৩০. গরুভণ্ডৰিনিচ্ছযকথা

২২৭. এৰং কথিনৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি গরুভণ্ডাদিৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘গরুভণ্ডানীতি এত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ গরূতি –

‘‘পুমে আচরিযাদিম্হি, গরু মাতাপিতূসুপি;

গরু তীসু মহন্তে চ, দুজ্জরালহুকেসু চা’’তি. –

ৰুত্তেসু অনেকত্থেসু অলহুকৰাচকো. ভণ্ড-সদ্দো ‘‘ভাজনাদিপরিক্খারে, ভণ্ডং মূলধনেপি চা’’তি এত্থ ভাজনাদিপরিক্খারত্থো হোতি. ৰচনত্থো পন গরন্তি উগ্গচ্ছন্তি উগ্গতা পাকটা হোন্তীতি গরূনি, ভডিতব্বানি ইচ্ছিতব্বানীতি ভণ্ডানি, গরূনি চ তানি ভণ্ডানি চাতি গরুভণ্ডানি, আরামাদীনি ৰত্থূনি. ইতি আদিনা নযেন সেনাসনক্খন্ধকে ভগৰতা দস্সিতানি ইমানি পঞ্চ ৰত্থূনি গরুভণ্ডানি নামাতি যোজেতব্বং.

মঞ্চেসু মসারকোতি মঞ্চপাদে ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ অটনিযো পৰেসেত্ৰা কতো. বুন্দিকাবদ্ধোতি অটনীহি মঞ্চপাদে ডংসাপেত্ৰা পল্লঙ্কসঙ্খেপেন কতো. কুল়ীরপাদকোতি অস্সমেণ্ডকাদীনং পাদসদিসেহি পাদেহি কতো. যো ৰা পন কোচি ৰঙ্কপাদকো, অযং ৰুচ্চতি ‘‘কুল়ীরপাদকো’’তি. আহচ্চপাদকোতি অযং পন ‘‘আহচ্চপাদকো নাম মঞ্চো অঙ্গে ৰিজ্ঝিত্ৰা কতো হোতী’’তি এৰং পরতো পাল়িযংযেৰ (পাচি. ১৩১) ৰুত্তো, তস্মা অটনিযো ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ পাদসিখং পৰেসেত্ৰা উপরি আণিং দত্ৰা কতমঞ্চো আহচ্চপাদকোতি ৰেদিতব্বো. পীঠেপি এসেৰ নযো.

উণ্ণভিসিআদীনং পঞ্চন্নং অঞ্ঞতরাতি উণ্ণভিসি চোল়ভিসি ৰাকভিসি তিণভিসি পণ্ণভিসীতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিসীনং অঞ্ঞতরা. পঞ্চ ভিসিযোতি পঞ্চহি উণ্ণাদীহি পূরিতভিসিযো. তূলগণনায হি এতাসং গণনা. তত্থ উণ্ণগ্গহণেন ন কেৰলং এল়কলোমমেৰ গহিতং, ঠপেত্ৰা পন মনুস্সলোমং যং কিঞ্চি কপ্পিযাকপ্পিযমংসজাতীনং পক্খিচতুপ্পদানং লোমং, সব্বং ইধ উণ্ণগ্গহণেনেৰ গহিতং, তস্মা ছন্নং চীৰরানং, ছন্নং অনুলোমচীৰরানঞ্চ অঞ্ঞতরেন ভিসিচ্ছৰিং কত্ৰা তং সব্বং পক্খিপিত্ৰা ভিসিং কাতুং ৰট্টতি. এল়কলোমানি পন অপক্খিপিত্ৰা কম্বলমেৰ চতুগ্গুণং ৰা পঞ্চগুণং ৰা পক্খিপিত্ৰা কতাপি উণ্ণভিসিসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. চোল়ভিসিআদীসু যং কিঞ্চি নৰচোল়ং ৰা পুরাণচোল়ং ৰা সংহরিত্ৰা ৰা অন্তো পক্খিপিত্ৰা ৰা কতা চোল়ভিসি, যং কিঞ্চি ৰাকং পক্খিপিত্ৰা কতা ৰাকভিসি, যং কিঞ্চি তিণং পক্খিপিত্ৰা কতা তিণভিসি, অঞ্ঞত্র সুদ্ধতমালপত্তং যং কিঞ্চি পণ্ণং পক্খিপিত্ৰা কতা পণ্ণভিসীতি ৰেদিতব্বা. তমালপত্তং পন অঞ্ঞেন মিস্সমেৰ ৰট্টতি, সুদ্ধং ন ৰট্টতি. ভিসিযা পমাণনিযমো নত্থি, মঞ্চভিসি পীঠভিসি ভূমত্থরণভিসি চঙ্কমনভিসি পাদপুঞ্ছনভিসীতি এতাসং অনুরূপতো সল্লক্খেত্ৰা অত্তনো রুচিৰসেন পমাণং কাতব্বং. যং পনেতং উণ্ণাদিপঞ্চৰিধতূলম্পি ভিসিযং ৰট্টতি, তং মসূরকেপি ৰট্টতীতি কুরুন্দিযং ৰুত্তং. তত্থ মসূরকেতি চম্মমযভিসিযং. এতেন মসূরকং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং হোতি.

বিম্বোহনে তীণি তূলানি রুক্খতূলং লতাতূলং পোটকীতূলন্তি. তত্থ রুক্খতূলন্তি সিম্বলিরুক্খাদীনং যেসং কেসঞ্চি রুক্খানং তূলং. লতাতূলন্তি খীরৰল্লিআদীনং যাসং কাসঞ্চি লতানং তূলং. পোটকীতূলন্তি পোটকীতিণাদীনং যেসং কেসঞ্চি তিণজাতিকানং অন্তমসো উচ্ছুনল়াদীনম্পি তূলং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৯৭) পন ‘‘পোটকীতূলন্তি এরকতিণতূল’’ন্তি ৰুত্তং, এতেহি তীহি সব্বভূতগামা সঙ্গহিতা হোন্তি. রুক্খৰল্লিতিণজাতিযো হি মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো ভূতগামো নাম নত্থি, তস্মা যস্স কস্সচি ভূতগামস্স তূলং বিম্বোহনে ৰট্টতি, ভিসিং পন পাপুণিত্ৰা সব্বম্পেতং ‘‘অকপ্পিযতূল’’ন্তি ৰুচ্চতি ন কেৰলঞ্চ বিম্বোহনে এতং তূলমেৰ, হংসমোরাদীনং সব্বসকুণানং, সীহাদীনং সব্বচতুপ্পদানঞ্চ লোমম্পি ৰট্টতি. পিযঙ্গুপুপ্ফবকুল়পুপ্ফাদি পন যং কিঞ্চি পুপ্ফং ন ৰট্টতি. তমালপত্তং সুদ্ধমেৰ ন ৰট্টতি, মিস্সকং পন ৰট্টতি, ভিসীনং অনুঞ্ঞাতং পঞ্চৰিধং উণ্ণাদিতূলম্পি ৰট্টতি. অদ্ধকাযিকানি পন বিম্বোহনানি ন ৰট্টন্তি. অদ্ধকাযিকানীতি উপড্ঢকাযপ্পমাণানি, যেসু কটিতো পট্ঠায যাৰ সীসং উপদহন্তি ঠপেন্তি. সীসপ্পমাণং পন ৰট্টতি, সীসপ্পমাণং নাম যস্স ৰিত্থারতো তীসু কণ্ণেসু দ্ৰিন্নং কণ্ণানং অন্তরং মিনিযমানং ৰিদত্থি চেৰ চতুরঙ্গুলঞ্চ হোতি, মজ্ঝট্ঠানং মুট্ঠিরতনং হোতি, দীঘতো পন দিযড্ঢরতনং ৰা দ্ৰিরতনং ৰাতি কুরুন্দিযং ৰুত্তং, অযং সীসপ্পমাণস্স উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো, ইতো উদ্ধং ন ৰট্টতি, হেট্ঠা পন ৰট্টতীতি অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৭) ৰুত্তং. তত্থ ‘‘তীসু কণ্ণেসু দ্ৰিন্নং কণ্ণান’’ন্তি পাঠং উপনিধায বিম্বোহনস্স উভোসু অন্তেসু ঠপেতব্বচোল়কং তিকোণমেৰ করোন্তি একচ্চে. ‘‘ইদঞ্চ ঠানং গণ্ঠিট্ঠান’’ন্তি ৰদন্তি.

ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৯৭) পন ‘‘সীসপ্পমাণং নাম যত্থ গীৰায সহ সকলং সীসং ঠপেতুং সক্কা, তস্স চ মুট্ঠিরতনং ৰিত্থারপ্পমাণন্তি দস্সেন্তো ‘ৰিত্থারতো’তিআদিমাহ. ইদঞ্চ বিম্বোহনস্স উভোসু অন্তেসু ঠপেতব্বচোল়প্পমাণদস্সনং, তস্স ৰসেন বিম্বোহনস্স ৰিত্থারপ্পমাণং পরিচ্ছিজ্জতি, তং ৰট্টং ৰা চতুরস্সং ৰা কত্ৰা সিব্বিতং যথা কোটিতো কোটি ৰিত্থারতো পুথুলট্ঠানং মুট্ঠিরতনপ্পমাণং হোতি, এৰং সিব্বিতব্বং, ইতো অধিকং ন ৰট্টতি. তং পন অন্তেসু ঠপিতচোল়ং কোটিযা কোটিং আহচ্চ দিগুণং কতং তিকণ্ণং হোতি, তেসু তীসু কণ্ণেসু দ্ৰিন্নং কণ্ণানং অন্তরং ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং হোতি, মজ্ঝট্ঠানং কোটিতো কোটিং আহচ্চ মুট্ঠিরতনং হোতি, ইদমস্স উক্কট্ঠপ্পমাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা বিম্বোহনস্স উভোসু অন্তেসু ঠপেতব্বচোল়কং পকতিযাযেৰ তিকণ্ণং ন হোতি, অথ খো কোটিযা কোটিং আহচ্চ দিগুণকতকালেযেৰ হোতি, তস্মা তং চোল়কং ৰট্টং ৰা হোতু চতুরস্সং ৰা, দিগুণং কত্ৰা মিনিযমানং তিকণ্ণমেৰ হোতি, দ্ৰিন্নঞ্চ কণ্ণানং অন্তরং চতুরঙ্গুলাধিকৰিদত্থিমত্তং হোতি, তস্স চ চোল়কস্স মজ্ঝট্ঠানং মুট্ঠিরতনং হোতি, তস্সেৰ চোল়কস্স পমাণেন বিম্বোহনস্স মজ্ঝট্ঠানম্পি মুট্ঠিরতনং হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘কম্বলমেৰ…পে… উণ্ণভিসিসঙ্খমেৰ গচ্ছতীতি সামঞ্ঞতো ৰুত্তত্তা গোনকাদিঅকপ্পিযম্পি উণ্ণমযত্থরণং ভিসিযং পক্খিপিত্ৰা সযিতুং ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং. মসূরকেতি চম্মমযভিসিযং, চম্মমযং পন বিম্বোহনং তূলপুণ্ণম্পি ন ৰট্টতী’’তি চ ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.২৯৭) ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.২৯৭) পন ‘‘সীসপ্পমাণন্তি যত্থ গলৰাটকতো পট্ঠায সব্বসীসং উপদহন্তি, তং সীসপ্পমাণং হোতি, তঞ্চ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো তিরিযং মুট্ঠিরতনং হোতীতি দস্সেতুং ‘যত্থ ৰিত্থারতো তীসু কণ্ণেসূ’তিআদিমাহ. মজ্ঝট্ঠানং মুট্ঠিরতনং হোতীতি বিম্বোহনস্স মজ্ঝট্ঠানং তিরিযতো মুট্ঠিরতনপ্পমাণং হোতী’’তি ৰুত্তং. অরঞ্জরোতি বহুউদকগণ্হনকা মহাচাটি. জলং গণ্হিতুং অলন্তি অরঞ্জরো, ৰট্টচাটি ৰিয হুত্ৰা থোকং দীঘমুখো মজ্ঝে পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা কতোতি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযন্তি অজ্ঝাহারসম্বন্ধো.

দ্ৰিসঙ্গহানি দ্ৰে হোন্তীতি দ্ৰে পঠমদুতিযঅৰিস্সজ্জিযানি ‘‘আরামো আরামৰত্থূ’’তি চ ‘‘ৰিহারো ৰিহারৰত্থূ’’তি চ ৰুত্তদ্ৰেদ্ৰেৰত্থুসঙ্গহানি হোন্তি. ততিযং অৰিস্সজ্জিযং ‘‘মঞ্চো পীঠং ভিসি বিম্বোহন’’ন্তি ৰুত্তচতুৰত্থুসঙ্গহং হোতি. চতুত্থং অৰিস্সজ্জিযং ‘‘লোহকুম্ভী লোহভাণকং লোহৰারকো লোহকটাহং ৰাসি ফরসু কুঠারী কুদালো নিখাদন’’ন্তি ৰুত্তনৰকোট্ঠাসৰন্তং হোতি. পঞ্চমং অৰিস্সজ্জিযং ‘‘ৰল্লি ৰেল়ু মুঞ্জং পব্বজং তিণং মত্তিকা দারুভণ্ডং মত্তিকাভণ্ড’’ন্তি ৰুত্তঅট্ঠভেদনং অট্ঠপভেদৰন্তং হোতীতি যোজনা. পঞ্চনিম্মললোচনোতি মংসচক্খুদিব্বচক্খুধম্মচক্খুবুদ্ধচক্খুসমন্তচক্খূনং ৰসেন নিম্মলপঞ্চলোচনো.

সেনাসনক্খন্ধকে অৰিস্সজ্জিযং কীটাগিরিৰত্থুস্মিং অৰেভঙ্গিযন্তি এত্থ ‘‘সেনাসনক্খন্ধকে গামকাৰাসৰত্থুস্মিং অৰিস্সজ্জিযং কীটাগিরিৰত্থুস্মিং অৰেভঙ্গিয’’ন্তি ৰত্তব্বং. কস্মা? দ্ৰিন্নম্পি ৰত্থূনং সেনাসনক্খন্ধকে আগতত্তা. সেনাসনক্খন্ধকেতি অযং সামঞ্ঞাধারো. গামকাৰাসৰত্থুস্মিং কীটাগিরিৰত্থুস্মিন্তি ৰিসেসাধারো. অযমত্থো পাল়িং ওলোকেত্ৰা পচ্চেতব্বো. তেনেৰ হি সমন্তপাসাদিকাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২১) ‘‘সেনাসনক্খন্ধকে’’তি অৰত্ৰা ‘‘ইধ’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ইধাতি ইমিনা গামকাৰাসৰত্থুং দস্সেতি, কীটাগিরিৰত্থু পন সরূপতো দস্সিতমেৰ. সামঞ্ঞাধারো পন তংসংৰণ্ণনাভাৰতো অৰুত্তোপি সিজ্ঝতীতি ন ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি.

২২৮. থাৰরেন চ থাৰরং, গরুভণ্ডেন চ গরুভণ্ডন্তি এত্থ পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু পুরিমদ্ৰযং থাৰরং, পচ্ছিমত্তযং গরুভণ্ডন্তি ৰেদিতব্বং. সমকমেৰ দেতীতি এত্থ ঊনকং দেন্তম্পি ৰিহারৰত্থুসামন্তং গহেত্ৰা দূরতরং দুক্খগোপং ৰিস্সজ্জেতুং ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং. ৰক্খতি হি ‘‘ভিক্খূনঞ্চে মহগ্ঘতরং…পে… সম্পটিচ্ছিতুং ৰট্টতী’’তি. জানাপেত্ৰাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স জানাপেত্ৰা, অপলোকেত্ৰাতি অত্থো. ননু তুম্হাকং বহুতরং রুক্খাতি ৰত্তব্বন্তি ইদং সামিকেসু অত্তনো ভণ্ডস্স মহগ্ঘতং অজানিত্ৰা দেন্তেসু তং ঞত্ৰা থেয্যচিত্তেন গণ্হতো অৰহারো হোতীতি ৰুত্তং. ৰিহারেন ৰিহারো পরিৰত্তেতব্বোতি সৰত্থুকেন অঞ্ঞেসং ভূমিযং কতপাসাদাদিনা, অৰত্থুকেন ৰা সৰত্থুকং পরিৰত্তেতব্বং, অৰত্থুকং পন অৰত্থুকেনেৰ পরিৰত্তেতব্বং কেৰলং পাসাদস্স ভূমিতো অথাৰরত্তা. এৰং থাৰরেসুপি থাৰরৰিভাগং ঞত্ৰাৰ পরিৰত্তেতব্বং.

‘‘কপ্পিযমঞ্চা সম্পটিচ্ছিতব্বাতি ইমিনা সুৰণ্ণাদিৰিচিত্তং অকপ্পিযমঞ্চং ‘সঙ্ঘস্সা’তি ৰুত্তেপি সম্পটিচ্ছিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. ‘ৰিহারস্স দেমা’তি ৰুত্তে সঙ্ঘস্স ৰট্টতি, ন পুগ্গলস্স খেত্তাদি ৰিযাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়্ৰগ্গ ৩.৩২১) পন ‘‘কপ্পিযমঞ্চা সম্পটিচ্ছিতব্বাতি ‘সঙ্ঘস্স দেমা’তি দিন্নং সন্ধায ৰুত্তং. সচে পন ‘ৰিহারস্স দেমা’তি ৰদন্তি, সুৰণ্ণরজতমযাদিঅকপ্পিযমঞ্চেপি সম্পটিচ্ছিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ন কেৰলং…পে… পরিৰত্তেতুং ৰট্টন্তীতি ইমিনা অথাৰরেন থাৰরম্পি অথাৰরম্পি পরিৰত্তেতুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. থাৰরেন অথাৰরমেৰ হি পরিৰত্তেতুং ন ৰট্টতি. ‘‘অকপ্পিযং ৰা মহগ্ঘং কপ্পিযং ৰাতি এত্থ অকপ্পিযং নাম সুৰণ্ণমযমঞ্চাদি অকপ্পিযভিসিবিম্বোহনানি চ. মহগ্ঘং কপ্পিযং নাম দন্তমযমঞ্চাদি, পাৰারাদিকপ্পিযঅত্থরণাদীনি চা’’তি সারত্থদীপনিযং ৰুত্তং, ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘অকপ্পিযং ৰাতি আসন্দিআদি, পমাণাতিক্কন্তং বিম্বোহনাদি চ. মহগ্ঘং কপ্পিযং ৰাতি সুৰণ্ণাদিৰিচিত্তং কপ্পিযৰোহারেন দিন্ন’’ন্তি ৰুত্তং.

২২৯. ‘‘কাল়লোহ …পে… ভাজেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা ৰট্টকংসলোহমযম্পি ভাজনং পুগ্গলিকম্পি সম্পটিচ্ছিতুম্পি পরিহরিতুম্পি ৰট্টতি পুগ্গলানং পরিহরিতব্বস্সেৰ ভাজেতব্বত্তাতি ৰদন্তি, তং উপরি ‘‘কংসলোহৰট্টলোহভাজনৰিকতি সঙ্ঘিকপরিভোগেন ৰা গিহিৰিকটা ৰা ৰট্টতী’’তিআদিকেন মহাপচ্চরিৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ইমস্স হি ‘‘ৰট্টলোহকংসলোহানং যেন কেনচি কতো সীহল়দীপে পাদগ্গণ্হনকো ভাজেতব্বো’’তি ৰুত্তস্স মহাঅট্ঠকথাৰচনস্স পটিক্খেপায তং মহাপচ্চরিৰচনং পচ্ছা দস্সিতং, তস্মা ৰট্টলোহকংসলোহমযং যং কিঞ্চি পাদগ্গণ্হনকৰারকম্পি উপাদায অভাজনীযমেৰ, গিহীহি দীযমানম্পি পুগ্গলস্স সম্পটিচ্ছিতুম্পি ন ৰট্টতি. পারিহারিযং ন ৰট্টতীতি পত্তাদিপরিক্খারং ৰিয সযমেৰ পটিসামেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি. গিহিসন্তকং ৰিয আরামিকাদযো চে সযমেৰ গোপেত্ৰা ৰিনিযোগকালে আনেত্ৰা পটিদেন্তি, পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, ‘‘পটিসামেত্ৰা ভিক্খূনং দেথা’’তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতীতি.

পণ্ণসূচি নাম লেখনীতি ৰদন্তি. অত্তনা লদ্ধানিপীতিআদিনা পটিগ্গহণে দোসো নত্থি, পরিহরিত্ৰা পরিভোগোৰ আপত্তিকরোতি দস্সেতি. যথা চেত্থ, এৰং উপরি ভাজনীযৰাসিআদীসু অত্তনো সন্তকেসুপি.

অনামাসম্পীতি সুৰণ্ণাদিমযম্পি, সব্বং তং আমসিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি.

উপক্খরেতি উপকরণে. সিখরং নাম যেন পরিব্ভমন্তা ছিন্দন্তি. পত্তবন্ধকো নাম পত্তস্স গণ্ঠিআদিকারকো. ‘‘পটিমানং সুৰণ্ণাদিপত্তকারকো’’তিপি ৰদন্তি.

‘‘অড্ঢবাহূতি কপ্পরতো পট্ঠায যাৰ অংসকূট’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ‘‘অড্ঢবাহু নাম ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলন্তিপি ৰদন্তী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ৩২১) ‘‘অড্ঢবাহূতি কপ্পরতো পট্ঠায যাৰ অংসকূটন্তি লিখিত’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) পন ‘‘অড্ঢবাহুপ্পমাণা নাম অড্ঢবাহুমত্তা, অড্ঢব্যামমত্তাতিপি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. যোত্তানীতি চম্মরজ্জুকা. তত্থজাতকাতি সঙ্ঘিকভূমিযং জাতা.

‘‘অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডমত্তোতি দীঘসো অট্ঠঙ্গুলমত্তো পরিণাহতো পণ্ণসূচিদণ্ডমত্তো’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী.. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২১) ৰিমতিৰিনোদনিযং পন (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) ‘‘অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডমত্তোতি সরদণ্ডাদিসূচিআকারতনুদণ্ডকমত্তোপী’’তি ৰুত্তং. অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণোতি দীঘতো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণো. রিত্তপোত্থকোপীতি অলিখিতপোত্থকোপি, ইদঞ্চ পণ্ণপ্পসঙ্গেন ৰুত্তং.

আসন্দিকোতি চতুরস্সপীঠং ৰুচ্চতি ‘‘উচ্চকম্পি আসন্দিক’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৯৭) ৰচনতো. একতোভাগেন দীঘপীঠমেৰ হি অট্ঠঙ্গুলপাদকং ৰট্টতি, চতুরস্সাসন্দিকো পন পমাণাতিক্কন্তোপি ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বো. সত্তঙ্গো নাম তীসু দিসাসু অপস্সযং কত্ৰা কতমঞ্চো, অযম্পি পমাণাতিক্কন্তোপি ৰট্টতি. ভদ্দপীঠন্তি ৰেত্তমযং পীঠং ৰুচ্চতি. পীঠিকাতি পিলোতিকবন্ধং পীঠমেৰ. এল়কপাদপীঠং নাম দারুপটিকায উপরিপাদে ঠপেত্ৰা ভোজনফলকং ৰিয কতপীঠং ৰুচ্চতি. আমণ্ডকৰণ্টকপীঠং নাম আমলকাকারেন যোজিতবহউপাদপীঠং. ইমানি তাৰ পাল়িযং আগতপীঠানি. দারুমযং পন সব্বম্পি পীঠং ৰট্টতি.

‘‘ঘট্টনফলকং নাম যত্থ ঠপেত্ৰা রজিতচীৰরং হত্থেন ঘট্টেন্তি. ঘট্টনমুগ্গরো নাম অনুৰাতাদিঘট্টনত্থং কতোতি ৰদন্তী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২১) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) ‘‘ঘট্টনফলকং ঘট্টনমুগ্গরোতি ইদং রজিতচীৰরং একস্মিং মট্ঠে দণ্ডমুগ্গরে ৰেঠেত্ৰা একস্স মট্ঠফলকস্স উপরি ঠপেত্ৰা উপরি অপরেন মট্ঠফলকেন নিক্কুজ্জিত্ৰা একো উপরি অক্কমিত্ৰা তিট্ঠতি, দ্ৰে জনা উপরিফলকং দ্ৰীসু কোটীসু গহেত্ৰা অপরাপরং আকড্ঢনৰিকড্ঢনং করোন্তি, এতং সন্ধায ৰুত্তং. হত্থে ঠপাপেত্ৰা হত্থেন পহরণং পন নিট্ঠিতরজনস্স চীৰরস্স অল্লকালে কাতব্বং, ইদং পন ফলকমুগ্গরেহি ঘট্টনং সুক্খকালে থদ্ধভাৰৰিমোচনত্থন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অম্বণন্তি ফলকেহি পোক্খরণীসদিসকতপানীযভাজনং. রজনদোণীতি যত্থ পক্করজনং আকিরিত্ৰা ঠপেন্তী’’তি সারত্থদীপনিযং. ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘অম্বণন্তি একদোণিকনাৰাফলকেহি পোক্খরণীসদিসং কতং. পানীযভাজনন্তিপি ৰদন্তি. রজনদোণীতি একদারুনাৰ কতং রজনভাজনং. উদকদোণীতি একদারুনাৰ কতং উদকভাজন’’ন্তি ৰুত্তং.

‘‘ভূমত্থরণং কাতুং ৰট্টতীতি অকপ্পিযচম্মং সন্ধায ৰুত্তং. পচ্চত্থরণগতিকন্তি ইমিনা মঞ্চপীঠেপি অত্থরিতুং ৰট্টতীতি দীপেতি. পাৰারাদিপচ্চত্থরণম্পি গরুভণ্ডন্তি একে. নোতি অপরে, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্ব’’ন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২১) ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ৩২১) পন ‘‘দণ্ডমুগ্গরো নাম ‘যেন রজিতচীৰরং পোথেন্তি, তম্পি গরুভণ্ডমেৰা’তি ৰুত্তত্তা, ‘পচ্চত্থরণগতিক’ন্তি ৰুত্তত্তা চ অপি-সদ্দেন পাৰারাদিপচ্চত্থরণং সব্বং গরুভণ্ডমেৰাতি ৰদন্তি. এতেনেৰ সুত্তেন অঞ্ঞথা অত্থং ৰত্ৰা পাৰারাদিপচ্চত্থরণং ন গরুভণ্ডং, ভাজনীযমেৰ, সেনাসনত্থায দিন্নপচ্চত্থরণমেৰ গরুভণ্ডন্তি ৰদন্তি. উপপরিক্খিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩২১) পন ‘‘ভূমত্থরণং কাতুং ৰট্টতীতি অকপ্পিযচম্মং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ ভূমত্থরণসঙ্খেপেন সযিতুম্পি ৰট্টতিযেৰ. পচ্চত্থরণগতিকন্তি ইমিনা মঞ্চাদীসু অত্থরিতব্বং মহাচম্মং এল়কচম্মং নামাতি দস্সেতী’’তি ৰুত্তং. ছত্তমুট্ঠিপণ্ণন্তি তালপণ্ণং সন্ধায ৰুত্তং. পত্তকটাহন্তি পত্তপচনকটাহং. গণ্ঠিকাতি চীৰরগণ্ঠিকা. ৰিধোতি কাযবন্ধনৰিধো.

ইদানি ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. দুব্বলসিক্খাপদৰণ্ণনা) আগতনযো ৰুচ্চতে – আরামো নাম পুপ্ফারামো ৰা ফলারামো ৰা. আরামৰত্থু নাম তেসংযেৰ আরামানং অত্থায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঠপিতোকাসো. তেসু ৰা আরামেসু ৰিনট্ঠেসু তেসং পোরাণকভূমিভাগো. ৰিহারো নাম যং কিঞ্চি পাসাদাদিসেনাসনং. ৰিহারৰত্থু নাম তস্স পতিট্ঠানোকাসো. মঞ্চো নাম মসারকো বুন্দিকাবদ্ধো কুল়ীরপাদকো আহচ্চপাদকোতি ইমেসং পুব্বে ৰুত্তানং চতুন্নং মঞ্চানং অঞ্ঞতরো. পীঠং নাম মসারকাদীনংযেৰ চতুন্নং পীঠানং অঞ্ঞতরং. ভিসি নাম উণ্ণভিসিআদীনং পঞ্চন্নং ভিসীনং অঞ্ঞতরং. বিম্বোহনং নাম রুক্খতূললতাতূলপোটকীতূলানং অঞ্ঞতরেন পুণ্ণং. লোহকুম্ভী নাম কাল়লোহেন ৰা তম্বলোহেন ৰা যেন কেনচি কতকুম্ভী. লোহভাণকাদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন ভাণকন্তি অরঞ্জরো ৰুচ্চতি. ৰারকোতি ঘটো. কটাহং কটাহমেৰ. ৰাসিআদীসু ৰল্লিআদীসু চ দুৰিঞ্ঞেয্যং নাম নত্থি…পে….

তত্থ থাৰরেন থাৰরন্তি ৰিহারৰিহারৰত্থুনা আরামআরামৰত্থুং ৰিহারৰিহারৰত্থুং. ইতরেনাতি অথাৰরেন, পচ্ছিমরাসিত্তযেনাতি ৰুত্তং হোতি. অকপ্পিযেনাতি সুৰণ্ণমযমঞ্চাদিনা চেৰ অকপ্পিযভিসিবিম্বোহনেহি চ. মহগ্ঘকপ্পিযেনাতি দন্তমযমঞ্চাদিনা চেৰ পাৰারাদিনা চ. ইতরন্তি অথাৰরং. কপ্পিযপরিৰত্তনেন পরিৰত্তেতুন্তি যথা অকপ্পিযং ন হোতি, এৰং পরিৰত্তেতুং…পে… এৰং তাৰ থাৰরেন থাৰরপরিৰত্তনং ৰেদিতব্বং. ইতরেন ইতরপরিৰত্তনে পন মঞ্চপীঠং মহন্তং ৰা হোতু, খুদ্দকং ৰা, অন্তমসো চতুরঙ্গুলপাদকং গামদারকেহি পংস্ৰাগারকেসু কীল়ন্তেহি কতম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায গরুভণ্ডং হোতি…পে… সতগ্ঘনকেন ৰা সহস্সগ্ঘনকেন ৰা মঞ্চেন অঞ্ঞং মঞ্চসতম্পি লভতি, পরিৰত্তেত্ৰা গহেতব্বং. ন কেৰলং মঞ্চেন মঞ্চোযেৰ, আরামআরামৰত্থুৰিহারৰিহারৰত্থুপীঠভিসিবিম্বোহনানিপি পরিৰত্তেতুং ৰট্টন্তি. এস নযো পীঠভিসিবিম্বোহনেসুপি.

কাল়লোহতম্বলোহকংসলোহৰট্টলোহানন্তি এত্থ কংসলোহং ৰট্টলোহঞ্চ কিত্তিমলোহং. তীণি হি কিত্তিমলোহানি কংসলোহং ৰট্টলোহং হারকূটন্তি. তত্থ তিপুতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং কংসলোহং. সীসতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং ৰট্টলোহং. রসতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং হারকূটং. তেন ৰুত্তং ‘‘কংসলোহং ৰট্টলোহঞ্চ কিত্তিমলোহ’’ন্তি. ততো অতিরেকন্তি ততো অতিরেকগণ্হনকো. সারকোতি মজ্ঝে মকুল়ং দস্সেত্ৰা মুখৰট্টিৰিত্থতং কত্ৰা পিট্ঠিতো নামেত্ৰা কাতব্বং একং ভাজনং. সরাৰন্তিপি ৰদন্তি. আদি-সদ্দেন কঞ্চনকাদীনং গিহিউপকরণানং গহণং. তানি হি খুদ্দকানিপি গরুভণ্ডানেৰ গিহিউপকরণত্তা. পি-সদ্দেন পগেৰ মহন্তানীতি দস্সেতি, ইমানি পন ভাজনীযানি ভিক্খুপকরণত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা চ এতানি, এৰং কুণ্ডিকাপি ভাজনীযা. ৰক্খতি হি ‘‘যথা চ মত্তিকাভণ্ডে, এৰং লোহভণ্ডেপি কুণ্ডিকা ভাজনীযকোট্ঠাসমেৰ ভজতী’’তি. সঙ্ঘিকপরিভোগেনাতি আগন্তুকানং ৰুড্ঢতরানং দত্ৰা পরিভোগেন. গিহিৰিকটাতি গিহীহি ৰিকতা পঞ্ঞত্তা, অত্তনো ৰা সন্তককরণেন ৰিরূপং কতা. পুগ্গলিকপরিভোগেন ন ৰট্টতীতি আগন্তুকানং অদত্ৰা অত্তনো সন্তকং ৰিয গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি. পিপ্ফলিকোতি কত্তরি. আরকণ্টকং সূচিৰেধকং. তাল়ং যন্তং. কত্তরযট্ঠিৰেধকো কত্তরযট্ঠিৰলযং. যথা তথা ঘনকতং লোহন্তি লোহৰট্টি লোহগুল়ো লোহপিণ্ডি লোহচক্কলিকন্তি এৰং ঘনকতং লোহং. খীরপাসাণমযানীতি মুদুকখীরৰণ্ণপাসাণমযানি.

গিহিৰিকটানিপি ন ৰট্টন্তি অনামাসত্তা. পি-সদ্দেন পগেৰ সঙ্ঘিকপরিভোগেন ৰা পুগ্গলিকপরিভোগেন ৰাতি দস্সেতি. সেনাসনপরিভোগো পন সব্বকপ্পিযো, তস্মা জাতরূপাদিমযা সব্বাপি সেনাসনপরিক্খারা আমাসা. তেনাহ ‘‘সেনাসনপরিভোগে পনা’’তিআদি.

সেসাতি ততো মহত্তরী ৰাসি. যা পনাতি যা কুঠারী পন. কুদালো অন্তমসো চতুরঙ্গুলমত্তোপি গরুভণ্ডমেৰ. নিখাদনং চতুরস্সমুখং ৰা হোতু দোণিমুখং ৰা ৰঙ্কং ৰা উজুকং ৰা, অন্তমসো সম্মুঞ্জনীদণ্ডৰেধনম্পি, দণ্ডবন্ধঞ্চে, গরুভণ্ডমেৰ. তেনাহ ‘‘কুদালো দণ্ডবন্ধনিখাদনং ৰা অগরুভণ্ডং নাম নত্থী’’তি. সিপাটিকা নাম খুরকোসো, সিখরং পন দণ্ডবন্ধনিখাদনং অনুলোমেতীতি আহ ‘‘সিখরম্পি নিখাদনেনেৰ সঙ্গহিত’’ন্তি. সচে পন ৰাসি অদণ্ডকং ফলমত্তং, ভাজনীযং. উপক্খরেতি ৰাসিআদিভণ্ডে.

পত্তবন্ধকো নাম পত্তস্স গণ্ঠিকাদিকারকো. ‘‘পটিমানং সুৰণ্ণাদিপত্তকারকো’’তিপি ৰদন্তি. তিপুচ্ছেদনকসত্থং সুৰণ্ণচ্ছেদনকসত্থং কতপরিকম্মচম্মচ্ছিন্দনকখুদ্দকসত্থন্তি ইমানি চেত্থ তীণি পিপ্ফলিকং অনুলোমন্তীতি আহ ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তিআদি. ইতরানীতি মহাকত্তরিআদীনি.

অড্ঢবাহুপ্পমাণাতি কপ্পরতো পট্ঠায যাৰ অংসকূটপ্পমাণা, ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলপ্পমাণাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থজাতকাতি সঙ্ঘিকভূমিযং জাতা, আরক্খসংৰিধানেন রক্খিতত্তা রক্খিতা চ সা মঞ্জূসাদীসু পক্খিত্তং ৰিয যথা তং ন নস্সতি, এৰং গোপনতো গোপিতা চাতি রক্খিতগোপিতা. তত্থজাতকাপি পন অরক্খিতা গরুভণ্ডমেৰ ন হোতি. সঙ্ঘকম্মে চ চেতিযকম্মে চ কতেতি ইমিনা সঙ্ঘসন্তকেন চেতিযসন্তকং রক্খিতুং পরিৰত্তিতুঞ্চ ৰট্টতীতি দীপেতি. সুত্তং পনাতি ৰট্টিতঞ্চেৰ অৰট্টিতঞ্চ সুত্তং.

অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডমত্তোতি অন্তমসো দীঘসো অট্ঠঙ্গুলমত্তো পরিণাহতো সীহল়-পণ্ণসূচিদণ্ডমত্তো. এত্থাতি ৰেল়ুভণ্ডে. দড্ঢং গেহং যেসং তেতি দড্ঢগেহা. ন ৰারেতব্বাতি ‘‘মা গণ্হিত্ৰা গচ্ছথা’’তি ন নিসেধেতব্বা. দেসন্তরগতেন সম্পত্তৰিহারে সঙ্ঘিকাৰাসে ঠপেতব্বা.

অৰসেসঞ্চ ছদনতিণন্তি মুঞ্জপব্বজেহি অৰসেসং যং কিঞ্চি ছদনতিণং. অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণোপীতি ৰিত্থারতো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণো. লিখিতপোত্থকো পন গরুভণ্ডং ন হোতি. কপ্পিযচম্মানীতি মিগাদীনং চম্মানি. সব্বং চক্কযুত্তযানন্তি রথসকটাদিকং সব্বং চক্কযুত্তযানং. ৰিসঙ্খতচক্কং পন যানং ভাজনীযং. অনুঞ্ঞাতৰাসি নাম যা সিপাটিকায পক্খিপিত্ৰা পরিহরিতুং সক্কাতি ৰুত্তা. মুট্ঠিপণ্ণং তালপত্তং. তঞ্হি মুট্ঠিনা গহেত্ৰা পরিহরন্তীতি ‘‘মুট্ঠিপণ্ণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘মুট্ঠিপণ্ণন্তি ছত্তচ্ছদপণ্ণমেৰা’’তি কেচি. অরণীসহিতন্তি অরণীযুগল়ং, উত্তরারণী অধরারণীতি অরণীদ্ৰযন্তি অত্থো. ফাতিকম্মং কত্ৰাতি অন্তমসো তংঅগ্ঘনকৰালিকাযপি থাৰরং ৰড্ঢিকম্মং কত্ৰা. কুণ্ডিকাতি অযকুণ্ডিকা চেৰ তম্বলোহকুণ্ডিকা চ. ভাজনীযকোট্ঠাসমেৰ ভজতীতি ভাজনীযপক্খমেৰ সেৰতি, ন তু গরুভণ্ডন্তি অত্থো. কঞ্চনকো পন গরুভণ্ডমেৰাতি অধিপ্পাযো.

ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে

গরুভণ্ডৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম

তিংসতিমো পরিচ্ছেদো.