৩১. চোদনাদিৰিনিচ্ছযকথা
২৩০. এৰং গরুভণ্ডৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি চোদনাদিৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘চোদনাদিৰিনিচ্ছযোতি এত্থ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চোদীযতে চোদনা, দোসারোপনন্তি অত্থো. আদি-সদ্দেন সারণাদযো সঙ্গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হেতং কম্মক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৪, ৫) ‘‘চোদেত্ৰা কতং হোতি, সারেত্ৰা কতং হোতি, আপত্তিং রোপেত্ৰা কতং হোতী’’তি. ‘‘চোদেতুং পন কো লভতি, কো ন লভতী’’তি ইদং অনুদ্ধংসনাধিপ্পাযং ৰিনাপি চোদনালক্খণং দস্সেতুং ৰুত্তং. সীলসম্পন্নোতি ইদং দুস্সীলস্স ৰচনং অপ্পমাণন্তি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. ভিক্খুনীনং পন ভিক্খুং চোদেতুং অনিস্সরত্তা ‘ভিক্খুনিমেৰা’তি ৰুত্তং. সতিপি ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু অনিস্সরভাৰে তাহি কতচোদনাপি চোদনারহত্তা চোদনাযেৰাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পঞ্চপি সহধম্মিকা লভন্তী’’তি ৰুত্তং. ভিক্খুস্স সুত্ৰা চোদেতীতিআদিনা চোদকো যেসং সুত্ৰা চোদেতি, তেসম্পি ৰচনং পমাণমেৰাতি সম্পটিচ্ছিতত্তা তেসং চোদনাপি রুহতেৰাতি দস্সেতুং ‘‘থেরো সুত্তং নিদস্সেসী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৩৮৬) পন ‘‘অমূলকচোদনাপসঙ্গেন সমূলকচোদনালক্খণাদিং দস্সেতুং ‘চোদেতুং পন কো লভতি, কো ন লভতী’তিআদি আরদ্ধং. ‘ভিক্খুস্স সুত্ৰা চোদেতী’তিআদিসুত্তং যস্মা যে চোদকস্স অঞ্ঞেসং ৰিপত্তিং পকাসেন্তি, তেপি তস্মিং খণে চোদকভাৰে ঠত্ৰাৰ পকাসেন্তি, তেসঞ্চ ৰচনং গহেত্ৰা ইতরোপি যস্মা চোদেতুঞ্চ অসম্পটিচ্ছন্তং তেহি তিত্থিযসাৰকপরিযোসানেহি পঠমচোদকেহি সম্পটিচ্ছাপেতুঞ্চ লভতি, তস্মা ইধ সাধকভাৰেন উদ্ধটন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
গরুকানং দ্ৰিন্নন্তি পারাজিকসঙ্ঘাদিসেসানং. অৰসেসানন্তি থুল্লচ্চযাদীনং পঞ্চন্নং আপত্তীনং. মিচ্ছাদিট্ঠি নাম ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা দসৰত্থুকা দিট্ঠি. ‘‘অন্তৰা লোকো অনন্তৰা লোকো’’তিআদিকা অন্তং গণ্হাপকদিট্ঠি অন্তগ্গাহিকা নাম. আজীৰহেতু পঞ্ঞত্তানং ছন্নন্তি আজীৰহেতুপি আপজ্জিতব্বানং উত্তরিমনুস্সধম্মে পারাজিকং, সঞ্চরিত্তে সঙ্ঘাদিসেসো, ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, সো অরহা’’তি পরিযাযেন থুল্লচ্চযং, ভিক্খুস্স পণীতভোজনৰিঞ্ঞত্তিযা পাচিত্তিযং, ভিক্খুনিযা পণীতভোজনৰিঞ্ঞত্তিযা পাটিদেসনীযং, সূপোদনৰিঞ্ঞত্তিযা দুক্কটন্তি ইমেসং পরিৰারে (পরি. ২৮৭) ৰুত্তানং ছন্নং. ন হেতা আপত্তিযো আজীৰহেতু এৰ পঞ্ঞত্তা সঞ্চরিত্তাদীনং অঞ্ঞথাপি আপজ্জিতব্বতো. আজীৰহেতুপি এতাসং আপজ্জনং সন্ধায এৰং ৰুত্তং, আজীৰহেতুপি পঞ্ঞত্তানন্তি অত্থো. দিট্ঠিৰিপত্তিআজীৰৰিপত্তীহি চোদেন্তোপি তম্মূলিকায আপত্তিযা এৰ চোদেতি.
‘‘কস্মা মং ন ৰন্দসী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘অস্সমণোসি, অসক্যপুত্তিযোসী’’তি অৰন্দনকারণস্স ৰুত্তত্তা অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নো ন ৰন্দিতব্বোতি ৰদন্তি. চোদেতুকামতায এৰ অৰন্দিত্ৰা অত্তনা ৰত্তব্বস্স ৰুত্তমত্থং ঠপেত্ৰা অৰন্দিযভাৰে তং কারণং ন হোতীতি চূল়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নস্স অৰন্দিযেসু অৰুত্তত্তা তেন সদ্ধিং সযন্তস্স সহসেয্যাপত্তিযা অভাৰতো, তস্স চ পটিগ্গহণস্স রুহনতো তদেৰ যুত্ততরন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. কিঞ্চাপি যাৰ সো ভিক্খুভাৰং পটিজানাতি, তাৰ ৰন্দিতব্বো, যদা পন ‘‘অস্সমণোম্হী’’তি পটিজানাতি, তদা ন ৰন্দিতব্বোতি অযমেত্থ ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স হি ভিক্খুভাৰং পটিজানন্তস্সেৰ ভিক্খুভাৰো, ন ততো পরং. ভিক্খুভাৰং অপ্পটিজানন্তো হি অনুপসম্পন্নপক্খং ভজতি. যস্মা আমিসং দেন্তো অত্তনো ইচ্ছিতট্ঠানেযেৰ দেতি, তস্মা পটিপাটিযা নিসিন্নানং যাগুভত্তাদীনি দেন্তেন একস্স চোদেতুকামতায অদিন্নেপি চোদনা নাম ন হোতীতি আহ ‘‘ন তাৰ তা চোদনা হোতী’’তি.
২৩১. চোদেতব্বোতি চুদিতো, চুদিতো এৰ চুদিতকো, অপরাধৰন্তো পুগ্গলো. চোদেতীতি চোদকো, অপরাধপকাসকো. চুদিতকো চ চোদকো চ চুদিতকচোদকা. উব্বাহিকাযাতি উব্বহন্তি ৰিযোজেন্তি এতায অলজ্জীনং তজ্জনিং ৰা কলহং ৰাতি উব্বাহিকা, সঙ্ঘসম্মুতি, তায. ৰিনিচ্ছিননং নাম তায সম্মতভিক্খূহি ৰিনিচ্ছিননমেৰ. অলজ্জুস্সন্নায হি পরিসায সমথক্খন্ধকে আগতেহি দসহঙ্গেহি সমন্নাগতা দ্ৰে তযো ভিক্খূ তত্থেৰ ৰুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায সম্মন্নিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং সমথক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ২৩১-২৩২) –
‘‘তেহি চে, ভিক্খৰে, ভিক্খূহি তস্মিং অধিকরণে ৰিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৰ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, এৰরূপং অধিকরণং উব্বাহিকায ৰূপসমেতুং. দসহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু উব্বাহিকায সম্মন্নিতব্বো, সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি, তথারূপস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা, উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৰিত্থারেন স্ৰাগতানি হোন্তি সুৰিভত্তানি সুপ্পৰত্তীনি সুৰিনিচ্ছিতানি সুত্তসো অনুব্যঞ্জনসো, ৰিনযে খো পন ছেকো হোতি অসংহীরো, পটিবলো হোতি উভো অত্থপচ্চত্থিকে অস্সাসেতুং সঞ্ঞাপেতুং নিজ্ঝাপেতুং পেক্খেতুং পস্সিতুং পসাদেতুং, অধিকরণসমুপ্পাদৰূপসমকুসলো হোতি, অধিকরণং জানাতি, অধিকরণসমুদযং জানাতি, অধিকরণনিরোধং জানাতি, অধিকরণনিরোধগামিনিপটিপদং জানাতি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, ইমেহি দসহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং উব্বাহিকায সম্মন্নিতুং.
‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, সম্মন্নিতব্বো. পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৰা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অম্হাকং ইমস্মিং অধিকরণে ৰিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৰ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামঞ্চ ইত্থন্নামঞ্চ ভিক্খুং সম্মন্নেয্য উব্বাহিকায ইমং অধিকরণং ৰূপসমেতুং, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অম্হাকং ইমস্মিং অধিকরণে ৰিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৰ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. সঙ্ঘো ইত্থন্নামঞ্চ ইত্থন্নামঞ্চ ভিক্খুং সম্মন্নতি উব্বাহিকায ইমং অধিকরণং ৰূপসমেতুং. যস্সাযস্মতো খমতি ইত্থন্নামস্স চ ইত্থন্নামস্স চ ভিক্খুনো সম্মুতি উব্বাহিকায ইমং অধিকরণং ৰূপসমেতুং, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো চ ইত্থন্নামো চ ভিক্খু উব্বাহিকায ইমং অধিকরণং ৰূপসমেতুং, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি.
তেহি চ সম্মতেহি ৰিসুং ৰা নিসীদিত্ৰা তস্সা এৰ ৰা পরিসায ‘‘অঞ্ঞেহি ন কিঞ্চি কথেতব্ব’’ন্তি সাৰেত্ৰা তং অধিকরণং ৰিনিচ্ছিতব্বং. তুম্হাকন্তি চুদিতকচোদকে সন্ধায ৰুত্তং.
‘‘কিম্হীতি কিস্মিং ৰত্থুস্মিং. কিম্হি নম্পি ন জানাসীতি কিম্হি নন্তি ৰচনম্পি ন জানাসি. নাস্স অনুযোগো দাতব্বোতি নাস্স পুচ্ছা পটিপুচ্ছা দাতব্বা’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৩৮৬) পন – কিম্হীতি কিস্মিং ৰত্থুস্মিং, কতরৰিপত্তিযন্তি অত্থো. কিম্হি নং নামাতি ইদং ‘‘কতরায ৰিপত্তিযা এতং চোদেসী’’তি যায কাযচি ৰিঞ্ঞাযমানায ভাসায ৰুত্তেপি চোদকস্স ৰিনযে অপকতঞ্ঞুতায ‘‘সীলাচারদিট্ঠিআজীৰৰিপত্তীসু কতরাযাতি মং পুচ্ছতী’’তি ৰিঞ্ঞাতুং অসক্কোন্তস্স পুচ্ছা, ন পন ‘‘কিম্হী’’তিআদিপদত্থমত্তং অজানন্তস্স. ন হি অনুৰিজ্জকো চোদকং বালং অপরিচিতভাসায ‘‘কিম্হি ন’’ন্তি পুচ্ছতি. কিম্হি নম্পি ন জানাসীতি ইদম্পি ৰচনমত্তং সন্ধায ৰুত্তং ন হোতি. ‘‘কতরৰিপত্তিযা’’তি ৰুত্তে ‘‘অসুকায ৰিপত্তিযা’’তি ৰত্তুম্পি ‘‘ন জানাসী’’তি ৰচনস্স অধিপ্পাযমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘নাস্স অনুযোগো দাতব্বো’’তি.
‘‘তস্স নযো দাতব্বো’’তি তস্সাতি বালস্স লজ্জিস্স. ‘‘তস্স নযো দাতব্বো’’তি ৰত্ৰা চ ‘‘কিম্হি নং চোদেসীতি সীলৰিপত্তিযা’’তিআদি অধিপ্পাযপ্পকাসনমেৰ নযদানং ৰুত্তং, ন পন কিম্হি-নং-পদানংপরিযাযমত্তদস্সনং. ন হি বালো ‘‘কতরৰিপত্তিযং নং চোদেসী’’তি ইমস্স ৰচনস্স অত্থে ঞাতেপি ৰিপত্তিপ্পভেদং, অত্তনা চোদিযমানং ৰিপত্তিসরূপঞ্চ জানিতুং সক্কোতি, তস্মা তেনেৰ অজাননেন অলজ্জী অপসাদেতব্বো. কিম্হি নন্তি ইদম্পি উপলক্খণমত্তং. অঞ্ঞেন ৰা যেন কেনচি আকারেন অৰিঞ্ঞুতং পকাসেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতব্বোৰ. ‘‘দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তিআদিৰচনতো ‘‘অলজ্জীনিগ্গহত্থায…পে… পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. এহিতীতি এতি, হি-কারো এত্থ আগমো দট্ঠব্বো, আগমিস্সতীতি অত্থো. দিট্ঠসন্তানেনাতি দিট্ঠনিযামেন. অলজ্জিস্স পটিঞ্ঞায এৰ কাতব্বন্তি ৰচনপটিৰচনক্কমেনেৰ দোসে আৰিভূতেপি অলজ্জিস্স ‘‘অসুদ্ধো অহ’’ন্তি দোসসম্পটিচ্ছনপটিঞ্ঞায এৰ আপত্তিযা কাতব্বন্তি অত্থো. কেচি পন ‘‘অলজ্জিস্স এতং নত্থীতি সুদ্ধপটিঞ্ঞায এৰ অনাপত্তিযা কাতব্বন্তি অযমেত্থ অত্থো সঙ্গহিতো’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং অনুৰিজ্জকস্সেৰ নিরত্থকত্তাপত্তিতো, চোদকেনেৰ অলজ্জিপটিঞ্ঞায ঠাতব্বতো. দোসোপগমপটিঞ্ঞা এৰ হি ইধ পটিঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা, তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘এতম্পি নত্থি, এতম্পি নত্থীতি পটিঞ্ঞং ন দেতী’’তিআদি.
তদত্থদীপনত্থন্তি অলজ্জিস্স দোসে আৰিভূতেপি তস্স দোসোপগমপটিঞ্ঞায এৰ কাতব্বতাদীপনত্থং. ৰিৰাদৰত্থুসঙ্খাতে অত্থে পচ্চত্থিকা অত্থপচ্চত্থিকা. সঞ্ঞং দত্ৰাতি তেসং কথাপচ্ছেদত্থং অভিমুখকরণত্থঞ্চ সদ্দং কত্ৰা. ৰিনিচ্ছিনিতুং অননুচ্ছৰিকোতি অসুদ্ধোতি সঞ্ঞায চোদকপক্খে পৰিট্ঠত্তা অনুৰিজ্জকভাৰতো বহিভূতত্তা অনুৰিজ্জিতুং অসক্কুণেয্যত্তং সন্ধায ৰুত্তং. সন্দেহে এৰ হি সতি অনুৰিজ্জিতুং সক্কা, অসুদ্ধলদ্ধিযা পন সতি চুদিতকেন ৰুত্তং সব্বং অসচ্চতোপি পটিভাতি, কথং তত্থ অনুৰিজ্জনা সিযাতি.
তথা নাসিতকোৰ ভৰিস্সতীতি ইমিনা ৰিনিচ্ছযম্পি অদত্ৰা সঙ্ঘতো ৰিযোজনং নাম লিঙ্গনাসনা ৰিয অযম্পি একো নাসনপ্পকারোতি দস্সেতি. একসম্ভোগপরিভোগাতি ইদং অত্তনো সন্তিকা তেসং ৰিমোচনত্থং ৰুত্তং, ন পন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্ভোগে যোজনত্থং.
ৰিরদ্ধং হোতীতি সঞ্চিচ্চ আপত্তিং আপন্নো হোতি. আদিতো পট্ঠায অলজ্জী নাম নত্থীতি ইদং ‘‘পক্খানং অনুরক্খণত্থায পটিঞ্ঞং ন দেতী’’তি ইমস্স অলজ্জীলক্খণসম্ভৰস্স করণৰচনং. পটিচ্ছাদিতকালতো পট্ঠায অলজ্জী নাম এৰ, পুরিমো লজ্জিভাৰো ন রক্খতীতি অত্থো. পটিঞ্ঞং ন দেতীতি ‘‘সচে মযা কতদোসং ৰক্খামি, ময্হং অনুৰত্তকা ভিজ্জিস্সন্তী’’তি পটিঞ্ঞং ন দেতি. ঠানে ন তিট্ঠতীতি লজ্জিট্ঠানে ন তিট্ঠতি, কাযৰাচাসু ৰীতিক্কমো হোতি এৰাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৰিনিচ্ছযো ন দাতব্বো’’তি, পুব্বে পক্খিকানং পটিঞ্ঞায ৰূপসমিতস্সপি অধিকরণস্স দুৰূপসন্ততায অযম্পি তথা নাসিতকোৰ ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো.
২৩২. অদিন্নাদানৰত্থুং ৰিনিচ্ছিনন্তেন পঞ্চৰীসতি অৰহারা সাধুকং সল্লক্খেতব্বাতি এত্থ পঞ্চৰীসতি অৰহারা নাম পঞ্চ পঞ্চকানি, তত্থ পঞ্চ পঞ্চকানি নাম নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৰহারপঞ্চকন্তি. তথা হি ৰুত্তং কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা) ‘‘তে পন অৰহারা পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৰা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা’’তিআদি. তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকএকভণ্ডপঞ্চকানি পদভাজনে (পারা. ৯২) ৰুত্তানং ‘‘আদিযেয্য, হরেয্য, অৰহরেয্য, ইরিযাপথং ৰিকোপেয্য, ঠানা চাৰেয্যা’’তি ইমেসং পদানং ৰসেন লব্ভন্তি. তথা হি ৰুত্তং পোরাণেহি –
‘‘আদিযন্তো হরন্তোৰ;
হরন্তো ইরিযাপথং;
ৰিকোপেন্তো তথা ঠানা;
চাৰেন্তোপি পরাজিকো’’তি.
তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকং সৰিঞ্ঞাণকঅৰিঞ্ঞাণকৰসেন দট্ঠব্বং, ইতরং সৰিঞ্ঞাণকৰসেনেৰ. কথং? আদিযেয্যাতি আরামং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, আপত্তি পারাজিকস্স. হরেয্যাতি অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হরন্তো সীসে ভারং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওরোপেতি, পারাজিকং. অৰহরেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৰুচ্চমানো ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণতি, দুক্কটং. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, পারাজিকং. ইরিযাপথং ৰিকোপেয্যাতি ‘‘সহভণ্ডহারকং নেস্সামী’’তি পঠমং পাদং অতিক্কামেতি, থুল্লচ্চযং. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, পারাজিকং. ঠানা চাৰেয্যাতি থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. ঠানা চাৰেতি, পারাজিকং. এৰং তাৰ নানাভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং. সস্সামিকস্স পন দাসস্স ৰা তিরচ্ছানগতস্স ৰা যথাৰুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহরণ অৰহরণ ইরিযাপথৰিকোপন ঠানাচাৰনৰসেন একভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং. তেনাহু পোরাণা –
‘‘তত্থ নানেকভণ্ডানং, পঞ্চকানং ৰসা পন;
আদিযনাদিপঞ্চকা, দুৰিধাতি উদীরিতা’’তি.
কতমং সাহত্থিকপঞ্চকং? সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুরনিক্খেপোতি. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘সাহত্থাণত্তিকো চেৰ, নিস্সগ্গিযোত্থসাধকো;
ধুরনিক্খেপকো চাতি, ইদং সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি.
তত্থ সাহত্থিকো নাম পরস্স ভণ্ডং সহত্থা অৰহরতি. আণত্তিকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৰহরা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. নিস্সগ্গিযো নাম সুঙ্কঘাতপরিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৰা বহি পাতনং. অত্থসাধকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোসি, তদা তং অৰহরা’’তি আণাপেতি. তত্থ সচে পরো অনন্তরাযিকো হুত্ৰা তং অৰহরতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং. পরস্স ৰা পন তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকং তেলং অৰস্সং পিৰনকানি উপাহনাদীনি পক্খিপতি, হত্থতো মুত্তমত্তেযেৰ পারাজিকং. ধুরনিক্খেপো পন আরামাভিযোগউপনিক্খিত্তভণ্ডৰসেন ৰেদিতব্বো. তাৰকালিকভণ্ডদেয্যানি অদেন্তস্সপি এসেৰ নযোতি ইদং সাহত্থিকপঞ্চকং.
কতমং পুব্বপযোগপঞ্চকং? পুব্বপযোগো সহপযোগো সংৰিদাৰহারো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তেন ৰুত্তং –
‘‘পুব্বসহপযোগো চ, সংৰিদাহরণং তথা;
সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তং, ইদং সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি.
তত্থ আণত্তিৰসেন পুব্বপযোগো ৰেদিতব্বো. ঠানাচাৰনৰসেন, খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৰা খেত্তাদিগ্গহণৰসেন চ সহপযোগো ৰেদিতব্বো. সংৰিদাৰহারো নাম ‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৰহরিস্সামা’’তি সংৰিদহিত্ৰা সম্মন্তযিত্ৰা অৰহরণং. এৰং সংৰিদহিত্ৰা গতেসু হি একেনপি তস্মিং ভণ্ডে ঠানা চাৰিতে সব্বেসং অৰহারো হোতি. সঙ্কেতকম্মং নাম সঞ্জাননকম্মং. সচে হি পুরেভত্তাদীসু যং কিঞ্চি কালং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘অসুকস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি ৰুত্তো সঙ্কেততো অপচ্ছা অপুরে তং অৰহরতি, সঙ্কেতকারকস্স সঙ্কেতকরণক্খণেযেৰ অৰহারো. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিখণনাদিনিমিত্তকরণং. সচে হি এৰং কতনিমিত্ততো অপচ্ছা অপুরে ‘‘যং অৰহরা’’তি ৰুত্তো, তং অৰহরতি, নিমিত্তকারকস্স নিমিত্তক্খণেযেৰ অৰহারোতি ইদং পুব্বপযোগপঞ্চকং.
কতমং থেয্যাৰহারপঞ্চকং? থেয্যাৰহারো পসয্হাৰহারো পরিকপ্পাৰহারো পটিচ্ছন্নাৰহারো কুসাৰহারোতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘থেয্যা পসয্হা পরিকপ্পা, পটিচ্ছন্না কুসা তথা;
অৰহারা ইমে পঞ্চ, থেয্যাৰহারপঞ্চক’’ন্তি.
তত্থ যো সন্ধিচ্ছেদাদীনি কত্ৰা অদিস্সমানো অৰহরতি, কূটতুলাকূটমানকূটকহাপণাদীহি ৰা ৰঞ্চেত্ৰা গণ্হাতি, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো থেয্যাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. যো পন পসয্হ বলক্কারেন পরেসং সন্তকং গণ্হাতি গামঘাতকাদযো ৰিয, অত্তনো পত্তবলিতো ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিকং গণ্হাতি রাজভটাদযো ৰিয, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো পসয্হাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. পরিকপ্পেত্ৰা গহণং পন পরিকপ্পাৰহারো নাম.
সো ভণ্ডোকাসস্স ৰসেন দুৰিধো. তত্রাযং ভণ্ডপরিকপ্পো – সাটকত্থিকো অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামি. সচে সুত্তং, ন গণ্হিস্সামী’’তি পরিকপ্পেত্ৰা অন্ধকারে পসিব্বকং গণ্হাতি. তত্র চে সাটকো হোতি, উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং. সুত্তঞ্চে হোতি, রক্খতি. বহি নীহরিত্ৰা মুঞ্চিত্ৰা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰা পুন আহরিত্ৰা ঠপেতি, রক্খতিযেৰ. ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰাপি যং লদ্ধং, তং গহেতব্বন্তি গচ্ছতি, পদৰারেন কারেতব্বো. ভূমিযং ঠপেত্ৰা গণ্হাতি, উদ্ধারে পারাজিকং. ‘‘চোরো চোরো’’তি অনুবন্ধো ছড্ডেত্ৰা পলাযতি, রক্খতি. সামিকা দিস্ৰা গণ্হন্তি, রক্খতিযেৰ. অঞ্ঞো চে গণ্হাতি, ভণ্ডদেয্যং. সামিকেসু নিৰত্তন্তেসু সযং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায ‘‘পগেৰেতং মযা গহিতং, মম দানি সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তস্সপি ভণ্ডদেয্যমেৰ. তত্থ য্ৰাযং ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ভণ্ডপরিকপ্পো নাম. ওকাসপরিকপ্পো পন এৰং ৰেদিতব্বো – একচ্চো পন পরপরিৰেণাদীনি পৰিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যভণ্ডং দিস্ৰা গব্ভদ্ৰারপমুখহেট্ঠা পাসাদদ্ৰারকোট্ঠকরুক্খমূলাদিৰসেন পরিচ্ছেদং কত্ৰা ‘‘সচে মং এত্থন্তরে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৰা ৰিচরন্তো ৰিয দস্সামি. নো চে পস্সিস্সন্তি, হরিস্সামী’’তি পরিকপ্পেতি, তস্স তং আদায পরিকপ্পিতপরিচ্ছেদং অতিক্কন্তমত্তে অৰহারো হোতি. ইতি য্ৰাযং ৰুত্তনযেনেৰ পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ওকাসপরিকপ্পো নাম. এৰমিমেসং দ্ৰিন্নং পরিকপ্পানং ৰসেন পরিকপ্পেত্ৰা গণ্হতো অৰহারো পরিকপ্পাৰহারোতি ৰেদিতব্বো.
পটিচ্ছাদেত্ৰা পন অৰহরণং পটিচ্ছন্নাৰহারো. সো এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু উয্যানাদীসু পরেসং ওমুঞ্চিত্ৰা ঠপিতং অঙ্গুলিমুদ্দিকাদিং দিস্ৰা ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেতি, তস্স এত্তাৰতা উদ্ধারো নত্থীতি ন তাৰ অৰহারো হোতি. যদা পন সামিকা ৰিচিনন্তা অপস্সিত্ৰা ‘‘স্ৰে জানিস্সামা’’তি সালযাৰ গতা হোন্তি, অথস্স তং উদ্ধরতো উদ্ধারে অৰহারো. ‘‘পটিচ্ছন্নকালেযেৰ এতং মম সন্তক’’ন্তি সকসঞ্ঞায ৰা ‘‘গতাদানি তে, ছড্ডিতভণ্ডং ইদ’’ন্তি পংসুকূলসঞ্ঞায ৰা গণ্হন্তস্স পন ভণ্ডদেয্যং. তেসু দুতিযততিযদিৰসে আগন্ত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা অদিস্ৰা ধুরনিক্খেপং কত্ৰা গতেসুপি গহিতং ভণ্ডদেয্যমেৰ. পচ্ছা ঞত্ৰা চোদিযমানস্স অদদতো সামিকানং ধুরনিক্খেপে অৰহারো হোতি. কস্মা? যস্মা তস্স পযোগেন তেহি ন দিট্ঠং. যো পন তথারূপং ভণ্ডং যথাঠানে ঠিতংযেৰ অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা থেয্যচিত্তো পাদেন অক্কমিত্ৰা কদ্দমে ৰা ৰালিকায ৰা পৰেসেতি, তস্স পৰেসিতমত্তেযেৰ অৰহারো.
কুসং সঙ্কামেত্ৰা পন অৰহরণং কুসাৰহারো নাম. সোপি এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু ৰিলীৰমযং ৰা তালপণ্ণমযং ৰা কতসঞ্ঞাণং যং কিঞ্চি কুসং পাতেত্ৰা চীৰরে ভাজিযমানে অত্তনো কোট্ঠাসস্স সমীপে ঠিতং সমগ্ঘতরং ৰা মহগ্ঘতরং ৰা সমসমং ৰা অগ্ঘেন পরস্স কোট্ঠাসং হরিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পরস্স কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধরতি, রক্খতি তাৰ. পরস্স কোট্ঠাসে পাতিতে রক্খতেৰ. যদা পন তস্মিং পতিতে পরস্স কোট্ঠাসতো পরস্স কুসং উদ্ধরতি, উদ্ধটমত্তে অৰহারো. সচে পঠমতরং পরস্স কোট্ঠাসতো কুসং উদ্ধরতি, অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধারে রক্খতি, পাতনেপি রক্খতি. অত্তনো কোট্ঠাসতো পন অত্তনো কুসং উদ্ধরতো উদ্ধারেযেৰ রক্খতি, তং উদ্ধরিত্ৰা পরকোট্ঠাসে পাতেন্তস্স হত্থতো মুত্তমত্তে অৰহারো হোতি, অযং কুসাৰহারো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকতো (পারা. অট্ঠ. ১.৯২) গহেতব্বো.
তুলযিত্ৰাতি উপপরিক্খিত্ৰা.
সামীচীতি ৰত্তং, আপত্তি পন নত্থীতি অধিপ্পাযো.
মহাজনসম্মদ্দোতি মহাজনসঙ্খোভো. ভট্ঠে জনকাযেতি অপগতে জনকাযে. ‘‘ইদঞ্চ কাসাৰং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা এতস্সেৰ ভিক্খুনো দেহী’’তি কিং কারণা এৰমাহ? চীৰরস্সামিকেন ধুরনিক্খেপো কতো, তস্মা তস্স অদিন্নং গহেতুং ন ৰট্টতি. অৰহারকোপি ৰিপ্পটিসারস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায চীৰরস্সামিকং পরিযেসন্তো ৰিচরতি ‘‘দস্সামী’’তি, চীৰরস্সামিকেন চ ‘‘মমেত’’ন্তি ৰুত্তে এতেনপি অৰহারকেন আলযো পরিচ্চত্তো, তস্মা এৰমাহ. যদি এৰং চীৰরস্সামিকোযেৰ ‘‘অত্তনো সন্তকং গণ্হাহী’’তি কস্মা ন ৰুত্তোতি? উভিন্নং কুক্কুচ্চৰিনোদনত্থং. কথং? অৰহারকস্স ‘‘মযা সহত্থেন ন দিন্নং, ভণ্ডদেয্যমেত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জেয্য, ইতরস্স ‘‘মযা পঠমং ধুরনিক্খেপং কত্ৰা পচ্ছা অদিন্নং গহিত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জেয্যাতি.
সমগ্ঘন্তি অপ্পগ্ঘং.
দারুঅত্থং ফরতীতি দারূহি কত্তব্বকিচ্চং সাধেতি. মযি সন্তেতিআদি সব্বং রঞ্ঞা পসাদেন ৰুত্তং, থেরেন পন ‘‘অননুচ্ছৰিকং কত’’ন্তি ন মঞ্ঞিতব্বং.
একদিৰসং দন্তকট্ঠচ্ছেদনাদিনা যা অযং অগ্ঘহানি ৰুত্তা, সা ভণ্ডস্সামিনা কিণিত্ৰা গহিতমেৰ সন্ধায ৰুত্তা. সব্বং পনেতং অট্ঠকথাচরিযপ্পমাণেন গহেতব্বং. পাসাণঞ্চ সক্খরঞ্চ পাসাণসক্খরং.
‘‘ধারেয্য অত্থং ৰিচক্খণো’’তি ইমস্সেৰ ৰিৰরণং ‘‘আপত্তিং ৰা অনাপত্তিং ৰা’’তিআদি. ‘‘সিক্খাপদং সমং তেনা’’তি ইতো পুব্বে একা গাথা –
‘‘দুতিযং অদুতিযেন, যং জিনেন পকাসিতং;
পরাজিতকিলেসেন, পারাজিকপদং ইধা’’তি.
তায সদ্ধিং ঘটেত্ৰা অদুতিযেন পরাজিতকিলেসেন জিনেন দুতিযং যং ইদং পারাজিকপদং পকাসিতং, ইধ তেন সমং অনেকনযৰোকিণ্ণং গম্ভীরত্থৰিনিচ্ছযং অঞ্ঞং কিঞ্চি সিক্খাপদং ন ৰিজ্জতীতি যোজনা. তত্থ পরাজিতকিলেসেনাতি সন্তানে পুন অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনে চতূহি মগ্গঞাণেহি সহ ৰাসনায সমুচ্ছিন্নসব্বকিলেসেন. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৫৯) পন ‘‘পরাজিতকিলেসেনাতি ৰিজিতকিলেসেন, নিকিলেসেনাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে.
তেনাতি তেন দুতিযপারাজিকসিক্খাপদেন. অত্থো নাম পাল়িঅত্থো. ৰিনিচ্ছযো নাম পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো. অত্থো চ ৰিনিচ্ছযো চ অত্থৰিনিচ্ছযা, তে গম্ভীরা যস্মিন্তি গম্ভীরত্থৰিনিচ্ছযং . ৰত্থুম্হি ওতিণ্ণেতি চোদনাৰসেন ৰা অত্তনাৰ অত্তনো ৰীতিক্কমারোচনৰসেন ৰা সঙ্ঘমজ্ঝে অদিন্নাদানৰত্থুস্মিং ওতিণ্ণে. এত্থাতি ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং. ৰিনিচ্ছযোতি আপত্তানাপত্তিনিযমনং. অৰত্ৰাৰাতি ‘‘ত্ৰং পারাজিকং আপন্নো’’তি অৰত্ৰাৰ. কপ্পিযেপি চ ৰত্থুস্মিন্তি অত্তনা গহেতুং কপ্পিযে মাতুপিতুআদিসন্তকেপি ৰত্থুস্মিং. লহুৰত্তিনোতি থেয্যচিত্তুপ্পাদেন লহুপরিৰত্তিনো. আসীৰিসন্তি সীঘমেৰ সকলসরীরে ফরণসমত্থৰিসং.
২৩৩. পকতিমনুস্সেহি উত্তরিতরানং বুদ্ধাদিউত্তমপুরিসানং অধিগমধম্মোতি উত্তরিমনুস্সধম্মো, তস্স পরেসং আরোচনং উত্তরিমনুস্সধম্মারোচনং. তং ৰিনিচ্ছিনন্তেন ছ ঠানানি সোধেতব্বানীতি যোজনা. তত্থ কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা. কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসপুচ্ছা. কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা. ইদানি তমেৰ ছট্ঠানৰিসোধনং ৰিত্থারেতুমাহ ‘‘সচে হী’’তিআদি. তত্থ এত্তাৰতাতি এত্তকেন ব্যাকরণৰচনমত্তেন ন সক্কারো কাতব্বো. ব্যাকরণঞ্হি একস্স অযাথাৰতোপি হোতীতি. ইমেসু ছসু ঠানেসু সোধনত্থং এৰং ৰত্তব্বোতি যথা নাম জাতরূপপতিরূপকম্পি জাতরূপং ৰিয খাযতীতি জাতরূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং, এৰমেৰ ইদানেৰ ৰুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৰা সোধনত্থং ৰত্তব্বো. ৰিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাপত্তিঞাণদস্সনমগ্গভাৰনাফলসচ্ছিকিরিযাদিং সঙ্গণ্হাতি. পাকটো হোতি অধিগতৰিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৰতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৰ নযো.
সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনা কিলেসা পাকটা হোন্তীতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. কস্সচি হি অত্তনা অধিগতমগ্গৰজ্ঝকিলেসেসু সন্দেহো উপ্পজ্জতিযেৰ মহানামস্স সক্কস্স ৰিয. সো হি সকদাগামী সমানোপি ‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – কো সু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি, দোসধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি, মোহধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৭৫) ভগৰন্তং পুচ্ছি. অযং কির রাজা সকদাগামিমগ্গেন লোভদোসমোহা নিরৰসেসা পহীযন্তীতি সঞ্ঞী অহোসীতি.
যায পটিপদায যস্স অরিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা, উদাহু ন সুদ্ধাতি ৰিচারণৰসেন সোধেতব্বা. ‘‘ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিসম্ভৰতো. অপনেতব্বোতি অত্তনো পটিঞ্ঞায অপনেতব্বো’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.১৯৭-১৯৮). ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.১৯৭) পন ‘‘ন সুজ্ঝতীতি পুচ্ছিযমানো পটিপত্তিক্কমং উল্লঙ্ঘিত্ৰা কথেসি. অপনেতব্বোতি তযা ৰুত্তক্কমেনাযং ধম্মো ন সক্কা অধিগন্তুন্তি অধিগতমানতো অপনেতব্বো’’তি ৰুত্তং. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা সুজ্ঝনাকারং দস্সেতুং ‘‘দীঘরত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থাপি ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৰা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গত্তা ‘‘আকাসে পাণিসমেন চেতসা’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তসদিসং ব্যাকরণং হোতীতি যোজনা. তত্থ ৰুত্তসদিসন্তি তস্স ভিক্খুনো ব্যাকরণং ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তেন সদিসং, সমন্তি অত্থো. খীণাসৰস্স পটিপত্তিসদিসা পটিপত্তি হোতীতি দীঘরত্তং সুৰিক্খম্ভিতকিলেসত্তা, ইদঞ্চ অরহত্তং পটিজানন্তস্স ৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘খীণাসৰস্স নামা’’তিআদি. খীণাসৰস্স নাম…পে… ন হোতীতি পহীনৰিপল্লাসত্তা, জীৰিতনিকন্তিযা চ অভাৰতো ন হোতি, পুথুজ্জনস্স পন অপ্পহীনৰিপল্লাসত্তা জীৰিতনিকন্তিসব্ভাৰতো চ অপ্পমত্তকেনপি হোতি, এৰং সুৰিক্খম্ভিতকিলেসস্স ৰত্তনসেক্খধম্মপটিজাননং ইমিনা ভযুপ্পাদনেন, অম্বিলাদিদস্সনে খেল়ুপ্পাদাদিনা চ ন সক্কা ৰীমংসিতুং, তস্মা তস্স ৰচনেনেৰ তং সদ্ধাতব্বং.
অযং ভিক্খু সম্পন্নৰেয্যাকরণোতি ইদং ন কেৰলং অভাযনকমেৰ সন্ধায ৰুত্তং একচ্চস্স সূরজাতিকস্স পুথুজ্জনস্সপি অভাযনতো, রজ্জনীযারম্মণানং বদরসাল়ৰাদিঅম্বিলমদ্দনাদীনং উপযোজনেপি খেল়ুপ্পাদাদিতণ্হুপ্পত্তিরহিতং সব্বথা সুৰিসোধিতমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
২৩৪. ‘‘নীহরিত্ৰাতি সাসনতো নীহরিত্ৰা’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘নীহরিত্ৰাতি পাল়িতো উদ্ধরিত্ৰা’’তি. তথা হি ‘‘পঞ্চহুপালি, অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তিআদিপাল়িতো (পরি. ৪৪২) সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ নীহরিংসু, ‘‘অনাপত্তি এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহো পরিপুচ্ছাতি ভণতী’’তি এৰমাদিতো আচরিযৰাদং, ‘‘আযস্মা উপালি এৰমাহ ‘অনাপত্তি আৰুসো সুপিনন্তেনা’’তি (পারা. ৭৮) এৰমাদিতো অত্তনোমতিং নীহরিংসু. সা চ থেরস্স অত্তনোমতি সুত্তেন সঙ্গহিতত্তা সুত্তং জাতং, এৰমঞ্ঞাপি সুত্তাদীহি সঙ্গহিতাৰ গহেতব্বা, নেতরাতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা নীহরিত্ৰাতি ৰিভজিত্ৰা, সাট্ঠকথং সকলং ৰিনযপিটকং সুত্তাদীসু চতূসু পদেসেসু পক্খিপিত্ৰা চতুধা ৰিভজিত্ৰা ৰিনযং পকাসেসুং তব্বিনিমুত্তস্স অভাৰাতি অধিপ্পাযো. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৫) ‘‘নীহরিত্ৰাতি এত্থ সাসনতো নীহরিত্ৰাতি অত্থো…পে… তায হি অত্তনোমতিযা থেরো এতদগ্গট্ঠপনং লভতি. অপিচ ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘অনুপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৰা অপঞ্ঞত্তেন ৰা ৰুচ্চমানো…পে… অনাদরিযং করোতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’তি. তত্থ হি পঞ্ঞত্তং নাম সুত্তং, সেসত্তযং অপঞ্ঞত্তং নাম. তেনাযং ‘চতুব্বিধঞ্হি ৰিনযং, মহাথেরা’তি গাথা সুৰুত্তা’’তি ৰুত্তং.
ৰুত্তন্তি মিলিন্দপঞ্হে নাগসেনত্থেরেন ৰুত্তং. পজ্জতে অনেন অত্থোতি পদং, ভগৰতা কণ্ঠাদিৰণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানং আহচ্চ ৰিসেসেত্ৰা ভাসিতং পদং আহচ্চপদং, ভগৰতোযেৰ ৰচনং. তেনাহ ‘‘আহচ্চপদন্তি সুত্তং অধিপ্পেত’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘কণ্ঠাদিৰণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানকরণাদীহি নীহরিত্ৰা অত্তনো ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযাৰ ভাসিতং ৰচনং আহচ্চপদ’’ন্তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৫) পন ‘‘অট্ঠ ৰণ্ণট্ঠানানি আহচ্চ ৰুত্তেন পদনিকাযেনাতি অত্থো, উদাহটেন কণ্ঠোক্কন্তেন পদসমূহেনাতি অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি এৰং অৰিসেসেত্ৰা ‘‘যং ভিক্খৰে মযা ‘ইদং ন কপ্পতী’তি অপ্পটিক্খিত্তং, তঞ্চে অকপ্পিযং অনুলোমেতি, কপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৰো ন কপ্পতী’’তিআদিনা (মহাৰ. ৩০৫) ৰুত্তসামঞ্ঞলক্খণং ইধ রসোতি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘রসোতি সুত্তানুলোম’’ন্তি. রসোতি সারো ‘‘পত্তরসো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬২৮-৬৩০) ৰিয, পটিক্খিত্তানুঞ্ঞাতসুত্তসারোতি অত্থো. রসোতি ৰা লক্খণং পটিৰত্থুকং অনুদ্ধরিত্ৰা লক্খণানুলোমেন ৰুত্তত্তা. রসেনাতি তস্স আহচ্চভাসিতস্স রসেন, ততো উদ্ধটেন ৰিনিচ্ছযেনাতি অত্থো. সুত্তছাযা ৰিয হি সুত্তানুলোমন্তি. ধম্মসঙ্গাহকপভুতিআচরিযপরম্পরতো আনীতা অট্ঠকথাতন্তি ইধ ‘‘আচরিযৰংসো’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘আচরিযৰংসোতি আচরিযৰাদো’’তি, আচরিযৰাদো ‘‘আচরিযৰংসো’’তি ৰুত্তো পাল়িযং ৰুত্তানং আচরিযানং পরম্পরায আভতোৰ পমাণন্তি দস্সনত্থং. অধিপ্পাযোতি কারণোপপত্তিসিদ্ধো উহাপোহনযপৰত্তো পচ্চক্খাদিপমাণপতিরূপকো. অধিপ্পাযোতি এত্থ ‘‘অত্তনোমতী’’তি কেচি অত্থং ৰদন্তি.
ৰিনযপিটকে পাল়ীতি ইধ অধিকারৰসেন ৰুত্তং, সেসপিটকেসুপি সুত্তাদিচতুনযা যথানুরূপং লব্ভন্তেৰ.
‘‘মহাপদেসাতি মহাওকাসা. মহন্তানি ৰিনযস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি, যেসু পতিট্ঠাপিতো ৰিনযো ৰিনিচ্ছিনীযতি অসন্দেহতো, মহন্তানি ৰা কারণানি মহাপদেসা, মহন্তানি ৰিনযৰিনিচ্ছযকারণানীতি ৰুত্তং হোতি. অত্থতো পন ‘যং ভিক্খৰে’তিআদিনা ৰুত্তাসাধিপ্পাযা পাল়িযেৰ মহাপদেসাতি ৰদন্তি. তেনেৰাহ ‘যে ভগৰতা এৰং ৰুত্তা’তিআদি. ইমে চ মহাপদেসা খন্ধকে আগতা, তস্মা তেসং ৰিনিচ্ছযকথা তত্থেৰ আৰি ভৰিস্সতীতি ইধ ন ৰুচ্চতী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘মহাপদেসাতি মহাওকাসা মহাৰিসযা, তে অত্থতো ‘যং ভিক্খৰেতিআদিপাল়িৰসেন অকপ্পিযানুলোমতো কপ্পিযানুলোমতো চ পুগ্গলেহি নযতো তথা তথা গয্হমানা অত্থনযা এৰ. তে হি ভগৰতা সরূপতো অৰুত্তেসুপি পটিক্খিত্তানুলোমেসু অনুঞ্ঞাতানুলোমেসু চ সেসেসু কিচ্চেসু নিৰত্তিপৰত্তিহেতুতায মহাগোচরাতি ‘মহাপদেসা’তি ৰুত্তা, ন পন ‘যং ভিক্খৰে মযা ইদং ন কপ্পতী’তিআদিনা ৰুত্তা সাধিপ্পাযা পাল়িযেৰ তস্সা সুত্তে পৰিট্ঠত্তা. ‘সুত্তানুলোমম্পি সুত্তে ওতারেতব্বং…পে… সুত্তমেৰ বলৰতর’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) হি ৰুত্তং. ন হেসা সাধিপ্পাযা পাল়ি সুত্তে ওতারেতব্বা, ন গহেতব্বা ৰা হোতি. যেনাযং সুত্তানুলোমং সিযা, তস্মা ইমং পাল়িঅধিপ্পাযং নিস্সায পুগ্গলেহি গহিতা যথাৰুত্তঅত্থাৰ সুত্তানুলোমং, তংপকাসকত্তা পন অযং পাল়িপি সুত্তানুলোমন্তি গহেতব্বং. তেনাহ ‘যে ভগৰতা এৰং ৰুত্তা’তিআদি. ‘যং ভিক্খৰে’তিআদিপাল়িনযেন হি পুগ্গলেহি গহিতব্বা যে অকপ্পিযানুলোমাদযো অত্থা ৰুত্তা, তে মহাপদেসাতি অত্থো’’তি ৰুত্তং.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৫) ‘‘পরিৰারট্ঠকথাযং ইধ চ কিঞ্চাপি ‘সুত্তানুলোমং নাম চত্তারো মহাপদেসা’তি ৰুত্তং, অথ খো মহাপদেসনযসিদ্ধং পটিক্খিত্তাপটিক্খিত্তং অনুঞ্ঞাতাননুঞ্ঞাতং কপ্পিযাকপ্পিযন্তি অত্থতো ৰুত্তং হোতি. তত্থ যস্মা ‘ঠানং ওকাসো পদেসোতি কারণৰেৰচনানি ‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৰকাসো’তিআদি সাসনতো, ‘নিগ্গহট্ঠান’ন্তি চ ‘অসন্দিট্ঠিট্ঠান’ন্তি চ ‘অসন্দিট্ঠি চ পন পদেসো’তি চ লোকতো, তস্মা মহাপদেসাতি মহাকারণানীতি অত্থো. কারণং নাম ঞাপকো হেতু ইধাধিপ্পেতং, মহন্তভাৰো পন তেসং মহাৰিসযত্তা মহাভূতানং ৰিয. তে দুৰিধা ৰিনযমহাপদেসা সুত্তন্তিকমহাপদেসা চাতি. তত্থ ৰিনযমহাপদেসা ৰিনযে যোগং গচ্ছন্তি, ইতরে উভযত্থাপি, তেনেৰ পরিৰারে (পরি. ৪৪২) অনুযোগৰত্তে ‘ধম্মং ন জানাতি, ধম্মানুলোমং ন জানাতী’তি’’ ৰুত্তং. তত্থ ধম্মন্তি ঠপেত্ৰা ৰিনযপিটকং অৰসেসং পিটকদ্ৰযং, ধম্মানুলোমন্তি সুত্তন্তিকে চত্তারো মহাপদেসেতিআদি.
যদি সাপি তত্থ তত্থ ভগৰতা পৰত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাৰ অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থৰণ্ণনানুরূপেনেৰ ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা ‘‘আচরিযৰাদো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘আচরিযা ৰদন্তি সংৰণ্ণেন্তি পাল়িং এতেনা’’তি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘আচরিযৰাদো নাম…পে… অট্ঠকথাতন্তী’’তি. তিস্সো হি সঙ্গীতিযো আরুল়্হোযেৰ বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো মহামহিন্দত্থেরেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি সীহল়ভাসায ঠপিতো নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করপরিহরণত্থং. ভগৰতো পকিণ্ণকদেসনাভূতা চ সুত্তানুলোমভূতা চ অট্ঠকথা যস্মা ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি পাল়িৰণ্ণনাক্কমেন সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা, তস্মা আচরিযৰাদোতি ৰুত্তা. এতেন চ অট্ঠকথা সুত্তসুত্তানুলোমেসু অত্থতো সঙ্গয্হতীতি ৰেদিতব্বং. যথা চ এসা, এৰং অত্তনোমতিপি পমাণভূতা. ন হি ভগৰতো ৰচনং ৰচনানুলোমঞ্চ অনিস্সায অগ্গসাৰকাদযোপি অত্তনো ঞাণবলেন সুত্তাভিধম্মৰিনযেসু কিঞ্চি সম্মুতিপরমত্থভূতং অত্থং ৰত্তুং সক্কোন্তি, তস্মা সব্বম্পি ৰচনং সুত্তে সুত্তানুলোমে চ সঙ্গয্হতি. ৰিসুং পন অট্ঠকথাদীনং সঙ্গহিতত্তা তদৰসেসং সুত্তসুত্তানুলোমতো গহেত্ৰা চতুধা ৰিনযো নিদ্দিট্ঠো.
কিঞ্চাপি অত্তনোমতি সুত্তাদীহি সংসন্দিত্ৰাৰ পরিকপ্পীযতি, তথাপি সা ন সুত্তাদীসু ৰিসেসতো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদে মুঞ্চিত্ৰা’’তি. অনুবুদ্ধিযাতি সুত্তাদীনিযেৰ অনুগতবুদ্ধিযা. নযগ্গাহেনাতি সুত্তাদিতো লব্ভমাননযগ্গহণেন. অত্তনোমতিং সামঞ্ঞতো পঠমং দস্সেত্ৰা ইদানি তমেৰ ৰিসেসেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সুত্তন্তাভিধম্মৰিনযট্ঠকথাসূ’’তি ৰচনতো পিটকত্তযস্সপি সাধারণা এসা কথাতি ৰেদিতব্বা. থেরৰাদোতি মহাসুমত্থেরাদীনং গাহো. ইদানি তত্থ পটিপজ্জিতব্বাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘তং পনা’’তিআদি. তত্থ অত্থেনাতি অত্তনা নযতো গহিতেন অত্থেন. পাল়িন্তি অত্তনো গাহস্স নিস্সযভূতং সাট্ঠকথং পাল়িং. পাল়িযাতি তপ্পটিক্খেপত্থং পরেনাভতায সাট্ঠকথায পাল়িযা, অত্তনা গহিতং অত্থং নিস্সায, পাল়িঞ্চ সংসন্দিত্ৰাতি অত্থো. আচরিযৰাদেতি অত্তনা পরেন চ সমুদ্ধটঅট্ঠকথায. ওতারেতব্বাতি ঞাণেন অনুপ্পৰেসেতব্বা. ওতরতি চেৰ সমেতি চাতি অত্তনা উদ্ধটেহি সংসন্দনৰসেন ওতরতি, পরেন উদ্ধটেন সমেতি. সব্বদুব্বলাতি অসব্বঞ্ঞুপুগ্গলস্স দোসৰাসনায যাথাৰতো অত্থসম্পটিপত্তিঅভাৰতো ৰুত্তং.
পমাদপাঠৰসেন আচরিযৰাদস্স সুত্তানুলোমেন অসংসন্দনাপি সিযাতি আহ ‘‘ইতরো ন গহেতব্বো’’তি. সমেন্তমেৰ গহেতব্বন্তি যে সুত্তেন সংসন্দন্তি, এৰরূপাৰ অত্থা মহাপদেসতো উদ্ধরিতব্বাতি দস্সেতি তথা তথা উদ্ধটঅত্থানংযেৰ সুত্তানুলোমত্তা. তেনাহ ‘‘সুত্তানুলোমতো হি সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি. অথ ৰা সুত্তানুলোমস্স সুত্তেকদেসত্তেপি সুত্তে ৰিয ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আহচ্চভাসিতং কিঞ্চি নত্থীতি আহ ‘‘সুত্তা…পে… বলৰতর’’ন্তি. অপ্পটিৰত্তিযন্তি অপ্পটিবাহিযং. কারকসঙ্ঘসদিসন্তি পমাণত্তা সঙ্গীতিকারকসঙ্ঘসদিসং. ‘‘বুদ্ধানং ঠিতকালসদিস’’ন্তি ইমিনা বুদ্ধানংযেৰ কথিতধম্মভাৰং দস্সেতি, ধরমানবুদ্ধসদিসন্তি ৰুত্তং হোতি. সুত্তে হি পটিবাহিতে বুদ্ধোৰ পটিবাহিতো হোতি. ‘‘সকৰাদী সুত্তং গহেত্ৰা কথেতীতি সকৰাদী অত্তনো সুত্তং গহেত্ৰা ৰোহরতি. পরৰাদী সুত্তানুলোমন্তি অঞ্ঞনিকাযৰাদী অত্তনো নিকাযে সুত্তানুলোমং গহেত্ৰা কথেতী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সকৰাদী সুত্তং গহেত্ৰা কথেতীতিআদীসু যো যথাভূতমত্থং গহেত্ৰা কথনসীলো, সো সকৰাদী. সুত্তন্তি সঙ্গীতিত্তযারুল়্হং পাল়িৰচনং. পরৰাদীতি মহাৰিহারৰাসী ৰা হোতু অঞ্ঞনিকাযৰাসী ৰা, যো ৰিপরীততো অত্থং গহেত্ৰা কথনসীলো, সোৰ ইধ ‘পরৰাদী’তি ৰুত্তো. সুত্তানুলোমন্তি সঙ্গীতিত্তযারুল়্হং ৰা অনারুল়্হং ৰা যং কিঞ্চি ৰিপল্লাসতো ৰা ৰঞ্চনায ৰা ‘সঙ্গীতিত্তযাগতমিদ’ন্তি দস্সিযমানং সুত্তানুলোমং. কেচি ‘অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোম’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং সকৰাদীপরৰাদীনং উভিন্নম্পি সঙ্গীতিত্তযারুল়্হসুত্তাদীনমেৰ গহেতব্বতো. তথা হি ৰক্খতি ‘তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হং পাল়িআগতং পঞ্ঞাযতি, গহেতব্ব’ন্তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫). ন হি সকৰাদী অঞ্ঞনিকাযসুত্তাদিং পমাণতো গণ্হাতি. যেন তেসু সুত্তাদীসু দস্সিতেসু তত্থ ঠাতব্বং ভৰেয্য, ৰক্খতি চ ‘পরো তস্স অকপ্পিযভাৰসাধকং সুত্ততো বহুং কারণঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতি…পে… সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অকপ্পিযেযেৰ ঠাতব্ব’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫), তস্মা পরৰাদিনাপি সঙ্গীতিত্তযে অনারুল়্হম্পি অনারুল়্হমিচ্চেৰ দস্সীযতি, কেৰলং তস্স তস্স সুত্তাদিনো সঙ্গীতিত্তযে অনাগতস্স কূটতা, আগতস্স চ ব্যঞ্জনচ্ছাযায অঞ্ঞথা অধিপ্পাযযোজনা চ ৰিসেসা, তত্থ চ যং কূটং, তং অপনীযতি. যং অঞ্ঞথা যোজিতং, তং তস্স ৰিপরীততাদস্সনত্থং তদঞ্ঞেন সুত্তাদিনা সংসন্দনা করীযতি. যো পন পরৰাদিনা গহিতো অধিপ্পাযো সুত্তন্তাদিনা সংসন্দতি, সো সকৰাদিনাপি অত্তনো গাহং ৰিস্সজ্জেত্ৰা গহেতব্বোতি উভিন্নম্পি সঙ্গীতিত্তযাগতমেৰ সুত্তং পমাণন্তি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ কথাৰত্থুপকরণে ‘সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চা’তি, সুত্তসহস্সম্পি অধিপ্পাযগ্গহণনানত্তেন সঙ্গীতিত্তযাগতমেৰ গহিতং, ন নিকাযন্তরে’’তি ৰুত্তং.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৫) পন ‘‘পরৰাদীতি অম্হাকং সমযৰিজাননকো অঞ্ঞনিকাযিকোতি ৰুত্তং. পরৰাদী সুত্তানুলোমন্তি কথং? ‘অঞ্ঞত্র উদকদন্তপোনা’তি সুত্তং সকৰাদিস্স, তদনুলোমতো নাল়িকেরফলস্স উদকম্পি উদকমেৰ হোতীতি পরৰাদী চ.
‘নাল়িকেরস্স যং তোযং, পুরাণং পিত্তৰড্ঢনং;
তমেৰ তরুণং তোযং, পিত্তঘং বলৰড্ঢন’ন্তি. –
এৰং পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ধঞ্ঞফলস্স গতিকত্তা, আহারত্থস্স চ ফরণতো ‘যাৰকালিকমেৰ ত’ন্তি ৰদন্তো পটিক্খিপতী’’তি. খেপং ৰা গরহং ৰা অকত্ৰাতি ‘‘কিং ইমিনা’’তি খেপং পটিক্খেপং ছড্ডনং ৰা ‘‘কিমেস বালো ৰদতি, কিমেস বালো জানাতী’’তি গরহং নিন্দং ৰা অকত্ৰা. সুত্তানুলোমন্তি অত্তনা অৰুত্তং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোমং. ‘‘সুত্তে ওতারেতব্বন্তি সকৰাদিনা সুত্তে ওতারেতব্ব’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫). ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সুত্তে ওতারেতব্বন্তি যস্স সুত্তস্স অনুলোমনতো ইদং সুত্তানুলোমং অকাসি, তস্মিং, তদনুরূপে ৰা অঞ্ঞতরস্মিং সুত্তে অত্তনা গহিতং সুত্তানুলোমং অত্থতো সংসন্দনৰসেন ওতারেতব্বং. ‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেন ইমস্মিং সুত্তে সংসন্দতী’তি সংসন্দেত্ৰা দস্সেতব্বন্তি অত্থো’’তি ৰুত্তং. সুত্তস্মিংযেৰ ঠাতব্বন্তি অত্তনো সুত্তেযেৰ ঠাতব্বং. অযন্তি সকৰাদী. পরোতি পরৰাদী. আচরিযৰাদো সুত্তে ওতারেতব্বোতি যস্স সুত্তস্স সংৰণ্ণনাৰসেন অযং আচরিযৰাদো পৰত্তো, তস্মিং, তাদিসে চ অঞ্ঞস্মিং সুত্তে পুব্বাপরঅত্থসংসন্দনৰসেন ওতারেতব্বং. গারয্হাচরিযৰাদোতি পমাদলিখিতো, ভিন্নলদ্ধিকেহি চ ঠপিতো, এস নযো সব্বত্থ.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৫) পন – পরো আচরিযৰাদন্তি ‘‘সুঙ্কং পরিহরতীতি এত্থ উপচারং ওক্কমিত্ৰা কিঞ্চাপি পরিহরতি, অৰহারো এৰা’’তি অট্ঠকথাৰচনতো ‘‘তথা করোন্তো পারাজিকমাপজ্জতী’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘সুঙ্কং পরিহরতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি সুত্তং তত্থেৰ আগতমহাঅট্ঠকথাৰচনেন সদ্ধিং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতি. তথা করোন্তস্স দুক্কটমেৰাতি. পরো অত্তনোমতিন্তি এত্থ ‘‘পুরেভত্তং পরসন্তকং অৰহরাতি পুরেভত্তমেৰ হরিস্সামীতি ৰাযমন্তস্স পচ্ছাভত্তং হোতি, পুরেভত্তপযোগোৰ সো, তস্মা মূলট্ঠো ন মুচ্চতীতি তুম্হাকং থেরৰাদত্তা মূলট্ঠস্স পারাজিকমেৰা’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘তং সঙ্কেতং পুরে ৰা পচ্ছা ৰা তং ভণ্ডং অৰহরতি, মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি সুত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপতি.
পরো সুত্তন্তি ‘‘অনিযতহেতুধম্মো সম্মত্তনিযতহেতুধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সুত্তং পট্ঠানে লিখিতং দস্সেত্ৰা ‘‘অরিযমগ্গস্স ন নিব্বানমেৰারম্মণ’’ন্তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী আরম্মণত্তিকাদিসুত্তানুলোমেন ওতরতীতি পটিক্খিপতি. সুত্তানুলোমে ওতরন্তংযেৰ হি সুত্তং নাম, নেতরং. তেন ৰুত্তং ‘‘পাল়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তি এত্তকেনপি সিদ্ধে ‘‘তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হং পাল়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তাদিসঞ্হি পমাদলেখন্তি আচরিযো. ‘‘অপ্পমাদো অমতপদং, পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১) ৰচনতো দিন্নভোজনে ভুঞ্জিত্ৰা পরিস্সযানি পরিৰজ্জিত্ৰা সতিং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ৰিহরন্তো নিচ্চো হোতীতি. এৰরূপস্স অত্থস্স আরুল়্হম্পি সুত্তং ন গহেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতী’’তি সিদ্ধেপি ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতি, ন ওতরতি ন সমেতীতি. বাহিরকসুত্তং ৰা’’তি ৰুত্তত্তা অত্তনো সুত্তম্পি অত্থেন অসমেন্তং ন গহেতব্বং. পরো আচরিযৰাদন্তিআদীসু দ্ৰীসু নযেসু পমাদলেখৰসেন তত্থ তত্থ আগতট্ঠকথাৰচনং থেরৰাদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
অথাযং আচরিযৰাদং গহেত্ৰা কথেতি, পরো সুত্তন্তি পরৰাদিনা ‘‘মূলবীজং নাম হলিদ্দি সিঙ্গিৰেরং ৰচা…পে… বীজে বীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰা ভিন্দতি ৰা…পে… আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৯১) তুম্হাকং পাঠত্তা ‘‘হলিদ্দিগণ্ঠিং ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিয’’ন্তি ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানি অত্থি মূলে জাযন্তি, মূলে সঞ্জাযন্তী’’তিআদিং দস্সেত্ৰা তস্স অট্ঠকথাসঙ্খাতেন আচরিযৰাদেন পটিক্খিপতি. ন হি গণ্ঠিম্হি গণ্ঠি জাযতীতি. পরো সুত্তানুলোমন্তি পরৰাদিনা ‘‘অনাপত্তি এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহো’’তি ৰচনস্সানুলোমতো ‘‘অম্হাকং পোরাণভিক্খূ একপাসাদে গব্ভং থকেত্ৰা অনুপসম্পন্নেন সযিতুং ৰট্টতীতি তথা কত্ৰা আগতা, তস্মা অম্হাকং ৰট্টতীতি তুম্হেসু এৰ একচ্চেসু ৰদন্তেসু ‘‘তুম্হাকং ন কিঞ্চি ৰত্তুং সক্কা’’তি ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ উগ্গহিতকানংযেৰ আচরিযানং উগ্গহো পমাণ’’ন্তিআদিঅট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতি. পরো অত্তনোমতিন্তি ‘‘দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা অনাপুচ্ছা সযিতেসু কে মুচ্চন্তী’’তি এত্থ পন দ্ৰেপি জনা মুচ্চন্তি – যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৰা নিপজ্জাপিতোতি তুম্হাকং থেরৰাদত্তা অঞ্ঞে সব্বেপি যথা তথা ৰা নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.
অথ পনাযং অত্তনোমতিং গহেত্ৰা কথেতি, পরো সুত্তন্তি ‘‘আপত্তিং আপজ্জন্তী’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘দিৰা কিলন্তরূপো মঞ্চে নিসিন্নো পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৰাৰ নিদ্দাৰসেন নিপজ্জতি, তস্স অনাপত্তী’’তিআদিঅট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা একভঙ্গেন নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.
অথাযং অত্তনোমতিং গহেত্ৰা কথেতি, পরো সুত্তানুলোমন্তি ‘‘দোমনস্সম্পাহং দেৰানমিন্দ দুৰিধেন ৰদামি সেৰিতব্বম্পি অসেৰিতব্বম্পীতিআদিৰচনেহি (দী. নি. ২.৩৬০) সংসন্দনতো সদারপোসে দোসো তুম্হাকং নত্থি, তেন ৰুত্তং ‘পুত্তদারস্স সঙ্গহো’’তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫) পরৰাদিনা ৰুত্তে ‘‘কিঞ্চাপি সকৰাদী বহুস্সুতো ন হোতি, অথ খো রাগসহিতেনেৰ অকুসলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি পটিক্খিপতি. সেসেসুপি ইমিনা নযেন অঞ্ঞথাপি অনুরূপতো যোজেতব্বং, ইদং সব্বং উপতিস্সত্থেরাদযো আহু. ধম্মসিরিত্থেরো পন ‘‘এত্থ পরোতি ৰুত্তো অঞ্ঞনিকাযিকো, সো পন অত্তনো সুত্তাদীনিযেৰ আহরতি, তানি সকৰাদী অত্তনো সুত্তাদিম্হি ওতারেত্ৰা সচে সমেতি, গণ্হাতি. নো চে, পটিক্খিপতী’’তি ৰদতীতি আগতং.
ননু চ ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমে ওতারেতব্ব’’ন্তিআদি কস্মা ৰুত্তন্তি? নাযং ৰিরোধো, ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি ইদঞ্হি সকমতেযেৰ সুত্তং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি সকমতিপরিযাপন্নমেৰ সুত্তাদিং সন্ধায ‘‘অত্তনোমতি সব্বদুব্বলা, অত্তনোমতিতো আচরিযৰাদো বলৰতরো, আচরিযৰাদতো সুত্তানুলোমং বলৰতরং, সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৰ বলৰতর’’ন্তি চ ৰুত্তং. ইধ পন পরৰাদিনা আনীতং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তং সন্ধায ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতারেতব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং, তস্মা পরৰাদিনা আনীতং সুত্তাদি অত্তনো সুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতীসু ওতারেত্ৰা সমেন্তংযেৰ গহেতব্বং, ইতরং ন গহেতব্বন্তি অযং নযো ইধ ৰুচ্চতীতি ন কোচি পুব্বাপরৰিরোধোতি অযং সারত্থদীপনিযাগতো (সারত্থ. টী. ২.৪৫) নযো. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘যং কিঞ্চি কূটসুত্তং বাহিরকসুত্তাদিৰচনং ন গহেতব্বন্তি দস্সেতুং সুত্তং সুত্তানুলোমে ওতারেতব্বন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
বাহিরকসুত্তন্তি তিস্সো সঙ্গীতিযো অনারুল়্হগুল়্হৰেস্সন্তরাদীনি চ মহাসঙ্ঘিকনিকাযৰাসীনং সুত্তানি. ৰেদল্লাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গুল়্হউম্মগ্গাদিগ্গহণং ৰেদিতব্বং. ইতরং গারয্হসুত্তং ন গহেতব্বং. ‘‘অত্তনোমতিযমেৰ ঠাতব্ব’’ন্তি ইমিনা অঞ্ঞনিকাযতো আনীতসুত্ততোপি সকনিকাযে অত্তনোমতিযেৰ বলৰতরাতি দস্সেতি. ‘‘সকৰাদী সুত্তং গহেত্ৰা কথেতি, পরৰাদী সুত্তমেৰা’’তি এৰমাদিনা সমানজাতিকানং ৰসেন ৰারো ন ৰুত্তো. সুত্তস্স সুত্তেযেৰ ওতারণং ভিন্নং ৰিয হুত্ৰা ন পঞ্ঞাযতি, ৰুত্তনযেনেৰ চ সক্কা যোজেতুন্তি.
ইদানি সকৰাদীপরৰাদীনং কপ্পিযাকপ্পিযাদিভাৰং সন্ধায ৰিৰাদে উপ্পন্নে তত্থ পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৰা কথেতী’’তিআদি. অথ ৰা এৰং সুত্তসুত্তানুলোমাদিমুখেন সামঞ্ঞতো ৰিৰাদং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিসেসতো ৰিৰাদৰত্থুং তব্বিনিচ্ছযমুখেন সুত্তাদিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অথ পনাযং কপ্পিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতারেতব্বন্তি সকৰাদিনা অত্তনোযেৰ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতারেতব্বং. পরো কারণং ন ৰিন্দতীতি পরৰাদী কারণং ন লভতি. সুত্ততো বহুং কারণঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতীতি পরৰাদী অত্তনো সুত্ততো বহুং কারণঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চ আহরিত্ৰা দস্সেতি, ‘‘সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অকপ্পিযেযেৰ ঠাতব্ব’’ন্তি ইমিনা অত্তনো নিকাযে সুত্তাদীনি অলভন্তেন সকৰাদিনা পরৰাদীৰচনেযেৰ ঠাতব্বন্তি ৰদতি. সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চাতি এত্থ চ-কারো ৰিকপ্পনত্থো, তেন আচরিযৰাদাদীনম্পি সঙ্গহো. তেনাহ ‘‘কারণঞ্চ ৰিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতী’’তি. তত্থ কারণন্তি সুত্তাদিনযং নিস্সায অত্তনোমতিযা উদ্ধটং হেতুং. ৰিনিচ্ছযন্তি অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযং.
দ্ৰিন্নম্পি কারণচ্ছাযা দিস্সতীতি সকৰাদীপরৰাদীনং উভিন্নম্পি কপ্পিযাকপ্পিযভাৰসাধকং কারণপতিরূপকচ্ছাযা দিস্সতি. তত্থ কারণচ্ছাযাতি সুত্তাদীসু ‘‘কপ্পিয’’ন্তি গাহস্স, ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গাহস্স চ নিমিত্তভূতেন কিচ্ছেন পটিপাদনীযং অৰিভূতকারণং কারণচ্ছাযা, কারণপতিরূপকন্তি অত্থো. যদি দ্ৰিন্নম্পি কারণচ্ছাযা দিস্সতি, কস্মা অকপ্পিযেযেৰ ঠাতব্বন্তি আহ ‘‘ৰিনযঞ্হি পত্ৰা’’তিআদি. ‘‘ৰিনযং পত্ৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযৰিচারণং আগম্মা’’তি. রুন্ধিতব্বন্তিআদীসু দুব্বিঞ্ঞেয্যৰিনিচ্ছযে কপ্পিযাকপ্পিযভাৰে সতি ‘‘কপ্পিয’’ন্তি গহণং রুন্ধিতব্বং, ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গহণং গাল়্হং কাতব্বং, অপরাপরপ্পৰত্তং কপ্পিযগ্গহণং সোতং পচ্ছিন্দিতব্বং, গরুকভাৰসঙ্খতে অকপ্পিযেযেৰ ঠাতব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা রুন্ধিতব্বন্তি কপ্পিযসঞ্ঞায ৰীতিক্কমকারণং রুন্ধিতব্বং, তংনিৰারণচিত্তং দল়্হতরং কাতব্বং. সোতং পচ্ছিন্দিতব্বন্তি তত্থ ৰীতিক্কমপ্পৰত্তি পচ্ছিন্দিতব্বা. গরুকভাৰেতি অকপ্পিযভাৰেতি অত্থো.
বহূহি সুত্তৰিনিচ্ছযকারণেহীতি বহূহি সুত্তেহি চেৰ ততো আনীতৰিনিচ্ছযকারণেহি চ. অথ ৰা সুত্তেন অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযেন চ লদ্ধকারণেহি. অত্তনো গহণং ন ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি সকৰাদিনা অত্তনো ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গহণং ন ৰিস্সজ্জেতব্বন্তি অত্থো.
ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং নিগমেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যোতি সকৰাদীপরৰাদীসু যো কোচি. কেচি পন ‘‘সকৰাদীসুযেৰ যো কোচি ইধাধিপ্পেতো’’তি ৰদন্তি, এৰং সন্তে ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৰা কথেতী’’তিআদীসু সব্বত্থ উভোপি সকৰাদিনোযেৰ সিযুং হেট্ঠা ৰুত্তস্সেৰ নিগমনৰসেন ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তত্তা, তস্মা তং ন গহেতব্বং. অতিরেককারণং লভতীতি এত্থ সুত্তাদীসু পুরিমং পুরিমং অতিরেককারণং নাম, যো ৰা সুত্তাদীসু চতূসু বহুতরং কারণং লভতি, সো অতিরেককারণং লভতি নাম.
সুট্ঠু পৰত্তি এতস্সাতি, সুট্ঠু পৰত্ততি সীলেনাতি ৰা সুপ্পৰত্তি. তেনাহ ‘‘সুপ্পৰত্তীতি সুট্ঠু পৰত্ত’’ন্তি. ৰাচায উগ্গতং ৰাচুগ্গতং, ৰচসা সুগ্গহিতন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা ৰাচুগ্গতন্তি ৰাচায উগ্গতং, তত্থ নিরন্তরং ঠিতন্তি অত্থো. সুত্ততোতি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘পাল়িতো’’তি. এত্থ চ ‘‘সুত্তং নাম সকলং ৰিনযপিটক’’ন্তি ৰুত্তত্তা পুন সুত্ততোতি তদত্থপটিপাদকং সুত্তাভিধম্মপাল়িৰচনং অধিপ্পেতং. অনুব্যঞ্জনসোতি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘পরিপুচ্ছতো চ অট্ঠকথাতো চা’’তি. পাল়িং অনুগন্ত্ৰা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পকাসনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি হি পরিপুচ্ছা অট্ঠকথা চ ৰুচ্চতি. এত্থ চ অট্ঠকথায ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘পরিপুচ্ছা’’তি থেরৰাদো ৰুত্তো. অথ ৰা পরিপুচ্ছাতি আচরিযস্স সন্তিকা পাল়িযা অত্থসৰনং. অট্ঠকথাতি পাল়িমুত্তকৰিনিচ্ছযো. তদুভযম্পি পাল়িং অনুগন্ত্ৰা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং.
ৰিনযেতি ৰিনযাচারে. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘ৰিনযং অজহন্তো অৰোক্কমন্তো’’তিআদি. তত্থ পতিট্ঠানং নাম সঞ্চিচ্চ আপত্তিযা অনাপজ্জনাদিনা হোতীতি আহ ‘‘লজ্জিভাৰেন পতিট্ঠিতো’’তি, তেন লজ্জী হোতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযধরস্স লক্খণে ৰত্তব্বে কিং ইমিনা লজ্জিভাৰেনাতি আহ ‘‘অলজ্জী হী’’তিআদি. তত্থ বহুস্সুতোপীতি ইমিনা পঠমলক্খণসমন্নাগমং দস্সেতি. লাভগরুকতাযাতি ইমিনা ৰিনযে ঠিততায অভাৰে পঠমলক্খণযোগা কিচ্চকরো ন হোতি, অথ খো অকিচ্চকরো অনত্থকরো এৰাতি দস্সেতি. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগে পৰত্তকলহস্সেতং অধিৰচনং সঙ্ঘরাজীতি. কুক্কুচ্চকোতি অণুমত্তেসুপি ৰজ্জেসু ভযদস্সনৰসেন কুক্কুচ্চং উপ্পাদেন্তো. তন্তিং অৰিসংৰাদেত্ৰাতি পাল়িং অঞ্ঞথা অকত্ৰা. অৰোক্কমন্তোতি অনতিক্কমন্তো.
ৰিত্থুনতীতি অত্থং অদিস্ৰা নিত্থুনতি, ৰিত্থম্ভতি ৰা. ৰিপ্ফন্দতীতি কম্পতি. সন্তিট্ঠিতুং ন সক্কোতীতি একস্মিংযেৰ অত্থে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘যং যং পরেন ৰুচ্চতি, তং তং অনুজানাতী’’তি. সকৰাদং ছড্ডেত্ৰা পরৰাদং গণ্হাতীতি ‘‘উচ্ছুম্হি কসটং যাৰজীৰিকং, রসো সত্তাহকালিকো, তদুভযৰিনিমুত্তো চ উচ্ছু নাম ৰিসুং নত্থি, তস্মা উচ্ছুপি ৰিকালে ৰট্টতী’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে তম্পি গণ্হাতি. একেকলোমন্তি পলিতং সন্ধায ৰুত্তং. যম্হীতি যস্মিং পুগ্গলে. পরিক্খযং পরিযাদানন্তি অত্থতো একং.
আচরিযপরম্পরাতি আচরিযানং ৰিনিচ্ছযপরম্পরা. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘অত্তনোমতিং পহায…পে… যথা আচরিযো চ আচরিযাচরিযো চ পাল়িঞ্চ পরিপুচ্ছঞ্চ ৰদন্তি, তথা ঞাতুং ৰট্টতী’’তি. ন হি আচরিযানং নামমত্ততো পরম্পরজাননে পযোজনং অত্থি. পুব্বাপরানুসন্ধিতোতি পুব্বৰচনস্স অপরৰচনেন সহ অত্থসম্বন্ধজাননতো. অত্থতোতি সদ্দত্থপিণ্ডত্থঅধিপ্পেতত্থাদিতো. কারণতোতি তদত্থুপপত্তিতো. আচরিযপরম্পরন্তি ইমস্সেৰ ৰেৰচনং ‘‘থেরৰাদঙ্গ’’ন্তি, থেরপটিপাটিন্তি অত্থো. দ্ৰে তযো পরিৰট্টাতি দ্ৰে তযো পরম্পরা.
ইমেহি চ পন তীহি লক্খণেহীতি এত্থ পঠমেন লক্খণেন ৰিনযস্স সুট্ঠু উগ্গহিতভাৰো ৰুত্তো, দুতিযেন তত্থ লজ্জিভাৰেন চেৰ অচলতায চ সুপ্পতিট্ঠিততা, ততিযেন পাল়িঅট্ঠকথাসু সরূপেন অনাগতানম্পি তদনুলোমতো আচরিযেহি দিন্ননযতো ৰিনিচ্ছিনিতুং সমত্থতা. ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিন্তি চোদনাৰসেন ৰীতিক্কমৰত্থুস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে ওতিণ্ণে. চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৰুত্তে ৰত্তব্বেতি এৰং ওতিণ্ণৰত্থুং নিস্সায চোদকেন ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদিনা, চুদিতকেন ‘‘অত্থী’’তিআদিনা চ যং ৰত্তব্বং, তস্মিং ৰত্তব্বে ৰুত্তেতি অত্থো. ৰত্থু ওলোকেতব্বন্তি তস্স তস্স সিক্খাপদস্স ৰত্থু ওলোকেতব্বং. ‘‘তিণেন ৰা পণ্ণেন ৰা…পে… যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হিদং নিস্সগ্গিযে অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স (পারা. ৫১৭) ৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং.
থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতাপত্তীনং মাতিকায অনাগতত্তা ‘‘পঞ্চন্নং আপত্তীনং অঞ্ঞতর’’ন্তি ৰুত্তং. তিকদুক্কটন্তি ‘‘অনুপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী উজ্ঝাযতি খীযতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা (পাচি. ১০৬) আগতং তিকদুক্কটং. অঞ্ঞতরং ৰা আপত্তিন্তি ‘‘কালে ৰিকালসঞ্ঞী, আপত্তি দুক্কটস্স, কালে ৰেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকং (পাচি. ২৫০) দুকদুক্কটং সন্ধায ৰুত্তং.
অন্তরাপত্তিন্তি এত্থ তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আগতৰত্থুৰীতিক্কমং ৰিনা অঞ্ঞস্মিং ৰত্থুৰীতিক্কমে নিদানতো পভুতি ৰিনীতৰত্থুপরিযোসানা অন্তরন্তরা ৰুত্তা আপত্তি. ইধ পন ‘‘ৰত্থুং ওলোকেতী’’তি ৰিসুং গহিতত্তা তদৰসেসা অন্তরাপত্তীতি গহিতা. পটিলাতং উক্খিপতীতি ইদম্পি ৰিসিব্বনসিক্খাপদে (পাচি. ৩৫০) আগতং, তত্থ ডয্হমানং অলাতং অগ্গিকপালাদিতো বহি পতিতং অৰিজ্ঝাতমেৰ পটিউক্খিপতি, পুন যথাঠানে ঠপেতীতি অত্থো. ৰিজ্ঝাতং পন পটিক্খিপন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ.
অনাপত্তিন্তি এত্থ অন্তরন্তরা ৰুত্তা অনাপত্তিপি অত্থি, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খৰে, ইদ্ধিমস্স ইদ্ধিৰিসযে’’তিআদি ৰিয সাপি সঙ্গয্হতি. সিক্খাপদন্তরেসূতি ৰিনীতৰত্থুং অন্তোকত্ৰা একেকস্মিং সিক্খাপদন্তরে.
পারাজিকাপত্তীতি ন ৰত্তব্বন্তি ইদং আপন্নপুগ্গলেন লজ্জিধম্মে ঠত্ৰা যথাভূতং আৰিকরণেপি দুব্বিনিচ্ছযং অদিন্নাদানাদিং সন্ধায ৰুত্তং. যং পন মেথুনাদীসু ৰিজাননং, তং ৰত্তব্বমেৰ. তেনাহ ‘‘মেথুনধম্মৰীতিক্কমো হী’’তিআদি. যো পন অলজ্জিতায পটিঞ্ঞং অদত্ৰা ৰিক্খেপং করোতি, তস্স আপত্তি ন সক্কা ওল়ারিকাপি ৰিনিচ্ছিনিতুং. যাৰ সো যথাভূতং নাৰিকরোতি, সঙ্ঘস্স চ আপত্তিসন্দেহো ন ৰিগচ্ছতি, তাৰ নাসিতকোৰ ভৰিস্সতি. সুখুমাতি অত্তনোপি দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰস্স লহুপরিৰত্তিনো চিত্তস্স সীঘপরিৰত্তিতায ৰুত্তং. সুখুমাতি ৰা চিত্তপরিৰত্তিযা সুখুমতায সুখুমা. তেনাহ ‘‘চিত্তলহুকা’’তি, চিত্তং ৰিয লহুকাতি অত্থো. অথ ৰা চিত্তং লহু সীঘপরিৰত্তি এতেসন্তি চিত্তলহুকা. তেতি তে ৰীতিক্কমে. তংৰত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনউস্সৰিগ্গহৰীতিক্কমা ৰত্থু অধিট্ঠানং কারণমেতস্সাতি তংৰত্থুকং.
যং আচরিযো ভণতি, তং করোহীতিআদি সব্বং লজ্জীপেসলং কুক্কুচ্চকমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. যো যাথাৰতো পকাসেত্ৰা সুদ্ধিমেৰ গৰেসতি, তেনপি. পারাজিকোসীতি ন ৰত্তব্বোতি অনাপত্তিকোটিযাপি সঙ্কিযমানত্তা ৰুত্তং. তেনেৰ ‘‘পারাজিকচ্ছাযা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সীলানি সোধেত্ৰাতি যংৰত্থুকং কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং, তং অমনসিকরিত্ৰা অৰসেসসীলানি সোধেত্ৰা’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সীলানি সোধেত্ৰাতি যস্মিং ৰীতিক্কমে পারাজিকাসঙ্কা ৰত্ততি, তত্থ পারাজিকাভাৰপক্খং গহেত্ৰা দেসনাৰুট্ঠানগামিনীনং আপত্তীনং সোধনৰসেন সীলানি সোধেত্ৰা’’তি. পাকটভাৰতো সুখৰলঞ্জতায চ ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারং তাৰ মনসি করোহী’’তি ৰুত্তং, উপলক্খণৰসেন ৰা. অঞ্ঞস্মিং কম্মট্ঠানে কতপরিচযেন তমেৰ মনসি কাতব্বং. যং কিঞ্চি ৰা অভিরুচিতং মনসি কাতুং ৰট্টতেৰ. কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তরন্তরা খণ্ডং অদস্সেত্ৰা চিত্তেন সদ্ধিং আরম্মণভাৰেন চিরকালং ঘটযতি. সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি.
সচে কতপারাজিকৰীতিক্কমো ভৰেয্য, তস্স সতিপি অসরিতুকামতায ৰিপ্পটিসারৰত্থুৰসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৰিন্দতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি. কম্মট্ঠানং ন ঘটযতীতি চিত্তক্খোভাদিবহুলস্স সুদ্ধসীলস্সপি চিত্তং ন সমাধিযতি, তং ইধ পারাজিকমূলন্তি ন গহেতব্বং. কতপাপমূলকেন ৰিপ্পটিসারেনেৰেত্থ চিত্তস্স অসমাধিযনং সন্ধায ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ৰিপ্পটিসারগ্গিনা’’তিআদি. অত্তনাতি চিত্তেন করণভূতেন পুগ্গলো কত্তা জানাতি, পচ্চত্তে ৰা করণৰচনং, অত্তা সযং জানাতীতি অত্থো. অঞ্ঞা চ দেৰতা জানন্তীতি আরক্খদেৰতাহি অঞ্ঞা পরচিত্তৰিদুনিযো দেৰতা জানন্তি.
ইমস্মিং ঠানে পণ্ডিতেহি ৰিচারেতব্বং কারণং অত্থি. কথং? ইদানি একচ্চে ৰিনযধরা পঠমপারাজিকৰিসযে ৰত্থুম্হি ওতিণ্ণে ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা চোদিযমানে চুদিতকং ভিক্খুং পুচ্ছিত্ৰা পটিঞ্ঞায অদীযমানায তং ভিক্খুং সুসানে এককমেৰ সযাপেন্তি, এৰং সযাপিযমানো সো ভিক্খু সচে ভযসন্তাসৰিরহিতো সব্বরত্তিং তস্মিং সুসানে সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা সক্কোতি, তং ‘‘পরিসুদ্ধো এসো’’তি ৰিনিচ্ছিনন্তি. সচে পন ভযসন্তাসপ্পত্তো সব্বরত্তিং সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ন সক্কোতি, তং ‘‘অসুদ্ধো’’তি ৰিনিচ্ছিনন্তি, তং অযুত্তং ৰিয দিস্সতি. কস্মাতি চে? অট্ঠকথায ৰিরুদ্ধোতি, অট্ঠকথাযং দুতিযততিযপারাজিকৰিসযে এৰ তথারূপো ৰিচারো ৰুত্তো, ন পঠমচতউত্থপারাজিকৰিসযে. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘মেথুনধম্মৰীতিক্কমো হি উত্তরিমনুস্সধম্মৰীতিক্কমো চ ওল়ারিকো, অদিন্নাদানমনুস্সৰিগ্গহৰীতিক্কমা পন সুখুমা চিত্তলহুকা, তে সুখুমেনেৰ আপজ্জতি, সুখুমেন রক্খতি, তস্মা ৰিসেসেন তংৰত্থুকং কুক্কুচ্চং পুচ্ছিযমানো’’তি. টীকাযঞ্চ (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ৰুত্তং ‘‘তংৰত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনুস্সৰিগ্গহৰীতিক্কমা ৰত্থু অধিট্ঠানং কারণমেতস্সাতি তংৰত্থুক’’ন্তি, ইদম্পি একং কারণং.
তত্থাপি অঞ্ঞে পণ্ডিতেপি ৰিনিচ্ছিনাপেত্ৰা তেসম্পি পারাজিকচ্ছাযাদিস্সনেযেৰ তথা ৰিনিচ্ছযো কাতব্বো, ন সুদ্ধভাৰদিস্সনে. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘আপত্তীতি অৰত্ৰা ‘সচস্স আচরিযো ধরতি…পে… অথ দহরস্সপি পারাজিকচ্ছাযাৰ উপট্ঠাতি, তেনপি ‘পারাজিকোসী’তি ন ৰত্তব্বো. দুল্লভো হি বুদ্ধুপ্পাদো, ততো দুল্লভতরা পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ, এৰং পন ৰত্তব্ব’’ন্তি, ইদমেকং. নিসীদাপিযমানোপি ৰিৰিত্তোকাসেযেৰ নিসীদাপেতব্বো, ন সুসানে. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘ৰিৰিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসীদিত্ৰা’’তিআদি, ইদমেকং. ৰিৰিত্তোকাসে নিসীদাপিযমানোপি দিৰাযেৰ নিসীদাপেতব্বো, ন রত্তিং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘দিৰসং অতিক্কন্তম্পি ন জানাতি, সো দিৰসাতিক্কমে উপট্ঠানং আগতো এৰং ৰত্তব্বো’’তি, ইদমেকং.
ঈদিসং ৰিধানং সযং আরোচিতে এৰ ৰিধাতব্বং, ন পরেহি চোদিযমানে. তথা হি ৰুত্তং ‘‘এৰং কতৰীতিক্কমেন ভিক্খুনা সযমেৰ আগন্ত্ৰা আরোচিতে পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি. অথ কস্মা ইদানি এৰং করোন্তীতি? গিহীনং অসক্খিকঅট্টকরণে উদকে নিমুজ্জাপনং ৰিয মঞ্ঞমানা এৰং করোন্তি. তম্পি মাযাকুসলা মনুস্সা ৰিৰিধেহি উপাযেহি ৰিতথং করোন্তি, তস্মা সচ্চম্পি হোতি, অসচ্চম্পি হোতি. তেনেৰ চ কারণেন মহোসধপণ্ডিতাদযো বোধিসত্তা অসক্খিকম্পি অট্টং উদকনিমুজ্জাপনাদিনা ন ৰিনিচ্ছিনন্তি, উভিন্নং ৰচনং পরিসং গাহাপেত্ৰা তেসং ৰচনঞ্চ কিরিযঞ্চ পরিগ্গহেত্ৰা সচ্চঞ্চ ৰিতথঞ্চ ঞত্ৰাৰ ৰিনিচ্ছিনন্তি. সাসনে পন ভিক্খূ সূরজাতিকাপি সন্তি, ভীরুকজাতিকাপি সন্তি. সুসানঞ্চ নাম পকতিমনুস্সানম্পি ভযসন্তাসকরং হোতি, রত্তিকালে পন অতিৰিয ভযানকং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, এৰংভূতে সুসানে রত্তিযং একো অসহাযো হুত্ৰা নিপজ্জাপিযমানো ভীরুকজাতিকো ভিক্খু পরিসুদ্ধসীলোপি সমানো কিং ন ভাযেয্য, কথং সব্বরত্তিং সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা সক্কুণেয্য, তথারূপং ভিক্খুং ‘‘অপরিসুদ্ধো’’তি ৰদন্তো কথং কিচ্চকরো ভৰিস্সতি.
অলজ্জী পন সূরজাতিকো অত্তনো ৰজ্জং পটিচ্ছাদেতুকামো ভাযন্তোপি অভাযন্তো ৰিয হুত্ৰা ‘‘সচে ৰিকারং দস্সেস্সামি, অনত্থং মে করিস্সন্তী’’তি অনত্থভযেন অধিৰাসেত্ৰা সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা সক্কুণেয্য, এৰরূপং পুগ্গলং ‘‘পরিসুদ্ধো’’তি ৰদন্তো কথং সুৰিনিচ্ছিতো ভৰিস্সতীতি. ইদম্পি একং কারণং.
অথাপি ৰদেয্যুং – যথা উদকে নিমুজ্জাপিতমনুস্সানং অসচ্চৰাদীনং দেৰতানুভাৰেন কুম্ভীলাদযো আগন্ত্ৰা গণ্হন্তা ৰিয উপট্ঠহন্তি, তস্মা অসচ্চৰাদিনো সীঘং প্লৰন্তি, সচ্চৰাদীনং পন ন উপট্ঠহন্তি, তস্মা তে সুখেন নিসীদিতুং সক্কোন্তি, এৰং তেসম্পি ভিক্খূনং অপরিসুদ্ধসীলানং দেৰতানুভাৰেন সীহব্যগ্ঘাদযো আগতা ৰিয পঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তে সব্বরত্তিং সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ন সক্কোন্তি. পরিসুদ্ধসীলানং পন তথা ন পঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তে সব্বরত্তিং দেৰতাহি রক্খিতা হুত্ৰা ভযসন্তাসরহিতা সুসানে সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা সক্কোন্তি, এৰং দেৰতা সক্খিং কত্ৰা ৰিনিচ্ছিতত্তা সুৰিনিচ্ছিতমেৰ হোতীতি, তম্পি তথা ন সক্কা ৰত্তুং. কস্মা? অট্ঠকথাটীকাদীসু তথা অৰুত্তত্তা. অট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘ৰিৰিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসীদিত্ৰা সীলানি সোধেত্ৰা ‘দ্ৰত্তিংসাকারং তাৰ মনসিকরোহী’তি ৰত্তব্বো. সচে তস্স অরোগং সীলং কম্মট্ঠানং ঘটযতি, সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, উপচারপ্পনাপ্পত্তং ৰিয চিত্তং একগ্গং হোতি, দিৰসং অতিক্কন্তম্পি ন জানাতি…পে… যস্স পন সীলং ভিন্নং হোতি, তস্স কম্মট্ঠানং ন ঘটযতি, পতোদাভিতুন্নং ৰিয চিত্তং কম্পতি, ৰিপ্পটিসারগ্গিনা ডয্হতি, তত্তপাসাণে নিসিন্নো ৰিয তঙ্খণঞ্ঞেৰ ৰুট্ঠাতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.
টীকাযম্পি (সারত্থ. টী. ২.৪৫) ‘‘কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তরন্তরা খণ্ডং অদস্সেত্ৰা চিত্তেন সদ্ধিং আরম্মণভাৰেন চিরকালং ঘটযতি. সঙ্খারা পাকটা উপট্ঠহন্তীতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খারা পাকটা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. সচে কতপারাজিকৰীতিক্কমো ভৰেয্য, তস্স সতিপি অসরিতুকামতায ৰিপ্পটিসারৰত্থুৰসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৰিন্দতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.
ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.৪৫) ‘‘কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি ৰিপ্পটিসারমূলকেন ৰিক্খেপেন অন্তরন্তরা খণ্ডং অদস্সেত্ৰা পবন্ধৰসেন চিত্তেন সঙ্ঘটযতি. সঙ্খারাতি ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানৰসেন ৰুত্তং. সাপত্তিকস্স হি পগুণম্পি কম্মট্ঠানং ন সুট্ঠু উপট্ঠাতি. পগেৰ পারাজিকস্স. তস্স হি ৰিপ্পটিসারনিন্নতায চিত্তং একগ্গং ন হোতি. একস্স পন ৰিতক্কৰিক্খেপাদিবহুলস্স সুদ্ধসীলস্সপি চিত্তং ন সমাধিযতি, তং ইধ পারাজিকমূলন্তি ন গহেতব্বং. কতপাপমূলকেন ৰিপ্পটিসারেনেৰেত্থ চিত্তস্স অসমাধিযনং সন্ধায ‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘দেৰতানুভাৰেনা’’তিআদি, তস্মা যদি বুদ্ধসাসনে সগারৰো সিক্খাকামো ভিক্খু দুতিযততিযপারাজিকৰিসযে অত্তনো কঞ্চি ৰীতিক্কমং দিস্ৰা ‘‘পারাজিকং আপন্নো নু খো অহং, ন নু খো’’তি সংসযপক্খন্দো ৰিনযধরং উপসঙ্কমিত্ৰা তং ৰীতিক্কমং যথাভূতং আচিক্খিত্ৰা পুচ্ছেয্য, ততো ৰিনযধরেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘সব্বং পুব্বৰিধানং কত্ৰা ৰিৰিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসীদিত্ৰা সীলানি সোধেত্ৰা দ্ৰত্তিংসাকারে তাৰ মনসিকরোহী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বো, ন ৰত্তব্বো ‘‘সুসানে সেয্যং কপ্পেহী’’তিআদি. আগতকালেপি অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৰ পুচ্ছিত্ৰা অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৰস্স সুদ্ধাসুদ্ধভাৰো ৰত্তব্বোতি দট্ঠব্বং.
এৰং হোতু, এৰং সন্তে ইদানি পঠমপারাজিকৰিসযে চোদেন্তানং কথং ৰিনিচ্ছযো কাতব্বোতি? চোদকেন ৰত্থুস্মিং আরোচিতে চুদিতকো পুচ্ছিতব্বো ‘‘সন্তমেতং, নো’’তি এৰং ৰত্থুং উপপরিক্খিত্ৰা ভূতেন ৰত্থুনা চোদেত্ৰা সারেত্ৰা ঞত্তিসম্পদায অনুস্সাৰনসম্পদায তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্বং. এৰম্পি অলজ্জী নাম ‘‘এতম্পি নত্থি, এতম্পি নত্থী’’তি ৰদেয্য, পটিঞ্ঞং ন দদেয্য, অথ কিং কাতব্বন্তি? এৰম্পি অলজ্জিস্স পটিঞ্ঞায এৰ আপত্তিযা কারেতব্বং যথা তং তিপিটকচূল়াভযত্থেরেনাতি. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) ‘‘এৰং লজ্জিনা চোদিযমানো অলজ্জী বহূসুপি ৰত্থূসু উপ্পন্নেসু পটিঞ্ঞং ন দেতি, সো ‘নেৰ সুদ্ধো’তি ৰত্তব্বো, ন ‘অসুদ্ধো’তি, জীৰমতকো নাম আমকপূতিকো নাম চেস. সচে পনস্স অঞ্ঞম্পি তাদিসং ৰত্থু উপ্পজ্জতি, ন ৰিনিচ্ছিতব্বং, তথা নাসিতকোৰ ভৰিস্সতী’’তিআদি.
২৩৫. এৰং ৰিনযধরলক্খণঞ্চ ছট্ঠানওলোকনঞ্চ ৰিদিত্ৰা ইদানি…পে… ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. কিমত্থন্তি আহ ‘‘যা সা…পে… জাননত্থ’’ন্তি. যা সা পুব্বে ৰুত্তপ্পভেদা চোদনা অত্থি, তস্সাযেৰ সম্পত্তিৰিপত্তিজাননত্থং আদিমজ্ঝপঅযোসানাদীনং ৰসেন ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো, ন অৰুত্তচোদনাপভেদজাননত্থন্তি অত্থো. সেয্যথিদন্তি পুচ্ছনত্থে নিপাতো, সো ৰিনিচ্ছযো কতমোতি অত্থো.
চোদনায কতি মূলানি, কতি ৰত্থূনি, কতি ভূমিযোতি এত্থ ‘‘কতিহাকারেহী’’তিপি ৰত্তব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৩৬২) চোদনাকণ্ডে ‘‘চোদনায কতি মূলানি, কতি ৰত্থূনি, কতি ভূমিযো, কতিহাকারেহি চোদেতী’’তি. মেত্তচিত্তো ৰক্খামি, নো দোসন্তরোতি এতস্সপি পরতো ‘‘চোদনায ইমা পঞ্চ ভূমিযো. কতমেহি দ্ৰীহাকারেহি চোদেতি, কাযেন ৰা চোদেতি, ৰাচায ৰা চোদেতি, ইমেহি দ্ৰীহাকারেহি চোদেতী’’তি ৰত্তব্বং. কস্মা? চোদনাকণ্ডে (পরি. ৩৬২) তথা ৰিজ্জমানতোতি. পন্নরসসু ধম্মেসু পতিট্ঠাতব্বন্তি পরিসুদ্ধকাযসমাচারতা, পরিসুদ্ধৰচীসমাচারতা, মেত্তচিত্তে পচ্চুপট্ঠিততা, বহুস্সুততা, উভযপাতিমোক্খস্ৰাগততা, কালেন ৰচনতা, ভূতেন ৰচনতা, সণ্হেন ৰচনতা, অত্থসঞ্হিতেন ৰচনতা, মেত্তচিত্তো হুত্ৰা ৰচনতা, কারুঞ্ঞতা, হিতেসিতা, অনুকম্পতা, আপত্তিৰুট্ঠানতা, ৰিনযপুরেক্খারতাতি. ৰুত্তঞ্হেতং উপালিপঞ্চকে (পরি. ৪৩৬) ‘‘চোদকেনুপালি ভিক্খুনা পরং চোদেতুকামেন এৰং পচ্চৰেক্খিতব্বং – পরিসুদ্ধকাযসমাচারো নু খোম্হি…পে… পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো নু খোম্হি…পে… মেত্তং নু খো মে চিত্তং পচ্চুপট্ঠিতং সব্রহ্মচারীসু…পে… বহুস্সুতো নু খোম্হি সুতধরো সুতসন্নিচযো…পে… উভযানি খো মে পাতিমোক্খানি ৰিত্থারেন স্ৰাগতানি…পে… কালেন ৰক্খামি, নো অকালেন, ভূতেন ৰক্খামি, নো অভূতেন, সণ্হেন ৰক্খামি, নো ফরুসেন, অত্থসঞ্হিতেন ৰক্খামি, নো অনত্থসঞ্হিতেন, মেত্তচিত্তো ৰক্খামি, নো দোসন্তরো…পে… কারুঞ্ঞতা, হিতেসিতা, অনুকম্পতা, আপত্তিৰুট্ঠানতা, ৰিনযপুরেক্খারতা’’তি.
তত্থ কারুঞ্ঞতাতি কারুণিকভাৰো. ইমিনা করুণা চ করুণাপুব্বভাগো চ দস্সিতো. হিতেসিতাতি হিতগৰেসনতা. অনুকম্পতাতি তেন হিতেন সংযোজনতা. আপত্তিৰুট্ঠানতাতি আপত্তিতো ৰুট্ঠাপেত্ৰা সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপনতা. ৰত্থুং চোদেত্ৰা সারেত্ৰা পটিঞ্ঞং আরোপেত্ৰা যথাপটিঞ্ঞায কম্মকরণং ৰিনযপুরেক্খারতা নাম. অমূলকম্পি সমূলকম্পি ‘‘মূল’’ন্তি গহেত্ৰা ৰদন্তীতি আহ ‘‘দ্ৰে মূলানী’’তি. কালেন ৰক্খামীতিআদীসু একো একং ওকাসং কারেত্ৰা চোদেন্তো কালেন ৰদতি নাম. সঙ্ঘমজ্ঝে গণমজ্ঝে সলাকগ্গযাগুঅগ্গৰিতক্কমাল়কভিক্খাচারমগ্গআসনসালাদীসু, উপট্ঠাকেহি পরিৰারিতক্খণে ৰা চোদেন্তো অকালেন ৰদতি নাম. তচ্ছেন ৰত্থুনা চোদেন্তো ভূতেন ৰদতি নাম. তুচ্ছেন চোদেন্তো অভূতেন ৰদতি নাম. ‘‘অম্ভো মহল্লক পরিসাৰচর পংসুকূলিক ধম্মকথিক পতিরূপং তৰ ইদ’’ন্তি ৰদন্তো ফরুসেন ৰদতি নাম. ‘‘ভন্তে, মহল্লকা পরিসাৰচরা পংসুকূলিকা ধম্মকথিকা পতিরূপং তুম্হাকং ইদ’’ন্তি ৰদন্তো সণ্হেন ৰদতি নাম. কারণনিস্সিতং কত্ৰা ৰদন্তো অত্থসঞ্হিতেন ৰদতি নাম. মেত্তচিত্তো ৰক্খামি, নো দোসন্তরোতি মেত্তচিত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা ৰক্খামি, ন দুট্ঠচিত্তো হুত্ৰা. সচ্চে চ অকুপ্পে চাতি ৰচীসচ্চে চ অকুপ্পতায চ. চুদিতকেন হি সচ্চঞ্চ ৰত্তব্বং, কোপো চ ন কাতব্বো, অত্তনা চ ন কুচ্ছিতব্বং, পরো চ ন ঘট্টেতব্বোতি অত্থো.
ইমস্মিং ঠানে ‘‘সঙ্ঘেন ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বং – অনুৰিজ্জকেন যেন ধম্মেন যেন ৰিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকরণং ৰূপসম্মতি, তথা তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং চোদনাকণ্ডে (পরি. ৩৬৩) ‘‘চোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? চুদিতকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? অনুৰিজ্জকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? চোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? চোদকেন পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায পরো চোদেতব্বো. কালেন ৰক্খামি নো অকালেন, ভূতেন ৰক্খামি নো অভূতেন, সণ্হেন ৰক্খামি নো ফরুসেন, অত্থসঞ্হিতেন ৰক্খামি নো অনত্থসঞ্হিতেন, মেত্তচিত্তো ৰক্খামি নো দোসন্তরোতি. চোদকেন এৰং পটিপজ্জিতব্বং. চুদিতকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? চুদিতকেন দ্ৰীসু ধম্মেসু পতিট্ঠাতব্বং সচ্চে চ অকুপ্পে চ. চুদিতকেন এৰং পটিপজ্জিতব্বং. সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? সঙ্ঘেন ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বং. সঙ্ঘেন এৰং পটিপজ্জিতব্বং. অনুৰিজ্জকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? অনুৰিজ্জকেন যেন ধম্মেন যেন ৰিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকরণং ৰূপসম্মতি, তথা তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্বং. অনুৰিজ্জকেন এৰং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি.
অট্ঠকথাযম্পি (পরি. অট্ঠ. ৩৬২-৩৬৩) ‘‘চোদনায কো আদীতিআদিপুচ্ছানং ৰিস্সজ্জনে সচ্চে অকুপ্পে চাতি এত্থ সচ্চে পতিট্ঠাতব্বং অকুপ্পে চ, যং কতং ৰা অকতং ৰা, তদেৰ ৰত্তব্বং, ন চোদকে ৰা অনুৰিজ্জকে ৰা সঙ্ঘে ৰা কোপো উপ্পাদেতব্বো. ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বন্তি ওতিণ্ণঞ্চ অনোতিণ্ণঞ্চ ৰচনং জানিতব্বং. তত্রাযং জাননৰিধি – এত্তকা চোদকস্স পুব্বকথা, এত্তকা পচ্ছিমকথা, এত্তকা চুদিতকস্স পুব্বকথা, এত্তকা পচ্ছিমকথাতি জানিতব্বা. চোদকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং, চুদিতকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং, অনুৰিজ্জকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং. অনুৰিজ্জকো অপ্পমত্তকম্পি অহাপেন্তো ‘আৰুসো, সমন্নাহরিত্ৰা উজুং কত্ৰা আহরা’তি ৰত্তব্বো, সঙ্ঘেন এৰং পটিপজ্জিতব্বং. যেন ধম্মেন যেন ৰিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকরণং ৰূপসম্মতীতি এত্থ ধম্মোতি ভূতং ৰত্থু. ৰিনযোতি চোদনা চেৰ সারণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৰ অনুস্সাৰনসম্পদা চ. এতেন হি ধম্মেন চ ৰিনযেন চ সত্থুসাসনেন চ অধিকরণং ৰূপসম্মতি, তস্মা অনুৰিজ্জকেন ভূতেন ৰত্থুনা চোদেত্ৰা আপত্তিং সারেত্ৰা ঞত্তিসম্পদায চেৰ অনুস্সাৰনসম্পদায চ তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্বং, অনুৰিজ্জকেন এৰং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি আগতং, তস্মা ৰত্তব্বমেত্তকং দ্ৰযন্তি.
এৰং একদেসেন চোদনাকণ্ডনযং দস্সেত্ৰা ইদানি একদেসেনেৰ মহাসঙ্গামনযং দস্সেন্তো ‘‘অনুৰিজ্জকেন চোদকো পুচ্ছিতব্বো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং খো ত্ৰং, আৰুসো, ইমং ভিক্খুং চোদেসি, কিম্হি নং চোদেসীতি চোদনাসামঞ্ঞতো ৰুত্তং, পাল়িযং (মহাৰ. ২৩৭) পন পৰারণট্ঠপনৰসেন চোদনং সন্ধায ‘‘যং খো ত্ৰং, আৰুসো, ইমস্স ভিক্খুনো পৰারণং ঠপেসী’’তি ৰুত্তং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
এৰং একদেসেন মহাসঙ্গামনযং দস্সেত্ৰা ইদানি একদেসেনেৰ চূল়সঙ্গামনযং দস্সেতুং ‘‘সঙ্গামাৰচরেন ভিক্খুনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্গামাৰচরেন ভিক্খুনাতি সঙ্গামো ৰুচ্চতি অধিকরণৰিনিচ্ছযত্থায সঙ্ঘসন্নিপাতো. তত্র হি অত্তপচ্চত্থিকা চেৰ সাসনপচ্চত্থিকা চ উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং দীপেন্তা সমোসরন্তি ৰেসালিকা ৰজ্জিপুত্তকা ৰিয. যো ভিক্খু তেসং পচ্চত্থিকানং লদ্ধিং মদ্দিত্ৰা সকৰাদদীপনত্থায তত্থ অৰচরতি, অজ্ঝোগাহেত্ৰা ৰিনিচ্ছযং পৰত্তেতি, সো সঙ্গামাৰচরো নাম যসত্থেরো ৰিয, তেন সঙ্গামাৰচরেন ভিক্খুনা সঙ্ঘং উপসঙ্কমন্তেন নীচচিত্তেন সঙ্ঘো উপসঙ্কমিতব্বো. নীচচিত্তেনাতি মানদ্ধজং নিপাতেত্ৰা নিহতমানচিত্তেন. রজোহরণসমেনাতি পাদপুঞ্ছনসমেন, যথা রজোহরণস্স সংকিলিট্ঠে ৰা অসংকিলিট্ঠে ৰা পাদে পুঞ্ছিযমানে নেৰ রাগো ন দোসো, এৰং ইট্ঠানিট্ঠেসু অরজ্জন্তেন অদুস্সন্তেনাতি অত্থো. যথাপতিরূপে আসনেতি যথাপতিরূপং আসনং ঞত্ৰা অত্তনো পাপুণনট্ঠানে থেরানং ভিক্খূনং পিট্ঠিং অদস্সেত্ৰা নিসীদিতব্বং.
অনানাকথিকেনাতি নানাৰিধং তং তং অনত্থকথং অকথেন্তেন. অতিরচ্ছানকথিকেনাতি দিট্ঠসুতমুতম্পি রাজকথাদিকং তিরচ্ছানকথং অকথেন্তেন. সামং ৰা ধম্মো ভাসিতব্বোতি সঙ্ঘসন্নিপাতট্ঠানে কপ্পিযাকপ্পিযসন্নিস্সিতা ৰা রূপারূপপরিচ্ছেদসমথচারৰিপস্সনাচারট্ঠাননিসজ্জৰত্তাদিনিস্সিতা ৰা কথা ধম্মো নাম. এৰরূপো ধম্মো সযং ৰা ভাসিতব্বো, পরো ৰা অজ্ঝেসিতব্বো. যো ভিক্খু তথারূপিং কথং কথেতুং পহোতি, সো ৰত্তব্বো ‘‘আৰুসো, সঙ্ঘমজ্ঝম্হি পঞ্হে উপ্পন্নে ত্ৰং কথেয্যাসী’’তি. অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো নাতিমঞ্ঞিতব্বোতি অরিযা তুণ্হী নিসীদন্তা ন বালপুথুজ্জনা ৰিয নিসীদন্তি, অঞ্ঞতরং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ নিসীদন্তি. ইতি কম্মট্ঠানমনসিকারৰসেন তুণ্হীভাৰো অরিযো তুণ্হীভাৰো নাম, সো নাতিমঞ্ঞিতব্বো, ‘‘কিং কম্মট্ঠানানুযোগেনা’’তি নাৰজানিতব্বো, অত্তনো পতিরূপং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ নিসীদিতব্বন্তি অত্থো.
ন উপজ্ঝাযো পুচ্ছিতব্বোতি ‘‘কো নাম তুয্হং উপজ্ঝাযো’’তি ন পুচ্ছিতব্বো. এস নযো সব্বত্থ. ন জাতীতি ‘‘খত্তিযজাতিযো ত্ৰং ব্রাহ্মণজাতিযো’’তি এৰং জাতি ন পুচ্ছিতব্বা. ন আগমোতি ‘‘দীঘভাণকো ত্ৰং মজ্ঝিমভাণকো’’তি এৰং আগমো ন পুচ্ছিতব্বো. কুলপদেসোপি খত্তিযকুলাদিৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. অত্রস্স পেমং ৰা দোসো ৰাতি তত্র পুগ্গলে এতেসং কারণানং অঞ্ঞতরৰসেন পেমং ৰা ভৰেয্য দোসো ৰা.
নো পরিসকপ্পিকেনাতি পরিসকপ্পকেন পরিসানুৰিধাযকেন ন ভৰিতব্বং, যং পরিসায রুচ্চতি, তদেৰ চেতেত্ৰা কপ্পেত্ৰা ন কথেতব্বন্তি অত্থো. ন হত্থমুদ্দা দস্সেতব্বাতি কথেতব্বে চ অকথেতব্বে চ সঞ্ঞাজননত্থং হত্থৰিকারো ন কাতব্বো.
অত্থং অনুৰিধিযন্তেনাতি ৰিনিচ্ছযপটিৰেধমেৰ সল্লক্খেন্তেন, ‘‘ইদং সুত্তং উপলব্ভতি, ইমস্মিং ৰিনিচ্ছযে ইদং ৰক্খামী’’তি এৰং পরিতুলযন্তেন নিসীদিতব্বন্তি অত্থো. ন চ আসনা ৰুট্ঠাতব্বন্তি ন আসনা ৰুট্ঠায সন্নিপাতমণ্ডলে ৰিচরিতব্বং. ৰিনযধরে হি উট্ঠিতে সব্বা পরিসা ৰুট্ঠহন্তি, তস্মা ন ৰুট্ঠাতব্বং. ন ৰীতিহাতব্বন্তি ন ৰিনিচ্ছযো হাপেতব্বো. ন কুম্মগ্গো সেৰিতব্বোতি ন আপত্তি দীপেতব্বা. অসাহসিকেন ভৰিতব্বন্তি ন সহসা কারিনা ভৰিতব্বং, ন সহসা দুরুত্তৰচনং কথেতব্বন্তি অত্থো. ৰচনক্খমেনাতি দুরুত্তৰাচং খমনসীলেন. হিতপরিসক্কিনাতি হিতেসিনা হিতগৰেসিনা করুণা চ করুণাপুব্বভাগো চ উপট্ঠাপেতব্বোতি অযং পদদ্ৰযেপি অধিপ্পাযো. অনসুরুত্তেনাতি ন অসুরুত্তেন, অসুরুত্তং ৰুচ্চতি ৰিগ্গাহিককথাসঙ্খাতং অসুন্দরৰচনং, তং ন কথেতব্বন্তি অত্থো. অত্তা পরিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ৰিনিচ্ছিনিতুং ৰূপসমেতুং সক্খিস্সামি নু খো, নো’’তি এৰং অত্তা পরিগ্গহেতব্বো, অত্তনো পমাণং জানিতব্বন্তি অত্থো. পরো পরিগ্গহেতব্বোতি ‘‘লজ্জিযা নু খো অযং পরিসা সক্কা সঞ্ঞাপেতুং, উদাহু নো’’তি এৰং পরো পরিগ্গহেতব্বো. চোদকো পরিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ধম্মচোদকো নু খো, নো’’তি এৰং পরিগ্গহেতব্বো. চুদিতকো পরিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ধম্মচুদিতকো নু খো, নো’’তি এৰং পরিগ্গহেতব্বো. অধম্মচোদকো পরিগ্গহেতব্বোতি তস্স পমাণং জানিতব্বং. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
ৰুত্তং অহাপেন্তেনাতি চোদকচুদিতকেহি ৰুত্তৰচনং অহাপেন্তেন. অৰুত্তং অপকাসেন্তেনাতি অনোসটং ৰত্থুং অপকাসেন্তেন. মন্দো হাসেতব্বোতি মন্দো মোমূল়্হো পগ্গণ্হিতব্বো, ‘‘ননু ত্ৰং কুলপুত্তো’’তি উত্তেজেত্ৰা অনুযোগৰত্তং কথাপেত্ৰা তস্স অনুযোগো গণ্হিতব্বো. ভীরু অস্সাসেতব্বোতি যস্স সঙ্ঘমজ্ঝং ৰা গণমজ্ঝং ৰা অনোসটপুব্বত্তা সারজ্জং উপ্পজ্জতি, তাদিসো ‘‘মা ভাযি, ৰিস্সত্থো কথযাহি, মযং তে উপত্থম্ভা ভৰিস্সামা’’তি ৰত্ৰাপি অনুযোগৰত্তং কথাপেতব্বো. চণ্ডো নিসেধেতব্বোতি অপসারেতব্বো তজ্জেতব্বো. অসুচি ৰিভাৰেতব্বোতি অলজ্জিং পকাসেত্ৰা আপত্তিং দেসাপেতব্বো. উজুমদ্দৰেনাতি যো ভিক্খু উজু সীলৰা কাযৰঙ্কাদিরহিতো, সো মদ্দৰেনেৰ উপচরিতব্বো. ধম্মেসু চ পুগ্গলেসু চাতি এত্থ যো ধম্মগরুকো হোতি, ন পুগ্গলগরুকো, অযমেৰ ধম্মেসু চ পুগ্গলেসু চ মজ্ঝত্তোতি ৰেদিতব্বো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
চোদনাদিৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম
একতিংসতিমো পরিচ্ছেদো.