেস্সামা’তি ৰা ‘কিঞ্চিপি অভাজেত্ৰা চতুপচ্চযত্থাযেৰ উপনেমা’তি ৰা এৰং সম্মা উপনেন্তানং আৰাসিকানং কতিকায আগন্তুকেহি ঠাতব্বং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘অনিস্সরা’তি ৰচনেন দীপিতো এৰ অত্থো, মহাপচ্চরিযং ‘চতুন্নং পচ্চযান’ন্তিআদিনা ৰিত্থারেত্ৰা দস্সিতো. পরিভোগৰসেনেৰাতি এত্থ এৰ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, পরিভোগৰসেন তমেৰ ভাজেত্ৰাতি যোজেতব্বং. এত্থাতি এতস্মিং ৰিহারে, রট্ঠে ৰা. সেনাসনপচ্চযন্তি সেনাসনঞ্চ তদত্থায নিযমেত্ৰা ঠপিতঞ্চ. ‘একং ৰা দ্ৰে ৰা ৰরসেনাসনানি ঠপেত্ৰা’তি ৰুত্তমেৰত্থং পুন ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘মূলৰত্থুচ্ছেদং পন কত্ৰা ন উপনেতব্ব’ন্তি ৰুত্তং, সেনাসনসঙ্খাতৰত্থুনো মূলচ্ছেদং কত্ৰা সব্বানি সেনাসনানি ন ৰিস্সজ্জেতব্বানীতি অত্থো. কেচি পনেত্থ ‘একং ৰা দ্ৰে ৰা ৰরসেনাসনানি ঠপেত্ৰা লামকতো পট্ঠায ৰিস্সজ্জন্তেহিপি সেনাসনভূমিযো ন ৰিস্সজ্জেতব্বাতি অযমত্থো ৰুত্তো’তি ৰদন্তি, তম্পি যুত্তমেৰ ইমস্সপি অত্থস্স অৰস্সং ৰত্তব্বতো, ইতরথা কেচি সহ ৰত্থুনাপি ৰিস্সজ্জেতব্বং মঞ্ঞেয্যু’’ন্তি.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ১৫৩) ‘‘এত্থ এতস্মিং ৰিহারে পরচক্কাদিভযং আগতং. মূলৰত্থুচ্ছেদন্তি ‘সব্বসেনাসনানং এতে ইস্সরা’তি ৰচনতো ইতরে অনিস্সরাতি দীপিতং হোতি. অযমেৰ ভিক্খু ইস্সরোতি যত্থ সো ইচ্ছতি, তত্থ অত্তঞাতহেতুং লভতীতি কির অত্থো, অপি চ ‘দহরো’তি ৰদন্তি. সৰত্থুকন্তি সহ ভূমিযাতি ৰুত্তং হোতী’’তি.
ধম্মিকারক্খযাচনকথা
১৯. ধম্মিকারক্খযাচনকথাযং ‘‘গীৰাযেৰাতি আণত্তিযা অভাৰতো. তেসং অনত্থকামতাযাতি ‘চোরো’তি ৰুত্তং মম ৰচনং সুত্ৰা কেচি দণ্ডিস্সন্তি, জীৰিতা ৰোরোপেস্সন্তীতি এৰং সঞ্ঞায. এতেন কেৰলং ভযেন ৰা পরিক্খারগ্গহণত্থং ৰা সহসা ‘চোরো’তি ৰুত্তে দণ্ডিতেপি ন দোসোতি দস্সেতি. রাজপুরিসানঞ্হি ‘চোরো অয’ন্তি উদ্দিস্সকথনে এৰ গীৰা. ভিক্খূনং, পন আরামিকাদীনং ৰা সম্মুখা ‘অসুকো চোরো এৰমকাসী’তি কেনচি ৰুত্তৰচনং নিস্সায আরামিকাদীসু রাজপুরিসানং ৰত্ৰা দণ্ডাপেন্তেসুপি ভিক্খুস্স ন গীৰা রাজপুরিসানং অৰুত্তত্তা, যেসঞ্চ ৰুত্তং, তেহি সযং চোরস্স অদণ্ডিতত্তাতি গহেতব্বং. ‘ত্ৰং এতস্স সন্তকং অচ্ছিন্দা’তি আণত্তোপি হি সচে অঞ্ঞেন অচ্ছিন্দাপেতি, আণাপকস্স অনাপত্তি ৰিসঙ্কেতত্তা. অত্তনো ৰচনকরন্তি ইদং সামীচিৰসেন ৰুত্তং. ৰচনং অকরোন্তানং রাজপুরিসানম্পি ‘ইমিনা গহিতপরিক্খারং আহরাপেহি, মা চস্স দণ্ডং করোহী’তি উদ্দিস্স ৰদন্তস্সপি দণ্ডে গহিতেপি ন গীৰা এৰ দণ্ডগ্গহণস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘অসুকভণ্ডং অৰহরা’তি আণাপেত্ৰা ৰিপ্পটিসারে উপ্পন্নে পুন পটিক্খিপনে (পারা. ১২১) ৰিয. দাসাদীনং সম্পটিচ্ছনে ৰিয তদত্থায অড্ডকরণে ভিক্খূনম্পি দুক্কটন্তি আহ ‘কপ্পিযঅড্ডো নাম, ন ৰট্টতী’তি. কেনচি পন ভিক্খুনা খেত্তাদিঅত্থায ৰোহারিকানং সন্তিকং গন্ত্ৰা অড্ডে কতেপি তং খেত্তাদিসম্পটিচ্ছনে ৰিয সব্বেসং অকপ্পিযং ন হোতি পুব্বে এৰ সঙ্ঘসন্তকত্তা. ভিক্খুস্সেৰ পন পযোগৰসেন আপত্তিযো হোন্তি. দাসাদীনম্পি পন অত্থায রক্খং যাচিতুং ৰোহারিকেন পুট্ঠেন সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং কপ্পিযক্কমং ৰত্তুং আরামিকাদীহি চ অড্ডং কারাপেতুং ৰট্টতি এৰ. ৰিহারৰত্থাদিকপ্পিযঅড্ডং পন ভিক্খুনা সযম্পি কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৬৭৯) আগতো.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ৬৮১) ‘‘গীৰাতি কেৰলং গীৰা এৰ হোতি, ন পারাজিকং. কারাপেত্ৰা দাতব্বাতি এত্থ সচে আৰুধভণ্ডং হোতি, তস্স ধারা ন কারাপেতব্বা, অঞ্ঞেন পন আকারেন সঞ্ঞাপেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
উচ্চারাদিছড্ডনকথা
২০. উচ্চারাদিছড্ডনকথাযং অট্ঠমে উচ্চারাদিছড্ডনে ‘‘উচ্চারাদিভাৰো, অনপলোকনং, ৰল়ঞ্জনট্ঠানং, তিরোকুট্টপাকারতা, ছড্ডনং ৰা ছড্ডাপনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি, নৰমে হরিতূপরি ছড্ডনে সব্বেসন্তি ভিক্খুস্স ভিক্খুনিযা চ. ইধ খেত্তপালকা আরামাদিগোপকা চ সামিকা এৰা’’তি এত্তকমেৰ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৮৩০) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৮৩০) পন ‘‘অট্ঠমে ৰল়ঞ্জিযমানতিরোকুট্টাদিতা, অনপলোকেত্ৰা উচ্চারাদীনং ছড্ডনাদীতি দ্ৰে অঙ্গানি. নৰমে ‘মত্থকচ্ছিন্ননাল়িকেরম্পী’তি ৰুত্তত্তা হরিতূপরি ছড্ডনমেৰ পটিক্খিত্তং. তেনাহ ‘অনিক্খিত্তবীজেসূ’তিআদি. যত্থ চ ছড্ডেতুং ৰট্টতি, তত্থ হরিতে ৰচ্চাদিং কাতুম্পি ৰট্টতি এৰ. সব্বেসন্তি ভিক্খুভিক্খুনীন’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ৮৩২) পন ‘‘সামিকে অপলোকেত্ৰাৰ ছড্ডেতীতি কত্থচি পোত্থকে নত্থি, কত্থচি অত্থি, অত্থিভাৰোৰ সেয্যো কিরিযাকিরিযত্তা সিক্খাপদস্স. ইধ খেত্তপালকা আরামাদিগোপকা চ সামিকা এৰ. ‘সঙ্ঘস্স খেত্তে আরামে চ তত্থ কচৰরং ন ছড্ডেতব্বন্তি কতিকা চে নত্থি, ভিক্খুস্স ছড্ডেতুং ৰট্টতি সঙ্ঘপরিযাপন্নত্তা, ন ভিক্খুনীনং. তাসম্পি ভিক্খুনিসঙ্ঘসন্তকে ৰুত্তনযেন ৰট্টতি, ন তত্থ ভিক্খুস্স. এৰং সন্তেপি সারুপ্পৰসেনেৰ কাতব্বন্তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
ভিক্খুৰিভঙ্গে পন সেখিযৰণ্ণনাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৫১) ‘‘অসঞ্চিচ্চাতি পটিচ্ছন্নট্ঠানং গচ্ছন্তস্স সহসা উচ্চারো ৰা পস্সাৰো ৰা নিক্খমতি, অসঞ্চিচ্চকতো নাম, অনাপত্তি. ন হরিতেতি এত্থ যম্পি জীৰরুক্খস্স মূলং পথৰিযং দিস্সমানং গচ্ছতি, সাখা ৰা ভূমিলগ্গা গচ্ছতি, সব্বং হরিতসঙ্খাতমেৰ, খন্ধে নিসীদিত্ৰা অপ্পহরিতট্ঠানে পাতেতুং ৰট্টতি. অপ্পহরিতট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৰ সহসা নিক্খমতি, গিলানট্ঠানে ঠিতো হোতি, ৰট্টতি. অপ্পহরিতে কতোতি অপ্পহরিতং অলভন্তেন তিণণ্ডুপকং ৰা পলালণ্ডুপকং ৰা ঠপেত্ৰা কতোপি পচ্ছা হরিতং ওত্থরতি, ৰট্টতিযেৰ. ‘খেল়েন চেত্থ সিঙ্ঘাণিকাপি সঙ্গহিতা’তি মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং. ন উদকেতি এতং পরিভোগউদকমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ৰচ্চকুটিসমউদ্দাদিউদকেসু পন অপরিভোগেসু অনাপত্তি. দেৰে ৰস্সন্তে সমন্ততো উদকোঘো হোতি, অনুদকট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৰ নিক্খমতি, ৰট্টতি. মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং এতাদিসে কালে অনুদকট্ঠানং অলভন্তেন কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তস্সং ৰণ্ণনাযং ৰিমতিৰিনোদনিযঞ্চ (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৬৫২) ‘‘খেল়েন চেত্থ সিঙ্ঘাণিকাপি সঙ্গহিতাতি এত্থ উদকগণ্ডুসকং কত্ৰা উচ্ছুকচৰরাদিঞ্চ মুখেনেৰ হরিতুং উদকেসু ছড্ডেতুং ৰট্টতীতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
ইমস্মিং ঠানে পণ্ডিতেহি ৰিচারেতব্বং অত্থি – ‘‘ৰচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসু পন অপরিভোগেসু অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, এৰং সন্তে নদীজাতস্সরাদীসু আপত্তি ৰা অনাপত্তি ৰাতি. তত্থ সমুদ্দাদীতি আদি-সদ্দেন নদীজাতস্সরাপি সঙ্গহিতাৰ, তস্মা অনাপত্তীতি চে? ন চেৰং দট্ঠব্বং. যদি হি সমুদ্দাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন নদীজাতস্সরাপি সঙ্গহিতা, এৰং সতি টীকাচরিযা ৰদেয্যুং, ন পন ৰদন্তি, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘ৰচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসূ’’তি এত্তকমেৰ ৰদেয্য, তথা পন অৰত্ৰা ‘‘অপরিভোগেসূ’’তি হেতুমন্তৰিসেসনপদম্পি গহিতং. তেন ঞাযতি ‘‘আদিসদ্দেন অপরিভোগানি চন্দনিকাদিউদকানি এৰ গহিতানি, ন পরিভোগানি নদীজাতস্সরাদিউদকানী’’তি. তেন চ ৰচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকানি অপরিভোগত্তা অনাপত্তিকরানি হোন্তি, নদীজাতস্সরাদিউদকানি পন পরিভোগত্তা আপত্তিকরানীতি. কথং পন ‘‘অপরিভোগেসূ’’তি ইমস্স পদস্স হেতুমন্তপদভাৰো জানিতব্বোতি? যুত্তিতো আগমতো চ. কথং যুত্তিতো? ‘‘ৰচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকানি পরিভোগানিপি সন্তি, অপরিভোগানিপী’’তি অব্যভিচারিযভাৰতো. ব্যভিচারে হি সম্ভৰে এৰ সতি ৰিসেসনং সাত্থকং সিযা. কথং আগমতো? ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন ৰিনযৰিনিচ্ছযে (ৰি. ৰি. ১৯৫৪) ‘‘তেসং অপরিভোগত্তা’’তি. তস্মা আদি-সদ্দেন অপরিভোগানিযেৰ উদকানি গহিতানি, ন পরিভোগানি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাযং ‘‘ৰচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন সব্বং অপরিভোগজলং সঙ্গয্হতি, তেনেৰ তেসং অপরিভোগত্তমেৰ কারণমাহা’’তি, তস্মা মনুস্সানং পরিভোগেসু নদীজাতস্সরতল়াকপোক্খরণিযাদিউদকেসু উচ্চারপস্সাৰাদিকরণং ন ৰট্টতীতি জানিতব্বমেতং. ‘‘দেৰে ৰস্সন্তে সমন্ততো উদকোঘো হোতি, অনুদকট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৰ নিক্খমতি, ৰট্টতি. মহাপচ্চরিযং ৰুত্তং এতাদিসে কালে অনুদকট্ঠানং অলভন্তেন কাতুং ৰট্টতীতি ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা মহন্তেসু নদীজাতস্সরাদীসু নাৰাদীহি গতকালে তাদিসে কারণে সতি ‘‘তীরং উপনেহী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উপনেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠানে উদকেপি কাতুং ৰট্টতি, অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথানুলোমতো ৰিঞ্ঞাযতি, উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং.
নহানেরুক্খাদিঘংসনকথা
২১. নহানে রুক্খাদিঘংসনন্তি এত্থ অট্ঠপদাকারেনাতি অট্ঠপদফলকাকারেন, জূতফলকসদিসন্তি ৰুত্তং হোতি. মল্লকমূলকসণ্ঠানেনাতি খেল়মল্লকমূলসণ্ঠানেন. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৪৩) পন ‘‘অট্ঠপদাকারেনাতি জূতফলকে অট্ঠগব্ভরাজিআকারেন. মল্লকমূলসণ্ঠানেনাতি খেল়মল্লকমূলসণ্ঠানেন. ইদঞ্চ ৰট্টাধারকং সন্ধায ৰুত্তং. কণ্টকে উট্ঠাপেত্ৰা কতৰট্টকপালস্সেতং অধিৰচনং. পুথুপাণিকন্তি মুট্ঠিং অকত্ৰা ৰিকসিতহত্থতলেহি পিট্ঠিপরিকম্মং ৰুচ্চতি. এতমেৰ সন্ধায হত্থপরিকম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ২৪৪) পন ‘‘পুথুপাণিনা কত্তব্বং কম্মং পুথুপাণিকম্ম’’ন্তি ৰুত্তং.
এৰং পাল়িঅনুসারেনেৰ নহানে কত্তব্বাকত্তব্বং দস্সেত্ৰা ইদানি নহানতিত্থে নহাযন্তানং ভিক্খূনং নহানৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পনেত্থ নহানৰত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পস্সন্তানং অপ্পসাদাৰহনতো, গিহিপুরিসানং কম্মং ৰিযাতি গরহিতব্বভাৰতো চ ৰুত্তং ‘‘যত্থ ৰা তত্থ ৰা…পে… ন ওতরিতব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেসু সম্মুখীভূতেসু অনুদকসাটকেন নহাযিতুং দুক্করত্তা ‘‘সব্বদিসা পন ওলোকেত্ৰা ৰিৰিত্তভাৰং ঞত্ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰম্পি খাণুগুম্বলতাদীহি পটিচ্ছন্নাপি হুত্ৰা তিট্ঠেয্যুন্তি আহ ‘‘খাণু…পে… উক্কাসিত্ৰা’’তি. উদ্ধংমুখেন চীৰরাপনযনং হরাযিতব্বং সিযাতি ৰুত্তং ‘‘অৰকুজ্জ…পে… অপনেত্ৰা’’তি. ততো কাযবন্ধনট্ঠপনৰত্তমাহ ‘‘কাযবন্ধন’’ন্ত্যাদিনা. ততো উদকসাটিকায সতি তং নিৰাসেত্ৰা ওতরিতব্বং সিযা, তায অসতিযা কিং কাতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সচে’’তিআদি. তত্থ পুব্বে ‘‘ঠিতকেনেৰ ন ওতরিতব্ব’’ন্তি অহিরিকাকারস্স পটিসিদ্ধত্তা ইধ হিরিমন্তাকারং দস্সেতি উদকন্তে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা নিৰাসনং মোচেত্ৰাতি. উণ্ণট্ঠানে, সমট্ঠানে ৰা পসারিতে সতি ৰা তেন অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যাতি আহ ‘‘সচে নিন্নট্ঠান’’ন্তিআদি.
ওতরন্তেন কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছং সন্ধায ‘‘ওতরন্তেন সণিক’’ন্ত্যাদি. তত্থ পুব্বে ‘‘ৰেগেন ন ওতরিতব্ব’’ন্তি পটিসিদ্ধানুরূপমাহ ‘‘সণিক’’ন্তি. অতিগম্ভীরং গচ্ছন্তো উদকোঘতরঙ্গৰাতাদীহি পহরন্তো চলিতকাযো সিযা, অতিউত্তানে নিসীদন্তো অপ্পটিচ্ছন্নকাযো সিযাতি ৰুত্তং ‘‘নাভিপ্পমাণমত্তং ওতরিত্ৰা’’তি. অত্তনো হত্থৰিকারাদীহি ৰীচিং উট্ঠাপেন্তো, সদ্দঞ্চ করোন্তো উদ্ধটচপলভাৰো সিযাতি ৰুত্তং ‘‘ৰীচিং অনুট্ঠপেন্তেন সদ্দং অকরোন্তেন নিৰত্তিত্ৰা’’তি. নিৰত্তিত্ৰা কিং কাতব্বন্তি আহ আগতদিসাভিমুখেন নিমুজ্জিতব্ব’’ন্তি, অভিমুখেন হুত্ৰাতি পাঠসেসো. ইদানি তপ্ফলং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্ত্যাদিমাহ. ততো উম্মুজ্জন্তেন কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছাযমাহ ‘‘উম্মুজ্জন্তেনপী’’তিআদি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. চীৰরং পারুপিত্ৰাৰ ঠাতব্বং, কস্মাতি চে? ন তাৰ কাযতো উদকং ওতরতি, তস্মা থোকং কালং উত্তরাসঙ্গং চীৰরং উভোহি হত্থেহি অন্তে গহেত্ৰা পুরতো কত্ৰা ঠাতব্বং. ততো কাযস্স সুক্খভাৰং ঞত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা যথারুচি গন্তব্বন্তি.
ৰলিকাদিকথা
২২. ৰলিকাদিকথাযং ‘‘মুত্তোলম্বকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুণ্ডলাদিং সঙ্গণ্হাতি. পলম্বকসুত্তন্তি যঞ্ঞোপচিতাকারেন ওলম্বকসুত্ত’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৪৫). ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৪৫) পন ‘‘মুত্তোলম্বকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুণ্ডলাদিং সঙ্গণ্হাতি. পলম্বকসুত্তন্তি ব্রাহ্মণানং যঞ্ঞোপচিতসুত্তাদিআকারং ৰুচ্চতি. ৰলযন্তি হত্থপাদৰলয’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ২৪৫) পন ‘‘কণ্ণতো নিক্খন্তমুত্তোলম্বকাদীনং কুণ্ডলাদীনন্তি লিখিতং. ‘কাযূর’ন্তি পাল়িপাঠো. ‘কেযূরাদীনী’তি আচরিযেনুদ্ধট’’ন্তি ৰুত্তং.
দীঘকেসকথা
২৩. দীঘকেসকথাযং সারত্থদীপনিযং ন কিঞ্চি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৪৬) পন ‘‘দ্ৰঙ্গুলেতি উপযোগবহুৰচনং, দ্ৰঙ্গুলপ্পমাণং অতিক্কামেতুং ন ৰট্টতীতি অত্থো. এত্থ চ দুমাসস্স ৰা দ্ৰঙ্গুলস্স ৰা অতিক্কন্তভাৰং অজানন্তস্সপি কেসমস্সুগণনায অচিত্তকাপত্তিযো হোন্তীতি ৰদন্তি. কোচ্ছেনাতি উসীরহীরাদীনি বন্ধিত্ৰা সমকং ছিন্দিত্ৰা গহিতকোচ্ছেন. চিক্কলেনাতি সিলেসযুত্ততেলেন. উণ্হাভিতত্তরজসিরানম্পীতি উণ্হাভিতত্তানং রজোকিণ্ণসিরানং. অদ্দহত্থেনাতি অল্লহত্থেনা’’তি ৰুত্তং.
উপরি পন পাল়িযং (চূল়ৰ. ২৭৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মস্সুং কপ্পাপেন্তি. মস্সুং ৰড্ঢাপেন্তি. গোলোমিকং কারাপেন্তি. চতুরস্সকং কারাপেন্তি. পরিমুখং কারাপেন্তি. অড্ঢদুকং কারাপেন্তি. দাঠিকং ঠপেন্তি. সম্বাধে লোমং সংহরাপেন্তি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি ‘সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – ন, ভিক্খৰে, মস্সু কপ্পাপেতব্বং. ন মস্সু ৰড্ঢাপেতব্বং. ন গোলোমিকং কারাপেতব্বং. ন চতুরস্সকং কারাপেতব্বং. ন পরিমুখং কারাপেতব্বং. ন অড্ঢদুকং কারাপেতব্বং. ন দাঠিকা ঠপেতব্বা. ন সম্বাধে লোমং সংহরাপেতব্বং, যো সংহরাপেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি আগতং. অট্ঠকথাযম্পি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৭৫) ‘‘মস্সুং কপ্পাপেন্তীতি কত্তরিযা মস্সুং ছেদাপেন্তি. মস্সুং ৰড্ঢাপেন্তীতি মস্সুং দীঘং কারেন্তি. গোলোমিকন্তি হনুকম্হি দীঘং কত্ৰা ঠপিতং এল়কমস্সু ৰুচ্চতি. চতুরস্সকন্তি চতুকোণং. পরিমুখন্তি উদরে লোমসংহরণং. অড্ঢদুকন্তি উদরে লোমরাজিট্ঠপনং. আপত্তি দুক্কটস্সাতি মস্সুকপ্পাপনাদীসু সব্বত্থ আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং.
পুন পাল়িযং (চূল়ৰ. ২৭৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ সক্খরিকাযপি মধুসিত্থকেনপি নাসিকালোমং গাহাপেন্তি, নাসিকা দুক্খা হোন্তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, সণ্ডাসন্তি. তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ পলিতং গাহাপেন্তি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি ‘সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – ন, ভিক্খৰে, পলিতং গাহাপেতব্বং, যো গাহাপেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি আগতং. ‘‘সক্খরাদীহি নাসিকালোমগ্গাহাপনে আপত্তি নত্থি, অনুরক্খণত্থং পন সণ্ডাসো অনুঞ্ঞাতো’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ‘‘ন, ভিক্খৰে, পলিতং গাহাপেতব্বন্তি এত্থ ভমুকায ৰা নলাটে ৰা দাঠিকায ৰা উগ্গন্ত্ৰা বীভচ্ছং ঠিতং, তাদিসং লোমং পলিতং ৰা অপলিতং ৰা গাহাপেতুং ৰট্টতী’’তি চ ৰুত্তং.
আদাসাদিকথা
২৪. আদাসাদিকথাযং আদাসো নাম মণ্ডনপকতিকানং মনুস্সানং অত্তনো মুখচ্ছাযাদস্সনত্থং কংসলোহাদীহি কতো ভণ্ডৰিসেসো. উদকপত্তো নাম উদকট্ঠপনকো পাতিসরাৰাদিকো ভাজনৰিসেসো. কংসপত্তাদীনীতি আদাসভাৰেন অকতানি পরিসুদ্ধভাৰেন আলোককরানি ৰত্থূনি. আদি-সদ্দেন সুৰণ্ণরজতজাতিফলিকাদযো সঙ্গণ্হাতি, কঞ্জিযাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন দ্রৰজাতিকানি তেলমধুখীরাদীনি. আবাধপচ্চযাতি অত্তনো মুখে উপ্পন্নৰণপচ্চযা. তেনাহ ‘‘সঞ্ছৰি নু খো মে ৰণো’’তিআদি. আযুং সঙ্খরোতীতি আযুসঙ্খারো. কো সো? অত্তভাৰো, তং আযুসঙ্খারং, তং ওলোকেন্তো কেনাকারেন ওলোকেয্যাতি পুচ্ছাযমাহ ‘‘জিণ্ণো নু খোম্হি নোতি এৰ’’ন্তি. তস্সত্থো – মম অত্তভাৰো জিণ্ণো নু খো ৰা, নো জিণ্ণো নু খো ৰাতি এৰং ইমিনা মনসিকারেন কম্মট্ঠানসীসেন ওলোকেতুং ৰট্টতি. ‘‘সোভতি নু খো মে অত্তভাৰো, নো ৰা’’তি এৰং পৰত্তেন অত্তসিনেহৰসেন ওলোকেতুং ন ৰট্টতীতি.