২৯. কথিনত্থারৰিনিচ্ছযকথা

২২৬. এৰং চতুপচ্চযভাজনৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি কথিনৰিনিচ্ছযং কথেতুমাহ ‘‘কথিনন্তি এত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ কথিনন্তি কতমং কথিনং? সমূহপঞ্ঞত্তি. ন হি পরমত্থতো কথিনং নাম একো ধম্মো অত্থি, পুরিমৰস্সংৰুত্থা ভিক্খূ, অনূনপঞ্চৰগ্গসঙ্ঘো, চীৰরমাসো, ধম্মেন সমেন উপ্পন্নচীৰরন্তিআদীসু যেসু নামরূপেসু সমুপ্পজ্জমানেসু তেসং নামরূপধম্মানং সমূহসমৰাযসঙ্খাতং সমূহপঞ্ঞত্তিমত্তমেৰ কথিনং. অযমত্থো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘তেসঞ্ঞেৰ ধম্মানং সঙ্গহো সমৰাযো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো, যদিদং কথিন’’ন্তি পরিৰারপাল়িযং (পরি. ৪১২) আগতত্তা চ, ‘‘তেসঞ্ঞেৰ ধম্মানন্তি যেসু রূপাদিধম্মেসু সতি কথিনং নাম হোতি, তেসং সমোধানং মিস্সীভাৰো. নামং নামকম্মন্তিআদিনা পন ‘কথিন’ন্তি ইদং বহূসু ধম্মেসু নামমত্তং, ন পরমত্থতো একো ধম্মো অত্থীতি দস্সেতী’’তি অট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪১২) আগতত্তা চ, ‘‘যেসু রূপাদিধম্মেসূতি পুরিমৰস্সংৰুত্থা ভিক্খূ, পঞ্চহি অনূনো সঙ্ঘো, চীৰরমাসো, ধম্মেন সমেন সমুপ্পন্নং চীৰরন্তি এৰমাদীসু যেসু রূপারূপধম্মেসু. সতীতি সন্তেসু. মিস্সীভাৰোতি সংসগ্গতা সমূহপঞ্ঞত্তিমত্তং. তেনাহ ন পরমত্থতো একো ধম্মো অত্থীতি দস্সেতী’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পরিৰার ২.৪১২) আগতত্তা চ জানিতব্বোতি.

কেনট্ঠেন কথিনন্তি? থিরট্ঠেন. কস্মা থিরন্তি? অনামন্তচারঅসমাদানচারগণভোজনযাৰদত্থচীৰরযোচতত্থচীৰরুপ্পাদসঙ্খাতে পঞ্চানিসংসে অন্তোকরণসমত্থতায. ৰুত্তঞ্হি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩০৬) ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকরণসমত্থতায থিরন্তি অত্থো’’তি, তথা ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩০৬) ৰজিরবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬). অথ ৰা কেনট্ঠেন কথিনন্তি? সঙ্গণ্হনট্ঠেন. কথং সঙ্গণ্হাতীতি? পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৰা সঙ্গণ্হাতি সঙ্খিপিত্ৰা গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হি ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৰা সঙ্গণ্হনট্ঠেন কথিন’’ন্তি.

কথিন-সদ্দো কায ধাতুযা কেন পচ্চযেন সিজ্ঝতীতি? টীকাচরিযা ধাতুপচ্চযে অচিন্তেত্ৰা অনিপ্ফন্নপাটিপদিকৰসেনেৰ ৰণ্ণেন্তি, তস্মা অযং সদ্দো রুল়্হীসুদ্ধনামভূতো অনিপ্ফন্নপাটিপদিকসদ্দোতি ৰুচ্চতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? তীসুপি ৰিনযটীকাসু (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩০৬; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩০৬; ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘থিরন্তি অত্থো’’ ইচ্চেৰ ৰণ্ণিতত্তা. পঞ্চানিসংসে অন্তোকরণসমত্থতাযাতি পন থিরতা চস্স হেতুপদমেৰ. অথ ৰা কথিন-সদ্দো কথধাতুযা ইনপচ্চযেন সিজ্ঝতি. কথং? কথ সঙ্গহণেতিমস্স লদ্ধধাতুসঞ্ঞাদিস্স পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৰা সঙ্গণ্হাতীতি অত্থে ‘‘ইন সব্বত্থা’’তি যোগৰিভাগেন ৰা ‘‘সুপতো চা’’তি এত্থ চ-সদ্দেন ৰা ইনপচ্চযং কত্ৰা পরক্খরং নেত্ৰা কথিনসদ্দতো স্যুপ্পত্তাদিম্হি কতে রূপং. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্গণ্হনট্ঠেনা’’তি ৰুত্তং কঙ্খাৰিতরণীটীকাপাঠং নিস্সায ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা কঠ কিচ্ছজীৰনেতি ধাতুতো ইনপচ্চযং কত্ৰা সিজ্ঝতি. অযমত্থো ‘‘কঠ কিচ্ছজীৰনে, মুদ্ধজদুতিযন্তো ধাতু, ইনো’’তি অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি.

বহূ পন পণ্ডিতা ইমং পাঠংযেৰ গহেত্ৰা ‘‘কথিন-সদ্দো মুদ্ধজদুতিযন্তোযেৰ হোতি, ন দন্তজো’’তি ৰদন্তি চেৰ লিখন্তি চ, ন পনেৰং একন্ততো ৰত্তব্বং. কস্মা? অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং কক্খল়পরিযাযং গুণসদ্দভূতং কঠিনসদ্দং সন্ধায ৰুত্তং, ন সাসনৰোহারতো নামসদ্দভূতং. তেনেৰাহ ‘‘পঞ্চকং কক্খল়ে’’তি. অনেকেসু পন পাল়িঅট্ঠকথাদিপোত্থকেসু জিনসাসনৰোহারতো নামসদ্দভূতো কথিন-সদ্দো দন্তজোযেৰ যেভুয্যেন পঞ্ঞাযতি, তেনেৰ চ কারণেন অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযম্পি ৰণ্ণৰিপরিযাযে কথিনন্তিপি ৰুত্তং. অথ ৰা কত্থ সিলাঘাযন্তি ধাতুতো ইনপচ্চযং কত্ৰা সসংযোগত্থকারং নিসংযোগং কত্ৰা সিজ্ঝতি. অযমত্থো সিলাঘাদিসুত্তস্স ৰুত্তিযং ‘‘সিলাঘ কত্থনে’’তি ৰচনতো, সদ্দনীতিযঞ্চ ‘‘কত্থনং পসংসন’’ন্তি ৰণ্ণিতত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি. ইদঞ্চ ৰচনং ‘‘ইদঞ্হি কথিনৰত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থ’’ন্তি অট্ঠকথাৰচনেন (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) সমেতি. আচরিযা পন ‘‘কঠধাতু ইনপচ্চযো’’তি ৰিকপ্পেত্ৰা ‘‘কঠ সমত্থনে’’তি অত্থং ৰদন্তি, তং টীকাসু (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩০৬; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩০৬; ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘থিরন্তি অত্থো’’তি ৰচনং অনপেক্খিত্ৰা ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকরণসমত্থতাযা’’তি হেতুমেৰ অত্থভাৰেন গহেত্ৰা ৰুত্তং সিযা, তং পন থিরভাৰস্স হেতুযেৰ.

কথং ৰিগ্গহো কাতব্বোতি? অযং কথিন-সদ্দো চতূসু পদেসু নামপদং, পঞ্চসু নামেসু সুদ্ধনামং, চতূসু সুদ্ধনামেসু রুল়্হীসুদ্ধনামং, দ্ৰীসু পাটিপদিকসদ্দেসু অনিপ্ফন্নপাটিপদিকসদ্দো, তস্মা ৰিগ্গহো ন কাতব্বো. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘রুল়্হীখ্যাতং নিপাতঞ্চু-পসগ্গালপনং তথা;

সব্বনামিকমেতেসু, ন কতো ৰিগ্গহো ছসূ’’তি.

অযমত্থো ‘‘কথিনন্তি…পে… থিরন্তি অত্থো’’তি টীকাসু (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩০৬; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩০৬; ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৰা কথতি সঙ্গণ্হাতীতি কথিনং, অযং ৰচনত্থো যথাৰুত্তৰিনযত্থমঞ্জূসাপাঠৰসেন (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা কঠতি কিচ্ছেন জীৰতীতি কথিনো, রুক্খো, তস্স এসোতি কথিনো, থিরভাৰো, সো এতস্স অত্থীতি কথিনং, পঞ্ঞত্তিজাতং ঠ-কারস্স থ-কারং কত্ৰা কথিনন্তি ৰুত্তং. অযং নযো ‘‘কঠ কিচ্ছজীৰনে’’তি ধাত্ৰত্থসংৰণ্ণনায চ ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকরণসমত্থতায থিরন্তি অত্থো’’তি টীকাৰচনেন (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩০৬; ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩০৬; ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) চ সমেতীতি দট্ঠব্বো. অথ ৰা কথীযতে সিলাঘতে পসংসীযতে বুদ্ধাদীহীতি কথিনং, অযং নযো ‘‘কত্থ সিলাঘায’’ন্তি ধাত্ৰত্থসংৰণ্ণনায চ ‘‘ইদঞ্হি কথিনৰত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থ’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) অট্ঠকথাৰচনেন চ সমেতীতি দট্ঠব্বো.

এত্থ পন সঙ্খেপরুচিত্তা আচরিযস্স সদ্দলক্খণং অৰিচারেত্ৰা অত্থমেৰ পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘কথিনং অত্থরিতুং কে লভন্তি, কে ন লভন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ কে লভন্তীতি কে সাধেন্তীতি অত্থো. পঞ্চ জনা লভন্তীতি পঞ্চ জনা সাধেন্তি. কথিনদুস্সস্স হি দাযকা পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো হোন্তি, একো পটিগ্গাহকোতি. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং চতুৰগ্গো ভিক্খুসঙ্ঘো ঠপেত্ৰা তীণি কম্মানি উপসম্পদং পৰারণং অব্ভান’’ন্তি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৮৮) ৰুত্তত্তা ন পঞ্চৰগ্গকরণীযন্তি গহেতব্বং. পঠমপ্পৰারণায পৰারিতাতি ইদং ৰস্সচ্ছেদং অকত্ৰা ৰস্সংৰুত্থভাৰসন্দস্সনত্থং ৰুত্তং অন্তরাযেন অপৰারিতানম্পি ৰুত্থৰস্সানং কথিনত্থারসম্ভৰতো. তেনেৰ ‘‘অপ্পৰারিতা ৰা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ছিন্নৰস্সা ৰা পচ্ছিমিকায উপগতা ৰা ন লভন্তী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সাপি নলভন্তীতি নানাসীমায অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সা ইমস্মিং ৰিহারে কথিনত্থারং ন লভন্তীতি অত্থো. সব্বেতি ছিন্নৰস্সাদযো, অনুপগতাপি তত্থেৰ সঙ্গহিতা. আনিসংসন্তি কথিনানিসংসচীৰরং. একং অত্থতচীৰরংযেৰ হি কথিনচীৰরং নাম হোতি, অৰসেসানি চীৰরানি ৰা সাটকা ৰা কথিনানিসংসাযেৰ নাম. ৰক্খতি হি ‘‘অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানি ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায দাতব্বানী’’তি. (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২২৬) ইতরেসন্তি পুরিমিকায উপগতানং.

সো চে পচ্ছিমিকায উপসম্পজ্জতি, গণপূরকো চেৰ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতীতি ইমিনা সামণেরানং ৰস্সূপগমনং অনুঞ্ঞাতং হোতি. সো হি পুরিমিকায ৰস্সূপগতত্তা আনিসংসং লভতি, পচ্ছিমিকায পন উপসম্পজ্জিতত্তা গণপূরকো হোতীতি. সচে পুরিমিকায উপগতা কথিনত্থারকুসলা ন হোন্তীতিআদিনা ‘‘অট্ঠধম্মকোৰিদো ভিক্খু, কথিনত্থারমরহতী’’তি ৰিনযৰিনিচ্ছযে (ৰি. ৰি. ২৭০৪) আগতত্তা সযং চে অট্ঠধম্মকুসলো, সযমেৰ অত্থরিতব্বং. নো চে, অঞ্ঞে অট্ঠধম্মকুসলে পরিযেসিত্ৰা নেতব্বা, এৰং অকত্ৰা কথিনং অত্থরিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. কথিনং অত্থরাপেত্ৰাতি সকারিতৰচনেন তেহি বাহিরতো আগতত্থেরেহি সযং কথিনং ন অত্থরিতব্বং, সব্বপুব্বকিচ্চাদিকং সংৰিদহিত্ৰা তে পুরিমিকায ৰস্সূপগতা অন্তোসীমট্ঠভিক্খূযেৰ অত্থরাপেতব্বাতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা অঞ্ঞো কথিনং অত্থরতি, অঞ্ঞো আনিসংসং লভতীতি আপজ্জতি, ন পনেৰং যুজ্জতি. ৰক্খতি হি ‘‘আনিসংসো পন ইতরেসংযেৰ হোতী’’তি. দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৰাতি খাদনীযভোজনীযভূতং অন্নপানাদিদানং ভুঞ্জিত্ৰা. ন হি তে ৰত্থুদানং লভন্তি.

কথিনচীৰরং দেমাতি দাতুং ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘সঙ্ঘস্স কথিনচীৰরং দেমা’’তি ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তি (মহাৰ. ৩০৭) কম্মৰাচায সমেতি. অথ চ পন পুব্বে কতপরিচযত্তা ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি অৰুত্তেপি সম্পদানং পাকটন্তি কত্ৰা অৰুত্তং সিযাতি. এত্থেকে আচরিযা ৰদন্তি ‘‘সঙ্ঘস্সাতি অৰুত্তেপি কালে দিন্নং সঙ্ঘিকং হোতী’’তি, তত্রেৰং ৰত্তব্বং ‘‘ন কালে দিন্নং সব্বং সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘যঞ্চ কালেপি সঙ্ঘস্স ৰা ইদং অকালচীৰরন্তি, পুগ্গলস্স ৰা ইদং তুয্হং দম্মীতিআদিনা নযেন দিন্নং, এতং অকালচীৰরং নামা’’তি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অকালচিৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা) আগতত্তা পুগ্গলিকম্পি হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা পরম্মুখাপি নামং ৰত্ৰা সম্মুখাপি পাদমূলে ঠপেত্ৰা দিন্নং পুগ্গলিকমেৰ হোতি, ন সঙ্ঘিকং. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘পুগ্গলস্স দেতীতি ‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি এৰং পরম্মুখা ৰা, পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘ইমং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’তি এৰং সম্মুখা ৰা দেতী’’তি. এৰং পুগ্গলিকে সতি তং চীৰরং সঙ্ঘস্স ভাজেতব্বং হোতি ৰা ন হোতি ৰাতি? সো পুগ্গলো অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকভূতস্স সঙ্ঘস্স ৰা অঞ্ঞস্স সহধম্মিকসঙ্ঘস্স ৰা ভাজেতুকামো ভাজেয্য, অভাজেতুকামো ‘‘ভাজেতূ’’তি ন কেনচি ৰচনীযো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ন হি পুগ্গলস্স আদিস্স দিন্নং কেনচি ভাজনীযং হোতী’’তি টীকাসু আগমনতো ৰিঞ্ঞাযতি. অথেকে আচরিযা এৰং ৰদন্তি ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘোতি (পরি. ৪০৮) ৰুত্তত্তা পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্নেপি সঙ্ঘাযত্তং সঙ্ঘিকং হোতি. যথা কিং ‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’তি ৰুত্তেপি তং দানং সঙ্ঘিকং হোতি, যথা চ ‘কথিনচীৰরং দম্মী’তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি.

তত্রেৰং ৰিচারেতব্বং – ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৰচনং (পরি. ৪০৮) কথিনস্স মূলং কথিনস্স কারণং দস্সেতি. যথা হি মূলে ৰিজ্জমানে রুক্খো তিট্ঠতি, অৰিজ্জমানে ন তিট্ঠতি, তস্মা মূলং রুক্খস্স কারণং হোতি, পতিট্ঠং হোতি, এৰং সঙ্ঘে ৰিজ্জমানে কথিনং হোতি, নো অৰিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘো কথিনস্স মূলং কথিনস্স কারণং নাম হোতি. কথং সঙ্ঘে ৰিজ্জমানে কথিনং হোতি? সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন চতুৰগ্গভূতেন সঙ্ঘেন অত্থারারহস্স ভিক্খুনো ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায কথিনচীৰরে দিন্নেযেৰ তেন চীৰরেন অত্থতং কথিনং নাম হোতি, নো অদিন্নে, তস্মা চতুৰগ্গসঙ্ঘে অলব্ভমানে সহস্সক্খত্তুং ‘‘কথিনং দম্মী’’তি ৰুত্তেপি কথিনং নাম ন হোতি, তস্মা উপচারসীমায পরিচ্ছিন্নে ৰিহারে একো ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা চত্তারো ৰা ভিক্খূ ৰিহরন্তি, তত্থ কথিনচীৰরে উপ্পন্নে অঞ্ঞতো পরিযেসিত্ৰা চতুৰগ্গসঙ্ঘো একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং ভিক্খূনং পূরণে সতি কথিনং অত্থরিতুং লভতি, নাসতি, এৰং সঙ্ঘে ৰিজ্জমানেযেৰ কথিনং নাম হোতি, নো অৰিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘস্স কথিনস্স মূলভূততং কারণভূততং সন্ধায ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৰুত্তং. ‘‘কথিন’’ন্তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকংযেৰ হোতি, নো পুগ্গলিকন্তি অধিপ্পাযো এতস্মিং পাঠে ন লব্ভতি. যথা কিং ‘‘কিচ্চাধিকরণস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি (চূল়ৰ. ২১৯) এত্থ অপলোকনকম্মঞত্তিকম্মঞত্তিদুতিযকম্মঞত্তিচতুত্থকম্মসঙ্খাতং কিচ্চাধিকরণং চতুৰগ্গাদিকে সঙ্ঘে ৰিজ্জমানেযেৰ হোতি, নো অৰিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘস্স কিচ্চাধিকরণস্স মূলভূততং কারণভূততং সন্ধায ‘‘কিচ্চাধিকরণস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৰুচ্চতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

যদিপি ৰুত্তং ‘‘যথা ‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’তিআদীসু তং দানং সঙ্ঘাযত্তমেৰ হোতি, তথা ‘কথিন দম্মী’তি ৰুত্তে পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্নেপি সঙ্ঘাযত্তমেৰ সঙ্ঘিকমেৰ হোতী’’তি, তথাপি এৰং ৰিচারণা কাতব্বা – ‘‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’’তিআদীসু সীমা চ সেনাসনঞ্চ দানপটিগ্গাহকা ন হোন্তি, তস্মা সীমট্ঠস্স চ সেনাসনট্ঠস্স চ সঙ্ঘস্স আযত্তং হোতি, পুগ্গলো পন দানপটিগ্গাহকোৰ, তস্মা ‘‘ইমং কথিনচীৰরং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দম্মী’’তি পরম্মুখা ৰা তস্স ভিক্খুনো পাদমূলে ঠপেত্ৰা সম্মুখা ৰা দিন্নং কথং সঙ্ঘাযত্তং সঙ্ঘসন্তকং ভৰেয্য, এৰং সঙ্ঘস্স অপরিণতং পুগ্গলিকচীৰরং সঙ্ঘস্স পরিণামেয্য, নৰসু অধম্মিকদানেসু একং ভৰেয্য, তস্স চীৰরস্স পটিগ্গহোপি নৰসু অধম্মিকপটিগ্গহেসু একো ভৰেয্য, তস্স চীৰরস্স পরিভোগোপি নৰসু অধম্মিকপরিভোগেসু একো ভৰেয্য. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? নৰ অধম্মিকানি দানানীতি সঙ্ঘস্স পরিণতং অঞ্ঞসঙ্ঘস্স ৰা চেতিযস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা পরিণামেতি, চেতিযস্স পরিণতং অঞ্ঞচেতিযস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা পরিণামেতি, পুগ্গলস্স পরিণতং অঞ্ঞপুগ্গলস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা চেতিযস্স ৰা পরিণামেতি, ‘‘নৰ অধম্মিকা পরিভোগা’’তি আগতং পরিৰারপাল়িঞ্চ (পরি. ৩২৯) ‘‘নৰ পটিগ্গহপরিভোগাতি এতেসংযেৰ দানানং পটিগ্গহা চ পরিভোগা চা’’তি আগতং অট্ঠকথঞ্চ (পরি. অট্ঠ. ৩২৯) ওলোকেত্ৰা ৰিঞ্ঞাযতীতি.

অথাপি এৰং ৰদন্তি – দাযকো সঙ্ঘত্থেরস্স ৰা গন্থধুতঙ্গৰসেন অভিঞ্ঞাতস্স ৰা ভত্তুদ্দেসকস্স ৰা পহিণতি ‘‘অম্হাকং ভত্তগ্গহণত্থায অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি, সচেপি ঞাতিউপট্ঠাকেহি পেসিতং হোতি, ইমে তযো জনা পুচ্ছিতুং ন লভন্তি. আরুল়্হাযেৰ মাতিকং, সঙ্ঘতো অট্ঠ ভিক্খূ উদ্দিসাপেত্ৰা অত্তনৰমেহি গন্তব্বং. কস্মা? ভিক্খুসঙ্ঘস্স হি এতে ভিক্খূ নিস্সায লাভো উপ্পজ্জতীতি. গন্থধুতঙ্গাদীহি পন অনভিঞ্ঞাতো আৰাসিকভিক্খু পুচ্ছিতুং লভতি, তস্মা তেন ‘‘কিং সঙ্ঘতো গণ্হামি, উদাহু যে জানামি, তেহি সদ্ধিং আগচ্ছামী’’তি মাতিকং আরোপেত্ৰা যথা দাযকা ৰদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২৫), ঈদিসেসু ঠানেসু ‘‘সঙ্ঘস্স লাভো পুগ্গলং উপনিস্সায উপ্পজ্জতী’’তি ৰচনং উপনিধায ‘‘সঙ্ঘস্স লাভো পুগ্গলং নিস্সায উপ্পজ্জতি, পুগ্গলস্স পত্তলাভো সঙ্ঘং আমসিত্ৰা দেন্তো সঙ্ঘাযত্তো হোতী’’তি ৰিঞ্ঞাযতীতি.

ইমস্মিম্পি ৰচনে এৰং ৰিচারণা কাতব্বা – তস্মিং তু নিমন্তনে ন পুগ্গলংযেৰ নিমন্তেতি, অথ খো সসঙ্ঘং পুগ্গলং নিমন্তেতি. তত্থ তু ‘‘সঙ্ঘ’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘কিং সঙ্ঘতো গণ্হামি, উদাহু যে জানামি, তেহি সদ্ধিং আগচ্ছামী’’তি অনভিঞ্ঞাতো পুগ্গলো পুচ্ছিতুং লভতি. সঙ্ঘত্থেরস্স পন সঙ্ঘং পরিহরিত্ৰা ৰসিতত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৰুত্তে সঙ্ঘং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেসং গহণকারণং নত্থি, গন্থধুতঙ্গৰসেন অভিঞ্ঞাতপুগ্গলোপি সঙ্ঘস্স পুঞ্ঞনিস্সিতত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৰুত্তে সঙ্ঘতোযেৰ গণ্হাতি, ভত্তুদ্দেসকস্সপি দেৰসিকং সঙ্ঘস্সেৰ ভত্তৰিচারণত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৰুত্তে সঙ্ঘং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেসং গহণকারণং নত্থি. এৰং ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি সহ সঙ্ঘেন নিমন্তিতত্তা ‘‘ইমে তযো জনা পুচ্ছিতুং ন লভন্তী’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘ত্ৰং আগচ্ছাহী’’তি পুগ্গলস্সেৰ নিমন্তনে সতিপি সঙ্ঘং গহেত্ৰা আগন্তব্বতোতি. এৰং ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি সসঙ্ঘস্সেৰ পুগ্গলস্স নিমন্তিতত্তা সঙ্ঘো গহেতব্বো হোতি, ন ‘‘তুম্হে আগচ্ছথা’’তি পুগ্গলস্সেৰ নিমন্তিতত্তা, তস্মা ‘‘পুগ্গলস্স লাভো সঙ্ঘাযত্তো’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, অট্ঠকথাদীসু পকরণেসুপি ‘‘পুগ্গলং নিস্সায সঙ্ঘস্স লাভো উপ্পজ্জতি’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তো, ন ‘‘পুগ্গলস্স লাভো সঙ্ঘাযত্তো’’তি. চীৰরলাভখেত্তভূতাসু অট্ঠসু মাতিকাসু চ ‘‘সঙ্ঘস্স দেতী’’তি চ ৰিসুং, ‘‘পুগ্গলস্স দেতী’’তি চ ৰিসুং আগতং. পুগ্গলস্স দেতীতি ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি এৰং পরম্মুখা ৰা, পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘‘ইমং ভন্তে তুম্হাকং দম্মী’’তি এৰং সম্মুখা ৰা দেতীতি.

ইদানি পন চীৰরং দাতুকামা উপাসকা ৰা উপাসিকাযো ৰা সযং অনাগন্ত্ৰা পুত্তদাসাদযো আণাপেন্তাপি ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স থেরস্স দেথা’’তি ৰত্ৰা পুগ্গলস্সেৰ দাপেন্তি, সামং গন্ত্ৰা দদন্তাপি পাদমূলে ঠপেত্ৰা ৰা হত্থে ঠপেত্ৰা ৰা হত্থেন ফুসাপেত্ৰা ৰা দদন্তি ‘‘ইমং, ভন্তে, চীৰরং তুম্হে উদ্দিস্স এত্তকং ধনং পরিচ্চজিত্ৰা কতং, এৰঞ্চ এৰঞ্চ হত্থকম্মং কত্ৰা সম্পাদিতং, তস্মা তুম্হে নিৰাসথ পারুপথ পরিভুঞ্জথা’’তিআদীনি ৰদন্তি, তস্স পুগ্গলস্স পরিভোগকরণমেৰ ইচ্ছন্তি, ন সঙ্ঘস্স দানং. কেচি অতুট্ঠকথম্পি কথেন্তি. এৰং পুগ্গলমেৰ উদ্দিস্স দিন্নচীৰরস্স সঙ্ঘেন আযত্তকারণং নত্থি. ‘‘সচে পন ‘ইদং তুম্হাকঞ্চ তুম্হাকং অন্তেৰাসিকানঞ্চ দম্মী’তি এৰং ৰদতি, থেরস্স চ অন্তেৰাসিকানঞ্চ পাপুণাতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) আগমনতো এৰং ৰত্ৰা দেন্তে পন আচরিযন্তেৰাসিকানং পাপুণাতি, অনন্তেৰাসিকস্স পন ন পাপুণাতি. ‘‘উদ্দেসং গহেতুং আগতো গহেত্ৰা গচ্ছন্তো চ অত্থি, তস্সপি পাপুণাতী’’তি আগমনতো বহিসীমট্ঠস্স ধম্মন্তেৰাসিকস্সপি পাপুণাতি. ‘‘তুম্হেহি সদ্ধিং নিবদ্ধচারিকভিক্খূনং দম্মীতি ৰুত্তে উদ্দেসন্তেৰাসিকানং ৰত্তং কত্ৰা উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনি গহেত্ৰা ৰিচরন্তানং সব্বেসং পাপুণাতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) আগমনতো এৰং ৰত্ৰা দেন্তে ধম্মন্তেৰাসিকানং ৰত্তপটিপত্তিকারকানঞ্চ অন্তেৰাসিকানং পাপুণাতি. এৰং দাযকানং ৰচনানুরূপমেৰ দানস্স পৰত্তনতো ‘‘যথা দাযকা ৰদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২৫) অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি.

এৰং ইদানি দাযকা যেভুয্যেন পুগ্গলস্সেৰ দেন্তি, সতেসু সহস্সেসু একোযেৰ পণ্ডিতো বহুস্সুতো দাযকো সঙ্ঘস্স দদেয্য, পুগ্গলিকচীৰরঞ্চ সঙ্ঘিকভৰনত্থায অকরিযমানং ন ঞত্তিযা কম্মৰাচায চ অরহং হোতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ঞত্তিকম্মৰাচাৰিরোধতো. কথং ৰিরোধোতি চে? ঞত্তিযা কম্মৰাচায চ ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তি কথিনচীৰরস্স সঙ্ঘিকভাৰো ৰুত্তো, ইদানি পন তং চীৰরং ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিক’’ন্তি ৰচনত্থানুরূপতো পুগ্গলিকং হোতি, এৰম্পি ৰিরোধো. ‘‘সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি এত্থ চ সঙ্ঘোতি ধাতুযা কত্তা হোতি, ভিক্খুনোতি সম্পদানং, ইধ পন সঙ্ঘস্স তস্মিং কথিনচীৰরে অনিস্সরভাৰতো সঙ্ঘো কত্তা ন হোতি, ভিক্খু পটিগ্গাহলক্খণাভাৰতো সম্পদানং ন হোতি, এৰম্পি ৰিরোধো. দাযকেন পন সঙ্ঘস্স পরিচ্চত্তত্তা সঙ্ঘিকভূতং কথিনচীৰরং যস্মিং কালে সঙ্ঘো কথিনং অত্থরিতুং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো দেতি, তস্মিং কালে ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচং ইদানি মনুস্সা ‘‘ঞত্তী’’তি ৰোহরন্তি, তঞ্চ চীৰরং ‘‘ঞত্তিলদ্ধচীৰর’’ন্তি, তং চীৰরদাযকঞ্চ ‘‘ঞত্তিলদ্ধদাযকো’’তি, তস্মা সঙ্ঘিকচীৰরমেৰ ঞত্তিলদ্ধং হোতি, নো পুগ্গলিকচীৰরং. ঞত্তিলদ্ধকালতো পন পট্ঠায তং চীৰরং পুগ্গলিকং হোতি. কস্মা? অত্থারকপুগ্গলস্স চীৰরভাৰতোতি.

অথাপি ৰদন্তি ‘‘দিন্নন্তি পাঠঞ্চ ‘সাধেন্তী’তি পাঠঞ্চ ‘আনিসংসং লভন্তী’তি পাঠঞ্চ উপনিধায অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতী’’তি, তত্থাযমাচরিযানমধিপ্পাযো – ‘‘দিন্নং ইদং সঙ্ঘেনা’’তি এত্থ দা-ধাতুযা সঙ্ঘেনাতি কত্তা, ইদন্তি কম্মং, ইমস্স কথিনচীৰরস্স সঙ্ঘিকত্তা সঙ্ঘেন দিন্নং হোতি, তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিন’’ন্তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকং হোতীতি. ‘‘কথিনত্থারং কে লভন্তীতি এত্থ কে লভন্তীতি কে সাধেন্তীতি অত্থো. পঞ্চ জনা সাধেন্তী’’তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) ৰুত্তং. তত্থ পঞ্চ জনাতি সঙ্ঘো ৰুত্তো, ইমিনাপি ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিনন্তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. আনিসংসং লভন্তীতি এত্থ চ সঙ্ঘিকত্তা সব্বে সীমট্ঠকভিক্খূ আনিসংসং লভন্তি, ইমিনাপি ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিনন্তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি.

তত্রাপ্যেৰং ৰিচারণা কাতব্বা – পুব্বেদাযকা চত্তারোপি পচ্চযে যেভুয্যেন সঙ্ঘস্সেৰ দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘস্স চতুপচ্চযভাজনকথা অতিৰিত্থারা হোতি. অপ্পকতো পন পুগ্গলস্স দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘস্স দিন্নং কথিনচীৰরং সঙ্ঘেন অত্থারকস্স পুগ্গলস্স দিন্নং সন্ধায ৰুত্তং. সাধেন্তীতি চ কথিনদুস্সস্স দাযকা চত্তারো, পটিগ্গাহকো একোতি পঞ্চ জনা কথিনদানকম্মং সাধেন্তীতি ৰুত্তং. আনিসংসং লভন্তীতি ইদঞ্চ অত্থারকস্স চ অনুমোদনানঞ্চ ভিক্খূনং আনিসংসলাভমেৰ ৰুত্তং, ন এতেহি পাঠেহি ‘‘কথিন’’ন্তি ৰুত্তে সঙ্ঘিকং হোতীতি অত্থো ৰিঞ্ঞাতব্বো হোতীতি দট্ঠব্বো. সঙ্ঘস্স উপ্পন্নচীৰরং সঙ্ঘেন অত্থারকস্স দিন্নভাৰো কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেতি কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি ৰুত্তং পাল়িপাঠঞ্চ (মহাৰ. ৩০৭) ‘‘সঙ্ঘো অজ্জ কথিনদুস্সং লভিত্ৰা পুনদিৰসে দেতি, অযং নিচযসন্নিধী’’তি ৰুত্তং অট্ঠকথাপাঠঞ্চ দিস্ৰা ৰিঞ্ঞাযতীতি. সঙ্ঘসন্তকভূতং চীৰরমেৰ দানকিরিযায কম্মং, সঙ্ঘো কত্তা, পুগ্গলো সম্পদানং ভৰিতুং অরহভাৰো চ যথাৰুত্তপাল়িপাঠমেৰ উপনিধায ৰিঞ্ঞাযতীতি.

এৰং সন্তে পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিকচীৰরং সঙ্ঘিকং কাতুং কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? সচে সো পটিগ্গাহকপুগ্গলো দাযকানং এৰং ৰদতি ‘‘উপাসক দানং নাম পুগ্গলস্স দিন্নতো সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফলতরং হোতি, তস্মা সঙ্ঘস্স দেহি, সঙ্ঘস্স দত্ৰা পুন সঙ্ঘেন অত্থারারহস্স ভিক্খুনো কম্মৰাচায দত্ৰা তেন পুগ্গলেন যথাৰিনযং অত্থতেযেৰ কথিনং নাম হোতি, ন পুগ্গলস্স দত্ৰা পুগ্গলেন সামংযেৰ অত্থতে, তস্মা সঙ্ঘস্স দেহী’’তি উয্যোজেত্ৰা সঙ্ঘস্স দাপিতেপি তং চীৰরং সঙ্ঘিকং হোতি কথিনত্থারারহং. যদি পন দাযকো অপ্পস্সুততায ‘‘নাহং, ভন্তে, কিঞ্চি জানামি, ইমং চীৰরং তুম্হাকমেৰ দম্মী’’তি ৰক্খতি, এৰং সতি পুগ্গলিকৰসেনেৰ সম্পটিচ্ছিত্ৰা তেন পুগ্গলেন তং চীৰরং সঙ্ঘস্স দিন্নম্পি সঙ্ঘিকং হোতি.

যদি এৰং সমণেনেৰ সমণস্স দিন্নং চীৰরং কথং কথিনত্থারারহং ভৰেয্যাতি? নো ন ভৰেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘কথিনং কেন দিন্নং ৰট্টতি? যেন কেনচি দেৰেন ৰা মনুস্সেন ৰা পঞ্চন্নং ৰা সহধম্মিকানং অঞ্ঞতরেন দিন্নং ৰট্টতী’’তি. অথ কস্মা পরম্পরভূতেহি আচরিযেহি ঞত্তিলদ্ধচীৰরতো অৰসেসানি চীৰরানি সঙ্ঘস্স ভাজেত্ৰা এৰ পরিভুঞ্জিতানীতি? ৰুচ্চতে – একচ্চে ভিক্খূ আচরিযপরম্পরাগতঅনউসারেনেৰ পটিপজ্জন্তি, কেচি বহূনং কিরিযং দিস্ৰা দিট্ঠানুগতিৰসেন পটিপজ্জন্তি, বহুস্সুতাপি কেচি থেরা অরুচ্চন্তাপি পৰেণিভেদভযেন পটিপজ্জন্তি, অপরে রুচিৰসেন অত্থঞ্চ অধিপ্পাযঞ্চ পরিণামেত্ৰা গণ্হন্তি, পকরণমেৰানুগতভিক্খূ পন যথাপকরণাগতমেৰ অত্থং গহেত্ৰা সঙ্ঘিকঞ্চ পুগ্গলিকঞ্চ অমিস্সং কত্ৰা, কালচীৰরঞ্চ অকালচীৰরঞ্চ অমিস্সং কত্ৰা গণ্হন্তি. ভিক্খুনিৰিভঙ্গে (পাচি. ৭৩৮) ‘‘থূলনন্দা ভিক্খুনী অকালচীৰরং ‘কালচীৰর’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৰা ভাজাপেস্সতি, অথ ভগৰা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযাপত্তিং পঞ্ঞপেসী’’তি আগতং, তস্মা লজ্জীপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতেন ভিক্খুনা অনেক-পাল়িঅট্ঠকথাদযো পকরণে ওলোকেত্ৰা সংসন্দিত্ৰা পকরণমেৰানুগন্তব্বং, ন অঞ্ঞেসং কিরিযং সদ্দহিতব্বং, ন চ অনুগন্তব্বং. ভগৰতো হি ধরমানকালে ৰা ততো পচ্ছা ৰা পুব্বে দাযকা যেভুয্যেন চত্তারো পচ্চযে সঙ্ঘস্সেৰ দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘিকসেনাসনস্স সঙ্ঘিকচীৰরস্স চ বাহুল্লতো পুব্বাচরিযা সঙ্ঘস্স ভাজেত্ৰা এৰ পরিভুঞ্জিংসু.

ইদানি পন দাযকা যেভুয্যেন চত্তারো পচ্চযে পুগ্গলস্সেৰ দেন্তি, তস্মা সেনাসনম্পি অভিনৰভূতং পুগ্গলিকমেৰ বহুলং হোতি, চীৰরম্পি পুগ্গলিকমেৰ বহুলং. দলিদ্দাপি সুত্তকন্তনকালতো পট্ঠায ‘‘ইমং চীৰরং কথিনকালে ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা চ তথেৰ ৰত্ৰা চ সব্বকিচ্চানি করোন্তি, মহদ্ধনা চ সাটকস্স কীণিতকালতো পট্ঠায তথেৰ চিন্তেত্ৰা কথেত্ৰা করোন্তি, দানকালে চ ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দেহী’’তি পুত্তদাসাদযো ৰা পেসেন্তি, সামং ৰা গন্ত্ৰা চীৰরং তস্স ভিক্খুস্স পাদমূলে ৰা হত্থে ৰা ঠপেত্ৰা ‘‘ইমং চীৰরং তুয্হং দম্মী’’তি ৰত্ৰা ৰা চিন্তেত্ৰা ৰা দেন্তি, সতেসু ৰা সহস্সেসু ৰা একো পণ্ডিতপুরিসো ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নদানতো সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘ইমং কথিনচীৰরং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৰত্ৰা ৰা চিন্তেত্ৰা ৰা দেতি, তস্স সা দক্খিণা সঙ্ঘগতা হোতি. সচে পন দাযকো পুগ্গলস্স দাতুকামো হোতি, পুগ্গলো পন তস্স মহপ্ফলভাৰমিচ্ছন্তো দক্খিণা-ৰিভঙ্গসুত্তাদিধম্মদেসনায (ম. নি. ৩.৩৭৬ আদযো) পুগ্গলিকদানতো সঙ্ঘিকদানস্স মহপ্ফলভাৰং জানাপেত্ৰা ‘‘ইমং তৰ চীৰরং সঙ্ঘস্স দেহী’’তি উয্যোজেতি, দাযকোপি তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমং কথিনচীৰরং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৰত্ৰা ৰা চিন্তেত্ৰা ৰা দেতি, এৰম্পি সা দক্খিণা সঙ্ঘগতা হোতি.

যদি পন ভিক্খুনা উয্যোজিতোপি দুপ্পঞ্ঞো দাযকো তস্স ৰচনং অনাদিযিত্ৰা পুগ্গলস্সেৰ দেতি, তস্স সা দক্খিণা পুগ্গলগতা হোতি. অথ পন সো পুগ্গলো সযং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুন সঙ্ঘস্স পরিচ্চজতি, এৰম্পি তং চীৰরং সঙ্ঘিকং হোতি, তং সঙ্ঘিকৰসেন ভাজেতব্বং. যদি পন দাযকোপি পুগ্গলস্সেৰ দেতি, পুগ্গলোপি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ন পরিচ্চজতি, এৰং সন্তে তং চীৰরং পুগ্গলিকং হোতি, ন কথিনকালমত্তেন ৰা কথিনৰচনমত্তেন ৰা সঙ্ঘিকং হোতি. ইদানি পন ইমিনা নযেন পুগ্গলিকচীৰরংযেৰ বহুলং হোতি. এৰং সন্তেপি আচরিযপরম্পরা পৰেণিং অভিন্দিতুকামা সঙ্ঘিকং ৰিয কত্ৰা ভাজেত্ৰা পরিভুঞ্জিংসু. যদি মুখ্যতো সঙ্ঘিকং সিযা, সঙ্ঘেন দিন্নতো পরং একসূচিমত্তম্পি পুগ্গলো অধিকং গণ্হিতুং ন লভেয্য.

একচ্চে থেরা সঙ্ঘিকন্তি পন ৰদন্তি, ভাজনকালে পন ইস্সরৰতায যথারুচি ৰিচারেন্তি, একচ্চে ভিক্খূ মুখ্যসঙ্ঘিকন্তি মঞ্ঞমানা অভাজেতুকামম্পি পুগ্গলং অভিভৰিত্ৰা ভাজাপেন্তি, তস্স পুগ্গলস্স মাতা পিতা ঞাতকা উপাসকাদযো ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দেম, অম্হাকং ঞাতকভিক্খুস্স দেম, অম্হাকং কুলূপকস্স দেমা’’তি, অঞ্ঞেপি সদ্ধা পসন্না দাযকা ‘‘ইত্থন্নামস্স পুগ্গলস্স দেমা’’তি ৰিচারেত্ৰা পরম্মুখাপি ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি ৰত্ৰা সম্মুখাপি পাদমূলে ৰা হত্থে ৰা ঠপেত্ৰা দেন্তি, এৰরূপং চীৰরং পুগ্গলিকং হোতি, সঙ্ঘং আমসিত্ৰা অৰুত্তত্তা সঙ্ঘাযত্তং ন হোতি, ‘‘কথিনং দস্সামী’’তি ৰা ‘‘কথিনং দাতুং গতো’’তি ৰা ‘‘কথিনচীৰর’’ন্তি ৰা পুব্বাপরকালেসু ৰচনং পন মুখ্যকথিনভূতস্স সঙ্ঘিকচীৰরস্স কালে দিন্নত্তা তদুপচারতো ৰোহারমত্তং হোতি. যথা কিং? ‘‘উপোসথিক’’ন্তি ৰুত্তং ভত্তং চুদ্দসসু সঙ্ঘিকভত্তেসু অন্তোগধং মুখ্যসঙ্ঘিকং হোতি, সমাদিন্নউপোসথা দাযকা সাযং ভুঞ্জিতব্বভত্তভাগং সঙ্ঘস্স দেন্তি, তং সঙ্ঘো সলাকভত্তং ৰিয ঠিতিকং কত্ৰা ভুঞ্জতি, ইতি সঙ্ঘস্স দিন্নত্তা সঙ্ঘিকং হোতি. ইদানি পন দাযকা অত্তনো অত্তনো কুলূপকস্স ৰা ঞাতিভিক্খুস্স ৰা উপোসথদিৰসেসু ভত্তং দেন্তি, তং সঙ্ঘস্স অদিন্নত্তা সঙ্ঘিকং ন হোতি. এৰং সন্তেপি উপোসথদিৰসে দিন্নত্তা মুখ্যৰসেন পৰত্তউপোসথভত্তং ৰিয তদুপচারেন ‘‘উপোসথভত্ত’’ন্তি ৰোহরীযতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

এৰং ইমস্মিং কালে যেভুয্যেন পুগ্গলস্সেৰ দিন্নত্তা পুগ্গলিকভূতং চীৰরং ঞত্তিকম্মৰাচারহং ন হোতি, সঙ্ঘিকমেৰ ঞত্তিকম্মৰাচারহং হোতি, তদেৰ চ পঞ্চানিসংসকারণং হোতি, তস্মা পণ্ডিতেন পুগ্গলেন ‘‘উপাসকা সঙ্ঘে দেথ, সঙ্ঘে দিন্নং মহপ্ফলং হোতী’’তিআদিনা নিযোজেত্ৰা দাপেতব্বং, সযং ৰা সম্পটিচ্ছিত্ৰা সঙ্ঘস্স পরিচ্চজিতব্বং. এৰং পরিচ্চজিতত্তা সঙ্ঘিকভূতং চীৰরং ঞত্তিকম্মৰাচারহঞ্চ হোতি পঞ্চানিসংসনিপ্ফাদকঞ্চ. এৰং নিযোজনঞ্চ ‘‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৰ পূজিতো ভৰিস্সামি সঙ্ঘো চা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৬) ভগৰতা ৰুত্তৰচনং অনুগতং হোতীতি দট্ঠব্বং.

পরিকম্মং করোন্তানং ভিক্খূনং যাগুভত্তঞ্চ দাতুং ৰট্টতীতি ইদং পুচ্ছিতত্তা দোসো নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং, অপুচ্ছিতে পন এৰং কথেতুং ন ৰট্টতি. খলিমক্খিতসাটকোতি অহতৰত্থং সন্ধায ৰুত্তং. সুট্ঠু ধোৰিত্ৰাতিআদিনা সপুব্বকরণং অত্থারং দস্সেতি. ধোৰনসিব্বনরজনকপ্পকরণেন হি ৰিচারণছেদনবন্ধনানিপি দস্সিতানিযেৰ হোন্তি, অত্থারদস্সনেন পচ্চুদ্ধারঅধিট্ঠানানিপি দস্সেতি. সূচিআদীনি চীৰরকম্মুপকরণানি সজ্জেত্ৰা বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিন্তি ইদং পন সিব্বনস্স উপকরণনিদস্সনং. তদহেৰাতি ইদং পন করণসন্নিধিমোচনত্থং ৰুত্তং. দাযকস্স হত্থতো সাটকং লদ্ধদিৰসেযেৰ সঙ্ঘেন অত্থারকস্স ভিক্খুনো দাতব্বং, এৰং অদেন্তে নিচযসন্নিধি হোতি. অত্থারকেনপি সঙ্ঘতো লদ্ধদিৰসেযেৰ কথিনং অত্থরিতব্বং, এৰং অকরোন্তে করণসন্নিধি হোতি.

অঞ্ঞানি চ বহূনি আনিসংসৰত্থানি দেতীতি ইমিনা অত্থরিতব্বসাটকোযেৰ কথিনসাটকো নাম, ততো অঞ্ঞে সাটকা বহৰোপি কথিনানিসংসাযেৰ নামাতি দস্সেতি. এতেন চ ‘‘কথিনানিসংসো’’তি ৰত্থানিযেৰ ৰুত্তানি ন অগ্ঘোতি দীপেতি. যদি অগ্ঘো ৰুত্তো সিযা, এৰং সতি ‘‘বহ্ৰানিসংসানি কথিনৰত্থানি দেতী’’তি ৰত্তব্বং, এৰং পন অৰত্ৰা ‘‘বহূনি কথিনানিসংসৰত্থানি দেতী’’তি ৰুত্তং, তেন ঞাযতি ‘‘ন অগ্ঘো ৰুত্তো’’তি, তস্মা বহ্ৰানিসংসভাৰো অগ্ঘৰসেন ন গহেতব্বো, অথ খো ৰত্থৰসেনেৰ গহেতব্বোতি. ইতরোতি অঞ্ঞো দাযকো. তথা তথা ওৰদিত্ৰা সঞ্ঞাপেতব্বোতি ‘‘উপাসক দানং নাম সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, অত্থারো পন ভিক্খূনং উপকারত্থায ভগৰতা অনুঞ্ঞাতো, তস্মা ঞত্তিলদ্ধম্পি অলদ্ধম্পি মহপ্ফলমেৰা’’তি ৰা ‘‘উপাসক অযম্পি দাযকো সঙ্ঘস্সেৰ দেতি, ত্ৰম্পি সঙ্ঘস্সেৰ দেসি, ভগৰতা চ –

‘যো সীলৰা সীলৰন্তেসু দদাতি দানং;

ধম্মেন লদ্ধং সুপসন্নচিত্তো;

অভিসদ্দহং কম্মফলং উল়ারং;

তং ৰে দানং ৰিপুলফলন্তি ব্রূমী’তি. (ম. নি. ৩.৩৮২) –

ৰুত্তং, তস্মা সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায মহপ্ফলমেৰা’’তি ৰা ইতিআদীনি ৰত্ৰা সঞ্ঞাপেতব্বো.

যস্স সঙ্ঘো কথিনচীৰরং দেতি, তেন ভিক্খুনা কথিনং অত্থরিতব্বন্তি যোজনা. যো জিণ্ণচীৰরো হোতি ভিক্খু, তস্স দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ইমস্মিং ঠানে ইদানি ভিক্খূ –

‘‘পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পাযং, ঞত্তি চ অনুসাৰনং;

কপ্পবিন্দু পচ্চুদ্ধারো, অধিট্ঠানত্থরানি চ;

নিযোজনানুমোদা চ, ইচ্চযং কথিনে ৰিধী’’তি. –

ইমং গাথং আহরিত্ৰা কথিনদানকম্মৰাচায পঠমং কথিনচীৰরস্স পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পাযপুচ্ছনঞ্চ করোন্তি, তদযুত্তং ৰিয দিস্সতি. কস্মাতি চে? ‘‘অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতুং…পে… পুব্বকরণং জানাতি, পচ্চুদ্ধারং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থারং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধারং জানাতি, আনিসংসং জানাতী’’তি পরিৰারপাল়িযঞ্চ (পরি. ৪০৯),

‘‘অট্ঠধম্মৰিদো ভিক্খু, কথিনত্থারমরহতি;

পুব্বপচ্চুদ্ধারাধিট্ঠা-নত্থারো মাতিকাতি চ;

পলিবোধো চ উদ্ধারো, আনিসংসা পনট্ঠিমে’’তি. (ৰি. ৰি. ২৭০৪, ২৭০৬) –

ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণে চ আগতেসু অট্ঠসু অঙ্গেসু অনাগতত্তা চ ‘‘পুব্বকরণং সত্তহি ধম্মেহি সঙ্গহিতং ধোৰনেন ৰিচারণেন ছেদনেন বন্ধনেন সিব্বনেন রজনেন কপ্পকরণেনা’’তি পরিৰারপাল়িযঞ্চ (পরি. ৪০৮),

‘‘ধোৰনঞ্চ ৰিচারো চ, ছেদনং বন্ধনম্পি চ;

সিব্বনং রজনং কপ্পং, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (ৰি. ৰি. ২৭০৭) –

ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণে চ ৰুত্তেসু সত্তসু পুব্বকরণেসু অনাগতত্তা চ.

ন কেৰলঞ্চ পকরণেসু অনাগতমেৰ, অথ খো যুত্তিপি ন দিস্সতি. কথং? পটিগ্গহণং নাম ‘‘যো পন ভিক্খু অদিন্নং মুখদ্ৰারং আহারং আহারেয্য অঞ্ঞত্র উদকদন্তপোনা, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২৬৫) যাৰকালিকাদীসু অজ্ঝোহরিতব্বেসু চতূসু কালিকৰত্থূসু ভগৰতা ৰুত্তং, ন চীৰরে, তং পন পাদমূলে ঠপেত্ৰা দিন্নম্পি পরম্মুখা দিন্নম্পি লব্ভতেৰ. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মীতি এৰং পরম্মুখা ৰা পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘ইমং তুম্হাক’ন্তি এৰং সম্মুখা ৰা দেতী’’তি, তস্মা পটিগ্গহণকিচ্চং নত্থি, দাযকেন চীৰরে দিন্নে সঙ্ঘস্স চিত্তেন সম্পটিচ্ছনমত্তমেৰ পমাণং হোতি.

সপ্পাযপুচ্ছনঞ্চ এৰং করোন্তি – একেন ভিক্খুনা ‘‘ভোন্তো সঙ্ঘা সঙ্ঘস্স কথিনে সম্পত্তে কস্স পুগ্গলস্স সপ্পাযারহং হোতী’’তি পুচ্ছিতে একো ভিক্খু নামং ৰত্ৰা ‘‘ইত্থন্নামস্স থেরস্স সপ্পাযারহং হোতী’’তি ৰদতি, সপ্পাযইতি চ নিৰাসনপারুপনত্থং গহেত্ৰা ৰদন্তি. এতস্মিং ৰচনে সদ্দতো চ অত্থতো চ অধিপ্পাযতো চ যুত্তি গৰেসিতব্বা হোতি. কথং? সদ্দতো ৰগ্গভেদে সতিযেৰ বহুৰচনং কত্তব্বং, ন অভেদে, এৰং সদ্দতো. সপ্পাযইতিৰচনঞ্চ অনুরূপত্থেযেৰ ৰত্তব্বং, ন নিৰাসনপারুপনত্থে, এৰং অত্থতো. ইদঞ্চ চীৰরং সঙ্ঘো কথিনং অত্থরিতুং পুগ্গলস্স দেতি, ন নিৰাসনপারুপনত্থং. ৰুত্তঞ্হি পাল়িযং (মহাৰ. ৩০৭) ‘‘সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেতি কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি, তস্মা যুত্তি গৰেসিতব্বা হোতি. ‘‘পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পায’’ন্তিআদিগাথাপি কত্থচি পাল়িযং অট্ঠকথাটীকাদীসু চ ন দিস্সতি, তস্মা ইধ ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং.

সচে বহূ জিণ্ণচীৰরা, ৰুড্ঢস্স দাতব্বন্তি ইদং কথিনচীৰরস্স সঙ্ঘিকত্তা ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, সঙ্ঘিকং যথাৰুড্ঢং পটিবাহিতব্বং, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইমিনা পাল়িনযেন (চূল়ৰ. ৩১১) ৰুত্তং. এতেনেৰ নযেন সব্বেসু বলৰচীৰরেসু সন্তেসুপি ৰুড্ঢস্সেৰ দাতব্বন্তি সিদ্ধং. ৰুড্ঢেসু…পে… দাতব্বন্তি করণসন্নিধিমোচনত্থং ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘সচে ৰুড্ঢো’’ত্যাদি. নৰকতরেনপি হি করণসন্নিধিং মোচেত্ৰা কথিনে অত্থতে অনুমোদনং করোন্তস্স সঙ্ঘস্স পঞ্চানিসংসলাভো হোতীতি. অপিচাতিআদিনা সঙ্ঘেন কত্তব্বৰত্তং দস্সেতি. ৰচনক্কমো পন এৰং কাতব্বো – কথিনদুস্সং লভিত্ৰা সঙ্ঘে সীমায সন্নিপতিতে একেন ভিক্খুনা ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘস্স ইদং কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং কথন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি ৰুত্তে অঞ্ঞেন ‘‘যো জিণ্ণচীৰরো, তস্সা’’তি ৰত্তব্বং, ততো পুরিমেন ‘‘বহূ জিণ্ণচীৰরা’’তি ৰা ‘‘নত্থি ইধ জিণ্ণচীৰরা’’তি ৰা ৰুত্তে অপরেন ‘‘তেন হি ৰুড্ঢস্সা’’তি ৰত্তব্বং, পুন পুরিমেন ‘‘কো এত্থ ৰুড্ঢো’’তি ৰুত্তে ইতরেন ‘‘ইত্থন্নামো ভিক্খূ’’তি ৰত্তব্বং, পুন পুরিমেন ‘‘সো ভিক্খু তদহেৰ চীৰরং কত্ৰা অত্থরিতুং সক্কোতী’’তি ৰুত্তে ইতরেন ‘‘সো সক্কোতী’’তি ৰা ‘‘সঙ্ঘো মহাথেরস্স সঙ্গহং করিস্সতী’’তি ৰা ৰত্তব্বং, পুন পুরিমেন ‘‘সো মহাথেরো অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তে ইতরেন ‘‘আম সমন্নাগতো’’তি ৰত্তব্বং, ততো ‘‘সাধু সুট্ঠু তস্স দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাতব্বো.

এত্থ চ ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘস্সা’’তিআদিৰচনং ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থরিতু’’ন্তি ইমায ঞত্তিপাল়িযা সমেতি. ‘‘যো জিণ্ণচীৰরো, তস্সা’’তিআদি ‘‘সঙ্ঘেন কস্সা’’তিআদি ‘‘সঙ্ঘেন কস্স দাতব্বং, যো জিণ্ণচীৰরো হোতী’’তিআদিনা অট্ঠকথাৰচনেন (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) সমেতি. ‘‘সো মহাথেরো অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো’’তিআদি ‘‘অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতু’’ন্তিআদিকায পরিৰারপাল়িযা (পরি. ৪০৯) সমেতীতি দট্ঠব্বং. যস্স পন দীযতি, তস্স ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ইমিনা ইমস্স কথিনদানকম্মস্স গরুকত্তা ন অপলোকনমত্তেন দাতব্বন্তি ইমমত্থং পকাসেতি. গরুকলহুকানং ভেদো কম্মাকম্মৰিনিচ্ছযকথাযং আৰি ভৰিস্সতি.

এৰং দিন্নে পন কথিনে পচ্চুদ্ধরিতব্বা অধিট্ঠাতব্বা ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি সম্বন্ধো. সচে তং কথিনদুস্সং নিট্ঠিতপরিকম্মমেৰ হোতীতি ইমিনা কথিনদুস্সং নাম ন কেৰলং পকতিসাটকমেৰ হোতি, অথ খো পরিনিট্ঠিতসত্তৰিধপুব্বকিচ্চচীৰরম্পি হোতীতি দস্সেতি, তস্মা নিট্ঠিতচীৰরস্মিং দিন্নে সত্তৰিধপুব্বকিচ্চকরণেন অত্থো নত্থি, কেৰলং পচ্চুদ্ধরণাদীনিযেৰ কাতব্বানি. সচে পন কিঞ্চি অপরিনিট্ঠিতং হোতি, অন্তমসো কপ্পবিন্দুমত্তম্পি, তং নিট্ঠাপেত্ৰাযেৰ পচ্চুদ্ধরণাদীনি কাতব্বানি. গণ্ঠিকপট্টপাসকপট্টানি পন সিব্বনন্তোগধানি, তানিপি নিট্ঠাপেত্ৰাযেৰ কাতব্বানি. অনিট্ঠাপেন্তো অনিট্ঠিতসিব্বনকিচ্চমেৰ হোতি. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩) ‘‘তত্থ কতন্তি সূচিকম্মপরিযোসানেন কতং, সূচিকম্মপরিযোসানং নাম যং কিঞ্চি সূচিযা কত্তব্বং. পাসকপট্টগণ্ঠিকপট্টপরিযোসানং কত্ৰা সূচিযা পটিসামন’’ন্তি. ইদঞ্হি কথিনৰত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থন্তি ‘‘অত্থতকথিনানং ৰো ভিক্খৰে পঞ্চ কপ্পিস্সন্তী’’তিআদিনা পসত্থং.

কতপরিযোসিতং পন কথিনং গহেত্ৰাতি –

‘‘ধোৰনঞ্চ ৰিচারো চ, ছেদনং বন্ধনম্পি চ;

সিব্বনং রজনং কপ্পং, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (ৰি. ৰি. ২৭০৭) –

ৰুত্তানি সত্তৰিধপুব্বকরণানি কত্ৰা পরিযোসাপিতং কথিনচীৰরং গহেত্ৰা. অত্থারকেন ভিক্খুনা পচ্চুদ্ধরিতব্বা অধিট্ঠাতব্বা ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি সম্বন্ধো. সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরিতুকামো ভিক্খু পুব্বে তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং পোরাণিকং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰত্ৰা পচ্চুদ্ধরিতব্বা, ততো অনধিট্ঠিতং নৰং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৰত্ৰা অধিট্ঠাতব্বা, ততো অত্থরণকালে তমেৰ অধিট্ঠিতসঙ্ঘাটিং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি অত্থো. এস নযো ইতরেসু. এতেন কথিনত্থারণং নাম ৰচীভেদকরণমেৰ হোতি, ন কিঞ্চি কাযৰিকারকরণন্তি ইমমত্থং দীপেতি. তথা হি ৰুত্তং ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘অত্থরিতব্বন্তি অত্থরণং কাতব্বং, তঞ্চ খো তথাৰচীভেদকরণমেৰাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি.

তত্থ পচ্চুদ্ধারো তিৰিধো ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি সঙ্ঘাটিযা পচ্চুদ্ধারো, ‘‘ইমং উত্তরাসঙ্গং পচ্চুদ্ধরামী’’তি উত্তরাসঙ্গস্স পচ্চুদ্ধারো, ‘‘ইমং অন্তরৰাসকং পচ্চুদ্ধরামী’’তি অন্তরৰাসকস্স পচ্চুদ্ধারোতি. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৮) ‘‘পচ্চুদ্ধারো তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো সঙ্ঘাটিযা উত্তরাসঙ্গেন অন্তরৰাসকেনা’’তি. অধিট্ঠানং তিৰিধং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি সঙ্ঘাটিযা অধিট্ঠানং, ‘‘ইমং উত্তরাসঙ্গং অধিট্ঠামী’’তি উত্তরাসঙ্গস্স অধিট্ঠানং, ‘‘ইমং অন্তরৰাসকং অধিট্ঠামী’’তি অন্তরৰাসকস্স অধিট্ঠানন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৮) ‘‘অধিট্ঠানং তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতং সঙ্ঘাটিযা উত্তরাসঙ্গেন অন্তরৰাসকেনা’’তি.

অথ ৰা অধিট্ঠানং দুৰিধং কাযেন অধিট্ঠানং, ৰাচায অধিট্ঠানন্তি. তত্থ পোরাণিকং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি পচ্চুদ্ধরিত্ৰা নৰং সঙ্ঘাটিং হত্থেন গহেত্ৰা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৰা কাযৰিকারকরণেন কাযেন ৰা অধিট্ঠাতব্বং, ৰচীভেদং কত্ৰা ৰাচায ৰা অধিট্ঠাতব্বং. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘তত্থ যস্মা দ্ৰে চীৰরস্স অধিট্ঠানানি কাযেন ৰা অধিট্ঠেতি, ৰাচায ৰা অধিট্ঠেতীতি ৰুত্তং, তস্মা…পে… অধিট্ঠাতব্বা’’তি. অথ ৰা অধিট্ঠানং দুৰিধং সম্মুখাধিট্ঠানপরম্মুখাধিট্ঠানৰসেন. তত্থ যদি চীৰরং হত্থপাসে ঠিতং হোতি, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৰচীভেদং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং, অথ অন্তোগব্ভে ৰা সামন্তৰিহারে ৰা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৰচীভেদং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বং. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘তত্র দুৰিধং অধিট্ঠানং সচে হত্থপাসে হোতী’’তিআদি, ৰিনযত্থমঞ্জূসাযঞ্চ (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘দুৰিধন্তি সম্মুখাপরম্মুখাভেদেন দুৰিধ’’ন্তি.

অত্থারো কতিৰিধো? অত্থারো একৰিধো. ৰচীভেদকরণেনেৰ হি অত্থারো সম্পজ্জতি, ন কাযৰিকারকরণেন. অযমত্থো যথাৰুত্ত-পরিৰারপাল়িযা চ ‘‘অত্থরিতব্বন্তি অত্থরণং কাতব্বং, তঞ্চ খো তথাৰচীভেদকরণমেৰাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰিনযত্থমঞ্জূসাৰচনেন চ ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা অত্থারো তিৰিধো ৰত্থুপ্পভেদেন. তত্থ যদি সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরিতুকামো হোতি, পোরাণিকা সঙ্ঘাটি পচ্চুদ্ধরিতব্বা, নৰা সঙ্ঘাটি অধিট্ঠাতব্বা, ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা. অথ উত্তরাসঙ্গেন কথিনং অত্থরিতুকামো হোতি, পোরাণকো উত্তরাসঙ্গো পচ্চুদ্ধরিতব্বো, নৰো উত্তরাসঙ্গো অধিট্ঠাতব্বো, ‘‘ইমিনা উত্তরাসঙ্গেন কথিনং অত্থরামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা. অথ অন্তরৰাসকেন কথিনং অত্থরিতুকামো হোতি, পোরাণকো অন্তরৰাসকো পচ্চুদ্ধরিতব্বো, নৰো অন্তরৰাসকো অধিট্ঠাতব্বো, ‘‘ইমিনা অন্তরৰাসকেন কথিনং অত্থরামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪১৩) ‘‘সচে সঙ্ঘাটিযা’’তিআদি.

এত্থ সিযা – কিং পন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰিসেসং কত্ৰাৰ পচ্চুদ্ধরিতব্বা, উদাহু ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধরামী’’তি সামঞ্ঞতোপি পচ্চুদ্ধরিতব্বাতি? পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং চীৰরং ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধরামী’’তি সামঞ্ঞতো পচ্চুদ্ধরিতব্বং, ন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামী’’তি ৰিসেসতো পচ্চুদ্ধরিতব্বং. কস্মা? পুব্বে অলদ্ধনামত্তা. তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং পন চীৰরং ৰিসেসতোযেৰ পচ্চুদ্ধরিতব্বং, ন সামঞ্ঞতো. কস্মা? পটিলদ্ধৰিসেসনামত্তা. ইধ পন কথিনাধিকারে পুব্বেৰ তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতত্তা ৰিসেসতোযেৰ পচ্চুদ্ধরিতব্বন্তি দট্ঠব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৮) কথিনাধিকারে ‘‘পচ্চুদ্ধারো তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো সঙ্ঘাটিযা উত্তরাসঙ্গেন অন্তরৰাসকেনা’’তি. কিং পন নিচ্চতেচীৰরিকোযেৰ কথিনং অত্থরিতুং লভতি, উদাহু অৰত্থাতেচীৰরিকোপীতি? তেচীৰরিকো দুৰিধো ধুতঙ্গতেচীৰরিকৰিনযতেচীৰরিকৰসেন. তত্থ ধুতঙ্গতেচীৰরিকো ‘‘অতিরেকচীৰরং পটিক্খিপামি, তেচীৰরিকঙ্গং সমাদিযামী’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা ধারণতো সব্বকালমেৰ ধারেতি. ৰিনযতেচীৰরিকো পন যদা তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠহিত্ৰা ধারেতুকামো হোতি, তদা তথা অধিট্ঠহিত্ৰা ধারেতি. যদা পন পরিক্খারচোল়াধিট্ঠানেন অধিট্ঠহিত্ৰা ধারেতুকামো হোতি, তদা তথা অধিট্ঠহিত্ৰা ধারেতি, তস্মা তিচীৰরাধিট্ঠানস্স দুপ্পরিহারত্তা সব্বদা ধারেতুং অসক্কোন্তো হুত্ৰা পরিক্খারচোল়ৰসেন ধারেন্তোপি তং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা আসন্নে কালে তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠহন্তোপি কথিনং অত্থরিতুং লভতিযেৰাতি দট্ঠব্বং.

কচ্চি নু ভো কথিনদানকম্মৰাচাভণনসীমাযমেৰ কথিনং অত্থরিতব্বং, উদাহু অঞ্ঞসীমাযাতি? যদি কথিনদানকম্মৰাচাভণনবদ্ধসীমা ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচারসীমায অন্তো ঠিতা, এৰং সতি তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে অত্থরণং কাতব্বং. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘পরিনিট্ঠিতপুব্বকরণমেৰ চে দাযকো সঙ্ঘস্স দেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৰা কম্মৰাচায দাতব্বং. তেন চ তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৰা অত্থরিত্ৰা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৮) আগতত্তা ৰিঞ্ঞাযতীতি. যদি এৰং ‘‘তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে’’ইচ্চেৰ টীকাযং ৰুত্তত্তা ‘‘যস্মিং কিস্মিঞ্চি সীমমণ্ডলে কম্মৰাচং ভণিত্ৰা তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে অত্থরিতব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বং, ন ‘‘কথিনদানকম্মৰাচাভণনবদ্ধসীমা ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচারসীমায অন্তো ঠিতা’’তি ৰিসেসং কত্ৰা ৰত্তব্বন্তি? ন ন ৰত্তব্বং. কম্মৰাচাভণনসীমা হি বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থারসীমা পন উপচারসীমাভূতা, উপচারসীমা চ নাম বদ্ধসীমং অৰত্থরিত্ৰাপি গচ্ছতি, তস্মা সা সীমা বদ্ধসীমা চ হোতি উপচারসীমা চাতি তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে কথিনদানকম্মৰাচং ভণিত্ৰা তত্থেৰ অত্থরণং কাতব্বং, ন যস্মিং কিস্মিঞ্চি সীমমণ্ডলে কম্মৰাচং ভণিত্ৰা তত্থেৰ অত্থরণং কত্তব্বন্তি দট্ঠব্বং. এৰম্পি ‘‘উপচারসীমায’’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বং, ন ‘‘ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচারসীমাযা’’তি, তম্পি ৰত্তব্বমেৰ. তেসং ভিক্খূনং ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতায এৰ উপচারসীমায কথিনত্থারং কাতুং লভতি, ন অঞ্ঞউপচারসীমায. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সাপি ন লভন্তীতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্ত’’ন্তি.

যথিচ্ছসি, তথা ভৰতু, অপি তু খলু ‘‘কম্মৰাচাভণনসীমা বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থারসীমা উপচারসীমাভূতা’’তি তুম্হেহি ৰুত্তং, তথাভূতভাৰো কথং জানিতব্বোতি? ৰুচ্চতে – কথিনত্থারসীমাযং তাৰ উপচারসীমাভূতভাৰো ‘‘সচে পন একসীমায বহূ ৰিহারা হোন্তি, সব্বে ভিক্খূ সন্নিপাতেত্ৰা একত্থ কথিনং অত্থরিতব্ব’’ন্তি ইমিস্সা অট্ঠকথায (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) অত্থং সংৰণ্ণেতুং ‘‘একসীমাযাতি একউপচারসীমাযাতি অত্থো যুজ্জতী’’তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) আগতত্তা ৰিঞ্ঞাযতি. কম্মৰাচাভণনসীমায বদ্ধসীমাভূতভাৰো পন ‘‘তে চ খো হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা একসীমাযং ঠিতা. সীমা চ নামেসা বদ্ধসীমা অবদ্ধসীমাতি দুৰিধা হোতী’’তি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) আগতত্তা চ ‘‘সীমা চ নামেসা কতমা, যত্থ হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা ঠিতা কম্মপ্পত্তা নাম হোন্তীতি অনুযোগং সন্ধায সীমং দস্সেন্তো ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি ‘সীমা চ নামেসা’তিআদিমাহা’’তি ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৰণ্ণনা) আগতত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি.

তত্থ কতিৰিধা বদ্ধসীমা, কতিৰিধা অবদ্ধসীমাতি? তিৰিধা বদ্ধসীমা খণ্ডসীমাসমানসংৰাসসীমাঅৰিপ্পৰাসসীমাৰসেন. তিৰিধা অবদ্ধসীমা গামসীমাউদকুক্খেপসীমাসত্তব্ভন্তরসীমাৰসেনাতি দট্ঠব্বা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘এৰং একাদস ৰিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৰা তিৰিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৰা সম্মতা সীমা বদ্ধসীমাতি ৰেদিতব্বা. খণ্ডসীমা সমানসংৰাসসীমা অৰিপ্পৰাসসীমাতি তস্সাযেৰ ভেদো. অবদ্ধসীমা পন গামসীমা সত্তব্ভন্তরসীমা উদকুক্খেপসীমাতি তিৰিধা’’তি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) আগতত্তা ৰিঞ্ঞাযতি. এৰং তীসু বদ্ধসীমাসু, তীসু অবদ্ধসীমাসূতি ছসুযেৰ সীমাসু কম্মপ্পত্তসঙ্ঘস্স চতুৰগ্গকরণীযাদিকম্মস্স কত্তব্বভাৰৰচনতো সুদ্ধায উপচারসীমায কম্মৰাচায অভণিতব্বভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. অন্তোউপচারসীমায বদ্ধসীমায সতি তং বদ্ধসীমং অৰত্থরিত্ৰাপি উপচারসীমায গমনতো সা বদ্ধসীমা কম্মৰাচাভণনারহা চ হোতি কথিনত্থারারহা চাতি ৰেদিতব্বং.

ননু চ পন্নরসৰিধা সীমা অট্ঠকথাসু (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯; কঙ্খা. অট্ঠ. অকালচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা) আগতা, অথ কস্মা ছল়েৰ ৰুত্তাতি? সচ্চং, তাসু পন পন্নরসসু সীমাসু উপচারসীমা সঙ্ঘলাভৰিভজনাদিট্ঠানমেৰ হোতি, লাভসীমা তত্রুপ্পাদগহণট্ঠানমেৰ হোতীতি ইমা দ্ৰে সীমাযো সঙ্ঘকম্মকরণট্ঠানং ন হোন্তি, নিগমসীমা নগরসীমা জনপদসীমা রট্ঠসীমা রজ্জসীমা দীপসীমা চক্কৰাল়সীমাতি ইমা পন সীমাযো গামসীমায সমানগতিকা গামসীমাযমেৰ অন্তোগধাতি ন ৰিসুং ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ উপচারসীমায বদ্ধসীমং অৰত্থরিত্ৰা গতভাৰো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘উপচারসীমা পরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপেন, অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানেন পরিচ্ছিন্না’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৰুত্তত্তা পরিক্খেপপরিক্খেপারহট্ঠানানং অন্তো বদ্ধসীমায ৰিজ্জমানায তং অৰত্থরিত্ৰা উপচারসীমা গতা. তথা হি ‘‘ইমিস্সা উপচারসীমায ‘সঙ্ঘস্স দম্মী’তি দিন্নং পন খণ্ডসীমসীমন্তরিকাসু ঠিতানম্পি পাপুণাতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৰুত্তং. তেন ঞাযতি ‘‘উপচারসীমায অন্তো ঠিতা বদ্ধসীমা উপচারসীমাপি নাম হোতী’’তি. হোতু, এৰং সতি অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমায সতি তত্থেৰ কথিনদানকম্মৰাচং ৰাচাপেত্ৰা তত্থেৰ কথিনং অত্থরিতব্বং ভৰেয্য, অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমায অৰিজ্জমানায কথং করিস্সন্তীতি? অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমায অৰিজ্জমানায বহিউপচারসীমাযং ৰিজ্জমানবদ্ধসীমং ৰা উদকুক্খেপলভনট্ঠানং ৰা গন্ত্ৰা কম্মৰাচং ৰাচাপেত্ৰা পুন ৰিহারং আগন্ত্ৰা ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচারসীমাযং ঠত্ৰা কথিনং অত্থরিতব্বন্তি দট্ঠব্বং.

ননু চ ভো এৰং সন্তে অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থারো হোতি, এৰং সন্তে ‘‘পরিনিট্ঠিতপুব্বকরণমেৰ চে দাযকো সঙ্ঘস্স দেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৰা কম্মৰাচায দাতব্বং. তেন চ তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৰা অত্থরিত্ৰা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি ৰুত্তেন ৰজিরবুদ্ধিটীকাৰচনেন (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৮) ৰিরুজ্ঝতীতি? ননু অৰোচুম্হ ‘‘কম্মৰাচাভণনসীমা বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থারসীমা উপচারসীমাভূতা’’তি. তস্মা ৰজিরবুদ্ধিটীকাৰচনেন ন ৰিরুজ্ঝতি. তত্থ পুব্বে যেভুয্যেন বদ্ধসীমৰিহারত্তা সমগ্গং সঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা কম্মৰাচং ৰাচাপেত্ৰা উপচারসীমবদ্ধসীমভূতে তস্মিংযেৰ ৰিহারে অত্থরণং সন্ধায ৰুত্তং. বদ্ধসীমৰিহারে অহোন্তেপি অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমায ৰিজ্জমানায তত্থেৰ সীমমণ্ডলে কম্মৰাচং ৰাচাপেত্ৰা তত্থেৰ অত্থরিতব্বভাৰো অম্হেহিপি ৰুত্তোযেৰ. যদি পন ন চেৰ বদ্ধসীমৰিহারো হোতি, ন চ অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমা অত্থি, এৰরূপে ৰিহারে কম্মৰাচং ৰাচাপেতুং ন লভতি, অঞ্ঞং বদ্ধসীমং ৰা উদকুক্খেপং ৰা গন্ত্ৰা কম্মৰাচং ৰাচাপেত্ৰা অত্তনো ৰিহারং আগন্ত্ৰা ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচারসীমায ঠত্ৰা কথিনং অত্থরিতব্বং. এৰমেৰ পরম্পরভূতা বহৰো আচরিযৰরা করোন্তীতি দট্ঠব্বং.

অপরে পন আচরিযা ‘‘বদ্ধসীমৰিরহায সুদ্ধউপচারসীমায সতি তস্সংযেৰ উপচারসীমাযং ঞত্তিকম্মৰাচাপি ৰাচেতব্বা, কথিনং অত্থরিতব্বং, ন অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থরণং কাতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. অযং পন নেসমধিপ্পাযো – ‘‘কথিনত্থতসীমাযন্তি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) কথিনত্থারট্ঠানভূতায সীমায উপচারসীমাভাৰো ৰুত্তো, তস্সংযেৰ টীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৮) পুব্বে নিদ্দিট্ঠপাঠে ‘‘তস্মিংযেৰ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৰা অত্থরিত্ৰা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি কম্মৰাচাভণনসীমাযমেৰ অত্থরিতব্বভাৰো চ ৰুত্তো, তস্মা অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থরণং ন কাতব্বং, তস্সংযেৰ উপচারসীমাযং কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা তস্মিংযেৰ অত্থারো কাতব্বো, উপচারসীমতো বহি ঠিতং বদ্ধসীমং গন্ত্ৰা অত্থরণকিচ্চং নত্থীতি.

তত্রেৰং ৰিচারণা কাতব্বা – ইদং ভাসন্তরেসু ‘‘ঞত্তী’’তি কথিতং কথিনদানকম্মং চতূসু সঙ্ঘকম্মেসু ঞত্তিদুতিযকম্মং হোতি, ঞত্তিদুতিযকম্মস্স নৰসু ঠানেসু কথিনদানং, গরুকলহুকেসু গরুকং, যদি ‘‘উপচারসীমাযং চত্তারি সঙ্ঘকম্মানি কাতব্বানী’’তি পকরণেসু আগতং অভৰিস্সা, এৰং সন্তে তেসং আচরিযানং ৰচনানুরূপতো উপচারসীমাযং কথিনদানঞত্তিকম্মৰাচং ৰাচেতব্বং অভৰিস্সা, ন পন পকরণেসু ‘‘উপচারসীমাযং চত্তারি সঙ্ঘকম্মানি কাতব্বানী’’তি আগতং, অথ খো ‘‘সঙ্ঘলাভৰিভজনং, আগন্তুকৰত্তং কত্ৰা আরামপ্পৰিসনং, গমিকস্স ভিক্খুনো সেনাসনআপুচ্ছনং, নিস্সযপঅপ্পস্সম্ভনং, পারিৰাসিকমানত্তচারিকভিক্খূনং অরুণুট্ঠাপনং, ভিক্খুনীনং আরামপ্পৰিসনআপুচ্ছনং ইচ্চেৰমাদীনি এৰ উপচারসীমায কত্তব্বানী’’তি আগতং, তস্মা কথিনদানঞত্তিদুতিযকম্মৰাচা কেৰলাযং উপচারসীমাযং ন ৰাচেতব্বাতি সিদ্ধা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমা নাম তিযোজনাপি হোতি, এৰং সন্তে তিযোজনে ঠিতা লাভং গণ্হিস্সন্তি, তিযোজনে ঠত্ৰা আগন্তুকৰত্তং পূরেত্ৰা আরামং পৰিসিতব্বং ভৰিস্সতি, গমিকো তিযোজনং গন্ত্ৰা সেনাসনং আপুচ্ছিস্সতি, নিস্সযপটিপন্নস্স ভিক্খুনো তিযোজনাতিক্কমে নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভিস্সতি, পারিৰাসিকেন তিযোজনং অতিক্কমিত্ৰা অরুণং উট্ঠপেতব্বং ভৰিস্সতি, ভিক্খুনিযা তিযোজনে ঠত্ৰা আরামপ্পৰিসনং আপুচ্ছিতব্বং ভৰিস্সতি, সব্বম্পেতং উপচারসীমায পরিচ্ছেদৰসেনেৰ কাতুং ৰট্টতি, তস্মা উপচারসীমাযমেৰ ভাজেতব্ব’’ন্তি এৰমাদিঅট্ঠকথাপাঠতো (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৰিঞ্ঞাযতীতি.

অথেৰং ৰদেয্যুং – ‘‘উপচারসীমা ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায ঠানং ন হোতী’’তি তুম্হেহি ৰুত্তং, অথ চ পন কতপুব্বং অত্থি. তথা হি চীৰরপটিগ্গাহকসম্মুতিচীৰরনিদহকসম্মুতিচীৰরভাজকসম্মুতীনং ‘‘সুণাতু মে…পে… ধারযামীতি ইমায কম্মৰাচায ৰা অপলোকনেন ৰা অন্তোৰিহারে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযপি সম্মন্নিতুং ৰট্টতিযেৰা’’তি উপচারসীমাযং ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায নিপ্ফাদেতব্বভাৰো অট্ঠকথাযং (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৯৪) আগতো. ভণ্ডাগারস্স পন ‘‘ইমং পন ভণ্ডাগারং খণ্ডসীমং গন্ত্ৰা খণ্ডসীমায নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি, ৰিহারমজ্ঝেযেৰ ‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ৰিহারং ভণ্ডাগারং সম্মন্নেয্যা’তিআদিনা নযেন কম্মৰাচায ৰা অপলোকনেন ৰা সম্মন্নিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৯৭) উপচারসীমাযমেৰ ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায সম্মন্নিতব্বভাৰো আগতোতি.

তে এৰং ৰত্তব্বা – সচেপি অট্ঠকথাযং আগতং ‘‘অন্তোৰিহারে’’তি পাঠো ‘‘ৰিহারমজ্ঝে’’তি পাঠো চ উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্তোতি মঞ্ঞমানা তুম্হে আযস্মন্তো এৰং অৰচুত্থ, তে পন পাঠা উপচারসীমং সন্ধায অট্ঠকথাচরিযেহি ন ৰুত্তা, অথ খো অৰিপ্পৰাসসীমাসঙ্খাতং মহাসীমং সন্ধায ৰুত্তা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? খণ্ডসীমায ৰক্খমানত্তা. খণ্ডসীমায হি মহাসীমা এৰ পটিযোগী হোতি. উপচারসীমাতি অযমত্থো কথং জানিতব্বোতি চে? ‘‘ইমং পন সমানসংৰাসকসীমং সম্মন্নন্তেহি পব্বজ্জূপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকরণত্থং পঠমং খণ্ডসীমা সম্মন্নিতব্বা…পে… এৰং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমায ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমায কম্মং করোন্তানং ন কোপেন্তি, মহাসীমায ৰা ঠিতা খণ্ডসীমায কম্মং করোন্তানং. সীমন্তরিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপেন্তী’’তি ৰুত্তঅট্ঠকথাপাঠৰসেন (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) জানিতব্বোতি. অথ ৰা তেহি আযস্মন্তেহি আভতভণ্ডাগারসম্মুতিপাঠৰসেনপি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. কথং? চীৰরপটিগ্গাহকাদিপুগ্গলসম্মুতিযো পন অন্তোৰিহারে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযম্পি সম্মন্নিতুং ৰট্টতি, ভণ্ডাগারসঙ্খাতৰিহারসম্মুতি পন ৰিহারমজ্ঝেযেৰাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তত্থ ৰিসেসকারণং পরিযেসিতব্বং.

তত্রেৰং ৰিসেসকারণং পঞ্ঞাযতি – ‘‘অঞ্ঞিস্সা সীমায ৰত্থু অঞ্ঞিস্সা কম্মৰাচা’’তি ৰত্তব্বদোসপরিহারত্থং ৰুত্তং. পুগ্গলসম্মুতিযো হি পুগ্গলস্স ৰত্থুত্তা যদি মহাসীমভূতে অন্তোৰিহারে কত্তুকামা হোন্তি, সব্বসঙ্ঘমজ্ঝে তং ৰত্থুভূতং পুগ্গলং হত্থপাসে কত্ৰা করেয্যুং. যদি খণ্ডসীমায কত্তুকামা, তং ৰত্থুভূতং পুগ্গলং খণ্ডসীমং আনেত্ৰা তত্থ সন্নিপতিতকম্মপ্পত্তসঙ্ঘস্স হত্থপাসে কত্ৰা করেয্যুং. উভযথাপি যথাৰুত্তদোসো নত্থি, ভণ্ডাগারসম্মুতি পন ভণ্ডাগারস্স ৰিহারত্তা খণ্ডসীমং আনেতুং ন সক্কা, তস্মা যদি তং সম্মুতিং খণ্ডসীমাযং ঠত্ৰা করেয্যুং, ৰত্থু মহাসীমাযং হোতি, কম্মৰাচা খণ্ডসীমাযন্তি যথাৰুত্তদোসো হোতি, তস্মিঞ্চ দোসে সতি ৰত্থুৰিপন্নত্তা কম্মং ৰিপজ্জতি, তস্মা মহাসীমভূতৰিহারমজ্ঝেযেৰ সা সম্মুতি কাতব্বাতি অট্ঠকথাচরিযানং মতি, ন উপচারসীমায ঞত্তিদুতিযকম্মং কাতব্বন্তি.

অথাপি এৰং ৰদেয্যুং ‘‘ৰিহারসদ্দেন অৰিপ্পৰাসসীমভূতা মহাসীমাৰ ৰুত্তা, ন উপচারসীমা’’তি ইদং ৰচনং কথং পচ্চেতব্বন্তি? ইমিনাযেৰ অট্ঠকথাৰচনেন. যদি হি উপচারসীমা ৰুত্তা ভৰেয্য, উপচারসীমা নাম বদ্ধসীমং অৰত্থরিত্ৰাপি পৰত্তা আৰাসেসু ৰা ভিক্খূসু ৰা ৰড্ঢন্তেসু অনিযমৰসেন ৰড্ঢতি, তস্মা খণ্ডসীমং অৰত্থরিত্ৰা পৰত্তনতো ৰিহারেন সহ খণ্ডসীমা একসীমাযেৰ হোতি, এৰং সতি ৰিহারে ঠিতং ভণ্ডাগারং খণ্ডসীমায ঠত্ৰা সম্মন্নিতুং সক্কা ভৰেয্য, ন পন সক্কা ‘‘খণ্ডসীমায নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) পটিসিদ্ধত্তা. তেন ঞাযতি ‘‘ইমস্মিং ঠানে ৰিহারসদ্দেন অৰিপ্পৰাসসীমভূতা মহাসীমা ৰুত্তা, ন উপচারসীমা’’তি. উপচারসীমায অনিযমৰসেন ৰড্ঢনভাৰো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘উপচারসীমা পরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপেন, অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানেন পরিচ্ছিন্না হোতি. অপিচ ভিক্খূনং ধুৰসন্নিপাতট্ঠানতো ৰা পরিযন্তে ঠিতভোজনসালতো ৰা নিবদ্ধৰসনকআৰাসতো ৰা থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানং অন্তো উপচারসীমা ৰেদিতব্বা, সা পন আৰাসেসু ৰড্ঢন্তেসু ৰড্ঢতি, পরিহাযন্তেসু পরিহাযতি. মহাপচ্চরিযং পন ‘ভিক্খূসুপি ৰড্ঢন্তেসু ৰড্ঢতী’তি ৰুত্তং, তস্মা সচে ৰিহারে সন্নিপতিতভিক্খূহি সদ্ধিং একাবদ্ধা হুত্ৰা যোজনসতম্পি পূরেত্ৰা নিসীদন্তি, যোজনসতম্পি উপচারসীমাৰ হোতি, সব্বেসং লাভো পাপুণাতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৰচনতোতি.

যদি এৰং উপচারসীমায কথিনত্থতভাৰো কস্মা ৰুত্তোতি? কথিনত্থরণং নাম ন সঙ্ঘকম্মং, পুগ্গলকম্মমেৰ হোতি, তস্মা ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচারসীমায কাতব্বা হোতি. ঞত্তিকম্মৰাচা পন সঙ্ঘকম্মভূতা, তস্মা উপচারসীমায কাতুং ন ৰট্টতি, সুৰিসোধিতপরিসায বদ্ধাবদ্ধসীমাযমেৰ ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং. ননু চ ভো ‘‘কথিনং অত্থরিতুং কে লভন্তি, কে ন লভন্তি? গণনৰসেন তাৰ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, অথ কস্মা ‘‘কথিনত্থরণং নাম ন সঙ্ঘকম্মং, পুগ্গলকম্মমেৰ হোতী’’তি ৰুত্তন্তি? ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থরতি, ন গণো কথিনং অত্থরতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থরতী’’তি পরিৰারে (পরি. ৪১৪) ৰুত্তত্তা চ অপলোকনকম্মাদীনং চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং ঠানেসু অপৰিট্ঠত্তা চ. অট্ঠকথাযং পন কথিনত্থারস্স উপচারভূতং কথিনদানকম্মৰাচাভণনকালং সন্ধায ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি কালে কথিনদাযকা চত্তারো, পটিগ্গাহকো একোতি পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ হোন্তি, ততো হেট্ঠা ন লভতীতি. ঞত্তিকম্মৰাচায সঙ্ঘকম্মভাৰো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং ঞত্তিদুতিযকম্মস্স নৰসু ঠানেসু কথিনদান’’ন্তি আগতত্তা, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা ৰুত্তত্তা চাতি.

অপরে পন আচরিযা ‘‘ভাসন্তরেসু ঞত্তীতি ৰুত্তা কথিনদানকম্মৰাচা অত্থারকিরিযায পৰিসতি, অত্থারকিরিযা চ উপচারসীমাযং কাতব্বা, তস্মা কথিনদানকম্মৰাচাপি উপচারসীমাযং কাতব্বাযেৰা’’তি ৰদন্তি, তেসং অযমধিপ্পাযো – মহাৰগ্গপাল়িযং (মহাৰ. ৩০৬) ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, কথিনং অত্থরিতব্ব’’ন্তি আরভিত্ৰা ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, অত্থতং হোতি কথিন’’ন্তি কথিনদানঞত্তিকম্মৰাচাতো পট্ঠায যাৰ অনুমোদনা পাঠো আগতো, পরিৰারপাল়িযঞ্চ (পরি. ৪১২) ‘‘কথিনত্থারো জানিতব্বো’’তি উদ্দেসস্স নিদ্দেসে ‘‘সচে সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং হোতি, সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বং, অত্থারকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং, অনুমোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছং নীহরিত্ৰা ‘‘সঙ্ঘেন ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন কথিনত্থারকস্স ভিক্খুনো দাতব্বং…পে… অনুমোদামা’’তি ঞত্তিতো পট্ঠায যাৰ অনুমোদনা পাঠো আগতো, তস্মা ঞত্তিতো পট্ঠায যাৰ অনুমোদনা সব্বো ৰিধি কথিনত্থারকিরিযাযং পৰিসতি, ততো কথিনত্থারকিরিযায উপচারসীমাযং কত্তব্বায সতি ঞত্তিসঙ্খাতকথিনদানকম্মৰাচাপি উপচারসীমাযং কত্তব্বাযেৰাতি.

তত্রেৰং ৰিচারণা কাতব্বা – অত্থারকিরিযায ৰিসুং অনাগতায সতি ‘‘সব্বো ৰিধি অত্থারকিরিযাযং পৰিসতী’’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, অথ চ পন মহাৰগ্গপাল়িযঞ্চ পরিৰারপাল়িযঞ্চ অত্থারকিরিযা ৰিসুং আগতাযেৰ, তস্মা ঞত্তিসঙ্খাতা কথিনদানকম্মৰাচা অত্থারকিরিযাযং ন পৰিসতি, কেৰলং অত্থারকিরিযায উপচারভূতত্তা পন ততো পট্ঠায অনুক্কমেন ৰুত্তং. যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি সীমাসম্মুতিং অনুজানিত্ৰা ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, সম্মন্নিতব্বা’’তি সীমাসম্মুতিৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘পঠমং নিমিত্তা কিত্তেতব্বা…পে… এৰমেতং ধারযামী’’তি নিমিত্তকিত্তনেন সহ সীমাসম্মুতিকম্মৰাচা দেসিতা, তত্থ নিমিত্তকিত্তনং সীমাসম্মুতিকম্মং ন হোতি, কম্মৰাচাযেৰ সীমাসম্মুতিকম্মং হোতি, তথাপি সীমাসম্মুতিকম্মৰাচায উপচারভাৰতো সহ নিমিত্তকিত্তনেন সীমাসম্মুতিকম্মৰাচা দেসিতা. যথা চ উপসম্পদাকম্মৰিধিং দেসেন্তো ‘‘পঠমং উপজ্ঝং গাহাপেতব্বো…পে… এৰমেতং ধারযামী’’তি উপজ্ঝাযগাহাপনাদিনা সহ উপসম্পদাকম্মং দেসিতং, তত্থ উপজ্ঝাযগাহাপনাদি উপসম্পদাকম্মং ন হোতি, ঞত্তিচতুত্থকম্মৰাচাযেৰ উপসম্পদাকম্মং হোতি, তথাপি উপসম্পদাকম্মস্স সমীপে ভূতত্তা উপজ্ঝাযগাহাপনাদিনা সহ ঞত্তিচতুত্থকম্মৰাচা দেসিতা, এৰমেত্থ কথিনদানকম্মৰাচা অত্থারকিরিযা ন হোতি, তথাপি অত্থারকিরিযায উপচারভূতত্তা কথিনদানঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায সহ কথিনত্থারকিরিযা দেসিতা, তস্মা কথিনদানকম্মৰাচা অত্থারকিরিযাযং ন পৰিসতীতি দট্ঠব্বং.

অথ ৰা ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচা চ অত্থারো চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মা অতুল্যকিরিযা অতুল্যকত্তারো অতুল্যকম্মা অতুল্যকালা চ হোন্তি, তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘ভাসন্তরেসু ঞত্তীতি ৰুত্তা ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচা অত্থারকিরিযাযং ন পৰিসতী’’তি. তত্থ কথং অতুল্যকিরিযা হোন্তি? কম্মৰাচা দানকিরিযা হোতি, অত্থারো পন্নরসধম্মানং কারণভূতা অত্থারকিরিযা, এৰং অতুল্যকিরিযা. কথং অতুল্যকত্তারোতি? কম্মৰাচায কত্তা সঙ্ঘো হোতি, অত্থারস্স কত্তা পুগ্গলো, এৰং অতুল্যকত্তারো হোন্তি. কথং অতুল্যকম্মা হোন্তি? কম্মৰাচায কম্মং কথিনদুস্সং হোতি, অত্থারস্স কম্মং কথিনসঙ্খাতা সমূহপঞ্ঞত্তি, এৰং অতুল্যকম্মা হোন্তি. কথং অতুল্যকালা হোন্তি? কথিনদানকম্মৰাচা পুব্বকরণপচ্চুদ্ধারঅধিট্ঠানানং পুব্বে হোতি, অত্থারো তেসং পচ্ছা, এৰং অতুল্যকালা হোন্তীতি. অথ ৰা অত্থারো ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিনা ৰচীভেদসঙ্খাতেন একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো, ন ঞত্তিঅনুস্সাৰনাদিনা অনেকেহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৮) ‘‘অত্থারো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৰচীভেদেনা’’তি. ইমিনাপি কারণেন জানিতব্বং ‘‘ন ঞত্তি অত্থারে পৰিট্ঠা’’তি.

অঞ্ঞে পন আচরিযা এৰং ৰদন্তি – ‘‘কথিনত্থারং কে লভন্তি, কে ন লভন্তীতি? গণনৰসেন তাৰ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) আগতত্তা ‘‘হেট্ঠিমন্ততো পঞ্চ ভিক্খূ কথিনত্থারং লভন্তি, ততো অপ্পকতরা ন লভন্তী’’তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি কঙ্খাৰিতরণীটীকাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) আগতত্তা তস্মিং ৰাক্যে ‘‘ৰট্টতী’’তি কিরিযায কত্তা ‘‘সো কথিনত্থারো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা অত্থারোতি ইমিনা ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তি ৰুত্তঅত্থরণকিরিযা ন অধিপ্পেতা, চতূহি ভিক্খূহি অত্থারকস্স ভিক্খুনো ঞত্তিযা দানং অধিপ্পেতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘কথিনত্থারং কে লভন্তি…পে… উদ্ধং সতসহস্সন্তি ইদং অত্থারকস্স ভিক্খুনো সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সদানকম্মং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাযং ৰুত্তং. তস্মিম্পি পাঠে ঞত্তিযা দিন্নংযেৰ সন্ধায ‘‘পঞ্চ জনা অত্থারং লভন্তী’’তি ইদং ৰচনং অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তং, ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদি পুগ্গলস্স অত্থরণং সন্ধায ন ৰুত্তন্তি টীকাচরিযস্স অধিপ্পাযো. এৰং কঙ্খাৰিতরণীটীকা-ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাকারকেহি আচরিযেহি ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থারো নামা’’তি ৰিনিচ্ছিতত্তা উপচারসীমাযং কথিনদানঞত্তিকম্মৰাচাকরণং যুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰদন্তি.

তত্রেৰং ৰিচারণা কাতব্বা – ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৰ অত্থারো নামা’’তি টীকাচরিযা ন ৰদেয্যুং. ৰদেয্যুং চে, অট্ঠকথায ৰিরুদ্ধো সিযা. কথং ৰিরুদ্ধোতি চে? ‘‘ছিন্নৰস্সা ৰা পচ্ছিমিকায উপগতা ৰা ন লভন্তি, অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সাপি ন লভন্তীতি মহাপচ্চরিযং ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) আগতত্তা ‘‘তে ছিন্নৰস্সাদযো কথিনত্থারং ন লভন্তী’’তি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থারো নাম সিযা, এৰং সতি তে ভিক্খূ ঞত্তিদুতিযকম্মেপি গণপূরকভাৰেন অপ্পৰিট্ঠা সিযুং. অথ চ পন ‘‘পুরিমিকায উপগতানং পন সব্বে গণপূরকা হোন্তী’’তি অট্ঠকথায (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ৰুত্তত্তা তে ঞত্তিদুতিযকম্মে পৰিট্ঠাৰ হোন্তি, তস্মা অট্ঠকথাচরিযো পঞ্চানিসংসহেতুভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিকং ৰচীভেদংযেৰ ‘‘অত্থারো’’তি ৰদতি, ন ঞত্তিদুতিযকম্মং, তস্মা তে ছিন্নৰস্সাদযো পঞ্চানিসংসহেতুভূতং কথিনত্থারং ন লভন্তি, ঞত্তিদুতিযকম্মে পন চতুৰগ্গসঙ্ঘপূরকভাৰং লভন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতি. পুনপি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পুরিমিকায উপগতা চত্তারো ৰা হোন্তি তযো ৰা দ্ৰে ৰা একো ৰা, ইতরে গণপূরকে কত্ৰা কথিনং অত্থরিতব্ব’’ন্তি. এৰং অলব্ভমানকথিনত্থারেযেৰ ছিন্নৰস্সাদযো গণপূরকে কত্ৰা ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায কথিনদুস্সং দাপেত্ৰা পুরিমিকায উপগতেহি কথিনস্স অত্থরিতব্বভাৰতো ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৰ অত্থারো নামাতি টীকাচরিযা ন ৰদেয্যু’’ন্তি অৰচিম্হাতি.

ননু চ ভো ইমস্মিম্পি অট্ঠকথাৰচনে ‘‘ইতরে গণপূরকে কত্ৰা কথিনং অত্থরিতব্ব’’ন্তি ৰচনেন চতুৰগ্গসঙ্ঘেন কত্তব্বং ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৰ ‘‘অত্থারো’’তি ৰুত্তন্তি? ন, পুব্বাপরৰিরোধতো. পুব্বে হি ছিন্নৰস্সাদীনং কথিনং অত্থরিতুং অলব্ভমানভাৰো ৰুত্তো, ইধ ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থারো’’তি ৰুত্তে তেসম্পি লব্ভমানভাৰো ৰুত্তো ভৰেয্য, ন অট্ঠকথাচরিযা পুব্বাপরৰিরুদ্ধং কথেয্যুং, তস্মা ‘‘কত্ৰা’’তি পদং ‘‘অত্থরিতব্ব’’ন্তি পদেন সম্বজ্ঝন্তেন সমানকালৰিসেসনং অকত্ৰা পুব্বকালৰিসেসনমেৰ কত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, এৰং সতি পুব্বৰচনেনাপরৰচনং গঙ্গোদকেন যমুনোদকং ৰিয সংসন্দতি, পচ্ছাপি চ ‘‘কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা কথিনং অত্থরাপেত্ৰা দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৰা গমিস্সন্তী’’তি ৰিসুং কম্মৰাচাসাৰনং ৰিসুং কথিনত্থরণং পুব্বাপরানুক্কমতো ৰুত্তং, তস্মা ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থারো নাম ন হোতি, কেৰলং অত্থারস্স কারণমেৰ উপচারমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থরতি, ন গণো কথিনং অত্থরতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থরতী’’তি পরিৰারৰচনেন (পরি. ৪১৪) অযমত্থো জানিতব্বোতি.

যদি এৰং কঙ্খাৰিতরণীটীকা-ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাসু আগতপাঠানং অধিপ্পাযো কথং ভাসিতব্বো ভৰেয্য. ননু কঙ্খাৰিতরণীটীকাযং ‘‘ৰট্টতী’’তি ইমিস্সা কিরিযায কত্তা ‘‘সো কথিনত্থারো’’তি ৰুত্তো, ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাযঞ্চ ‘‘কথিনদুস্সদানকম্ম’’ন্তি পদং ‘‘সন্ধাযা’’তি কিরিযায কম্মং, কথিনত্থারো…পে… ইদং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি কিরিযায কম্মং হোতি. এৰং টীকাসু নীতত্থতো আগতপাঠেসু সন্তেসু ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৰ অত্থারো নামাতি টীকাচরিযা ন ৰদেয্যু’’ন্তি ন ৰত্তব্বন্তি? যেনাকারেন অট্ঠকথাৰচনেন টীকাৰচনঞ্চ পুব্বাপরঅট্ঠকথাৰচনঞ্চ অৰিরুদ্ধং ভৰেয্য, তেনাকারেন টীকাপাঠানং অধিপ্পাযো গহেতব্বো. কথং? কঙ্খাৰিতরণীঅট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘সো সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি আগতো, তস্মিং অট্ঠকথাৰচনে চোদকেন চোদেতব্বস্স অত্থিতায তং পরিহরিতুং ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি পাঠো টীকাচরিযেন ৰুত্তো, কথং চোদেতব্বং অত্থীতি? ভো অট্ঠকথাচরিয ‘‘সো সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তো, এৰং সতি পঞ্চন্নং কথিনত্থারকানং এৰ সো কথিনত্থারো ৰট্টতি, ন একদ্ৰিতিচতুপুগ্গলানন্তি অত্থো আপজ্জতি, এৰং সতি ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থরতি, ন গণো কথিনং অত্থরতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থরতী’’তি আগতপাল়িযা ৰিরুজ্ঝনতো আগমৰিরোধো আপজ্জতি, তং চোদনং পরিহরন্তো ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি পাঠো টীকাচরিযেন ৰুত্তো. তত্থাযমধিপ্পাযো – ভো চোদকাচরিয অট্ঠকথাচরিযেন কথিনত্থারকালে পঞ্চন্নং অত্থারকানং ভিক্খূনং ৰসেন ‘‘সো সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি পাঠো ন ৰুত্তো, অথ খো সঙ্ঘেন অত্থারকস্স কথিনদুস্সদানকালে পচ্ছিমকোটিযা চত্তারো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং দাযকপটিগ্গাহকপুগ্গলানং অত্থিতায সো পচ্ছা কত্তব্বো অত্থারো ৰট্টতি, কারণসম্পত্তিযা ফলসম্পত্তি হোতি, তস্মা তস্মিং অট্ঠকথাৰচনে আগমৰিরোধো নাপজ্জতীতি.

ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাযম্পি ‘‘কথিনত্থারং কে লভন্তি, কে ন লভন্তীতি? গণনৰসেন তাৰ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাৰচনে পরেহি পুচ্ছিতব্বস্স অত্থিতায তং পুচ্ছং ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘ইদং অত্থারকস্স ভিক্খুনো সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সদানকম্মং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি পাঠো টীকাচরিযেন ৰুত্তো. কথং পুচ্ছিতব্বন্তি চে? ভো অট্ঠকথাচরিয ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি ইদং ৰচনং কিং পঞ্চানিসংসস্স কারণভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিঅত্থারকিরিযং সন্ধায ৰুত্তং, উদাহু অত্থারস্স কারণভূতং কথিনদুস্সদানকম্মন্তি. কথং ৰিস্সজ্জনাতি? ভো ভদ্রমুখ ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পঞ্চন্নং জনানং ৰট্টতী’’তি ইদং পঞ্চানিসংসস্স কারণভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিকং অত্থারকিরিযং সন্ধায অট্ঠকথাচরিযেন ন ৰুত্তং, অথ খো অত্থারস্স কারণভূতং কথিনদানকম্মং সন্ধায ৰুত্তন্তি. তত্রাযমধিপ্পাযো – সঙ্ঘেন অত্থারকস্স দিন্নদুস্সেন এৰ কথিনত্থারো সম্ভৰতি, ন ঠিতিকায লদ্ধচীৰরেন ৰা পুগ্গলিকচীৰরেন ৰা সম্ভৰতি, তঞ্চ কথিনদুস্সদানকম্মং চত্তারো কথিনদুস্সদাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চসু ভিক্খূসু ৰিজ্জমানেসুযেৰ সম্পজ্জতি, ন ততো ঊনেসূতি পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চন্নং ৰট্টতি, কারণসিদ্ধিযা ফলসিদ্ধি হোতি, তেনেৰ চ কারণেন ‘‘কথিনদুস্সদানকম্মং ৰুত্ত’’ন্তি মুখ্যৰসেন অৰত্ৰা ‘‘সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি উপচারৰসেনাহ. এৰং ৰুত্তেযেৰ অট্ঠকথাৰচনস্স পুব্বাপরৰিরোধো নত্থি, অট্ঠকথাৰচনেন চ টীকাৰচনং ৰিরুদ্ধং ন হোতীতি দট্ঠব্বং, ‘‘অপলোকনাদিসঙ্ঘকম্মকরণত্থং বদ্ধসীমা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা’’তি ইমিনা ৰিনযলক্খণেন চ সমেতি.

‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিকা পন অত্থারকিরিযা অপলোকনাদীসু চতূসু সঙ্ঘকম্মেসু অপ্পৰিট্ঠা, অধিট্ঠানাদযো ৰিয পঞ্চানিসংসলাভকারণভূতা পুগ্গলকিরিযাৰ হোতীতি ৰস্সূপনাযিকখেত্তভূতায অন্তোউপচারসীমায কাতব্বা, তস্মা অন্তোউপচারসীমাযং বদ্ধসীমায অৰিজ্জমানায বহিউপচারসীমাযং বদ্ধসীমং ৰা উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তরলভমানট্ঠানং ৰা গন্ত্ৰা ঞত্তিদুতিযকম্মেন কথিনদুস্সং দাপেত্ৰা পুন ৰিহারং আগন্ত্ৰা অন্তোউপচারসীমাযমেৰ কথিনত্থরণং পুব্বাচরিযেহি কতং, তং সুকতমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. এৰং অগ্গহেত্ৰা সুদ্ধউপচারসীমাযমেৰ ঞত্তিদুতিযকম্মং কাতব্বন্তি গয্হমানে সতি তেসং আযস্মন্তানং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জমানা সিস্সানুসিস্সা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারদানাদিঅপলোকনকম্মং ৰা উপোসথপৰারণাদিঞত্তিকম্মং ৰা সীমাসম্মন্ননাদিঞত্তিদুতিযকম্মং ৰা উপসম্পদাদিঞত্তিচতুত্থকম্মং ৰা উপচারসীমাযমেৰ করেয্যুং, এৰং করোন্তা ভগৰতো সাসনে মহন্তং জটং মহন্তং গুম্বং মহন্তং ৰিসমং করেয্যুং, তস্মা তমকরণত্থং যুত্তিতো চ আগমতো চ অনেকানি কারণানি আহরিত্ৰা কথযিম্হাতি.

সাসনে গারৰং কত্ৰা, সদ্ধম্মস্সানুলোমতো;

মযা কতং ৰিনিচ্ছযং, সম্মা চিন্তেন্তু সাধৰো.

পুনপ্পুনং ৰিচিন্তেত্ৰা, যুত্তং চে হোতি গণ্হন্তু;

নো চে যুত্তং মা গণ্হন্তু, সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকাতি.

ইতো পরানিপি কারণসাধকানি আহরন্তি আচরিযা, তেসং পটিৰচনেন অতিৰিত্থারো ভৰিস্সতি, উপচারসীমায চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং কতট্ঠানভাৰো পুব্বে ৰুত্তোৰ, তস্মা তং ৰচনং মনসি কত্ৰা সংসযং অকত্ৰা ধারেতব্বোতি.

‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তি ৰাচা ভিন্দিতব্বাতি কিং এত্তকেন ৰচীভেদেন কথিনং অত্থতং হোতি, উদাহু অঞ্ঞো কোচি কাযৰিকারো কাতব্বো? ন কাতব্বো. এত্তকেনেৰ হি ৰচীভেদেন অত্থতং হোতি, কথিনং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৮) ‘‘অত্থারো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৰচীভেদেনা’’তি.

এৰং কথিনত্থারং দস্সেত্ৰা অনুমোদাপনঅনুমোদনে দস্সেন্তো ‘‘তেন কথিনত্থারকেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যেন ভিক্খুনা ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থরামী’’তিআদিনা ৰচীভেদেন কথিনং অত্থতং, তেন ‘‘কথিনস্স অত্থারা পন্নরস ধম্মা জাযন্তী’’তি পরিৰারে (পরি. ৪০৩) আগতত্তা কথিনত্থারেন সহেৰ পঞ্চ আনিসংসা আগতা, অথ কস্মা সঙ্ঘং অনুমোদাপেতীতি? কিঞ্চাপি অত্থারকস্স ভিক্খুনো পঞ্চ আনিসংসা আগতা, সঙ্ঘস্স পন অনাগতা, তস্মা সঙ্ঘস্স চ আগমনত্থং সঙ্ঘং অনুমোদাপেতি, সঙ্ঘো চ অনুমোদনং করোতি, এৰং কতে উভিন্নম্পি আনিসংসা আগতা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৪০৩) ‘‘দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং অত্থতং হোতি কথিনং অত্থারকস্স চ অনুমোদকস্স চা’’তি. এত্থ চ কথিনত্থারকভিক্খুতো ৰুড্ঢতরো ভিক্খু তস্মিং সঙ্ঘে অত্থি, ইধ ৰুত্তনযেন অত্থারকেন ‘‘ভন্তে’’তি ৰত্তব্বং, অনুমোদকেন ‘‘আৰুসো’’তি. যদি পন কথিনত্থারকো ভিক্খু সব্বেসং ৰুড্ঢতরো হোতি, তেন ‘‘আৰুসো’’তি ৰত্তব্বং, ইতরেহি ‘‘ভন্তে’’তি, এৰং সেসনযদ্ৰযেপি. এৰং সব্বেসং অত্থতং হোতি কথিনন্তি. ইমেসু পন সঙ্ঘপুগ্গলেসু যে তস্মিং ৰিহারে পুরিমিকায ৰস্সং উপগন্ত্ৰা পঠমপৰারণায পৰারিতা, তেযেৰ অনুমোদিতুং লভন্তি, ছিন্নৰস্সা ৰা পচ্ছিমিকায উপগতা ৰা অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰুত্থৰস্সা ৰা ন লভন্তি, অননুমোদন্তাপি আনিসংসং ন লভন্তি.

এৰং কথিনত্থারং দস্সেত্ৰা ইদানি চীৰরৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘এৰং অত্থতে পন কথিনে’’তিআদিমাহ. তত্থ সচে কথিনচীৰরেন সদ্ধিং আভতং আনিসংসন্তি ইমিনা একং অত্থতচীৰরমেৰ কথিনচীৰরং নাম, ততো অঞ্ঞং তেন সদ্ধিং আভতং সব্বং চীৰরং কথিনানিসংসচীৰরং নামাতি দস্সেতি. ৰক্খতি হি ‘‘অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানী’’তিআদি. তেন ঞাযতি ‘‘ৰত্থমেৰ ইধ আনিসংসো নাম, ন অগ্ঘো, কথিনসাটকেন সদ্ধিং আভতানং অঞ্ঞসাটকানং বহুলৰসেন অত্থরিতব্বং, ন কথিনসাটকস্স মহগ্ঘৰসেনা’’তি. ভিক্খুসঙ্ঘো অনিস্সরো, অত্থতকথিনো ভিক্খুযেৰ ইস্সরো. কস্মা? দাযকেহি ৰিচারিতত্তা. ভিক্খুসঙ্ঘো ইস্সরো, কস্মা? দাযকেহি অৰিচারিতত্তা, মূলকথিনস্স চ সঙ্ঘে দিন্নত্তা. অৰসেসকথিনানিসংসেতি তস্স দিন্নৰত্থেহি অৰসেসকথিনানিসংসৰত্থে. বলৰৰত্থানীতি অত্থরিতব্বকথিনসাটকংযেৰ অহতং ৰা অহতকপ্পং ৰা দাতুং ৰট্টতি, আনিসংসচীৰরং পন যথাসত্তি যথাবলং পুরাণং ৰা অভিনৰং ৰা দুব্বলং ৰা বলৰং ৰা দাতুং ৰট্টতি, তস্মা তেসু দুব্বলৰত্থে ঠিতিকায দিন্নে লদ্ধভিক্খুস্স উপকারকং ন হোতি, তস্মা উপকারণযোগ্গানি বলৰৰত্থানি দাতব্বানীতি অধিপ্পাযো. ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায দাতব্বানীতি যত্তকা ভিক্খূ ৰস্সাৰাসিকচীৰরং লভিংসু, তে ঠপেত্ৰা তেসং হেট্ঠতো পট্ঠায যথাক্কমং দাতব্বানি. থেরাসনতো পট্ঠাযাতি যত্তকা ভিক্খূ তিস্সং কথিনত্থতসীমাযং সন্তি, তেসু জেট্ঠকভিক্খুতো পট্ঠায দাতব্বানি. আসনগ্গহণং পন যথাৰুড্ঢং নিসিন্নে সন্ধায কতং. এতেন ৰস্সাৰাসিককথিনানিসংসানং সমানগতিকতং দীপেতি. গরুভণ্ডং ন ভাজেতব্বন্তি কথিনসাটকেন সদ্ধিং আভতেসু মঞ্চপীঠাদিকং গরুভণ্ডং ন ভাজেতব্বং, সঙ্ঘিকৰসেনেৰ পরিভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো. তত্থ গরুভণ্ডৰিনিচ্ছযো অনন্তরকথাযং আৰি ভৰিস্সতি.

ইমস্মিং পন ঠানে ৰত্তব্বং অত্থি. কথং? ইদানি ভিক্খূ কথিনানিসংসচীৰরং কুসপাতং কত্ৰা ৰিভজন্তি, তং যুত্তং ৰিয ন দিস্সতীতি. কস্মাতি চে? ‘‘অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানি ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায দাতব্বানি, ঠিতিকায অভাৰে থেরাসনতো পট্ঠায দাতব্বানী’’তি ৰচনতোতি. এৰং সন্তে কত্থ কুসপাতো কাতব্বোতি? ভণ্ডাগারে ঠপিতচীৰরেতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘উস্সন্নং হোতীতি বহু রাসিকতং হোতি, ভণ্ডাগারং ন গণ্হাতি. সম্মুখীভূতেনাতি অন্তোউপচারসীমাযং ঠিতেন. ভাজেতুন্তি কালং ঘোসাপেত্ৰা পটিপাটিযা ভাজেতুং…পে… এৰং ঠপিতেসু চীৰরপটিৰীসেসু কুসো পাতেতব্বো’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ৰুত্তত্তা, তস্মা ইমিস্সং অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ভাজেতব্বন্তি অম্হাকং খন্তি.

একচ্চে পন ভিক্খূ একেকস্স একেকস্মিং চীৰরে অপ্পহোন্তে চীৰরং পরিৰত্তেত্ৰা অকপ্পিযৰত্থুং গহেত্ৰা ভাজেন্তি, তং অতিওল়ারিকমেৰ. অঞ্ঞেপি একচ্চানং চীৰরানং মহগ্ঘতায একচ্চানং অপ্পগ্ঘতায সমগ্ঘং কাতুং ন সক্কাতি তথেৰ করোন্তি, তম্পি ওল়ারিকমেৰ. তত্থ হি অকপ্পিযৰত্থুনা পরিৰত্তনেপি তস্স ৰিচারণেপি ভাগগ্গহণেপি আপত্তিযেৰ হোতি. একে ‘‘কথিনং নাম দুব্বিচারণীয’’ন্তি ৰত্ৰা অত্থরণং ন করোন্তি, পুগ্গলিকৰসেনেৰ যথাজ্ঝাসযং ৰিচারেন্তি, তং পন যদি দাযকেহি পুগ্গলস্সেৰ দিন্নং, পুগ্গলেন চ সঙ্ঘস্স অপরিচ্চজিতং, এৰং সতি অত্তনো সন্তকত্তা যুত্তং ৰিয দিস্সতি. যদি পন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা দিন্নং, পুগ্গলস্স দিন্নেপি সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পরিচ্চজিতং, এৰং সন্তে সঙ্ঘগণানং সন্তকত্তা অযুত্তং ভৰেয্য. অপরে পন কথিনৰসেন পটিগ্গহিতে ৰিচারেতুং দুক্করন্তি মঞ্ঞমানা ‘‘ন মযং কথিনৰসেন পটিগ্গণ্হাম, ৰস্সাৰাসিকভাৰেনেৰ পটিগ্গণ্হামা’’তি ৰত্ৰা যথারুচি ৰিচারেন্তি, তম্পি অযুত্তং. ৰস্সাৰাসিকম্পি হি সঙ্ঘস্স দিন্নং সঙ্ঘিকং হোতিযেৰ, পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিকং. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সচে পন তেসং সেনাসনে পংসুকূলিকো ৰসতি, আগতঞ্চ তং দিস্ৰা ‘তুম্হাকং ৰস্সাৰাসিকং দেমা’তি ৰদন্তি, তেন সঙ্ঘস্স আচিক্খিতব্বং. সচে তানি কুলানি সঙ্ঘস্স দাতুং ন ইচ্ছন্তি, ‘তুম্হাকংযেৰ দেমা’তি ৰদন্তি, সভাগো ভিক্খু ‘ৰত্তং কত্ৰা গণ্হাহী’তি ৰত্তব্বো, পংসুকূলিকস্স পনেতং ন ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২১৯) ৰুত্তত্তা.

ৰস্সাৰাসিকং দুৰিধং সদ্ধাদেয্যতত্রুপ্পাদৰসেন. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘ইতি সদ্ধাদেয্যে দাযকমনুস্সা পুচ্ছিতব্বা, তত্রুপ্পাদে পন কপ্পিযকারকা পুচ্ছিতব্বা’’তি. সদ্ধাদেয্যৰস্সাৰাসিকম্পি সৰিহারাৰিহারৰসেন দুৰিধং. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘মহাপদুমত্থেরো পনাহ ন এৰং কাতব্বং. মনুস্সা হি অত্তনো আৰাসপটিজগ্গনত্থায পচ্চযং দেন্তি, তস্মা অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি তত্থ পৰিসিতব্ব’’ন্তি, ‘‘যেসং পন সেনাসনং নত্থি, কেৰলং পচ্চযমেৰ দেন্তি, তেসং পচ্চযং অৰস্সাৰাসিকে সেনাসনে গাহেতুং ৰট্টতী’’তি চ. তত্রুপ্পাদৰস্সাৰাসিকং নাম কপ্পিযকারকানং হত্থে কপ্পিযৰত্থুপঅভুঞ্জনত্থায দিন্নৰত্থুতো নিব্বত্তং. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘কপ্পিযকারকানঞ্হি হত্থে ‘কপ্পিযভণ্ডং পরিভুঞ্জথা’তি দিন্নৰত্থুতো যং যং কপ্পিযং, তং সব্বং পরিভুঞ্জিতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. এৰং ৰস্সাৰাসিকচীৰরম্পি পুব্বে যেভুয্যেন সঙ্ঘস্সেৰ দেন্তি, তস্মা ‘‘কথিনচীৰরং দেমা’’তি ৰুত্তে কথিনচীৰরভাৰেন পটিগ্গহেতব্বং, ‘‘ৰস্সাৰাসিকং দেমা’’তি ৰুত্তে ৰস্সাৰাসিকচীৰরভাৰেনেৰ পটিগ্গহেতব্বং. কস্মা? ‘‘যথা দাযকা ৰদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২৫) ৰচনতো.

কিঞ্চি অৰত্ৰা হত্থে ৰা পাদমূলে ৰা ঠপেত্ৰা গতে কিং কাতব্বন্তি? তত্থ সচে ‘‘ইদং ৰত্থু চেতিযস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা পরপুগ্গলস্স ৰা অত্থায পরিণত’’ন্তি জানেয্য, তেসং অত্থায পটিগ্গহেতব্বং. অথ ‘‘মমত্থায পরিণত’’ন্তি জানেয্য, অত্তনো অত্থায পটিগ্গহেতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. ৩২৯) ‘‘নৰ অধম্মিকদানানী’’তিআদি. অথ ন কিঞ্চি জানেয্য, অত্তনো হত্থে ৰা পাদমূলে ৰা কিঞ্চি অৰত্ৰা ঠপিতং তস্সেৰ পুগ্গলিকং হোতি. ন হি চেতিযাদীনং অত্থায পরিণতং কিঞ্চি অৰত্ৰা ভিক্খুস্স হত্থে ৰা পাদমূলে ৰা ঠপেতীতি. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘পুগ্গলস্স দেতীতি ‘ইমং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি এৰং পরম্মুখা ৰা পাদমূলে ঠপেত্ৰা ‘ইমং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’তি এৰং সম্মুখা ৰা দেতী’’তিআদি.

‘‘ইমিস্সং অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ভাজেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, কথং ভাজেতব্বন্তি? ‘‘অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানি ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায দাতব্বানী’’তি ৰুত্তত্তা যে ভিক্খূ ইমস্মিং ৰস্সে ৰস্সাৰাসিকং ন লভিংসু, তেসং হেট্ঠতো পট্ঠায একেকং চীৰরং ৰা সাটকং ৰা দাতব্বং. অথ চীৰরানং ৰা সাটকানং ৰা অৰসিট্ঠেসু সন্তেসু পুন থেরাসনতো পট্ঠায দুতিযভাগো দাতব্বো. ততো চীৰরেসু ৰা সাটকেসু ৰা খীণেসু যে লভন্তি, তেসু পচ্ছিমস্স ৰস্সাদীনি সল্লক্খেতব্বানি. ন কেৰলং তস্মিং কথিনত্থতদিৰসে দিন্নদুস্সানি এৰ কথিনানিসংসানি নাম হোন্তি, অথ খো যাৰ কথিনস্স উব্ভারা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নচীৰরানিপি সঙ্ঘিকেন তত্রুপ্পাদেন আরামিকেহি আভতচীৰরানিপি কথিনানিসংসানিযেৰ হোন্তি. তস্মা তাদিসেসু চীৰরেসু উপ্পজ্জমানেসু যথাৰুত্তসল্লক্খিতৰস্সস্স ভিক্খুনো হেট্ঠতো পট্ঠায পুনপ্পুনং গাহেতব্বং. ‘‘ঠিতিকায অভাৰে থেরাসনতো পট্ঠায দাতব্বানী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ৰচনতো তস্মিং ৰস্সে ৰস্সাৰাসিকচীৰরানং অনুপ্পজ্জনতো ৰা উপ্পজ্জমানেসুপি ঠিতিকায অগাহাপনতো ৰা ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায অভাৰে সতি লদ্ধব্বকথিনানিসংসে তস্সং উপচারসীমাযং সব্বে ভিক্খূ পটিপাটিযা নিসীদাপেত্ৰা থেরাসনতো পট্ঠায ঠিতিকং কত্ৰা একেকস্স ভিক্খুনো একেকং চীৰরং ৰা সাটকং ৰা দাতব্বং. সঙ্ঘনৰকস্স দানকালেপি মহাথেরা আগচ্ছন্তি, ‘‘ভন্তে, ৰীসতিৰস্সানং দীযতি, তুম্হাকং ঠিতিকা অতিক্কন্তা’’তি ন ৰত্তব্বা, ঠিতিকং ঠপেত্ৰা তেসং দত্ৰা পচ্ছা ঠিতিকায দাতব্বং. দুতিযভাগে পন থেরাসনং আরুল়্হে পচ্ছা আগতানং পঠমভাগো ন পাপুণাতি, দুতিযভাগতো ৰস্সগ্গেন দাতব্বো. অযং ঠিতিকাৰিচারো চতুপচ্চযভাজনকথাতো (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২০২) গহেতব্বোতি.

ননু চ ভো একচ্চানি কথিনানিসংসচীৰরানি মহগ্ঘানি, একচ্চানি অপ্পগ্ঘানি হোন্তি, কথং একেকস্স একেকস্মিং দিন্নে অগ্ঘসমত্তং ভৰেয্যাতি? ৰুচ্চতে – ভণ্ডাগারচীৰরভাজনে অগ্ঘসমত্তং ইচ্ছিতব্বং. তথা হি ৰুত্তং চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৪৩) ‘‘তেন খো পন সমযেন সঙ্ঘস্স ভণ্ডাগারে চীৰরং উস্সন্নং হোতি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং…পে… অথ খো চীৰরভাজকানং ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কথং নু খো চীৰরং ভাজেতব্ব’ন্তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঠমং উচ্চিনিত্ৰা তুলযিত্ৰা ৰণ্ণাৰণ্ণং কত্ৰা ভিক্খূ গণেত্ৰা ৰগ্গং বন্ধিত্ৰা চীৰরপটিৰীসং ঠপেতু’’ন্তি. অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘উচ্চিনিত্ৰাতি ‘ইদং থূলং, ইদং সণ্হং, ইদং ঘনং, ইদং তনুকং, ইদং পরিভুত্তং, ইদং অপরিভুত্তং, ইদং দীঘতো এত্তকং, পুথুলতো এত্তক’ন্তি এৰং ৰত্থানি ৰিচিনিত্ৰা. তুলযিত্ৰাতি ‘ইদং এত্তকং অগ্ঘতি, ইদং এত্তক’ন্তি এৰং অগ্ঘপরিচ্ছেদং কত্ৰা. ৰণ্ণাৰণ্ণং কত্ৰাতি সচে সব্বেসং একেকমেৰ দসদসঅগ্ঘনকং পাপুণাতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে পাপুণাতি, যং নৰ ৰা অট্ঠ ৰা অগ্ঘতি, তং অঞ্ঞেন একঅগ্ঘনকেন চ দ্ৰিঅগ্ঘনকেন চ সদ্ধিং বন্ধিত্ৰা এতেন উপাযেন সমে পটিৰীসে ঠপেত্ৰাতি অত্থো. ভিক্খূ গণেত্ৰা ৰগ্গং বন্ধিত্ৰাতি সচে একেকস্স দীযমানে দিৰসো ন পহোতি, দস দস ভিক্খূ গণেত্ৰা দস দস চীৰরপটিৰীসে একৰগ্গং বন্ধিত্ৰা একং ভণ্ডিকং কত্ৰা এৰং চীৰরপটিৰীসং ঠপেতুং অনুজানামীতি অত্থো. এৰং ঠপিতেসু চীৰরপটিৰীসেসু কুসো পাতেতব্বো’’তি ৰুত্তং. তেন ঞাযতি ‘‘ভণ্ডাগারচীৰরভাজনে অগ্ঘসমত্তং ইচ্ছিতব্বং, কুসপাতো চ কাতব্বো’’তি.

ইমস্মিং পন কথিনানিসংসচীৰরভাজনে অগ্ঘসমত্তং ন ইচ্ছিতব্বং, কুসপাতো চ ন কাতব্বো. তথা হি ৰুত্তং কথিনক্খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘এৰং অত্থতে পন কথিনে সচে কথিনচীৰরেন সদ্ধিং আভতং আনিসংসং দাযকা ‘যেন অম্হাকং কথিনং গহিতং, তস্সেৰ দেমা’তি দেন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘো অনিস্সরো. অথ অৰিচারেত্ৰাৰ দত্ৰা গচ্ছন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘো ইস্সরো, তস্মা সচে কথিনত্থারকস্স সেসচীৰরানিপি দুব্বলানি হোন্তি, সঙ্ঘেন অপলোকেত্ৰা তেসম্পি অত্থায ৰত্থানি দাতব্বানি, কম্মৰাচা পন একাযেৰ ৰট্টতি. অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানি ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায দাতব্বানি. ঠিতিকায অভাৰে থেরাসনতো পট্ঠায দাতব্বানি’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অগ্ঘপরিচ্ছেদং কত্ৰা’’তি ৰা ‘‘কুসপাতো কাতব্বো’’তি ৰা. তেন ঞাযতি ‘‘কথিনানিসংসচীৰরানি ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায ৰা ৰুড্ঢতরতো ৰা পট্ঠাযেৰ দাতব্বানি, নেৰ অগ্ঘসমত্তং কাতব্বং, ন কুসো পাতেতব্বো’’তি.

ইদানি পন ৰস্সাৰাসিকভাৰেন অদিন্নত্তা ৰস্সাৰাসিকঠিতিকায অকতত্তা চ কথিনত্থতচীৰরতো চ কথিনত্থারকস্স অৰসেসচীৰরত্থায দিন্নৰত্থতো চ অৰসেসকথিনানিসংসে বলৰৰত্থানি ৰুড্ঢতরতো পট্ঠায একস্স ভিক্খুস্স একং ৰত্থং দাতব্বং, তেসু পন ৰরং ৰরং ৰুড্ঢস্স দাতব্বং. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘পচ্ছিমৰস্সূপনাযিকদিৰসে পন সচে কালং ঘোসেত্ৰা সন্নিপতিতে সঙ্ঘে কোচি দসহত্থং ৰত্থং আহরিত্ৰা ৰস্সাৰাসিকং দেতি, আগন্তুকো সচে ভিক্খুসঙ্ঘত্থেরো হোতি, তস্স দাতব্বং. নৰকো চে হোতি, সম্মতেন ভিক্খুনা সঙ্ঘত্থেরো ৰত্তব্বো ‘সচে, ভন্তে, ইচ্ছথ, পঠমভাগং মুঞ্চিত্ৰা ইদং ৰত্থং গণ্হথা’তি. অমুঞ্চন্তস্স ন দাতব্বং. সচে পন পুব্বে গাহিতং মুঞ্চিত্ৰা গণ্হাতি, দাতব্বং. এতেনেৰ উপাযেন দুতিযত্থেরতো পট্ঠায পরিৰত্তেত্ৰা পত্তট্ঠানে আগন্তুকস্স দাতব্বং. সচে পঠমৰস্সূপগতা দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ৰা ৰত্থানি অলত্থুং, লদ্ধং লদ্ধং এতেনেৰ উপাযেন ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা যাৰ আগন্তুকস্স সমকং হোতি, তাৰ দাতব্বং. তেন পন সমকে লদ্ধে অৰসিট্ঠো অনুভাগো থেরাসনে দাতব্বো’’তি সেনাসনক্খন্ধকট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ৰচনতো তংসংৰণ্ণনাভূতাযং ৰিমতিৰিনোদনিযঞ্চ (ৰি. ৰি. টী. চূল়ৰগ্গ ২.৩১৮) ‘‘আগন্তুকো সচে ভিক্খূতি চীৰরে গাহিতে পচ্ছা আগতো আগন্তুকো ভিক্খু. পত্তট্ঠানেতি ৰস্সগ্গেন পত্তট্ঠানে. পঠমৰস্সূপগতাতি আগন্তুকস্স আগমনতো পুরেতরমেৰ পচ্ছিমিকায ৰস্সূপনাযিকায ৰস্সূপগতা. লদ্ধং লদ্ধন্তি দাযকানং সন্তিকা আগতাগতসাটক’’ন্তি ৰচনতো, ৰজিরবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৰজির. টী. চূল়ৰগ্গ ৩১৮) ‘‘পঠমভাগং মুঞ্চিত্ৰাতি ইদং চে পঠমগাহিতৰত্থুতো মহগ্ঘং হোতীতি লিখিত’’ন্তি ৰচনতো চ ৰিঞ্ঞাযতি. এৰং অট্ঠকথাযং টীকাসু চ ৰস্সাৰাসিকদানে পচ্ছা আভতং মহগ্ঘৰত্থং মহাথেরতো পট্ঠায পরিৰত্তেত্ৰা তেহি অনিচ্ছিতংযেৰ ৰস্সগ্গেন পত্তস্স পচ্ছা আগতস্স ভিক্খুনো দাতব্বভাৰস্স ৰুত্তত্তা ৰরং ৰরং ৰুড্ঢস্স দাতব্বন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.

‘‘সচে পঠমৰস্সূপগতা দ্ৰে তীণি চত্তারি পঞ্চ ৰা ৰত্থানি অলত্থু’’ন্তি ৰত্থগণনায এৰ ৰুত্তত্তা, অগ্ঘগণনায অৰুত্তত্তা চ কথিনানিসংসৰত্থস্স চ ৰস্সাৰাসিকগতিকভাৰস্স ৰচনতো কথিনানিসংসৰত্থানি ৰত্থগণনাৰসেনেৰ ভাজেতব্বানি, ন অগ্ঘসমভাৰেনাতি চ দট্ঠব্বানি, তেনেৰ চ কারণেন ‘‘যো বহূনি কথিনানিসংসৰত্থানি দেতি, তস্স সন্তকেনেৰ অত্থরিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ৰুত্তং. বহূনি হি কথিনানিসংসৰত্থানি ৰিভজনকালে সঙ্ঘস্স উপকারকানি হোন্তীতি.

পাল়িঅট্ঠকথাদীহি, নেত্ৰা ৰুত্তং ৰিনিচ্ছযং;

কথিনে চীৰরে ময্হং, চিন্তযন্তু ৰিচক্খণা.

চিন্তযিত্ৰা পুনপ্পুনং, যুত্তং চে ধারযন্তু তং;

অযুত্তঞ্চে ইতো অঞ্ঞং, পরিযেসন্তু কারণন্তি.

‘‘যো চ তত্থ চীৰরুপ্পাদো, সো নেসং ভৰিস্সতী’’তি চীৰরস্সেৰ অত্থতকথিনানং ভিক্খূনং সন্তকভাৰস্স ভগৰতা ৰুত্তত্তা চীৰরতো অঞ্ঞানি সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নানি পিণ্ডপাতাদীনি ৰত্থূনি উপচারসীমং পৰিট্ঠস্স আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স সন্তকং হোন্তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘কথিনং অত্থরাপেত্ৰা দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৰা গমিস্সন্তি, আনিসংসো পন ইতরেসংযেৰ হোতী’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসং দাতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৩) পাঠং উপনিস্সায কথিনানিসংসচীৰরম্পি সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসংযেৰ দেন্তি, ন পনেৰং কাতব্বং. ভণ্ডাগারে ঠপিতঞ্হি অকালচীৰরমেৰ সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসং কত্ৰা দাতব্বং. ৰস্সাৰাসিককথিনানিসংসাদিকালচীৰরং পন সমকমেৰ দাতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং চীৰরক্খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসন্তি এত্থ যে সামণেরা অত্তিস্সরা ভিক্খুসঙ্ঘস্স কত্তব্বকম্মং ন করোন্তি, উদ্দেসপরিপুচ্ছাসু যুত্তা আচরিযুপজ্ঝাযানংযেৰ ৰত্তপটিপত্তিং করোন্তি, অঞ্ঞেসং ন করোন্তি, এতেসংযেৰ উপড্ঢভাগো দাতব্বো. যে পন পুরেভত্তঞ্চ পচ্ছাভত্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘস্সেৰ কত্তব্বকিচ্চং করোন্তি, তেসং সমকো দাতব্বো. ইদঞ্চ পিট্ঠিসমযে উপ্পন্নেন ভণ্ডাগারে ঠপিতেন অকালচীৰরেনেৰ কথিতং, কালচীৰরং পন সমকমেৰ দাতব্ব’’ন্তি.

কচ্চি নু খো সামণেরা ৰস্সং উপগতা, যেন আনিসংসং লভেয্যুন্তি? আম উপগতাতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘অথ চত্তারো ভিক্খূ উপগতা, একো পরিপুণ্ণৰস্সো সামণেরো, সো চে পচ্ছিমিকায উপসম্পজ্জতি, গণপূরকো চেৰ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩০৬) ৰচনতো ৰজিরবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) ‘‘পচ্ছিমিকায উপসম্পন্নো পঠমপৰারণায পৰারেতুম্পি লভতি, ৰস্সিকো চ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতীতি সামণেরানং ৰস্সূপগমনং অনুঞ্ঞাতং হোতি. সামণেরা কথিনানিসংসং লভন্তীতি ৰদন্তী’’তি ৰচনতোতি.

তত্রুপ্পাদেসু কথিনানিসংসেসু যদি আরামিকা তণ্ডুলাদীহি ৰত্থানি চেতাপেন্তি, ৰত্থেহিপি তণ্ডুলাদীনি চেতাপেন্তি, তত্থ কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? ৰিভজনকালে ৰিজ্জমানৰত্থুৰসেন কাতব্বং. তথা হি ৰুত্তং ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) ‘‘তত্রুপ্পাদেন তণ্ডুলাদিনা ৰত্থূসু চেতাপিতেসু অত্থতকথিনানমেৰ তানি ৰত্থানি পাপুণন্তি. ৰত্থেহি পন তণ্ডুলাদীসু চেতাপিতেসু সব্বেসং তানি পাপুণন্তীতি ৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘সচে পন একসীমাযং বহূ ৰিহারা হোন্তী’’তি এত্থ কতরসীমা অধিপ্পেতাতি? উপচারসীমা. উপচারসীমাযংযেৰ হি সঙ্ঘলাভৰিভজনাদিকং সিজ্ঝতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ৩০৬) ‘‘কথিনত্থতসীমাযন্তি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্তং, উপচারসীমট্ঠস্স মতকচীৰরাদিভাগিযতায বদ্ধসীমায তত্রুপ্পাদাভাৰতো ৰিঞ্ঞেয্যমেতং ‘উপচারসীমাৰ অধিপ্পেতা’তি’’.

এৰং কথিনত্থারং দস্সেত্ৰা সঙ্ঘে রুচিতায মাতিকাপলিবোধউব্ভারে অদস্সেত্ৰাৰ অন্তে আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘অত্থতকথিনানং ৰো ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ অট্ঠৰিধা মাতিকা পক্কমনন্তিকা, নিট্ঠানন্তিকা, সন্নিট্ঠানন্তিকা, নাসনন্তিকা, সৰনন্তিকা, আসাৰচ্ছেদিকা, সীমাতিক্কন্তিকা, সহুব্ভারাতি. তত্থ অত্থতকথিনো ভিক্খু কতপরিযোসিতং চীৰরং আদায ‘‘ইমং ৰিহারং ন পচ্চেস্সামী’’তি পক্কমতি, তস্স ভিক্খুনো উপচারসীমাতিক্কমেনেৰ কথিনুব্ভারো ভৰতি, পঞ্চানিসংসানি অলভনেয্যো হোতি. অযং কথিনুব্ভারো পক্কমনমেৰস্স অন্তভূতত্তা পক্কমনন্তিকো নাম হোতি.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অনিট্ঠিতমেৰ অত্তনো ভাগভূতং চীৰরং আদায অঞ্ঞং ৰিহারং গতো, তস্স বহিউপচারসীমগতস্স এৰং হোতি ‘‘ইমস্মিংযেৰ ৰিহারে ইমং চীৰরং কারেস্সামি, ন পুরাণৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি, সো বহিসীমাযমেৰ তং চীৰরং কারেতি, তস্স ভিক্খুনো তস্মিং চীৰরে নিট্ঠিতে কথিনুব্ভারো হোতি. অযং কথিনুব্ভারো চীৰরনিট্ঠানমেৰস্স অন্তোতি নিট্ঠানন্তিকো নাম.

ভিক্খু অত্থতকথিনো অকতচীৰরমাদায পক্কমতি, তস্স বহিউপচারসীমগতস্স এৰং হোতি ‘‘ইমং চীৰরং নেৰ কারেস্সামি, পোরাণৰিহারঞ্চ ন পচ্চেস্সামী’’তি, তস্স ভিক্খুনো তেন সন্নিট্ঠানেন কথিনুব্ভারো হোতি. অযং কথিনুব্ভারো সন্নিট্ঠানমেৰস্স অন্তোতি সন্নিট্ঠানন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতমেৰ চীৰরং আদায পক্কমতি, বহিসীমগতস্স তস্স এৰং হোতি ‘‘ইধেৰিমং চীৰরং কারেস্সামি, ন চ পোরাণৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি, তস্স চীৰরং কুরুমানং চোরাদীহি নস্সতি, অগ্যাদীহি ৰিনস্সতি, কথিনুব্ভারো হোতি. অযং কথিনুব্ভারো নাসনমেৰস্স অন্তোতি নাসনন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতচীৰরমাদায ‘‘ইমং ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পক্কমতি, তস্স বহিসীমগতস্স এৰং হোতি ‘‘ইধেৰিমং চীৰরং কারেস্সামী’’তি, সো কতচীৰরো সুণাতি ‘‘ৰিহারে কির সঙ্ঘেন কথিনং উব্ভত’’ন্তি, তেন সৰনমত্তেনস্স কথিনং উব্ভতং হোতি. অযং কথিনব্ভারো সৰনমেৰস্স অন্তোতি সৰনন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অঞ্ঞত্থ পচ্চাসাচীৰরকারণা পক্কমতি, তস্স বহিসীমগতস্স এৰং হোতি ‘‘ইধ বহিসীমাযমেৰ চীৰরপচ্চাসং পযিরুপাসামি, ন ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি, সো তত্থেৰ তং চীৰরপচ্চাসং পযিরুপাসতি, সো তং চীৰরপচ্চাসং অলভমানো চীৰরাসা পচ্ছিজ্জতি, তেনেৰ তস্স ভিক্খুনো কথিনুব্ভারো ভৰতি. অযং কথিনুব্ভারো আসাৰচ্ছেদসহিতত্তা আসাৰচ্ছেদিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতচীৰরং আদায ‘‘ইমং ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পক্কমতি, সো বহিসীমগতো তং চীৰরং কারেতি, সো কতচীৰরো ‘‘ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো বহিউপচারসীমাযমেৰ কথিনুব্ভারকালং ৰীতিনামেতি, তস্স কথিনুব্ভারো ভৰতি. অযং কথিনুব্ভারো চীৰরকালস্স অন্তিমদিৰসসঙ্খাতায সীমায অতিক্কন্তত্তা সীমাতিক্কন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু চীৰরং আদায ‘‘ইমং ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পক্কমতি, সো কতচীৰরো ‘‘ৰিহারং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো পচ্চাগন্ত্ৰা ৰিহারে কথিনুব্ভারং পপ্পোতি, তস্স ভিক্খুনো ৰিহারে ভিক্খূহি সহ কথিনুব্ভারো ভৰতি. অযং কথিনুব্ভারো ৰিহারে ভিক্খূহি সহ কতত্তা সহুব্ভারো নাম. অযং অট্ঠৰিধো কথিনুব্ভারো অট্ঠ মাতিকা নাম. ৰুত্তঞ্হেতং কথিনক্খন্ধকপাল়িযং (মহাৰ. ৩১০) ‘‘অট্ঠিমা, ভিক্খৰে, মাতিকা কথিনস্স উব্ভারায পক্কমনন্তিকা নিট্ঠানন্তিকা সন্নিট্ঠানন্তিকা নাসনন্তিকা সৰনন্তিকা আসাৰচ্ছেদিকা সীমাতিক্কন্তিকা সহুব্ভারাতি. ভিক্খু অত্থতকথিনো কতচীৰরমাদায পক্কমতি ‘ন পচ্চেস্স’ন্তি, তস্স ভিক্খুনো পক্কমনন্তিকো কথিনুব্ভারো’’তিআদি, ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণে চ –

‘‘পক্কমনঞ্চ নিট্ঠানং, সন্নিট্ঠানঞ্চ নাসনং;

সৰনমাসা চ সীমা চ, সহুব্ভারোতি অট্ঠিমা’’তি. (ৰি. ৰি. ২৭০৯);

পলিবোধো দুৰিধো আৰাসপলিবোধো, চীৰরপলিবোধোতি. তত্থ ‘‘যস্মিং ৰিহারে কথিনং অত্থতং হোতি, তস্মিং ৰসিস্সামী’’তি অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তোপি ‘‘পুন তং ৰিহারং আগচ্ছিস্সামী’’তি সাপেক্খো হোতি. অযং আৰাসপলিবোধো নাম. তস্স ভিক্খুনো চীৰরং অকতং ৰা হোতি অপরিযোসিতং ৰা, ‘‘অঞ্ঞতো চীৰরং লচ্ছামী’’তি আসা ৰা অনুপচ্ছিন্না হোতি. অযং চীৰরপলিবোধো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং কথিনক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩২৫) ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, দ্ৰে কথিনস্স পলিবোধা? আৰাসপলিবোধো চ চীৰরপলিবোধো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, আৰাসপলিবোধো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰসতি ৰা তস্মিং আৰাসে, সাপেক্খো ৰা পক্কমতি ‘পচ্চেস্স’ন্তি, এৰং খো, ভিক্খৰে, আৰাসপলিবোধো হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, চীৰরপলিবোধো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চীৰরং অকতং ৰা হোতি ৰিপ্পকতং ৰা, চীৰরাসা ৰা অনুপচ্ছিন্না, এৰং খো, ভিক্খৰে, চীৰরপলিবোধো হোতী’’তি.

উব্ভারো দুৰিধো অট্ঠমাতিকাউব্ভারঅন্তরুব্ভারৰসেন. তত্থ বহিউপচারসীমগতানং ভিক্খূনং ৰসেন ৰুত্তা সত্ত কথিনুব্ভারা চ বহিউপচারসীমং গন্ত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা কথিনত্থতৰিহারে অন্তরুব্ভারং পত্ৰা ভিক্খূহি সহ অন্তরুব্ভারস্স কতত্তা সহুব্ভারসঙ্খাতো একো কথিনুব্ভারো চাতি ইমে অট্ঠ কথিনুব্ভারা অট্ঠমাতিকায পৰিট্ঠত্তা অট্ঠমাতিকাউব্ভারো নাম. বহিসীমং অগন্ত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰিহারে নিসীদিত্ৰা কথিনুব্ভারং ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায কথিনুব্ভারো অট্ঠমাতিকায অপ্পৰিট্ঠো হুত্ৰা কালপরিচ্ছেদং অপ্পত্ৰা অন্তরাযেৰ কতত্তা অন্তরুব্ভারো নাম.

অন্তরুব্ভারসহুব্ভারা ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচাযেৰ কতা, এৰং সন্তে কো তেসং ৰিসেসোতি? অন্তরুব্ভারো বহিসীমং অগন্ত্ৰা অন্তোসীমাযমেৰ ঠিতেহি ভিক্খূহি কতো. সহুব্ভারো বহিসীমং গতেন ভিক্খুনা পচ্চাগন্ত্ৰা তং অন্তরুব্ভারং পত্ৰা তেহি অন্তোসীমট্ঠেহি ভিক্খূহি সহ কতোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. পক্কমনন্তিকাদযো সত্ত কথিনুব্ভারা ন কম্মৰাচায কতা, কেৰলং দ্ৰিন্নং পলিবোধানং উপচ্ছেদেন পঞ্চহি আনিসংসেহি ৰিগতত্তা কথিনুব্ভারা নাম হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন ৰিনযৰিনিচ্ছযে –

‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং ৰা, অন্তরুব্ভারতোপি ৰা;

উব্ভারাপি দুৰে ৰুত্তা, কথিনস্স মহেসিনা’’তি.

তট্টীকাযম্পি ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানন্তি বহিসীমগতানং ৰসেন ৰুত্তা. পক্কমনন্তিকাদযো সত্ত মাতিকা বহিসীমং গন্ত্ৰা অন্তরুব্ভারং সম্পত্তস্স ৰসেন ৰুত্তা, সহুব্ভারো ইমাসং অট্ঠন্নং মাতিকানং ৰসেন চ. অন্তরুব্ভারতোপি ৰাতি বহিসীমং অগন্ত্ৰা তত্থেৰ ৰসিত্ৰা কথিনুব্ভারকম্মেন উব্ভতকথিনানং ৰসেন লব্ভনতো অন্তরুব্ভারোতি মহেসিনা কথিনস্স উব্ভারা দুৰে ৰুত্তাতি যোজনা. বহিসীমং গন্ত্ৰা আগতস্স ৰসেন সউব্ভারো, বহিসীমং অগতানং ৰসেন অন্তরুব্ভারোতি একোযেৰ উব্ভারো দ্ৰিধা ৰুত্তো’’তি ৰুত্তং.

কস্মা পন অন্তরুব্ভারৰসেন কম্মৰাচায কথিনং উব্ভতন্তি? মহাদানং দাতুকামেহি উপাসকেহি আগতস্স সঙ্ঘস্স অকালচীৰরং দাতুকামেহি যাচিতত্তা. ৰুত্তঞ্হি ভিক্খুনীৰিভঙ্গপাল়িযং (পাচি. ৯২৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরেন উপাসকেন সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৰিহারো কারাপিতো হোতি, সো তস্স ৰিহারস্স মহে উভতোসঙ্ঘস্স অকালচীৰরং দাতুকামো হোতি. তেন খো পন সমযেন উভতোসঙ্ঘস্স কথিনং অত্থতং হোতি. অথ খো সো উপাসকো সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা কথিনুদ্ধারং যাচী’’তিআদি. কথং পন কম্মৰাচা কাতব্বাতি? ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো কথিনং উদ্ধরেয্য, এসা ঞত্তি. সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো কথিনং উদ্ধরতি. যস্সাযস্মতো খমতি কথিনস্স উদ্ধারো, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. উব্ভতং সঙ্ঘেন কথিনং, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি এৰং কাতব্বাতি. ৰুত্তঞ্হি ভিক্খুনীৰিভঙ্গে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, কথিনং উদ্ধরিতুং, এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, কথিনং উদ্ধরিতব্বং. ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো – সুণাতু মে…পে… ধারযামী’’তি.

এতেন চ কথিনুব্ভারেন পুব্বে কতং কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৰাচং উব্ভতন্তি ৰদন্তি, ন পন কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মং উব্ভতং, অথ খো অত্থারকম্মমেৰাতি দট্ঠব্বং. যদি হি কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মং উব্ভতং ভৰেয্য, তায কম্মৰাচায কথিনদুস্সদানস্স সিজ্ঝনতো ইমায কথিনুব্ভারকম্মৰাচায তং পুব্বে দিন্নদুস্সং পুন আহরাপেতব্বং সিযা, ন পঞ্চানিসংসৰিগমনং. যস্মা পন ইমায কথিনুব্ভারকম্মৰাচায পঞ্চানিসংসৰিগমনমেৰ হোতি, ন পুব্বে দিন্নকথিনদুস্সস্স পুন আহরাপনং. তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘পঞ্চানিসংসলাভকারণং অত্থরণকম্মমেৰ ইমায কথিনব্ভারকম্মৰাচায উদ্ধরীযতি, ন কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৰাচাতি, তস্মা কথিনুব্ভারকম্মৰাচাকরণতো পচ্ছা সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং চীৰরং অকালচীৰরং হোতি, সঙ্ঘো পঞ্চানিসংসে ন লভতি, চীৰরং সব্বসঙ্ঘিকং হুত্ৰা আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স ভাজনীযং হোতীতি দট্ঠব্বং. অযমত্থো কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায চ কথিনুব্ভারকম্মৰাচায চ অত্থঞ্চ অধিপ্পাযঞ্চ সুট্ঠু ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা পুব্বাপরং সংসন্দিত্ৰা পচ্চেতব্বোতি.

এত্থ সিযা – কথিনুব্ভারং যাচন্তানং সব্বেসং কথিনুব্ভারো দাতব্বো, উদাহু একচ্চানন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ সব্বেসং দাতব্বো, কথিনুব্ভারকম্মেন পঞ্চানিসংসৰিগমনতো সঙ্ঘস্স লাভন্তরাযো ভৰেয্য, অথ একচ্চানং মুখোলোকনং ৰিয সিযাতি? যদি কথিনত্থারমূলকলাভতো কথিনুব্ভারমূলকলাভো মহন্তো ভৰেয্য, তেসং যাচন্তানং কথিনুব্ভারো দাতব্বো. যদি অপ্পকো, ন দাতব্বো. যদি সমো, কুলপ্পসাদত্থায দাতব্বোতি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৯২৭) ‘‘কীদিসো কথিনুদ্ধারো দাতব্বো, কীদিসো ন দাতব্বোতি? যস্স অত্থারমূলকো আনিসংসো মহা, উব্ভারমূলকো অপ্পো, এৰরূপো ন দাতব্বো. যস্স পন অত্থারমূলকো আনিসংসো অপ্পো, উব্ভারমূলকো মহা, এৰরূপো দাতব্বো. সমানিসংসোপি সদ্ধাপরিপালনত্থং দাতব্বোৰা’’তি. ইমিনাপি ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘পঞ্চানিসংসানং কারণভূতং অত্থারকম্মমেৰ উদ্ধরীযতি, ন কথিনদুস্সদানভূতং ঞত্তিদুতিযকম্ম’’ন্তি.

আনিসংসকথাযং পঞ্চাতি ইদানি ৰুচ্চমানা অনামন্তচারাদযো পঞ্চ কিরিযা. কপ্পিস্সন্তীতি কপ্পা ভৰিস্সন্তি, অনাপত্তিকারণা ভৰিস্সন্তীতি অত্থো. অনামন্তচারোতি অনামন্তেত্ৰা চরণং. যো হি দাযকেহি ভত্তেন নিমন্তিতো হুত্ৰা সভত্তো সমানো ৰিহারে সন্তং ভিক্খুং অনামন্তেত্ৰা কুলেসু চারিত্তং আপজ্জতি, তস্স ভিক্খুনো চারিত্তসিক্খাপদেন পাচিত্তিযাপত্তি হোতি, সা আপত্তি অত্থতকথিনস্স ন হোতীতি অত্থো. তত্থ চারিত্তসিক্খাপদং নাম ‘‘যো পন ভিক্খু নিমন্তিতো সভত্তো সমানো সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা পুরেভত্তং ৰা পচ্ছাভত্তং ৰা কুলেসু চারিত্তং আপজ্জেয্য অঞ্ঞত্র সমযা, পাচিত্তিযং. তত্থাযং সমযো চীৰরদানসমযো চীৰরকারসমযো, অযং তত্থ সমযো’’তি অচেলকৰগ্গে পঞ্চমসিক্খাপদং (পাচি. ২৯৯-৩০০). চীৰরৰিপ্পৰাসোতি তিণ্ণং চীৰরানং অঞ্ঞতরেন ৰা সব্বেন ৰা ৰিনা হত্থপাসে অকত্ৰা অরুণুট্ঠাপনং, এৰং করোতোপি দুতিযকথিনসিক্খাপদেন আপত্তি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ চ দুতিযকথিনসিক্খাপদং নাম ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং পন ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে একরত্তম্পি চে ভিক্খু তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসেয্য অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিযা, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি আগতং নিস্সগ্গিযেসু দুতিযসিক্খাপদং (পারা. ৪৭২).

গণভোজনন্তি এতেন গণভোজনসিক্খাপদেন অনাপত্তি ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. তত্থ গণভোজনং নাম ‘‘অম্হাকং ভত্তং দেথা’’তি ভিক্খূনং ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰা ‘‘অম্হাকং ভত্তং গণ্হথা’’তি দাযকানং নিমন্তনেন ৰা অকপ্পিযৰোহারেন চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা ভিক্খূ একতো পটিগ্গণ্হিত্ৰা একতো ভুঞ্জনং. গণভোজনসিক্খাপদং নাম ‘‘গণভোজনে অঞ্ঞত্র সমযা পাচিত্তিযং. তত্থাযং সমযো গিলানসমযো চীৰরদানসমযো চীৰরকারসমযো অদ্ধানগমনসমযো নাৰাভিরুহনসমযো মহাসমযো সমণভত্তসমযো, অযং তত্থ সমযো’’তি আগতং ভোজনৰগ্গে দুতিযসিক্খাপদং (পাচি. ২১৫). অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতং ৰট্টতীতি পঠমকথিনসিক্খাপদেন আপত্তি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ পঠমকথিনসিক্খাপদং নাম ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং পন ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্বং, তং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি আগতং নিস্সগ্গিযেসু পঠমসিক্খাপদং (পারা. ৪৭২). কথিনত্থতসীমাযাতি উপচারসীমং সন্ধায ৰুত্তং. মতকচীৰরন্তি মতস্স চীৰরং. তত্রুপ্পাদেনাতি সঙ্ঘসন্তকেন আরামুয্যানখেত্তৰত্থুআদিনা. যং সঙ্ঘিকং চীৰরং উপ্পজ্জতি, তং তেসং ভৰিস্সতীতি ইমিনা চীৰরমেৰ কথিনত্থারকানং ভিক্খূনং সন্তকং হোতি, ততো অঞ্ঞং পিণ্ডপাতভেসজ্জাদিকং আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স সন্তকং হোতীতি দস্সেতি.

এৰং অট্ঠঙ্গসম্পন্নো, লজ্জী ভিক্খু সুপেসলো;

করেয্য কথিনত্থারং, উব্ভারঞ্চাপি সাধুকন্তি.

ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে

কথিনত্থারৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম

একূনতিংসতিমো পরিচ্ছেদো.