২৮. চতুপচ্চযভাজনীযৰিনিচ্ছযকথা

চীৰরভাজনকথাৰণ্ণনা

১৯৪. এৰং উপজ্ঝাযাদিৰত্তসঙ্খাতানি চুদ্দস খন্ধকৰত্তানি কথেত্ৰা ইদানি চতুন্নং পচ্চযানং ভাজনং কথেন্তো ‘‘চতুপচ্চযভাজন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ চতূতি সঙ্খ্যাসব্বনামপদং. পটিচ্চ এতি সীতপটিঘাতাদিকং ফলং এতস্মাতি পচ্চযো, চীৰরাদি, পচ্চযো চ পচ্চযো চ পচ্চযা, চত্তারো পচ্চযা চতুপচ্চযং, ভাজীযতে ৰিভাজীযতে ভাজনং. চতুপচ্চযস্স ভাজনং চতুপচ্চযভাজনং. তেনাহ ‘‘চীৰরাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং ভাজন’’ন্তি. তত্থ তস্মিং চতুপচ্চযভাজনে সমভিনিৰিট্ঠে চীৰরভাজনে তাৰ পঠমং চীৰরপটিগ্গাহকো…পে… ৰেদিতব্বো. কস্মা? সঙ্ঘিকচীৰরস্স দুক্করভাজনত্তাতি সম্বন্ধো. তত্থ আগতাগতং চীৰরং পটিগ্গণ্হাতি, পটিগ্গহণমত্তমেৰস্স ভারোতি চীৰরপটিগ্গাহকো. চীৰরপটিগ্গাহকেন পটিগ্গহিতং চীৰরং নিদহতি, নিদহনমত্তমেৰস্স ভারোতি চীৰরনিদহকো. ভণ্ডাগারে নিযুত্তো ভণ্ডাগারিকো. চীৰরাদিকস্স ভণ্ডস্স ঠপনট্ঠানভূতং অগারং ভণ্ডাগারং. চীৰরং ভাজেতি ভাগং করোতীতি চীৰরভাজকো. চীৰরস্স ভাজনং ৰিভাগকরণং চীৰরভাজনং, ৰিভজনকিরিযা.

তত্থ ‘‘চীৰরপটিগ্গাহকো ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তো, সো কুতো লব্ভতেতি আহ ‘‘পঞ্চহঙ্গেহি…পে… সম্মন্নিতব্বো’’তি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অনুজানামি…পে… ৰচনতো’’তি. ছন্দনং ছন্দো, ইচ্ছনং পিহনন্তি অত্থো. গমনং করণং গতি, কিরিযা. গারেয্হা গতি অগতি, ছন্দেন অগতি ছন্দাগতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কথং ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি আহ ‘‘তত্থ পচ্ছা আগতানম্পী’’তিআদি. এৰমিতরেসুপি. পঞ্চমঙ্গং পন সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তাভাৰং দস্সেতি. সুক্কপক্খেপি ইতো পটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

ইমায কম্মৰাচায ৰা অপলোকনেন ৰাতি ইদং ইমস্স সম্মুতিকম্মস্স লহুককম্মত্তা ৰুত্তং. তথা হি ৰুত্তং পরিৰারট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪৮২) ‘‘অৰসেসা তেরস সম্মুতিযো সেনাসনগ্গাহমতকচীৰরদানাদিসম্মুতিযো চাতি এতানি লহুককম্মানি অপলোকেত্ৰাপি কাতুং ৰট্টন্তী’’তি. অন্তোৰিহারে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযম্পি সম্মন্নিতুং ৰট্টতীতি এত্থ অন্তোৰিহারেতি বদ্ধসীমৰিহারং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি অবদ্ধসীমৰিহারে অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মং কাতুং ৰট্টতি দুব্বিসোধনত্তা. ধুরৰিহারট্ঠানেতি ৰিহারদ্ৰারস্স সম্মুখট্ঠানে.

১৯৭. ভণ্ডাগারসম্মুতিযং ৰিহারমজ্ঝেযেৰাতি অৰিপ্পৰাসসীমাসঙ্খাতমহাসীমা ৰিহারস্স মজ্ঝেযেৰ সম্মন্নিতব্বা. ইমস্মিং পন ঠানে ইমং পন ভণ্ডাগারং খণ্ডসীমং গন্ত্ৰা খণ্ডসীমাযং নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি, ৰিহারমজ্ঝেযেৰ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ৰিহারং ভণ্ডাগারং সম্মন্নেয্যা’’তিআদিনা নযেন ‘‘কম্মৰাচায ৰা অপলোকনেন ৰা সম্মন্নিতব্ব’’ন্তি ৰচনং নিস্সায ঞত্তিদুতিযকম্মং উপচারসীমাযং কাতুং ৰট্টতীতি গহেত্ৰা কথিনদানকম্মম্পি অবদ্ধসীমাভূতে ৰিহারে উপচারসীমাযং করোন্তি, একচ্চে ঞত্তিকম্মম্পি তথেৰ গহেত্ৰা অবদ্ধসীমৰিহারে উপচারসীমামত্তেযেৰ উপোসথপৰারণং করোন্তি, তদযুত্তং, কারণং পনেত্থ কথিনৰিনিচ্ছযকথাযং (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২২৬) আৰি ভৰিস্সতি.

১৯৮. তুলাভূতোতি তুলাসদিসো. ইদন্তি সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসদানং. ইমং কির পাঠং অমনসিকরোন্তা ইদানি কালচীৰরম্পি সামণেরানং উপড্ঢপটিৰীসং দেন্তি. ফাতিকম্মন্তি পহোনককম্মং, যত্তকেন ৰিনযাগতেন সম্মুঞ্জনীবন্ধনাদিহত্থকম্মেন ৰিহারস্স ঊনতা ন হোতি, তত্তকং কত্ৰাতি অত্থো. সব্বেসন্তি তত্রুপ্পাদৰস্সাৰাসিকং গণ্হন্তানং সব্বেসং ভিক্খূনং সামণেরানঞ্চ. ভণ্ডাগারচীৰরেপীতি অকালচীৰরং সন্ধায ৰুত্তং. উক্কুট্ঠিং করোন্তীতি মহাসদ্দং করোন্তি. এতন্তি উক্কুট্ঠিযা কতায সমভাগদানং. ৰিরজ্ঝিত্ৰা করোন্তীতি কত্তব্বকালেসু অকত্ৰা যথারুচিতক্খণে করোন্তি. সমপটিৰীসো দাতব্বোতি করিস্সামাতি যাচন্তানং পটিঞ্ঞামত্তেনপি সমকো কোট্ঠাসো দাতব্বো.

অতিরেকভাগেনাতি দস ভিক্খূ হোন্তি, সাটকাপি দসেৰ, তেসু একো দ্ৰাদস অগ্ঘতি, সেসা দসগ্ঘনকা. সব্বেসু দসগ্ঘনকৰসেন কুসে পাতিতে যস্স ভিক্খুনো দ্ৰাদসগ্ঘনকো কুসো পাতিতো, সো ‘‘এত্তকেন মম চীৰরং পহোতী’’তি তেন অতিরেকভাগেন গন্তুকামো হোতি. এত্থ চ এত্তকেন মম চীৰরং পহোতীতি দ্ৰাদসগ্ঘনকেন মম চীৰরং পরিপুণ্ণং হোতি, ন ততো ঊনেনাতি সব্বং গহেতুকামোতি অত্থো. ভিক্খূ ‘‘অতিরেকং আৰুসো সঙ্ঘস্স সন্তক’’ন্তি ৰদন্তি, তং সুত্ৰা ভগৰা ‘‘সঙ্ঘিকে চ গণসন্তকে চ অপ্পকং নাম নত্থি, সব্বত্থ সংযমো কাতব্বো, গণ্হন্তেনপি কুক্কুচ্চাযিতব্ব’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অনুক্খেপে দিন্নে’’তি আহ. তত্থ অনুক্খেপো নাম যং কিঞ্চি অনুক্খিপিতব্বং অনুপ্পদাতব্বং কপ্পিযভণ্ডং, যত্তকং তস্স পটিৰীসে অধিকং, তত্তকে অগ্ঘনকে যস্মিং কিস্মিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডে দিন্নেতি অত্থোতি ইমমত্থং সঙ্খেপেন দস্সেতুং ‘‘সচে দস ভিক্খূ হোন্তি’’ত্যাদি ৰুত্তং.

ৰিকলকে তোসেত্ৰাতি এত্থ চীৰরৰিকলকং পুগ্গলৰিকলকন্তি দ্ৰে ৰিকলকা. তত্থ চীৰরৰিকলকং নাম সব্বেসং পঞ্চ পঞ্চ ৰত্থানি পত্তানি, সেসানিপি অত্থি, একেকং পন ন পাপুণাতি, ছিন্দিত্ৰা দাতব্বানি. ছিন্দন্তেহি চ অড্ঢমণ্ডলাদীনং ৰা উপাহনথৰিকাদীনং ৰা পহোনকানি খণ্ডানি কত্ৰা দাতব্বানি, হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চতুরঙ্গুলৰিত্থারম্পি অনুৰাতপ্পহোনকাযামং খণ্ডং কত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. অপরিভোগং পন ন কাতব্বন্তি এৰমেত্থ চীৰরস্স অপ্পহোনকভাৰো চীৰরৰিকলকং. ছিন্দিত্ৰা দিন্নে পনেতং তোসিতং হোতি. অথ কুসপাতো কাতব্বো, সচেপি একস্স ভিক্খুনো কোট্ঠাসে একং ৰা দ্ৰে ৰা ৰত্থানি নপ্পহোন্তি, তত্থ অঞ্ঞং সামণকং পরিক্খারং ঠপেত্ৰা যো তেন তুস্সতি, তস্স তং ভাগং দত্ৰা পচ্ছা কুসপাতো কাতব্বো. ইদম্পি চীৰরৰিকলকন্তি অন্ধট্ঠকথাযং ৰুত্তং.

পুগ্গলৰিকলকং নাম দস দস ভিক্খূ গণেত্ৰা ৰগ্গং করোন্তানং একো ৰগ্গো ন পূরতি, অট্ঠ ৰা নৰ ৰা হোন্তি, তেসং অট্ঠ ৰা নৰ ৰা কোট্ঠাসা ‘‘তুম্হে ইমে গহেত্ৰা ৰিসুং ভাজেথা’’তি দাতব্বা. এৰমযং পুগ্গলানং অপ্পহোনকভাৰো পুগ্গলৰিকলকং নাম. ৰিসুং দিন্নে পন তং তোসিতং হোতি, এৰং তোসেত্ৰা কুসপাতো কাতব্বোতি. অথ ৰা ৰিকলকে তোসেত্ৰাতি যো চীৰরৰিভাগো ঊনকো, তং অঞ্ঞেন পরিক্খারেন সমং কত্ৰা কুসপাতো কাতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সচে সব্বেসং পঞ্চ পঞ্চ ৰত্থানী’’তিআদিনা.

১৯৯. ইতো পরং তেসু তেসু ৰত্থূসু আগতৰসেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তেসু ৰিনিচ্ছযেসু সন্তেসুপি তেসং ৰিনিচ্ছযানং অট্ঠমাতিকাৰিনিচ্ছযতো অৰিমুত্তত্তা অট্ঠমাতিকাৰিনিচ্ছযেস্ৰেৰ পক্খিপিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ইদানি অট্ঠিমা, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. যা তা অট্ঠ মাতিকা ভগৰতা ৰুত্তা, তাসং অট্ঠন্নং মাতিকানং ৰসেন ৰিনিচ্ছযো ইদানি ৰেদিতব্বোতি যোজনা. পরিক্খেপারহট্ঠানেন পরিচ্ছিন্নাতি ইমিনা অপরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স ধুৰসন্নিপাতট্ঠানাদিতো পঠমলেড্ডুপাতস্স অন্তো উপচারসীমাতি দস্সেতি. ইদানি দুতিযলেড্ডুপাতস্স অন্তোপি উপচারসীমাযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. ধুৰসন্নিপাতট্ঠানম্পি পরিযন্তগতমেৰ গহেতব্বং. ‘‘এৰং সন্তে তিযোজনে ঠিতা লাভং গণ্হিস্সন্তী’’তিআদিনা ইমে লাভগ্গহণাদযো উপচারসীমাৰসেনেৰ হোতি, ন অৰিপ্পৰাসসীমাৰসেনাতি দস্সেতি, তেন চ ইমানি লাভগ্গহণাদীনিযেৰ উপচারসীমাযং কত্তব্বানি, ন অপলোকনকম্মাদীনি চত্তারি কম্মানি, তানি পন অৰিপ্পৰাসসীমাদীসুযেৰ কত্তব্বানীতি পকাসেতি. তথা হি ৰুত্তং সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩৭৯) ‘‘ভিক্খুনীনং আরামপ্পৰেসনসেনাসনপুচ্ছনাদি পরিৰাসমানত্তারোচনৰস্সচ্ছেদনিস্সযসেনাসনগ্গাহাদি ৰিধানন্তি ইদং সব্বং ইমিস্সাযেৰ উপচারসীমায ৰসেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

লাভত্থায ঠপিতা সীমা লাভসীমা. লোকে গামসীমাদযো ৰিয লাভসীমা নাম ৰিসুং পসিদ্ধা নত্থি, কেনাযং অনুঞ্ঞাতাতি আহ ‘‘নেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তিআদি. এতেন নাযং সাসনৰোহারসিদ্ধা, লোকৰোহারসিদ্ধা এৰাতি দস্সেতি. জনপদপরিচ্ছেদোতি ইদং লোকপসিদ্ধসীমাসদ্দত্থৰসেন ৰুত্তং, পরিচ্ছেদব্ভন্তরম্পি সব্বং জনপদসীমাতি গহেতব্বং. জনপদো এৰ জনপদসীমা, এৰং রট্ঠসীমাদীসুপি. তেনাহ ‘‘আণাপৰত্তিট্ঠান’’ন্তিআদি. পথৰীৰেমজ্ঝগতস্সাতি যাৰ উদকপরিযন্তা খণ্ডসীমত্তা ৰুত্তং. উপচারসীমাদীসু পন অবদ্ধসীমাসু হেট্ঠাপথৰিযং সব্বত্থ ঠিতানং ন পাপুণাতি, কূপাদিপৰেসারহট্ঠানে ঠিতানঞ্ঞেৰ পাপুণাতীতি হেট্ঠা সীমকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ তংতংসীমট্ঠভাৰো ৰেদিতব্বো. চক্কৰাল়সীমায দিন্নং পথৰীসন্ধারকউদকট্ঠানেপি ঠিতানং পাপুণাতি সব্বত্থ চক্কৰাল়ৰোহারত্তাতি. সমানসংৰাসঅৰিপ্পৰাসসীমাসু দিন্নস্স ইদং নানত্তং – ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমায দম্মী’’তি দিন্নং গামট্ঠানং ন পাপুণাতি. কস্মা? ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰুত্তত্তা. ‘‘সমানসংৰাসকসীমাযদম্মী’’তি দিন্নং পন গামে ঠিতানম্পি পাপুণাতীতি.

২০০-১. বুদ্ধাধিৰুত্থোতি বুদ্ধেন ভগৰতা অধিৰুত্থো. একস্মিন্তি একস্মিং ৰিহারে. পাকৰত্তন্তি নিবদ্ধদানং. ৰত্ততীতি পৰত্ততি. তেহি ৰত্তব্বন্তি যেসং সম্মুখে এস দেতি, তেহি ভিক্খূহি ৰত্তব্বং.

২০২. দুতিযভাগে পন থেরাসনং আরুল়্হেতি যাৰ সঙ্ঘনৰকং একৰারং সব্বেসং ভাগং দত্ৰা চীৰরে অপরিক্খীণে পুন সব্বেসং দাতুং দুতিযভাগে থেরস্স দিন্নেতি অত্থো. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তুয্হেৰ ভিক্খু তানি চীৰরানী’’তি (মহাৰ. ৩৬৩) ভগৰতা ৰুত্তনযেন. পংসুকূলিকানম্পি ৰট্টতীতি ‘‘তুয্হং দেমা’’তি অৰত্ৰা, ‘ভিক্খূনং দেম, থেরানং দেমা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘পংসুকূলিকানম্পি ৰট্টতী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩৭৯) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩৭৯) পন পংসুকূলিকানম্পি ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘তুয্হং দেমা’’তি অৰুত্তত্তাতি কারণং ৰদন্তি. যদি এৰং ‘‘সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৰুত্তেপি ৰট্টেয্য, ‘‘ভিক্খূনং দেম, থেরানং দেম, সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৰচনতো ভেদো ন দিস্সতি, ৰীমংসিতব্বমেত্থ কারণন্তি. পারুপিতুং ৰট্টতীতি পংসুকূলিকানং ৰট্টতি. সামিকেহি ৰিচারিতমেৰাতি উপাহনত্থৰিকাদীনমত্থায ৰিচারিতমেৰ.

২০৩. উপড্ঢং দাতব্বন্তি যং উভতোসঙ্ঘস্স দিন্নং, ততো উপড্ঢং ভিক্খূনং উপড্ঢং ভিক্খুনীনং দাতব্বং. সচেপি একো ভিক্খু হোতি, একা ৰা ভিক্খুনী, অন্তমসো অনুপসম্পন্নস্সপি উপড্ঢমেৰ দাতব্বং. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ভিক্খুনীনঞ্চ দম্মী’’তি ৰুত্তে পন ন মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা দাতব্বন্তি এত্থ যস্মা ভিক্খুনিপক্খে সঙ্ঘস্স পচ্চেকং অপরামট্ঠত্তা ভিক্খুনীনং গণনায ভাগো দাতব্বোতি দাযকস্স অধিপ্পাযোতি সিজ্ঝতি, তথা দানঞ্চ ভিক্খূপি গণেত্ৰা দিন্নে এৰ যুজ্জতি. ইতরথা হি ‘‘কিত্তকং ভিক্খূনং দাতব্বং, কিত্তকং ভিক্খুনীন’’ন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্সা’’তি ৰুত্তৰচনম্পি ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ৰুত্তৰচনসদিসমেৰাতি আহ ‘‘ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চ গণেত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পুগ্গলো…পে… ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ভিক্খুনীনঞ্চ তুয্হঞ্চা’’তি ৰুত্তে পন পুগ্গলো ৰিসুং ন লভতীতি ইদং অট্ঠকথাপমাণেনেৰ গহেতব্বং, ন হেত্থ ৰিসেসকারণং উপলব্ভতি. তথা হি ‘‘উভতোসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চ দম্মী’’তি ৰুত্তে সামঞ্ঞৰিসেসৰচনেহি সঙ্গহিতত্তা যথা পুগ্গলো ৰিসুং লভতি, এৰমিধাপি ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চা’’তি সামঞ্ঞৰিসেসৰচনসব্ভাৰতো ভৰিতব্বমেৰ ৰিসুং পুগ্গলপটিৰীসেনাতি ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা অট্ঠকথাৰচনমেৰেত্থ পমাণং. পাপুণনট্ঠানতো একমেৰ লভতীতি অত্তনো ৰস্সগ্গেন পত্তট্ঠানতো একমেৰ কোট্ঠাসং লভতি. তত্থ কারণমাহ ‘‘কস্মা? ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি, ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেনেৰ পুগ্গলস্সপি গহিতত্তাতি অধিপ্পাযোতি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩৭৯) ৰুত্তং.

ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩৭৯) পন ভিক্খুসঙ্ঘসদ্দেন ভিক্খূনঞ্ঞেৰ গহিতত্তা, পুগ্গলস্স পন ‘‘তুয্হঞ্চা’’তি ৰিসুং গহিতত্তা চ তত্থস্স অগ্গহিতত্তা দট্ঠব্বা, ‘‘ভিক্খূনঞ্চ ভিক্খুনীনঞ্চ তুয্হঞ্চা’’তি ৰুত্তট্ঠানসদিসত্তাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলপ্পধানো হেত্থ সঙ্ঘ-সদ্দো দট্ঠব্বো. কেচি পন ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি পাঠং লিখন্তি, তং ন সুন্দরং তস্স ৰিসুং লাভগ্গহণে কারণৰচনত্তা. তথা হি ‘‘ৰিসুং সঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি ৰিসুং পুগ্গলস্সপি ভাগগ্গহণে কারণং ৰুত্তং. যথা চেত্থ পুগ্গলস্স অগ্গহণং, এৰং উপরি ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চা’’তিআদীসুপি ৰিসুং সঙ্ঘাদিসদ্দেহি পুগ্গলস্স অগ্গহণং দট্ঠব্বং. যদি হি গহণং সিযা, সঙ্ঘতোপি ৰিসুম্পীতি ভাগদ্ৰযং লভেয্য উভযত্থ গহিতত্তাতি ৰুত্তং. পূজেতব্বন্তিআদি গিহিকম্মং ন হোতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ভিক্খুসঙ্ঘস্স হরাতি ইদং পিণ্ডপাতহরণং সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স হরা’’তি ৰুত্তেপি হরিতব্বন্তি ঈদিসং গিহিৰেয্যাৰচ্চং ন হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.

২০৪. অন্তোহেমন্তেতি ইমিনা অনত্থতে কথিনে ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে দিন্নং পুরিমৰস্সংৰুত্থানঞ্ঞেৰ পাপুণাতি, ততো পরং হেমন্তে দিন্নং পচ্ছিমৰস্সংৰুত্থানম্পি ৰুত্থৰস্সত্তা পাপুণাতি, হেমন্ততো পন পরং পিট্ঠিসমযে ‘‘ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্সা’’তি এৰং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দিন্নং অনন্তরে ৰস্সে ৰা ততো পরেসু ৰা যত্থ কত্থচি তস্মিং ভিক্খুভাৰে ৰুত্থৰস্সানং সব্বেসং পাপুণাতি. যে পন সব্বথা অৰুত্থৰস্সা, তেসং ন পাপুণাতীতি দস্সেতি. লক্খণঞ্ঞূ ৰদন্তীতি ৰিনযলক্খণঞ্ঞুনো আচরিযা ৰদন্তি. লক্খণঞ্ঞূ ৰদন্তীতি ইদং সন্নিট্ঠানৰচনং, অট্ঠকথাসু অনাগতত্তা পন এৰং ৰুত্তং. বহিউপচারসীমাযং…পে… সব্বেসং পাপুণাতীতি যত্থ কত্থচি ৰুত্থৰস্সানং সব্বেসং পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খ. অট্ঠ. অকালচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘সচে পন বহিউপচারসীমাযং ঠিতো ‘ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৰদতি, যত্থ কত্থচি ৰুত্থৰস্সানং সব্বেসং সম্পত্তানং পাপুণাতী’’তি ৰুত্তং. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘ৰস্সাৰাসস্স অননুরূপে পদেসে ঠত্ৰা ৰুত্তত্তা ৰস্সংৰুত্থানঞ্চ অৰুত্থানঞ্চ সব্বেসং পাপুণাতী’’তি ৰুত্তং, তং ন গহেতব্বং. ন হি ‘‘ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৰুত্তে অৰুত্থৰস্সানং পাপুণাতি. সব্বেসম্পীতি তস্মিং ভিক্খুভাৰে ৰুত্থৰস্সানং সব্বেসম্পীতি অত্থো দট্ঠব্বো ‘‘ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্সা’’তি ৰুত্তত্তা. সম্মুখীভূতানং সব্বেসম্পীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এৰং ৰদতীতি ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্স দম্মীতি ৰদতি. অতীতৰস্সন্তি অনন্তরাতীতৰস্সং.

২০৫. ইদানি ‘‘আদিস্স দেতী’’তি পদং ৰিভজন্তো ‘‘আদিস্স দেতীতি এত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাগুযা ৰা…পে… ভেসজ্জে ৰা আদিসিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দেন্তো দাযকো আদিস্স দেতি নামাতি যোজনা. সেসং পাকটমেৰ.

২০৬. ইদানি ‘‘পুগ্গলস্স দেতী’’তি পদং ৰিভজন্তো আহ ‘‘পুগ্গলস্স দেতি এত্থা’’তিআদি. সঙ্ঘতো চ গণতো চ ৰিনিমুত্তস্স অত্তনো কুলূপকাদিপুগ্গলস্স দেন্তো দাযকো পুগ্গলস্স দেতি নাম. তং পন পুগ্গলিকদানং পরম্মুখা ৰা হোতি সম্মুখা ৰা. তত্থ পরম্মুখা দেন্তো ‘‘ইদং চীৰরং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি নামং উদ্ধরিত্ৰা দেতি, সম্মুখা দেন্তো চ ভিক্খুনো পাদমূলে চীৰরং ঠপেত্ৰা ‘‘ইদং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’’তি ৰত্ৰা দেতি, তদুভযথাপি দেন্তো পুগ্গলস্স দেতি নামাতি অত্থো. ন কেৰলং একস্সেৰ দেন্তো পুগ্গলস্স দেতি নাম, অথ খো অন্তেৰাসিকাদীহি সদ্ধিং দেন্তোপি পুগ্গলস্স দেতি নামাতি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসং গহেতুং আগতোতি তস্স সন্তিকে উদ্দেসং অগ্গহিতপুব্বস্সপি উদ্দেসং গণ্হিস্সামীতি আগতকালতো পট্ঠায অন্তেৰাসিকভাৰূপগমনতো ৰুত্তং. গহেত্ৰা গচ্ছন্তোতি পরিনিট্ঠিতউদ্দেসো হুত্ৰা গচ্ছন্তো. ৰত্তং কত্ৰা উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনি গহেত্ৰা ৰিচরন্তানন্তি ইদং ‘‘উদ্দেসন্তেৰাসিকান’’ন্তি ইমস্সেৰ ৰিসেসনং. তেন উদ্দেসকালে আগন্ত্ৰা উদ্দেসং গহেত্ৰা গন্ত্ৰা অঞ্ঞত্থ নিৰসন্তে অনিবদ্ধচারিকে নিৰত্তেতি.

এৰং চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৭৯) আগতঅট্ঠমাতিকাৰসেন চীৰরৰিভজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্মিংযেৰ চীৰরক্খন্ধকে মজ্ঝে আগতেসু ৰত্থূসু আগতনযং নিৰত্তেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সচে কোচি ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. তত্থ কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছায তস্সেৰ তানি চীৰরানীতি ৰিস্সজ্জনা, সেসানি ঞাপকাদিৰসেন ৰুত্তানি. পঞ্চ মাসেতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. ৰড্ঢিং পযোজেত্ৰা ঠপিতউপনিক্খেপতোতি ৰস্সাৰাসিকত্থায ৰেয্যাৰচ্চকরেহি ৰড্ঢিং পযোজেত্ৰা ঠপিতউপনিক্খেপতো. তত্রুপ্পাদতোতি নাল়িকেরারামাদিতত্রুপ্পাদতো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদং ইধ ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্স দেমাতি ৰা ৰস্সাৰাসিকং দেমাতি ৰা ৰত্ৰা দিন্নং তং অনত্থতকথিনস্সপি পঞ্চ মাসে পাপুণাতী’’তি ৰুত্তং, তং ৰস্সাৰাসিকলাভৰসেন উপ্পন্নে লব্ভমানৰিসেসং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ ইধাতি অভিলাপমত্তমেৰেতং, ইধ-সদ্দং ৰিনা ‘‘ৰস্সংৰুত্থসঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৰুত্তেপি সো এৰ নযো. অনত্থতকথিনস্সপি পঞ্চ মাসে পাপুণাতীতি ৰস্সাৰাসিকলাভৰসেন উপ্পন্নত্তা অনত্থতকথিনস্সপি ৰুত্থৰস্সস্স পঞ্চ মাসে পাপুণাতি, ততো পরং পন উপ্পন্নৰস্সাৰাসিকং পুচ্ছিতব্বং ‘‘কিং অতীতৰস্সে ইদং ৰস্সাৰাসিকং, উদাহু অনাগতৰস্সে’’তি. তত্থ ততো পরন্তি পঞ্চমাসতো পরং, গিম্হানস্স পঠমদিৰসতো পট্ঠাযাতি অত্থো.

ঠিতিকা পন ন তিট্ঠতীতি এত্থ অট্ঠিতায ঠিতিকায পুন অঞ্ঞস্মিং চীৰরে উপ্পন্নে সচে একো ভিক্খু আগচ্ছতি, মজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা দ্ৰীহিপি গহেতব্বং. ঠিতায পন ঠিতিকায পুন অঞ্ঞস্মিং চীৰরে উপ্পন্নে সচে নৰকতরো আগচ্ছতি, ঠিতিকা হেট্ঠা গচ্ছতি. সচে ৰুড্ঢতরো আগচ্ছতি, ঠিতিকা উদ্ধং আরোহতি. অথ অঞ্ঞো নত্থি, পুন অত্তনো পাপেত্ৰা গহেতব্বং. দুগ্গহিতানীতি অগ্গহিতানি, সঙ্ঘিকানেৰ হোন্তীতি অত্থো. ‘‘পাতিতে কুসে’’তি এককোট্ঠাসে কুসদণ্ডকে পাতিতমত্তে সচেপি ভিক্খুসহস্সং হোতি, গহিতমেৰ নাম চীৰরং. ‘‘নাকামা ভাগো দাতব্বো’’তি অট্ঠকথাৰচনং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৩), তত্থ গহিতমেৰ নামাতি ‘‘ইমস্স ইদং পত্ত’’ন্তি কিঞ্চাপি ন ৰিদিতং, তে পন ভাগা অত্থতো তেসং পত্তাযেৰাতি অধিপ্পাযো.

সত্তাহৰারেন অরুণমেৰ উট্ঠাপেতীতি ইদং নানাসীমৰিহারেসু কত্তব্বনযেন একস্মিম্পি ৰিহারে দ্ৰীসু সেনাসনেসু নিৰুত্থভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, অরুণুট্ঠাপনেনেৰ তত্থ ৰুত্থো হোতি, ন পন ৰস্সচ্ছেদপরিহারায. অন্তোউপচারসীমায হি যত্থ কত্থচি অরুণং উট্ঠাপেন্তো অত্তনা গহিতসেনাসনং অপ্পৰিট্ঠোপি ৰুত্থৰস্সো এৰ হোতি. গহিতসেনাসনে পন নিৰুত্থো নাম ন হোতি, তত্থ অরুণুট্ঠাপনে সতি হোতি. তেনাহ ‘‘পুরিমস্মিং বহুতরং নিৰসতি নামা’’তি. এতেন চ ইতরস্মিং সত্তাহৰারেনপি অরুণুট্ঠাপনে সতি এৰ অপ্পতরং নিৰসতি নাম হোতি, নাসতীতি দীপিতং হোতি. ইদন্তি একাধিপ্পাযদানং. নানালাভেহীতিআদীসু নানা ৰিসুং ৰিসুং লাভো এতেসূতি নানালাভা, দ্ৰে ৰিহারা, তেহি নানালাভেহি. নানা ৰিসুং ৰিসুং পাকারাদীহি পরিচ্ছিন্নো উপচারো এতেসন্তি নানূপচারা, তেহি নানূপচারেহি. একসীমৰিহারেহীতি একসীমাযং দ্ৰীহি ৰিহারেহীতি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩৬৪) ৰুত্তং. নানালাভেহীতি ৰিসুং ৰিসুং নিবদ্ধৰস্সাৰাসিকলাভেহি. নানূপচারেহীতি নানাপরিক্খেপনানাদ্ৰারেহি. একসীমৰিহারেহীতি দ্ৰিন্নং ৰিহারানং একেন পাকারেন পরিক্খিত্তত্তা একায উপচারসীমায অন্তোগতেহি দ্ৰীহি ৰিহারেহীতি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩৬৪). সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতীতি পঠমং গহিতো পটিপ্পস্সম্ভতি. তত্থাতি যত্থ সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতি, তত্থ.

২০৭. ভিক্খুস্স কালকতেতি এত্থ কালকত-সদ্দো ভাৰসাধনোতি আহ ‘‘কালকিরিযাযা’’তি. পাল়িযং গিলানুপট্ঠাকানং চীৰরদানে সামণেরানং তিচীৰরাধিট্ঠানাভাৰা ‘‘চীৰরঞ্চ পত্তঞ্চা’’তিআদি সব্বত্থ ৰুত্তং.

২০৮. সচেপি সহস্সং অগ্ঘতি, গিলানুপট্ঠাকানঞ্ঞেৰ দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞন্তি তিচীৰরপত্ততো অঞ্ঞং. অপ্পগ্ঘন্তি অতিজিণ্ণাদিভাৰেন নিহীনং. ততোতি অৰসেসপরিক্খারতো. সব্বন্তি পত্তং চীৰরঞ্চ. তত্থ তত্থ সঙ্ঘস্সেৰাতি তস্মিং তস্মিং ৰিহারে সঙ্ঘস্সেৰ. ভিক্খুনো কালকতট্ঠানং সন্ধায ‘‘ইধা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘তত্থা’’তি ৰুত্তত্তা ৰিচ্ছাৰচনত্তা চ পরিক্খারস্স ঠপিতট্ঠানং ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. পাল়িযং অৰিস্সজ্জিকং অৰেভঙ্গিকন্তি আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্সেৰ সন্তকং হুত্ৰা কস্সচি অৰিস্সজ্জিকং অৰেভঙ্গিকঞ্চ ভৰিতুং অনুজানামীতি অত্থো. ‘‘সন্তে পতিরূপে গাহকে’’তি ৰুত্তত্তা গাহকে অসতি অদত্ৰা ভাজিতেপি সুভাজিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. দক্খিণোদকং পমাণন্তি এত্থ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.৩৭৬) তাৰ ‘‘যত্থ পন দক্খিণোদকং পমাণন্তি ভিক্খূ যস্মিং রট্ঠে দক্খিণোদকপটিগ্গহণমত্তেনপি দেয্যধম্মস্স সামিনো হোন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.৩৭৬) পন ‘‘দক্খিণোদকং পমাণন্তি এত্তকানি চীৰরানি দস্সামীতি পঠমং উদকং পাতেত্ৰা পচ্ছা দেন্তি, তং যেহি গহিতং, তে ভাগিনোৰ হোন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং. পরসমুদ্দেতি জম্বুদীপে. তম্বপণ্ণিদীপঞ্হি উপাদাযেস এৰং ৰুত্তো.

‘‘মতকচীৰরং অধিট্ঠাতী’’তি এত্থ মগ্গং গচ্ছন্তো তস্স কালকিরিযং সুত্ৰা অৰিহারট্ঠানে চে দ্ৰাদসহত্থব্ভন্তরে অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং অভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ইদং চীৰরং ময্হং পাপুণাতী’’তি অধিট্ঠাতি, স্ৰাধিট্ঠিতং. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু বহুভণ্ডো বহুপরিক্খারো কালকতো হোতি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং, ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৰে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৰরে. অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহুপকারা, অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং. যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপরিক্খারং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং. যং তত্থ গরুভণ্ডং গরুপরিক্খারং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৰিস্সজ্জিকং অৰেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬৯) ইমিনা পাঠেন ভগৰা সব্বঞ্ঞূ ভিক্খূনং আমিসদাযজ্জং ৰিচারেসি.

তত্থ তিচীৰরপত্তঅৰসেসলহুভণ্ডগরুভণ্ডৰসেন আমিসদাযজ্জং তিৰিধং হোতি. তেসু তিচীৰরপত্তং গিলানুপট্ঠাকস্স ভাগো হোতি, অৰসেসলহুভণ্ডং সম্মুখীভূতসঙ্ঘস্স, পঞ্চৰীসতিৰিধ গরুভণ্ডং চাতুদ্দিসসঙ্ঘস্স. ইমিনা ইতো তিৰিধভণ্ডতো অঞ্ঞং ভিক্খুভণ্ডং নাম নত্থি, ইমেহি তিৰিধেহি পুগ্গলেহি অঞ্ঞো দাযাদো নাম নত্থীতি দস্সেতি. ইদানি পন ৰিনযধরা ‘‘ভিক্খূনং অকপ্পিযভণ্ডং গিহিভূতা ঞাতকা লভন্তী’’তি ৰদন্তি, তং কস্মাতি চে? ‘‘যে তস্স ধনে ইস্সরা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা, তেসং দাতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং আগতত্তাতি. সচ্চং আগতো, সো পন পাঠো ৰিস্সাসগ্গাহৰিসযে আগতো, ন দাযজ্জগহণট্ঠানে. ‘‘গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা’’ইচ্চেৰ আগতো, ন ‘‘ঞাতকা অঞ্ঞাতকা ৰা’’তি, তস্মা ঞাতকা ৰা হোন্তু অঞ্ঞাতকা ৰা, যে তং গিলানং উপট্ঠহন্তি, তে গিলানুপট্ঠাকভাগভূতস্স ধনস্স ইস্সরা গহট্ঠপব্বজিতা, অন্তমসো মাতুগামাপি. তে সন্ধায ‘‘তেসং দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, ন পন যে গিলানং নুপট্ঠহন্তি, তে সন্ধায. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘গিলানুপট্ঠাকো নাম গিহী ৰা হোতু পব্বজিতো ৰা, অন্তমসো মাতুগামোপি, সব্বে ভাগং লভন্তী’’তি.

অথ ৰা যো ভিক্খু অত্তনো জীৰমানকালেযেৰ সব্বং অত্তনো পরিক্খারং নিস্সজ্জিত্ৰা কস্সচি ঞাতকস্স ৰা অঞ্ঞাতকস্স ৰা গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰা অদাসি, কোচি চ ঞাতকো ৰা অঞ্ঞাতকো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা ৰিস্সাসং অগ্গহেসি, তাদিসে সন্ধায ‘‘যে তস্স ধনস্স ইস্সরা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা, তেসং দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, ন পন অতাদিসে ঞাতকে. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘সচে পন সো জীৰমানোযেৰ সব্বং অত্তনো পরিক্খারং নিস্সজ্জিত্ৰা কস্সচি অদাসি, কোচি ৰা ৰিস্সাসং অগ্গহেসি, যস্স দিন্নং, যেন চ গহিতং, তস্সেৰ হোতি, তস্স রুচিযা এৰ গিলানুপট্ঠাকা লভন্তী’’তি. এৰং হোতু, কপ্পিযভণ্ডে পন কথন্তি? তম্পি ‘‘গিহিঞাতকানং দাতব্ব’’ন্তি পাল়িযং ৰা অট্ঠকথাযং ৰা টীকাসু ৰা নত্থি, তস্মা ৰিচারেতব্বমেতং.

চীৰরভাজনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পিণ্ডপাতভাজনকথাৰণ্ণনা

২০৯. ইদানি পিণ্ডপাতভাজনৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘পিণ্ডপাতভাজনে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সেনাসনক্খন্ধকে সেনাসনভাজনেযেৰ পঠমং আগতেপি চতুপচ্চযভাজনৰিনিচ্ছযত্তা পচ্চযানুক্কমেন পিণ্ডপাতভাজনং পঠমং দস্সেতি. পিণ্ডপাতভাজনে পন সঙ্ঘভত্তাদীসু অযং ৰিনিচ্ছযোতি সম্বন্ধো. কথং এতানি সঙ্ঘভত্তাদীনি ভগৰতা অনুঞ্ঞাতানীতি আহ ‘‘অনুজানামি…পে… অনুঞ্ঞাতেসূ’’তি. সঙ্ঘস্স অত্থায আভতং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং যথা ‘‘আগন্তুকস্স আভতং ভত্তং আগন্তুকভত্ত’’ন্তি. সঙ্ঘতো উদ্দিস্স উদ্দিসিত্ৰা দাতব্বং ভত্তং উদ্দেসভত্তং. নিমন্তেত্ৰা দাতব্বং ভত্তং নিমন্তনভত্তং. সলাকং পাতেত্ৰা গাহেতব্বং ভত্তং সলাকভত্তং. পক্খে পক্খদিৰসে দাতব্বং ভত্তং পক্খভত্তং. উপোসথে উপোসথদিৰসে দাতব্বং ভত্তং উপোসথভত্তং. পাটিপদে উপোসথদিৰসতো দুতিযদিৰসে দাতব্বং ভত্তং পাটিপদভত্তন্তি ৰিগ্গহো. ঠিতিকা নাম নত্থীতি সঙ্ঘত্থেরতো পট্ঠায ৰস্সগ্গেন গাহণং ঠিতিকা নাম.

অত্তনো ৰিহারদ্ৰারেতি ৰিহারস্স দ্ৰারকোট্ঠকসমীপং সন্ধায ৰুত্তং. ভোজনসালাযাতি ভত্তুদ্দেসট্ঠানভূতায ভোজনসালাযং. ৰস্সগ্গেনাতি ৰস্সকোট্ঠাসেন. দিন্নং পনাতি ৰত্ৰা যথা সো দাযকো ৰদতি, তং ৰিধিং দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘতো ভন্তে’’তিআদিমাহ. অন্তরঘরেতি অন্তোগেহে. অন্তোউপচারগতানন্তি এত্থ গামদ্ৰারৰীথিচতুক্কেসু দ্ৰাদসহত্থব্ভন্তরং উপচারো নাম.

অন্তরঘরস্স উপচারে পন লব্ভমানৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ঘরূপচারো চেত্থা’’তিআদিমাহ. একৰল়ঞ্জন্তি একেন দ্ৰারেন ৰল়ঞ্জিতব্বং. নানানিৰেসনেসূতি নানাকুলস্স নানূপচারেসু নিৰেসনেসু. লজ্জী পেসলো অগতিগমনং ৰজ্জেত্ৰা মেধাৰী চ উপপরিক্খিত্ৰা উদ্দিসতীতি আহ ‘‘পেসলো লজ্জী মেধাৰী ইচ্ছিতব্বো’’তি. নিসিন্নস্সপি নিদ্দাযন্তস্সপীতি অনাদরে সামিৰচনং, ৰুড্ঢতরে নিদ্দাযন্তে নৰকস্স গাহিতং সুগ্গাহিতন্তি অত্থো. তিচীৰরপরিৰারং ৰাতি এত্থ ‘‘উদকমত্তলাভী ৰিয অঞ্ঞোপি উদ্দেসভত্তং অলভিত্ৰা ৰত্থাদিঅনেকপ্পকারকং লভতি চে, তস্সেৰ ত’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অত্তনো রুচিৰসেন যং কিঞ্চি ৰত্ৰা আহরিতুং ৰিস্সজ্জিতত্তা ৰিস্সট্ঠদূতো নাম. যং ইচ্ছতীতি ‘‘উদ্দেসভত্তং দেথা’’তিআদীনি ৰদন্তো যং ইচ্ছতি. পুচ্ছাসভাগেনাতি পুচ্ছাসদিসেন.

‘‘একা কূটট্ঠিতিকা নাম হোতী’’তি ৰত্ৰা তমেৰ ঠিতিকং ৰিভাৰেন্তো ‘‘রঞ্ঞো ৰা হী’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞেহি উদ্দেসভত্তাদীহি অমিস্সেত্ৰা ৰিসুংযেৰ ঠিতিকায গহেতব্বত্তা ‘‘একচারিকভত্তানী’’তি ৰুত্তং. থেয্যায হরন্তীতি পত্তহারকা হরন্তি. গীৰা হোতীতি আণাপকস্স গীৰা হোতি. সব্বং পত্তস্সামিকস্স হোতীতি চীৰরাদিকম্পি সব্বং পত্তস্সামিকস্সেৰ হোতি, ‘‘মযা ভত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন চীৰরাদি’’ন্তি ৰত্ৰা গহেতুং ৰট্টতীতি অত্থো. মনুস্সানং ৰচনং কাতুং ৰট্টতীতি ৰুত্তা গচ্ছন্তীতি মনুস্সানং ৰচনং কাতুং ৰট্টতীতি তেন ভিক্খুনা ৰুত্তা গচ্ছন্তি. অকতভাগো নামাতি আগন্তুকভাগো নাম, অদিন্নপুব্বভাগোতি অত্থো. সব্বো সঙ্ঘো পরিভূঞ্জতূতি ৰুত্তেতি এত্থ ‘‘পঠমমেৰ ‘সব্বসঙ্ঘিকভত্তং দেথা’তি ৰত্ৰা পচ্ছা ‘সব্বো সঙ্ঘো পরিভুঞ্জতূ’তি অৰুত্তেপি ভাজেত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কিং আহরীযতীতি অৰত্ৰাতি ‘‘কতরভত্তং তযা আহরীযতী’’তি দাযকং অপুচ্ছিত্ৰা. পকতিঠিতিকাযাতি উদ্দেসভত্তঠিতিকায.

পিণ্ডপাতভাজনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিমন্তনভত্তকথাৰণ্ণনা

২১০. ‘‘এত্তকে ভিক্খূ সঙ্ঘতো উদ্দিসিত্ৰা দেথা’’তিআদীনি অৰত্ৰা ‘‘এত্তকানং ভিক্খূনং ভত্তং দেথা’’তি ৰত্ৰা দিন্নং সঙ্ঘিকং নিমন্তনং নাম. পিণ্ডপাতিকানম্পি ৰট্টতীতি ভিক্খাপরিযাযেন ৰুত্তত্তা ৰট্টতি. পটিপাটিযাতি লদ্ধপটিপাটিযা. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি পদং অৰত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘ভত্তন্তি অৰদন্তেনা’’তি. আলোপসঙ্খেপেনাতি একেকপিণ্ডৰসেন. অযঞ্চ নযো নিমন্তনেযেৰ, ন উদ্দেসভত্তে. তস্স হি একস্স পহোনকপ্পমাণংযেৰ ভাজেতব্বং, তস্মা উদ্দেসভত্তে আলোপট্ঠিতিকা নাম নত্থি.

আরুল়্হাযেৰ মাতিকং. সঙ্ঘতো অট্ঠ ভিক্খূতি এত্থ যে মাতিকং আরুল়্হা, তে অট্ঠ ভিক্খূতি যোজেতব্বং. উদ্দেসভত্তনিমন্তনভত্তাদিসঙ্ঘিকভত্তমাতিকাসু নিমন্তনভত্তমাতিকায ঠিতিকাৰসেন আরুল়্হে ভত্তুদ্দেসকেন ৰা সযং ৰা সঙ্ঘতো উদ্দিসাপেত্ৰা গহেত্ৰা গন্তব্বং, ন অত্তনা রুচিতে গহেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. মাতিকং আরোপেত্ৰাতি ‘‘সঙ্ঘতো গণ্হামী’’তিআদিনা ৰুত্তমাতিকাভেদং দাযকস্স ৰিঞ্ঞাপেত্ৰাতি অত্থো. ‘‘একৰারন্তি যাৰ তস্মিং আৰাসে ৰসন্তি ভিক্খূ, সব্বে লভন্তী’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – একৰারন্তি ন একদিৰসং সন্ধায ৰুত্তং, যত্তকা পন ভিক্খূ তস্মিং আৰাসে ৰসন্তি, তে সব্বে. একস্মিং দিৰসে গহিতভিক্খূ অঞ্ঞদা অগ্গহেত্ৰা যাৰ একৰারং সব্বে ভিক্খূ ভোজিতা হোন্তীতি জানাতি চে, যে জানন্তি, তে গহেত্ৰা গন্তব্বন্তি. পটিবদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি তত্থেৰ ৰাসস্স নিবদ্ধকালতো পট্ঠায.

নিমন্তনভত্তকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সলাকভত্তকথাৰণ্ণনা

২১১. উপনিবন্ধিত্ৰাতি লিখিত্ৰা. গামৰসেনপীতি যেভুয্যেন সমলাভগামৰসেনপি. বহূনি সলাকভত্তানীতি তিংসং ৰা চত্তারীসং ৰা ভত্তানি. সচে হোন্তীতি অজ্ঝাহরিত্ৰা যোজেতব্বং. সল্লক্খেত্ৰাতি তানি ভত্তানি পমাণৰসেন সল্লক্খেত্ৰা. নিগ্গহেন দত্ৰাতি দূরং গন্তুং অনিচ্ছন্তস্স নিগ্গহেন সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা. পুন ৰিহারং আগন্ত্ৰাতি এত্থ ৰিহারং অনাগন্ত্ৰা ভত্তং গহেত্ৰা পচ্ছা ৰিহারে অত্তনো পাপেত্ৰা ভুঞ্জিতুম্পি ৰট্টতি. একগেহৰসেনাতি ৰীথিযম্পি একপস্সে ঘরপাল়িযা ৰসেন. উদ্দিসিত্ৰাপীতি ‘‘অসুককুলে সলাকভত্তানি তুয্হং পাপুণন্তী’’তি ৰত্ৰা.

২১২. ৰারগামেতি অতিদূরত্তা ৰারেন গন্তব্বগামে. সট্ঠিতো ৰা পণ্ণাসতো ৰাতি দণ্ডকম্মত্থায উদকঘটং সন্ধায ৰুত্তং. ৰিহারৰারোতি সব্বভিক্খূসু ভিক্খায গতেসু ৰিহাররক্খণৰারো. নেসন্তি ৰিহারৰারিকানং. ফাতিকম্মমেৰাতি ৰিহাররক্খণকিচ্চস্স পহোনকপটিপাদনমেৰ. দূরত্তা নিগ্গহেত্ৰাপি ৰারেন গহেতব্বো গামো ৰারগামো. ৰিহারৰারে নিযুত্তা ৰিহারৰারিকা, ৰারেন ৰিহাররক্খণকা. অঞ্ঞথত্তন্তি পসাদঞ্ঞথত্তং. ফাতিকম্মমেৰ ভৰন্তীতি ৰিহাররক্খণত্থায সঙ্ঘেন দাতব্বা অতিরেকলাভা হোন্তি. একস্সেৰ পাপুণন্তীতি দিৰসে দিৰসে একেকস্সেৰ পাপিতানীতি অত্থো. সঙ্ঘনৰকেন লদ্ধকালেতি দিৰসে দিৰসে একেকস্স পাপিতানি দ্ৰে তীণি একচারিকভত্তানি তেনেৰ নিযামেন অত্তনো পাপুণনট্ঠানে সঙ্ঘনৰকেন লদ্ধকালে.

যস্স কস্সচি সম্মুখীভূতস্স পাপেত্ৰাতি এত্থ ‘‘যেভুয্যেন চে ভিক্খূ বহিসীমগতা হোন্তি, সম্মুখীভূতস্স যস্স কস্সচি পাপেতব্বং সভাগত্তা একেন লদ্ধং সব্বেসং হোতি, তস্মিম্পি অসতি অত্তনো পাপেত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. রসসলাকন্তি উচ্ছুরসসলাকং. সলাকৰসেন পন গাহিতত্তা ন সাদিতব্বাতি ইদং অসারুপ্পৰসেন ৰুত্তং, ন ধুতঙ্গভেদৰসেন. ‘‘সঙ্ঘতো নিরামিসসলাকা…পে… ৰট্টতিযেৰা’’তি হি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৬) ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযম্পি (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২৫) – সঙ্ঘতো নিরামিসসলাকাপি ৰিহারে পক্কভত্তম্পি ৰট্টতিযেৰাতি সাধারণং কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৬) ৰুত্তত্তা, ‘‘এৰং গাহিতে সাদিতব্বং, এৰং ন সাদিতব্ব’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা অৰুত্তত্তা চ ‘‘ভেসজ্জাদিসলাকাযো চেত্থ কিঞ্চাপি পিণ্ডপাতিকানম্পি ৰট্টন্তি, সলাকৰসেন পন গাহিতত্তা ন সাদিতব্বা’’তি এত্থ অধিপ্পাযো ৰীমংসিতব্বো. যদি হি ভেসজ্জাদিসলাকা সলাকৰসেন গাহিতা ন সাদিতব্বা সিযা, ‘‘সঙ্ঘতো নিরামিসসলাকা ৰট্টতিযেৰা’’তি ন ৰদেয্য, ‘‘অতিরেকলাভো সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্ত’’ন্তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১২৮) চ ‘‘অতিরেকলাভং পটিক্খিপামী’’তি সলাকৰসেন গাহেতব্বং ভত্তমেৰ পটিক্খিত্তং, ন ভেসজ্জং. সঙ্ঘভত্তাদীনি হি চুদ্দস ভত্তানিযেৰ তেন ন সাদিতব্বানীতি ৰুত্তানি. খন্ধকভাণকানং ৰা মতেন ইধ এৰং ৰুত্তন্তি গহেতব্বন্তি ৰুত্তং. অগ্গতো দাতব্বা ভিক্খা অগ্গভিক্খা. অগ্গভিক্খামত্তন্তি এককটচ্ছুভিক্খামত্তং. লদ্ধা ৰা অলদ্ধা ৰা স্ৰেপি গণ্হেয্যাসীতি লদ্ধেপি অপ্পমত্ততায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘যাৰদত্থং লভতি…পে… অলভিত্ৰা স্ৰে গণ্হেয্যাসীতি ৰত্তব্বো’’তি. অগ্গভিক্খমত্তন্তি হি এত্থ মত্ত-সদ্দো বহুভাৰং নিৰত্তেতি.

সলাকভত্তং নাম ৰিহারেযেৰ উদ্দিসীযতি ৰিহারমেৰ সন্ধায দীযমানত্তাতি আহ ‘‘ৰিহারে অপাপিতং পনা’’তিআদি. তত্র আসনসালাযাতি তস্মিং গামে আসনসালায. ৰিহারং আনেত্ৰা গাহেতব্বন্তি তথা ৰত্ৰা তস্মিং দিৰসে দিন্নভত্তং ৰিহারমেৰ আনেত্ৰা ঠিতিকায গাহেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং দিসাভাগে. তং গহেত্ৰাতি তং ৰারগামসলাকং অত্তনা গহেত্ৰা. তেনাতি যো অত্তনো পত্তৰারগামে সলাকং দিসাগমিকস্স অদাসি, তেন. অনতিক্কমন্তেযেৰ তস্মিং তস্স সলাকা গাহেতব্বাতি যস্মা উপচারসীমট্ঠস্সেৰ সলাকা পাপুণাতি, তস্মা তস্মিং দিসংগমিকে উপচারসীমং অনতিক্কন্তেযেৰ তস্স দিসংগমিকস্স পত্তসলাকা অত্তনো পাপেত্ৰা গাহেতব্বা.

দেৰসিকং পাপেতব্বাতি উপচারসীমাযং ঠিতস্স যস্স কস্সচি ৰস্সগ্গেন পাপেতব্বা. এৰং এতেসু অনাগতেসু আসন্নৰিহারে ভিক্খূনং ভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, ইতরথা সঙ্ঘিকং হোতি. অনাগতদিৰসেতি এত্থ কথং তেসং ভিক্খূনং আগতানাগতভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? যস্মা ততো ততো আগতা ভিক্খূ তস্মিং গামে আসনসালায সন্নিপতন্তি, তস্মা তেসং আগতানাগতভাৰো সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. অম্হাকং গোচরগামেতি সলাকভত্তদাযকানং গামে. ভুঞ্জিতুং আগচ্ছন্তীতি ‘‘মহাথেরো এককোৰ ৰিহারে ওহীনো অৰস্সং সব্বসলাকা অত্তনো পাপেত্ৰা ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানা আগচ্ছন্তি.

সলাকভত্তকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পক্খিকভত্তাদিকথাৰণ্ণনা

২১৩. অভিলক্খিতেসু চতূসু পক্খদিৰসেসু দাতব্বং ভত্তং পক্খিকং. অভিলক্খিতেসূতি এত্থ অভীতি উপসারমত্তং, লক্খণিযেসুইচ্চেৰত্থো, উপোসথসমাদানধম্মস্সৰনপূজাসক্কারাদিকরণত্থং লক্খিতব্বেসু সল্লক্খেতব্বেসু উপলক্খেতব্বেসূতি ৰুত্তং হোতি. স্ৰে পক্খোতি অজ্জপক্খিকং ন গাহেতব্বন্তি অট্ঠমিযা ভুঞ্জিতব্বং, সত্তমিযা ভুঞ্জনত্থায ন গাহেতব্বং, দাযকেহি নিযমিতদিৰসেনেৰ গাহেতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি. স্ৰে লূখন্তি অজ্জ আৰাহমঙ্গলাদিকরণতো অতিপণীতং ভোজনং করীযতি, স্ৰে তথা ন ভৰিস্সতি, অজ্জেৰ ভিক্খূ ভোজেস্সামাতি অধিপ্পাযো. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. চূল়ৰগ্গ ৩.৩২৫) পন অঞ্ঞথা ৰুত্তং. পক্খিকভত্ততো উপোসথিকভত্তস্স ভেদং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপোসথঙ্গানি সমাদিযিত্ৰা’’তিআদি. উপোসথে দাতব্বং ভত্তং উপোসথিকং.

পক্খিকভত্তাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আগন্তুকভত্তাদিকথাৰণ্ণনা

২১৪. নিবন্ধাপিতন্তি ‘‘অসুকৰিহারে আগন্তুকা ভুঞ্জন্তূ’’তি নিযমিতং. গমিকো আগন্তুকভত্তম্পীতি গামন্তরতো আগন্ত্ৰা অৰূপসন্তেন গমিকচিত্তেন ৰসিত্ৰা পুন অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তং সন্ধায ৰুত্তং, আৰাসিকস্স পন গন্তুকামস্স গমিকভত্তমেৰ লব্ভতি. ‘‘লেসং ওড্ডেত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা লেসাভাৰেন যাৰ গমনপরিবন্ধো ৰিগচ্ছতি, তাৰ ভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি ঞাপিতন্তি দট্ঠব্বং.

ধুরভত্তাদিকথাৰণ্ণনা

২১৫. তণ্ডুলাদীনি পেসেন্তি…পে… ৰট্টতীতি অভিহটভিক্খত্তা ৰট্টতি.

২১৬. তথা পটিগ্গহিতত্তাতি ভিক্খানামেন পটিগ্গহিতত্তা. পত্তং পূরেত্ৰা থকেত্ৰা দিন্নন্তি ‘‘গুল়কভত্তং দেমা’’তি দিন্নং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পিণ্ডপাতভাজনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গিলানপচ্চযভাজনকথাৰণ্ণনা

২১৭. ইতো পরং পচ্চযানুক্কমেন সেনাসনভাজনকথায ৰত্তব্বাযপি তস্সা মহাৰিসযত্তা, গিলানপচ্চযভাজনীযকথায পন অপ্পৰিসযত্তা, পিণ্ডপাতভাজনীযকথায অনুলোমত্তা চ তদনন্তরং তং দস্সেতুমাহ ‘‘গিলানপচ্চযভাজনীযং পনা’’তিআদি. তত্থ রাজরাজমহামত্তাতি উপলক্খণমত্তমেৰেতং. ব্রাহ্মণমহাসালগহপতিমহাসালাদযোপি এৰং করোন্তিযেৰ. ঘণ্টিং পহরিত্ৰাতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা চ পাকটত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. উপচারসীমং…পে… ভাজেতব্বন্তি ইদং সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নত্তা ৰুত্তং. কুম্ভং পন আৰজ্জেত্ৰাতি কুম্ভং দিসামুখং কত্ৰা. সচে থিনং সপ্পি হোতীতি কক্খল়ং সপ্পি হোতি. থোকং থোকম্পি পাপেতুং ৰট্টতীতি এৰং কতে ঠিতিকাপি তিট্ঠতি. সিঙ্গিৰেরমরিচাদিভেসজ্জম্পি অৰসেসপত্তথালকাদিসমণপরিক্খারোপীতি ইমিনা ন কেৰলং ভেসজ্জমেৰ গিলানপচ্চযো হোতি, অথ খো অৰসেসপরিক্খারোপি গিলানপচ্চযে অন্তোগধোযেৰাতি দস্সেতি.

গিলানপচ্চযভাজনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সেনাসনগ্গাহকথাৰণ্ণনা

২১৮. সেনাসনভাজনকথাযং সেনাসনগ্গাহে ৰিনিচ্ছযোতি সেনাসনভাজনমেৰাহ. তত্থ উতুকালে সেনাসনগ্গাহো চ ৰস্সাৰাসে সেনাসনগ্গাহো চাতি কালৰসেন সেনাসনগ্গাহো নাম দুৰিধো হোতীতি যোজনা. তত্থ উতুকালেতি হেমন্তগিম্হানউতুকালে. ৰস্সাৰাসেতি ৰস্সানকালে. ভিক্খুং উট্ঠাপেত্ৰা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থি দাযকেহি ‘‘আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি দিন্নসঙ্ঘিকসেনাসনত্তা. একেকং পরিৰেণন্তি একেকস্স ভিক্খুস্স একেকং পরিৰেণং. তত্থাতি তস্মিং লদ্ধপরিৰেণে. দীঘসালাতি চঙ্কমনসালা. মণ্ডলমাল়োতি উপট্ঠানসালা. অনুদহতীতি পীল়েতি. অদাতুং ন লভতীতি ইমিনা সঞ্চিচ্চ অদেন্তস্স পটিবাহনে পৰিসনতো দুক্কটন্তি দীপেতি. জম্বুদীপে পনাতি অরিযদেসে ভিক্খূ সন্ধায ৰুত্তং. তে কির তথা পঞ্ঞাপেন্তি.

২১৯. ন গোচরগামো ঘট্টেতব্বোতি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘ন তত্থ মনুস্সা ৰত্তব্বা’’তিআদিনা. ৰিতক্কং ছিন্দিত্ৰাতি ‘‘ইমিনা নীহারেন গচ্ছন্তং দিস্ৰা নিৰারেত্ৰা পচ্চযে দস্সন্তী’’তি এৰরূপং ৰিতক্কং অনুপ্পাদেত্ৰা. তেসু চে একোতি তেসু মনুস্সেসু একো পণ্ডিতপুরিসো. ভণ্ডপটিচ্ছাদনন্তি পটিচ্ছাদনভণ্ডং, সরীরপটিচ্ছাদনং চীৰরন্তি অত্থো. সুদ্ধচিত্তত্তাৰ অনৰজ্জন্তি ইদং পুচ্ছিতক্খণে কারণাচিক্খণং সন্ধায ৰুত্তং ন হোতি অসুদ্ধচিত্তস্সপি পুচ্ছিতপঞ্হৰিস্সজ্জনে দোসাভাৰা. এৰং পন গতে মং পুচ্ছিস্সন্তীতি সঞ্ঞায অগমনং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পটিজগ্গিতব্বানীতি খণ্ডফুল্লাভিসঙ্খরণসম্মজ্জনাদীহি পটিজগ্গিতব্বানি. মুণ্ডৰেদিকাযাতি চেতিযস্স হম্মিযৰেদিকায ঘটাকারস্স উপরি চতুরস্সৰেদিকায. কত্থ পুচ্ছিতব্বন্তি পুচ্ছায যতো পকতিযা লব্ভতি, তত্থ পুচ্ছিতব্বন্তি ৰিস্সজ্জনা. কস্মা পুচ্ছিতব্বন্তিআদি যতো পকতিযা লব্ভতি, তত্থাপি পুচ্ছনস্স কারণসন্দস্সনত্থং ৰুত্তং. পটিক্কম্মাতি ৰিহারতো অপসক্কিত্ৰা. তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যোজনদ্ৰিযোজনন্তরে হোতী’’তি আহ. উপনিক্খেপন্তি খেত্তং ৰা নাল়িকেরাদিআরামং ৰা কহাপণাদীনি ৰা আরামিকানং নিয্যাতেত্ৰা ‘‘ইতো উপ্পন্না ৰড্ঢি ৰস্সাৰাসিকত্থায হোতূ’’তি দিন্নং. ৰত্তং কত্ৰাতি তস্মিং সেনাসনে কত্তব্বৰত্তং কত্ৰা. ইতি সদ্ধাদেয্যেতি এৰং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সদ্ধায দাতব্বে ৰস্সাৰাসিকলাভৰিসযেতি অত্থো.

ৰত্থু পনাতি তত্রুপ্পাদে উপ্পন্নরূপিযং, তঞ্চ ‘‘ততো চতুপচ্চযং পরিভুঞ্জথা’’তি দিন্নখেত্তাদিতো উপ্পন্নত্তা কপ্পিযকারকানং হত্থে ‘‘কপ্পিযভণ্ডং পরিভুঞ্জথা’’তি দাযকেহি দিন্নৰত্থুসদিসং হোতীতি আহ ‘‘কপ্পিযকারকানঞ্হী’’তিআদি. সঙ্ঘসুট্ঠুতাযাতি সঙ্ঘস্স হিতায. পুগ্গলৰসেনেৰ কাতব্বন্তি পরতো ৰক্খমাননযেন ভিক্খূ চীৰরেন কিলমন্তি, এত্তকং নাম তণ্ডুলভাগং ভিক্খূনং চীৰরং কাতুং রুচ্চতীতিআদিনা পুগ্গলপরামাসৰসেনেৰ কাতব্বং, ‘‘সঙ্ঘো চীৰরেন কিলমতী’’তিআদিনা পন সঙ্ঘপরামাসৰসেন ন কাতব্বং. কপ্পিযভণ্ডৰসেনাতি সামঞ্ঞতো ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘চীৰরতণ্ডুলাদিৰসেনেৰ চা’’তি ৰুত্তং. চ-কারো চেত্থ পনসদ্দত্থে ৰত্ততি, ন সমুচ্চযত্থেতি দট্ঠব্বং. পুগ্গলৰসেনেৰ কপ্পিযভণ্ডৰসেন চ অপলোকনপ্পকারং দস্সেতুং ‘‘তং পন এৰং কত্তব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

চীৰরপচ্চযং সল্লক্খেত্ৰাতি সদ্ধাদেয্যতত্রুপ্পাদৰসেন তস্মিং ৰস্সাৰাসে লব্ভমানচীৰরসঙ্খাতং পচ্চযং ‘‘এত্তক’’ন্তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. সেনাসনস্সাতি সেনাসনগ্গাহাপণস্স. ৰুত্তন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. কস্মা এৰং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদি, সেনাসনগ্গাহাপকস্স অত্তনাৰ অত্তনো গহণং অসারুপ্পং, তস্মা উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং গাহেস্সন্তীতি অধিপ্পাযো. সম্মতসেনাসনগ্গাহাপকস্স আণত্তিযা অঞ্ঞেন গহিতোপি গাহো রুহতিযেৰাতি ৰেদিতব্বং. অট্ঠপি সোল়সপি জনে সম্মন্নিতুং ৰট্টতীতি ৰিসুং ৰিসুং সম্মন্নিতুং ৰট্টতি, উদাহু একতোতি? একতোপি ৰট্টতি. এককম্মৰাচায সব্বেপি একতো সম্মন্নিতুং ৰট্টতি. নিগ্গহকম্মমেৰ হি সঙ্ঘো সঙ্ঘস্স ন করোতি. সম্মুতিদানং পন বহূনম্পি একতো কাতুং ৰট্টতি. তেনেৰ সত্তসতিকক্খন্ধকে উব্বাহিকসম্মুতিযং অট্ঠপি জনা একতো সম্মতাতি. আসনঘরন্তি পটিমাঘরং. মগ্গোতি উপচারসীমব্ভন্তরগতে গামাভিমুখমগ্গে কতসালা ৰুচ্চতি, এৰং পোক্খরণিরুক্খমূলাদীসুপি. রুক্খমূলাদযো ছন্না কৰাটবদ্ধাৰ সেনাসনং. ইতো পরানি সুৰিঞ্ঞেয্যানি.

২২০. মহালাভপরিৰেণকথাযং লভন্তীতি তত্র ৰাসিনো ভিক্খূ লভন্তি. ৰিজটেত্ৰাতি একেকস্স পহোনকপ্পমাণেন ৰিযোজেত্ৰা. আৰাসেসূতি সেনাসনেসু. পক্খিপিত্ৰাতি এত্থ পক্খিপনং নাম তেসু ৰসন্তানং ইতো উপ্পন্নৰস্সাৰাসিকদানং. পৰিসিতব্বন্তি অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি তস্মিং মহালাভে পরিৰেণে ৰসিত্ৰা চেতিযে ৰত্তং কত্ৰাৰ লাভো গহেতব্বোতি অধিপ্পাযো.

২২১. পচ্চযং ৰিস্সজ্জেতীতি চীৰরপচ্চযং নাধিৰাসেতি. অযম্পীতি তেন ৰিস্সজ্জিতপচ্চযোপি. পাদমূলে ঠপেত্ৰা সাটকং দেন্তীতি পচ্চযদাযকা দেন্তি. এতেন গহট্ঠেহি পাদমূলে ঠপেত্ৰা দিন্নম্পি পংসুকূলিকানম্পি ৰট্টতীতি দস্সেতি. অথ ৰস্সাৰাসিকং দেমাতি ৰদন্তীতি এত্থ ‘‘পংসুকূলিকানং ন ৰট্টতী’’তি অজ্ঝাহরিত্ৰা যোজেতব্বং. ৰস্সং ৰুত্থভিক্খূনন্তি পংসুকূলিকতো অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং. উপনিবন্ধিত্ৰা গাহেতব্বন্তি ‘‘ইমস্মিং রুক্খে ৰা মণ্ডপে ৰা ৰসিত্ৰা চেতিযে ৰত্তং কত্ৰা গণ্হথা’’তি এৰং উপনিবন্ধিত্ৰা গাহেতব্বং.

পাটিপদঅরুণতোতিআদি ৰস্সূপনাযিকদিৰসং সন্ধায ৰুত্তং. অন্তরামুত্তকং পন পাটিপদং অতিক্কমিত্ৰাপি গাহেতুং ৰট্টতি. ‘‘কত্থ নু খো ৰসিস্সামি, কত্থ ৰসন্তস্স ফাসু ভৰিস্সতি, কত্থ ৰা পচ্চযে লভিস্সামী’’তি এৰং উপ্পন্নেন ৰিতক্কেন চরতীতি ৰিতক্কচারিকো. ইদানি যং দাযকা পচ্ছিমৰস্সংৰুত্থানং ৰস্সাৰাসিকং দেতি, তত্থ পটিপজ্জনৰিধিং দস্সেতুং ‘‘পচ্ছিমৰস্সূপনাযিকদিৰসে পনা’’তিআদি আরদ্ধং. আগন্তুকো চে ভিক্খূতি চীৰরে গাহিতে পচ্ছা আগতো আগন্তুকো ভিক্খু. পত্তট্ঠানেতি ৰস্সগ্গেন আগন্তুকভিক্খুনো পত্তট্ঠানে. পঠমৰস্সূপগতাতি আগন্তুকস্স আগমনতো পুরেতরমেৰ পচ্ছিমিকায ৰস্সূপনাযিকায ৰস্সূপগতা. লদ্ধং লদ্ধন্তি পুনপ্পুনং দাযকানং সন্তিকা আগতাগতসাটকং.

সাদিযন্তাপি হি তেনেৰ ৰস্সাৰাসিকস্স সামিনোতি ছিন্নৰস্সত্তা ৰুত্তং. পঠমমেৰ কতিকায কতত্তা ‘‘নেৰ অদাতুং লভন্তী’’তি ৰুত্তং, দাতব্বং ৰারেন্তানং গীৰা হোতীতি অধিপ্পাযো. তেসমেৰ দাতব্বন্তি ৰস্সূপগতেসু অলদ্ধৰস্সাৰাসিকানং একচ্চানমেৰ দাতব্বং. ভতিনিৰিট্ঠন্তি ভতিং কত্ৰা ৰিয নিৰিট্ঠং পরিযিট্ঠং. ভতিনিৰিট্ঠন্তি ৰা পানীযুপট্ঠানাদিভতিং কত্ৰা লদ্ধং. সঙ্ঘিকং পনাতিআদি কেসঞ্চি ৰাদদস্সনং. তত্থ সঙ্ঘিকং পন অপলোকনকম্মং কত্ৰা গাহিতন্তি তত্রুপ্পাদং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ অপলোকনকম্মং কত্ৰা গাহিতন্তি ‘‘ছিন্নৰস্সাৰাসিকঞ্চ ইদানি উপ্পজ্জনকৰস্সাৰাসিকঞ্চ ইমেসং দাতুং রুচ্চতী’’তি অনন্তরে ৰুত্তনযেন অপলোকনং কত্ৰা গাহিতং সঙ্ঘেন দিন্নত্তা ৰিব্ভন্তোপি লভতেৰ, পগেৰ ছিন্নৰস্সো. পচ্চযৰসেন গাহিতং পন তেমাসং ৰসিত্ৰা গহেতুং অত্তনা দাযকেহি চ অনুমতত্তা ভতিনিৰিট্ঠম্পি ছিন্নৰস্সোপি ৰিব্ভন্তোপি ন লভতীতি কেচি আচরিযা ৰদন্তি. ইদঞ্চ পচ্ছা ৰুত্তত্তা পমাণং, তেনেৰ ৰস্সূপনাযিকদিৰসে এৰং দাযকেহি দিন্নং ৰস্সাৰাসিকং গহিতভিক্খুনো ৰস্সচ্ছেদং অকত্ৰা ৰাসোৰ হেট্ঠা ৰিহিতো, ন পানীযুপট্ঠানাদিভতিকরণমত্তং. যদি হি তং ভতিনিৰিট্ঠমেৰ সিযা, ভতিকরণমেৰ ৰিধাতব্বং, তস্মা ৰস্সগ্গেন গাহিতং ছিন্নৰস্সাদযো ন লভন্তীতি ৰেদিতব্বং.

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ৰস্সংৰুত্থো ভিক্খু ৰিব্ভমতি, সঙ্ঘস্সেৰ ত’’ন্তি (মহাৰ. ৩৭৪-৩৭৫) ৰচনতো ‘‘ৰতট্ঠানে…পে… সঙ্ঘিকং হোতী’’তি ৰুত্তং. সঙ্ঘিকং হোতীতি এতেন ৰুত্থৰস্সানম্পি ৰস্সাৰাসিকভাগো সঙ্ঘিকতো অমোচিতো তেসং ৰিব্ভমেন সঙ্ঘিকো হোতীতি দস্সেতি. মনুস্সেতি দাযকমনুস্সে. লভতীতি ‘‘মম পত্তভাৰং এতস্স দেথা’’তি দাযকে সম্পটিচ্ছাপেন্তেনেৰ সঙ্ঘিকতো ৰিযোজিতং হোতীতি ৰুত্তং. ৰরভাগং সামণেরস্সাতি তস্স পঠমগাহত্তা, থেরেন পুব্বে পঠমভাগস্স গহিতত্তা, ইদানি গয্হমানস্স দুতিযভাগত্তা চ ৰুত্তং.

২২২. ইদানি অন্তরামুত্তসেনাসনগ্গাহং দস্সেতুং ‘‘অযমপরোপী’’ত্যাদিমাহ. তত্থ অপরোপীতি পুব্বে ৰুত্তসেনাসনগ্গাহদ্ৰযতো অঞ্ঞোপীতি অত্থো. ননু চ ‘‘অযং সেনাসনগ্গাহো নাম দুৰিধো হোতি উতুকালে চ ৰস্সাৰাসে চা’’তি ৰুত্তো, অথ কস্মা ‘‘অযমপরোপী’’ত্যাদি ৰুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দিৰসৰসেন হী’’তিআদি. অপরজ্জুগতায আসাল়্হিযাতি পঠমৰস্সূপনাযিকদিৰসভূতং আসাল়্হিপুণ্ণমিযা পাটিপদং সন্ধায ৰুত্তং, মাসগতায আসাল়্হিযাতি দুতিযৰস্সূপনাযিকদিৰসভূতসাৰণপুণ্ণমিযা পাটিপদং. অপরজ্জুগতায পৰারণাতি অস্সযুজপুণ্ণমিযা পাটিপদং.

২২৩. উতুকালে পটিবাহিতুং ন লভতীতি হেমন্তগিম্হেসু অঞ্ঞে সম্পত্তভিক্খূ পটিবাহিতুং ন লভতি. নৰকম্মন্তি নৰকম্মসম্মুতি. অকতন্তি অপরিসঙ্খতং. ৰিপ্পকতন্তি অনিট্ঠিতং. একং মঞ্চট্ঠানং দত্ৰাতি একং মঞ্চট্ঠানং পুগ্গলিকং দত্ৰা. তিভাগন্তি ততিযভাগং. এৰং ৰিস্সজ্জনম্পি থাৰরেন থাৰরং পরিৰত্তনট্ঠানেযেৰ পৰিসতি, ন ইতরথা সব্বসেনাসনৰিস্সজ্জনতো. সচে সদ্ধিৰিহারিকাদীনং দাতুকামো হোতীতি সচে সো সঙ্ঘস্স ভণ্ডঠপনট্ঠানং ৰা অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং ৰসনট্ঠানং ৰা দাতুং ন ইচ্ছতি, অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকাদীনঞ্ঞেৰ দাতুকামো হোতি, তাদিসস্স ‘‘তুয্হং পুগ্গলিকমেৰ কত্ৰা জগ্গাহী’’তি ন সব্বং দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তত্থস্স কত্তব্বৰিধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘কম্ম’’ন্তিআদি. এৰঞ্হীতিআদিম্হি চযানুরূপং ততিযভাগে ৰা উপড্ঢভাগে ৰা গহিতে তং ভাগং দাতুং লভতীতি অত্থো. যেনাতি তেসু দ্ৰীসু তীসু ভিক্খূসু যেন. সো সামীতি তস্সা ভূমিযা ৰিহারকরণে সোৰ সামী, তং পটিবাহিত্ৰা ইতরেন ন কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

২২৪. অকতট্ঠানেতি সেনাসনতো বহি চযাদীনং অকতট্ঠানে. চযং ৰা পমুখং ৰাতি সঙ্ঘিকসেনাসনং নিস্সায ততো বহি বন্ধিত্ৰা একং সেনাসনং ৰা. বহিকুট্টেতি কুট্টতো বহি, অত্তনো কতট্ঠানেতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সেনাসনগ্গাহকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুপচ্চযসাধারণকথাৰণ্ণনা

২২৫. চতুপচ্চযসাধারণকথাযং সম্মতেন অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জকেনাতি ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচায ৰা অপলোকনকম্মেন ৰা সম্মতেন অপ্পমত্তকৰিস্সজ্জকসম্মুতিলদ্ধেন. অৰিভত্তং সঙ্ঘিকভণ্ডন্তি পুচ্ছিতব্বকিচ্চং নত্থীতি এত্থ অৰিভত্তং সঙ্ঘিকভণ্ডন্তি কুক্কুচ্চুপ্পত্তিআকারদস্সনং, এৰং কুক্কুচ্চং কত্ৰা পুচ্ছিতব্বকিচ্চং নত্থি, অপুচ্ছিত্ৰাৰ দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কস্মাতি চে? এত্তকস্স সঙ্ঘিকভণ্ডস্স ৰিস্সজ্জনত্থাযেৰ সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা কতসম্মুতিকম্মত্তা. গুল়পিণ্ডে…পে… দাতব্বোতি এত্থ গুল়পিণ্ডং তালপক্কপ্পমাণন্তি ৰেদিতব্বং. পিণ্ডায পৰিট্ঠস্সপীতি ইদং উপলক্খণমত্তং. অঞ্ঞেন কারণেন বহিসীমগতস্সপি এসেৰ নযো. ওদনপটিৰীসোতি সঙ্ঘভত্তাদিসঙ্ঘিকওদনপটিৰীসো. অন্তোউপচারসীমাযং ঠিতস্সাতি অনাদরে সামিৰচনং, অন্তোউপচারসীমাযং ঠিতস্সেৰ গাহেতুং ৰট্টতি, ন বহিউপচারসীমং পত্তস্সাতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২৫) ‘‘বহিউপচারসীমায ঠিতানং গাহেথাতি ৰদন্তি, ন গাহেতব্ব’’ন্তি. অন্তোগামট্ঠানম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো অৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো, অন্তোগামট্ঠানম্পি বহিগামট্ঠানম্পি গাহেতুং ৰট্টতীতি অত্থো. সম্ভাৰনত্থো ৰা, তেন অন্তোগামট্ঠানম্পি গাহেতুং ৰট্টতি, পগেৰ বহিগামট্ঠানন্তি.

চতুপচ্চযসাধারণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে

চতুপচ্চযভাজনীযৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম

অট্ঠৰীসতিমো পরিচ্ছেদো.

ৰিহারৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা

ইদানি চতুপচ্চযন্তোগধত্তা ৰিহারস্স চতুপচ্চযভাজনকথানন্তরং ৰিহারৰিনিচ্ছযকথা আরভীযতে. তত্রিদং ৰুচ্চতি –

‘‘কো ৰিহারো কেনট্ঠেন;

ৰিহারো সো কতিৰিধো;

কেন সো কস্স দাতব্বো;

কথং কো তস্স ইস্সরো.

‘‘কেন সো গাহিতো কস্স;

অনুট্ঠাপনিযা কতি;

কতিহঙ্গেহি যুত্তস্স;

ধুৰৰাসায দীযতে’’তি.

তত্থ কো ৰিহারোতি চতূসু পচ্চযেসু সেনাসনসঙ্খাতো চতূসু সেনাসনেসু ৰিহারসেনাসনসঙ্খাতো ভিক্খূনং নিৰাসভূতো পতিস্সযৰিসেসো. কেনট্ঠেন ৰিহারোতি ৰিহরন্তি এত্থাতি ৰিহারো, ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযসঙ্খাতেহি চতূহি ৰিহারেহি অরিযা এত্থ ৰিহরন্তীত্যত্থো. সো কতিৰিধোতি সঙ্ঘিকৰিহারগণসন্তকৰিহারপুগ্গলিকৰিহারৰসেন তিব্বিধো. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ভিক্খূনং দিন্নং ৰিহারং ৰা পরিৰেণং ৰা আৰাসং ৰা মহন্তম্পি খুদ্দকম্পি অভিযুঞ্জতো অভিযোগো ন রুহতি, অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হিতুম্পি ন সক্কোতি. কস্মা? সব্বেসং ধুরনিক্খেপাভাৰতো. ন হেত্থ সব্বে চাতুদ্দিসা ভিক্খূ ধুরনিক্খেপং করোন্তীতি. দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স, একপুগ্গলস্স ৰা সন্তকং অভিযুঞ্জিত্ৰা গণ্হন্তো সক্কোতি তে ধুরং নিক্খিপাপেতুং, তস্মা তত্থ আরামে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো’’তি. ইমিনা দাযকসন্তকো ৰিহারো নাম নত্থীতি দীপেতি.

কেন সো দাতব্বোতি খত্তিযেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা যেন কেনচি সো ৰিহারো দাতব্বো. কস্স দাতব্বোতি সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা দাতব্বো. কথং দাতব্বোতি যদি সঙ্ঘস্স দেতি, ‘‘ইমং ৰিহারং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি, যদি গণস্স, ‘‘ইমং ৰিহারং আযস্মন্তানং দম্মী’’তি, যদি পুগ্গলস্স, ‘‘ইমং ৰিহারং আযস্মতো দম্মী’’তি দাতব্বো. কো তস্স ইস্সরোতি যদি সঙ্ঘস্স দেতি, সঙ্ঘো তস্স ৰিহারস্স ইস্সরো. যদি গণস্স দেতি, গণো তস্স ইস্সরো. যদি পুগ্গলস্স দেতি, পুগ্গলো তস্স ইস্সরোতি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দীঘভাণকাদিকস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৰা সন্তক’’ন্তি.

কেন সো গাহিতোতি সেনাসনগ্গাহাপকেন সো ৰিহারো গাহিতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতুং, যো ন ছন্দাগতিং গচ্ছেয্য, ন দোসাগতিং গচ্ছেয্য, ন মোহাগতিং গচ্ছেয্য, এৰঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্মন্নিতব্বো, পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৰা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নেয্য, এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নতি. যস্সাযস্মতো খমতি ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো সেনাসনগ্গাহাপকস্স সম্মুতি, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো ভিক্খু সেনাসনগ্গাহাপকো, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি (চূল়ৰ. ৩১৭).

কস্স সো গাহিতোতি ভিক্খূনং সো ৰিহারো গাহিতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঠমং ভিক্খূ গণেতুং, ভিক্খূ গণেত্ৰা সেয্যা গণেতুং, সেয্যা গণেত্ৰা সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩১৮). অনুট্ঠাপনিযা কতীতি চত্তারো অনুট্ঠাপনীযা ৰুড্ঢতরো গিলানো ভণ্ডাগারিকো সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনোতি. ৰুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙখা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ৰুড্ঢো হি অত্তনো ৰুড্ঢতায অনুট্ঠাপনীযো, গিলানো গিলানতায, সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরগণৰাচকাচরিযানং ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সল্লক্খেত্ৰা সম্মন্নিত্ৰা দেতি, তস্মা যস্স সঙ্ঘেন দিন্নো, সোপি অনুট্ঠাপনীযো’’তি.

কতিহঙ্গেহি যুত্তস্স ধুৰৰাসায দীযতেতি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন দ্ৰীহি অঙ্গেহি যুত্তস্স ধুৰৰাসত্থায ৰিহারো দীযতে. কতমেহি দ্ৰীহি? বহূপকারতায গুণৰিসিট্ঠতায চেতি. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহূপকারতন্তি ভণ্ডাগারিকতাদিবহুউপকারভাৰং, ন কেৰলং ইদমেৰাতি আহ ‘গুণৰিসিট্ঠতঞ্চা’তি. তেন বহূপকারত্তেপি গুণৰিসিট্ঠত্তাভাৰে গুণৰিসিট্ঠত্তেপি বহূপকারত্তাভাৰে দাতুং ৰট্টতীতি দস্সেতী’’তি ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙখা. অভি. টী. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰচনতো. ওমকপরিচ্ছেদেন একেন অঙ্গেন যুত্তস্সপি. কতমেন একেন অঙ্গেন? বহূপকারতায ৰা গুণৰিসিট্ঠতায ৰা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তোতি ভণ্ডাগারিকস্স বহূপকারতং, ধম্মকথিকাদীনং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১১৯-১২১) ৰচনতো.

সেনাসনগ্গাহো পন দুৰিধো উতুকালে চ ৰস্সাৰাসে চাতি কালৰসেন. অথ ৰা তযো সেনাসনগ্গাহা পুরিমকো পচ্ছিমকো অন্তরামুত্তকোতি. তেসং ৰিসেসো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ‘‘উতুকালে সেনাসনগ্গাহো অন্তরামুত্তকো চ তঙ্খণপটিসল্লানো চাতি দুব্বিধো. ৰস্সাৰাসে সেনাসনগ্গাহো পুরিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি দুব্বিধোতি চত্তারো সেনাসনগ্গাহা’’তি আচরিযা ৰদন্তি, তং ৰচনং পাল়িযম্পি অট্ঠকথাযম্পি ন আগতং. পাল়িযং (চূল়ৰ. ৩১৮) পন ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, সেনাসনগ্গাহা পুরিমকো পচ্ছিমকো অন্তরামুত্তকো’’ইচ্চেৰ আগতো, অট্ঠকথাযম্পি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘তীসু সেনাসনগ্গাহেসু পুরিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি ইমে দ্ৰে গাহা থাৰরা, অন্তরামুত্তকে অযং ৰিনিচ্ছযো’’তি আগতো.

ইদানি পন একচ্চে আচরিযা ‘‘ইমস্মিং কালে সব্বে ৰিহারা সঙ্ঘিকাৰ, পুগ্গলিকৰিহারো নাম নত্থি. কস্মা? ৰিহারদাযকানং ৰিহারদানকালে কুলূপকা ‘ইমং ৰিহারং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমা’তি ৰচীভেদং কারাপেন্তি, তস্মা নৰৰিহারাপি সঙ্ঘিকা এৰ. একচ্চেসু ৰিহারেসু এৰং অৰত্ৰা দেন্তেসুপি ‘তস্মিং জীৰন্তে পুগ্গলিকো হোতি, মতে সঙ্ঘিকোযেৰা’তি ৰুত্তত্তা পোরাণকৰিহারাপি সঙ্ঘিকাৰ হোন্তী’’তি ৰদন্তি. তত্রেৰং ৰিচারেতব্বো – ৰচীভেদং কারাপেত্ৰা দিন্নৰিহারেসুপি দাযকা সঙ্ঘং উদ্দিস্স করোন্তা নাম অপ্পকা, ‘‘ইমং নাম ভিক্খুং ইমং নাম থেরং ৰসাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পুত্তদারমিত্তামচ্চাদীহি সম্মন্তেত্ৰা পতিট্ঠাপেন্তি, পতিট্ঠানকালে অৰদন্তাপি দানকালে যেভুয্যেন ৰদন্তি. অথ পন কুলূপকা দানকালে সিক্খাপেত্ৰা ৰদাপেন্তি, এৰং ৰদন্তাপি দাযকা অপ্পকা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দেন্তি, বহুতরা অত্তনো কুলূপকমেৰ উদ্দিস্স দেন্তি. এৰং সন্তে কুলূপকানং ৰচনং নৰসু অধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স পরিণতং সঙ্ঘস্স পরিণামেতী’’তি (পারা. ৬৬০; পাচি. ৪৯২) ৰুত্তং একং অধম্মিকদানং আপজ্জতি. ‘‘তস্মিং জীৰন্তে পুগ্গলিকো, মতে সঙ্ঘিকো’’তি অযং পাঠো মূলপুগ্গলিকৰিসযে ন আগতো, মূলসঙ্ঘিকৰিহারং জগ্গাপেতুং পুগ্গলিককারাপনট্ঠানে আগতো, তস্মা নৰৰিহারাপি পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্না সন্তিযেৰ. পোরাণকৰিহারাপি মূলে পুগ্গলিকৰসেন দিন্না সদ্ধিৰিহারিকাদীনং পুগ্গলিকৰসেনেৰ দীযমানাপি তস্মিং জীৰন্তেযেৰ ৰিস্সাসৰসেন গয্হমানাপি পুগ্গলিকা হোন্তিযেৰ, তস্মা সব্বসো পুগ্গলিকৰিহারস্স অভাৰৰাদো ৰিচারেতব্বোৰ.

অঞ্ঞে পন আচরিযা ‘‘ইমস্মিং কালে সঙ্ঘিকৰিহারা নাম ন সন্তি, সব্বে পুগ্গলিকাৰ. কস্মা? নৰৰিহারাপি পতিট্ঠাপনকালে দানকালে চ কুলূপকভিক্খুংযেৰ উদ্দিস্স কতত্তা পুগ্গলিকাৰ, পোরাণকৰিহারাপি সিস্সানুসিস্সেহি ৰা অঞ্ঞেহি ৰা পুগ্গলেহি এৰ পরিগ্গহিতত্তা, ন কদাচি সঙ্ঘেন পরিগ্গহিতত্তা পুগ্গলিকাৰ হোন্তি, ন সঙ্ঘিকা’’তি ৰদন্তি. তত্রাপ্যেৰং ৰিচারেতব্বং – নৰৰিহারেপি পতিট্ঠানকালেপি দানকালেপি একচ্চে সঙ্ঘং উদ্দিস্স করোন্তি, একচ্চে পুগ্গলং. পুব্বেৰ পুগ্গলং উদ্দিস্স কতেপি অত্থকামানং পণ্ডিতানং ৰচনং সুত্ৰা পুগ্গলিকদানতো সঙ্ঘিকদানমেৰ মহপ্ফলতরন্তি সদ্দহিত্ৰা সঙ্ঘিকে করোন্তাপি দাযকা সন্তি, পুগ্গলিকৰসেন পটিগ্গহিতে পোরাণকৰিহারেপি কেচি ভিক্খূ মরণকালে সঙ্ঘস্স নিয্যাতেন্তি. কেচি কস্সচি অদত্ৰা মরন্তি, তদা সো ৰিহারো সঙ্ঘিকো হোতি. সৰত্থুকমহাৰিহারে পন করোন্তা রাজরাজমহামত্তাদযো ‘‘পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণং সাসনং যাৰ তিট্ঠতি, তাৰ মম ৰিহারে ৰসিত্ৰা সঙ্ঘো চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জতূ’’তি পণিধায চিরকালং সঙ্ঘস্স পচ্চযুপ্পাদকরং গামখেত্তাদিকং ‘‘অম্হাকং ৰিহারস্স দেমা’’তি দেন্তি, ৰিহারস্সাতি চ ৰিহারে ৰসনকসঙ্ঘস্স উদ্দিস্স দেন্তি, ন কুলূপকভূতস্স একপুগ্গলস্স এৰ, তস্মা যেভুয্যেন সঙ্ঘিকা দিস্সন্তি, পাসাণেসু অক্খরং লিখিত্ৰাপি ঠপেন্তি, তস্মা সব্বসো সঙ্ঘিকৰিহারাভাৰৰাদোপি ৰিচারেতব্বোৰ.

অপরে পন আচরিযা ‘‘ইমস্মিং কালে ৰিহারদাযকসন্তকাৰ, তস্মা দাযকাযেৰ ৰিচারেতুং ইস্সরা, ন সঙ্ঘো, ন পুগ্গলো. ৰিহারদাযকে অসন্তেপি তস্স পুত্তধীতুনত্তপনত্তাদযো যাৰ কুলপরম্পরা তস্স ৰিহারস্স ইস্সরাৰ হোন্তি. কস্মাতি চে? ‘যেন ৰিহারো কারিতো, সো ৰিহারসামিকো’তি (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) আগতত্তা চ ‘তস্স ৰা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’তি (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) চ ৰচনতো ৰিহারস্সামিভূতো দাযকো ৰা তস্স ৰংসে উপ্পন্নো ৰা ৰিচারেতুং ইস্সরো. ‘পচ্ছিন্নে কুলৰংসে যো তস্স জনপদস্স সামিকো, সো অচ্ছিন্দিত্ৰা পুন দেতি চিত্তলপব্বতে ভিক্খুনা নীহটং উদকৰাহকং অল়নাগরাজমহেসী ৰিয, এৰম্পি ৰট্টতী’তি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৰচনতো ৰিহারদাযকস্স কুলৰংসে পচ্ছিন্নেপি তস্স জনপদস্স ইস্সরো রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা যো কোচি ইস্সরো ৰা ৰিহারং ৰিচারেতুং যথাজ্ঝাসযং দাতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তম্পি অঞ্ঞে পণ্ডিতা নানুজানন্তি.

কথং? ‘‘যেন ৰিহারো কারিতো, সো ৰিহারসামিকো’’তি ৰচনং পুব্বৰোহারৰসেন ৰুত্তং, ন ইদানি ইস্সরৰসেন যথা জেতৰনং, পত্তস্সামিকোত্যাদি. যথা হি জেতস্স রাজকুমারস্স ৰনং উয্যানং জেতৰনন্তি ৰিগ্গহে কতে যদিপি অনাথপিণ্ডিকেন কিণিত্ৰা ৰিহারপতিট্ঠাপনকালতো পট্ঠায রাজকুমারো তস্স উয্যানস্স ইস্সরো ন হোতি, তথাপি অনাথপিণ্ডিকেন কিণিতকালতো পুব্বে ইস্সরভূতপুব্বত্তা পুব্বৰোহারৰসেন সব্বদাপি জেতৰনন্ত্ৰেৰ ৰোহরীযতি. যথা চ পত্তস্স সামিকো পত্তস্সামিকোতি ৰিগ্গহে কতে যদিপি দাযকেহি কিণিত্ৰা ভিক্খুস্স দিন্নকালতো পট্ঠায কম্মারো পত্তস্স ইস্সরো ন হোতি, তথাপি দাযকেন কিণিতকালতো পুব্বে ইস্সরভূতপুব্বত্তা পুব্বৰোহারৰসেন পত্তস্সামিকোত্ৰেৰ ৰোহরীযতি, এৰং যদিপি ভিক্খুস্স দিন্নকালতো পট্ঠায দাযকো ৰিহারস্স ইস্সরো ন হোতি ৰত্থুপরিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, তথাপি দানকালতো পুব্বে ইস্সরভূতপুব্বত্তা পুব্বৰোহারৰসেন ৰিহারস্সামিকোত্ৰেৰ ৰোহরীযতি, ন মুখ্যতো ইস্সরভাৰতোতি ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা দিন্নকালতো পট্ঠায সঙ্ঘাদযো পটিগ্গাহকা এৰ ৰিচারেতুং ইস্সরা, ন দাযকো.

কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? সন্তেসুপি অনাথপিণ্ডিকাদীসু ৰিহারদাযকেসু ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’’ন্তিআদিনা (চূল়ৰ. ৩১৭) সঙ্ঘেন সম্মতং সেনাসনগ্গাহাপকং অনুজানিত্ৰা, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে…পে… সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তিআদিনা (চূল়ৰ. ৩১৮) সেনাসনগ্গাহাপকস্সেৰ ৰিচারেতুং ইস্সরভাৰস্স ৰচনতো চ ‘‘দ্ৰে ভিক্খূ সঙ্ঘিকং ভূমিং গহেত্ৰা সোধেত্ৰা সঙ্ঘিকং সেনাসনং করোন্তি, যেন সা ভূমি পঠমং গহিতা, সো সামী’’তি চ ‘‘উভোপি পুগ্গলিকং করোন্তি, সোযেৰ সামী’’তি চ ‘‘যো পন সঙ্ঘিকং ৰল্লিমত্তম্পি অগ্গহেত্ৰা আহরিমেন উপকরণেন সঙ্ঘিকায ভূমিযা পুগ্গলিকৰিহারং কারেতি, উপড্ঢং সঙ্ঘিকং উপড্ঢং পুগ্গলিক’’ন্তি চ সঙ্ঘপুগ্গলানংযেৰ সামিভাৰস্স অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি.

‘‘তস্স ৰা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৰচনম্পি তেসং ৰিহারস্স ইস্সরভাৰদীপকং ন হোতি, অথ খো গমিকো ভিক্খু দিসং গন্তুকামো ৰিহারে আপুচ্ছিতব্বভিক্খুসামণেরআরামিকেসু অসন্তেসু তে আপুচ্ছিত্ৰা গন্তব্বভাৰমেৰ দীপেতি. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘ইমং পন দসৰিধম্পি সেয্যং সঙ্ঘিকে ৰিহারে সন্থরিত্ৰা ৰা সন্থরাপেত্ৰা ৰা পক্কমন্তেন আপুচ্ছিত্ৰা পক্কমিতব্বং, আপুচ্ছন্তেন চ ভিক্খুম্হি সতি ভিক্খু আপুচ্ছিতব্বো…পে… তস্মিং অসতি আরামিকো, তস্মিম্পি অসতি যেন ৰিহারো কারিতো, সো ৰিহারস্সামিকো, তস্স ৰা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’’তি. এৰং আরামিকস্সপি আপুচ্ছিতব্বতো ওলোকনত্থায ৰত্তসীসেনেৰ আপুচ্ছিতব্বো, ন তেসং সঙ্ঘিকসেনাসনস্স ইস্সরভাৰতোতি দট্ঠব্বং.

‘‘পচ্ছিন্নে কুলৰংসে’’ত্যাদিৰচনঞ্চ অকপ্পিযৰসেন কতানং অকপ্পিযৰোহারেন পটিগ্গহিতানং খেত্তৰত্থুতল়াকাদীনং অকপ্পিযত্তা ভিক্খূহি পরিচ্চত্তানং কপ্পিযকরণত্থায রাজাদীহি গহেত্ৰা পুন তেসংযেৰ ভিক্খূনং দানমেৰ দীপেতি, ন তেসং রাজাদীনং তেহি ভিক্খূহি অঞ্ঞেসং সঙ্ঘগণপুগ্গলচেতিযানং দানং. যদি দদেয্যুং, অধম্মিকদানঅধম্মিকপঅগ্গহঅধম্মিকপরিভোগা সিযুং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে (পরি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘নৰ অধম্মিকানি দানানি সঙ্ঘস্স পরিণতং অঞ্ঞসঙ্ঘস্স ৰা চেতিযস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা পরিণামেতি, চেতিযস্স পরিণতং অঞ্ঞচেতিযস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা পরিণামেতি, পুগ্গলস্স পরিণতং অঞ্ঞপুগ্গলস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা চেতিযস্স ৰা পরিণামেতী’’তি. অট্ঠকথাযঞ্চ (পরি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘নৰ অধম্মিকানি দানানীতি…পে… এৰং ৰুত্তানি. নৰ পটিগ্গহপরিভোগাতি এতেসংযেৰ দানানং পটিগ্গহা চ পরিভোগা চা’’তি ৰুত্তং. তস্মা যদি রাজাদযো ইস্সরাতি গহেত্ৰা অঞ্ঞস্স দেয্যুং, তম্পি দানং অধম্মিকদানং হোতি, তং দানং পটিগ্গহা চ অধম্মিকপটিগ্গহা হোন্তি, তং দানং পরিভুঞ্জন্তা চ অধম্মিকপরিভোগা হোন্তীতি দট্ঠব্বং.

অথাপি এৰং ৰদেয্যুং ‘‘ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতন্তিআদীসু (চূল়ৰ. ২৯৫, ৩১৫) ‘সঙ্ঘস্সা’তি অযং সদ্দো ‘দান’ন্তি এত্থ সামিসম্বন্ধো ন হোতি, অথ খো সম্পদানমেৰ, ‘দাযকস্সা’তি পন সামিসম্বন্ধো অজ্ঝাহরিতব্বো, তস্মা সামিভূতো দাযকোৰ ইস্সরো, ন সম্পদানভূতো সঙ্ঘো’’তি. তে এৰং ৰত্তব্বা – ‘‘ৰিহারদানং সঙ্ঘস্সা’’তি ইদং দানসমযে পৰত্তৰসেন ৰুত্তং, ন দিন্নসমযে পৰত্তৰসেন. দানকালে হি দাযকো অত্তনো ৰত্থুভূতং ৰিহারং সঙ্ঘস্স পরিচ্চজিত্ৰা দেতি, তস্মা তস্মিং সমযে দাযকো সামী হোতি, সঙ্ঘো সম্পদানং, দিন্নকালে পন সঙ্ঘোৰ সামী হোতি ৰিহারস্স পটিগ্গহিতত্তা, ন দাযকো পরিচ্চত্তত্তা, তস্মা সঙ্ঘো ৰিচারেতুং ইস্সরো. তেনাহ ভগৰা ‘‘পরিচ্চত্তং তং, ভিক্খৰে, দাযকেহী’’তি (চূল়ৰ. ২৭৩). ইদং পন সদ্দলক্খণগরুকা সদ্দহিস্সন্তীতি ৰুত্তং, অত্থতো পন চীৰরাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং দানকালেযেৰ দাযকসন্তকভাৰো দিন্নকালতো পট্ঠায পটিগ্গাহকসন্তকভাৰো সব্বেসং পাকটো, তস্মা ইদম্পি ৰচনং দাযকসন্তকভাৰসাধকং ন হোতীতি দট্ঠব্বং.

এৰং হোতু, তথাপি ‘‘সচে ভিক্খূহি পরিচ্চত্তভাৰং ঞত্ৰা সামিকো ৰা তস্স পুত্তধীতরো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ৰংসে উপ্পন্নো পুন কপ্পিযৰোহারেন দেতি, ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৰুত্তত্তা ৰিহারস্সামিকভূতদাযকস্স ৰা তস্স পুত্তধীতাদীনং ৰংসে উপ্পন্নানং ৰা দাতুং ইস্সরভাৰো সিদ্ধোযেৰাতি. ন সিদ্ধো. কস্মাতি চে? ননু ৰুত্তং ‘‘ভিক্খূহি পরিচ্চত্তভাৰং ঞত্ৰা’’তি, তস্মা অকপ্পিযত্তা ভিক্খূহি পরিচ্চত্তমেৰ কপ্পিযকরণত্থায দাযকাদীহি পুন কপ্পিযৰোহারেন দেতি, ৰট্টতি. যথা অপ্পটিগ্গহিতত্তা ভিক্খূহি অপরিভুত্তমেৰ খাদনীযভোজনীযং ভিক্খুসন্তকংযেৰ আপত্তিমোচনত্থং দাযকাদযো পটিগ্গহাপেতি, ন পরিভুত্তং, যথা চ বীজগামপরিযাপন্নংযেৰ ভিক্খুসন্তকং বীজগামভূতগামভাৰতো পরিমোচনত্থং কপ্পিযকারকাদযো কপ্পিযং করোন্তি, ন অপরিযাপন্নং, এৰং অকপ্পিযং ভিক্খূহি পরিচ্চত্তংযেৰ তল়াকাদিকং কপ্পিযকরণত্থং দাযকাদযো পুন দেন্তি, ন অপরিচ্চত্তং, তস্মা ইদম্পি ৰচনং কপ্পিযকরণত্তংযেৰ সাধেতি, ন ইস্সরত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.

তথাপি এৰং ৰদেয্যুং ‘‘জাতিভূমিযং জাতিভূমিকা উপাসকা আযস্মন্তং ধম্মিকত্থেরং সত্তহি জাতিভূমিকৰিহারেহি পব্বাজযিংসূতি ৰচনতো দাযকো ৰিহারস্স ইস্সরোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ইস্সরত্তাযেৰ হি তে থেরং পব্বাজেতুং সক্কা, নো অনিস্সরা’’তি, ন খো পনেৰং দট্ঠব্বং. কস্মা? ‘‘জাতিভূমিকা উপাসকা’’ইচ্চেৰ হি ৰুত্তং, ন ‘‘ৰিহারদাযকা’’তি, তস্মা তস্মিং দেসে ৰসন্তা বহৰো উপাসকা আযস্মন্তং ধম্মিকত্থেরং অযুত্তচারিত্তা সকলসত্তৰিহারতো পব্বাজযিংসু, ন অত্তনো ৰিহারদাযকভাৰেন ইস্সরত্তা, তস্মা ইদম্পি উদাহরণং ন ইস্সরভাৰদীপকং, অথ খো অপরাধানুরূপকরণভাৰদীপকন্তি দট্ঠব্বং. এৰং যদা দাযকো ৰিহারং পতিট্ঠাপেত্ৰা দেতি, তস্স মুঞ্চচেতনং পত্ৰা দিন্নকালতো পট্ঠায সো ৰা তস্স ৰংসে উপ্পন্নো ৰা জনপদস্সামিকরাজাদযো ৰা ইস্সরা ভৰিতুং ৰা ৰিচারেতুং ৰা ন লভন্তি, পটিগ্গাহকভূতো সঙ্ঘো ৰা গণো ৰা পুগ্গলো ৰা সোযেৰ ইস্সরো ভৰিতুং ৰা ৰিচারেতুং ৰা লভতীতি দট্ঠব্বং.

তত্থ দাযকাদীনং ইস্সরো ভৰিতুং অলভনভাৰো কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ৰত্থুপরিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, পথৰাদিৰত্থুপরিচ্চাগেন চ পুন গহণস্স অযুত্তত্তা’’তি ৰিমতিৰিনোদনিযং ৰচনতো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, যং দীযমানং পততি, তং সামং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং, পরিচ্চত্তং তং, ভিক্খৰে, দাযকেহী’’তি (চূল়ৰ. ২৭৩) ভগৰতা ৰুত্তত্তা চ ‘‘পরিচ্চত্তং তং, ভিক্খৰে, দাযকেহীতি ৰচনেন পনেত্থ পরসন্তকাভাৰো দীপিতো’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি. সঙ্ঘাদীনং ইস্সরো ভৰিতুং লভনভাৰো কথং ঞাতব্বোতি চে? সঙ্ঘিকো নাম ৰিহারো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পরিচ্চত্তো, ‘‘পুগ্গলিকে পুগ্গলিকসঞ্ঞী অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকে আপত্তি দুক্কটস্স, অত্তনো পুগ্গলিকে অনাপত্তী’’তি পাচিত্তিযপাল়িযং (পাচি. ১১৭, ১২৭) আগমনতো চ ‘‘অন্তমসো চতুরঙ্গুলপাদকং গামদারকেহি পংস্ৰাগারকেসু কীল়ন্তেহি কতম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নতো পট্ঠায গরুভণ্ডং হোতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২১) সমন্তপাসাদিকাযং ৰচনতো চ ‘‘অভিযোগেপি চেত্থ চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ভিক্খূনং দিন্নং ৰিহারং ৰা পরিৰেণং ৰা আৰাসং ৰা মহন্তম্পি খুদ্দকম্পি অভিযুঞ্জতো অভিযোগো ন রুহতি, অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হিতুম্পি ন সক্কোতি. কস্মা? সব্বেসং ধুরনিক্খেপাভাৰতো. ন হেত্থ সব্বে চাতুদ্দিসা ভিক্খূ ধুরনিক্খেপং করোন্তীতি. দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৰা সন্তকং অভিযুঞ্জিত্ৰা গণ্হন্তো সক্কোতি তে ধুরং নিক্খিপাপেতু’’ন্তি দুতিযপারাজিকৰণ্ণনাযং (পারা. অট্ঠ. ১.১০২) ৰচনতো চ ৰিঞ্ঞাযতি.

কথং দাযকাদীনং ৰিচারেতুং অলভনভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? সন্তেসুপি ৰেল়ুৰনৰিহারাদিদাযকেসু তেসং ৰিচারণং অননুজানিত্ৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’’ন্তি ভিক্খুস্সেৰ সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিঅনুজানতো চ ভণ্ডনকারকেসু কোসম্বকভিক্খূসু সাৰত্থিং আগতেসু অনাথপিণ্ডিকেন চ ৰিসাখায মহাউপাসিকায চ ‘‘কথাহং, ভন্তে, তেসু ভিক্খূসু পটিপজ্জামী’’তি (মহাৰ. ৪৬৮) এৰং জেতৰনৰিহারদাযকপুব্বারামৰিহারদাযকভূতেসু আরোচিতেসুপি তেসং সেনাসনৰিচারণং অৰত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, তেসু ভিক্খূসু সেনাসনে পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি আরোচিতে ‘‘তেন হি, সারিপুত্ত, ৰিৰিত্তং সেনাসনং দাতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সচে পন, ভন্তে, ৰিৰিত্তং ন হোতি, কথং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি ৰিৰিত্তং কত্ৰাপি দাতব্বং, ন ত্ৰেৰাহং, সারিপুত্ত, কেনচি পরিযাযেন ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো সেনাসনং পটিবাহিতব্বন্তি ৰদামি, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ৪৭৩) থেরস্সেৰ সেনাসনস্স ৰিচারণস্স অনুঞ্ঞাতত্তা চ ৰিঞ্ঞাযতি.

কথং পন সঙ্ঘাদীনং সেনাসনং ৰিচারেতুং লভনভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘এৰঞ্চ, ভিক্খৰে, সম্মন্নিতব্বো – পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৰা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো ভিক্খু সেনাসনগ্গাহাপকো, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামীতি (চূল়ৰ. ৩১৭).

এৰং সঙ্ঘেন সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নাপেত্ৰা পুন তেন সঙ্ঘসম্মতেন সেনাসনগ্গাহাপকেন সেনাসনগ্গাহকৰিধানং অনুজানিতুং অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঠমং ভিক্খূ গণেতুং, ভিক্খূ গণেত্ৰা সেয্যা গণেতুং, সেয্যা গণেত্ৰা সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তি ৰচনতো সঙ্ঘিকসেনাসনস্স সঙ্ঘেন ৰিচারেতুং লভনভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি.

‘‘দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৰা দিন্নৰিহারাদিং অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হন্তে ধুরনিক্খেপসম্ভৰা পারাজিক’’ন্তি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ১.১০২) আগমনতো চ ‘‘অত্তনো পুগ্গলিকে অনাপত্তী’’তি পাল়িযং (পাচি. ১১৭) আগমনতো চ ‘‘যস্মিং পন ৰিস্সাসো রুহতি, তস্স সন্তকং অত্তনো পুগ্গলিকমিৰ হোতীতি মহাপচ্চরিআদীসু ৰুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১১২) ৰচনতো চ গণস্স দিন্নো গণসন্তকৰিহারো গণেনেৰ ৰিচারীযতে, নো দাযকাদীহি. পুগ্গলস্স দিন্নো পুগ্গলিকৰিহারোপি পটিগ্গাহকপুগ্গলেনেৰ ৰিচারীযতে, নো দাযকাদীহীতি ৰিঞ্ঞাযতি. এৰং ৰিনযপাল়িযং অট্ঠকথাটীকাসু চ ৰিহারস্স সঙ্ঘিকগণসন্তকপুগ্গলিকৰসেন তিৰিধস্সেৰ ৰচনতো চ তেসংযেৰ সঙ্ঘগণপুগ্গলানং ৰিহারৰিচারণস্স অনুঞ্ঞাতত্তা চ দাযকসন্তকস্স ৰিহারস্স ৰিসুং অৰুত্তত্তা চ দাযকানং ৰিহারৰিচারণস্স অননুঞ্ঞাতত্তা চ সঙ্ঘাদযো এৰ ৰিহারস্স ইস্সরা হোন্তি, তেযেৰ চ ৰিচারেতুং লভন্তীতি দট্ঠব্বং.

এৰং হোতু, তেসু পটিগ্গাহকভূতেসু সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু সো ৰিহারো কস্স সন্তকো হোতি, কেন চ ৰিচারেতব্বোতি? ৰুচ্চতে – সঙ্ঘিকৰিহারে তাৰ ‘‘আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি দিন্নত্তা পটিগ্গাহকেসু কালকতেসুপি তদঞ্ঞো চাতুদ্দিসসঙ্ঘো চ অনাগতসঙ্ঘো চ ইস্সরো, তস্স সন্তকো, তেন ৰিচারেতব্বো. গণসন্তকে পন তস্মিং গণে যাৰ একোপি অত্থি, তাৰ গণসন্তকোৰ, তেন অৰসিট্ঠেন ভিক্খুনা ৰিচারেতব্বো. সব্বেসু কালকতেসু যদি সকলগণো ৰা তংগণপরিযাপন্নঅৰসিট্ঠপুগ্গলো ৰা জীৰমানকালেযেৰ যস্স কস্সচি দিন্নো, যেন চ ৰিস্সাসগ্গাহৰসেন গহিতো, সো ইস্সরো. সচেপি সকলগণো জীৰমানকালেযেৰ অঞ্ঞগণস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা দেতি, তে অঞ্ঞগণসঙ্ঘপুগ্গলা ইস্সরা হোন্তি. পুগ্গলিকৰিহারে পন সো ৰিহারস্সামিকো অত্তনো জীৰমানকালেযেৰ সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা দেতি, তে ইস্সরা হোন্তি. যো ৰা পন তস্স জীৰমানস্সেৰ ৰিস্সাসগ্গাহৰসেন গণ্হাতি, সোৰ ইস্সরো হোতীতি দট্ঠব্বো.

কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? সঙ্ঘিকে ৰিহারস্স গরুভণ্ডত্তা অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিকং হোতি, ন কস্সচি দাতব্বং. গণসন্তকপুগ্গলিকেসু পন তেসং সামিকত্তা দানৰিস্সাসগ্গাহা রুহন্তি, ‘‘তস্মা সো জীৰমানোযেৰ সব্বং অত্তনো পরিক্খারং নিস্সজ্জিত্ৰা কস্সচি অদাসি, কোচি ৰা ৰিস্সাসং অগ্গহেসি. যস্স দিন্নং, যেন চ গহিতং, তস্সেৰ হোতী’’তি চ ‘‘দ্ৰিন্নং সন্তকং হোতি অৰিভত্তং, একস্মিং কালকতে ইতরো সামী, বহূনম্পি সন্তকে এসেৰ নযো’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৯) চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি.

এৰং পন ৰিস্সজ্জেত্ৰা অদিন্নং ‘‘মমচ্চযেন অসুকস্স হোতূ’’তি দানং অচ্চযদানত্তা ন রুহতি. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৪১৯) ‘‘সচে হি পঞ্চসু সহধম্মিকেসু যো কোচি কালং করোন্তো ‘মমচ্চযেন ময্হং পরিক্খারো উপজ্ঝাযস্স হোতু, আচরিযস্স হোতু, সদ্ধিৰিহারিকস্স হোতু, অন্তেৰাসিকস্স হোতু, মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৰা কস্সচি হোতূ’তি ৰদতি, তেসং ন হোতি, সঙ্ঘস্সেৰ হোতি. ন হি পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অচ্চযদানং রুহতি, গিহীনং পন রুহতী’’তি. এত্থ চ একচ্চে পন ৰিনযধরা ‘‘গিহীনন্তি পদং সম্পদানন্তি গহেত্ৰা ভিক্খূনং সন্তকং অচ্চযদানৰসেন গিহীনং দদন্তে রুহতি, পঞ্চন্নং পন সহধম্মিকানং দেন্তো ন রুহতী’’তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে মাতাপিতূনং দদন্তোপি রুহেয্য তেসং গিহিভূতত্তা. ‘‘অথ চ পন ‘মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৰা কস্সচি হোতূ’তি ৰদতি, তেসং ন হোতী’’তি ৰচনতো ন রুহতীতি ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘গিহীনং পনা’’তি ইদং ন সম্পদানৰচনং, অথ খো সামিৰচনমেৰাতি দট্ঠব্বং. তেন গিহীনং পন সন্তকং অচ্চযদানং রুহতীতি সম্বন্ধো কাতব্বো.

কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘সচে হি পঞ্চসু সহধম্মিকেসু যো কোচি কালং করোন্তো মমচ্চযেন ময্হং পরিক্খারো’’তি আরভিত্ৰা ‘‘ন হি পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অচ্চযদানং রুহতি, গিহীনং পন রুহতী’’তি ৰুত্তত্তা সাম্যত্থে ছট্ঠীবহুৰচনং সমত্থিতং ভৰতি. যদি এৰং ‘‘গিহীন’’ন্তি পদস্স অসম্পদানত্তে সতি কতমং সম্পদানং হোতীতি? ‘‘যস্স কস্সচী’’তি পদং. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৪১৯) ‘‘মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৰা কস্সচি হোতূ’’তি. অযমত্থো অজ্জুকৰত্থুনা (পারা. ১৫৮) দীপেতব্বো. এৰং জীৰমানকালেযেৰ দত্ৰা মতেসু ৰিনিচ্ছযো অম্হেহি ঞাতো, কস্সচি অদত্ৰা মতেসু ৰিনিচ্ছযো কথং ঞাতব্বোতি? তত্থাপি সঙ্ঘিকে তাৰ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সঙ্ঘোৰ ইস্সরো, গণসন্তকে পন একচ্চেসু অৰসেসা ইস্সরা, সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘোৰ ইস্সরো. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. পুগ্গলিকে পন ৰিহারস্স গরুভণ্ডত্তা অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিকং সঙ্ঘিকমেৰ হোতি.

কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৰে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৰরে, অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহূপকারা, অনুজানামি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘেন তিচীৰরঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং. যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপরিক্খারং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং. যং তত্থ গরুভণ্ডং গরুপরিক্খারং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬৯) তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি. এৰম্পি ‘‘গরুভণ্ডং গরুপরিক্খারং’’ইচ্চেৰ ভগৰতা ৰুত্তং, ন ‘‘ৰিহার’’ন্তি, তস্মা কথং ৰিহারস্স গরুভণ্ডভাৰোতি ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ৰিহারো ৰিহারৰত্থু, ইদং দুতিযং অৰেভঙ্গিক’’ন্তি পাল়িযং,

‘‘দ্ৰিসঙ্গহানি দ্ৰে হোন্তি, ততিযং চতুসঙ্গহং;

চতুত্থং নৰকোট্ঠাসং, পঞ্চমং অট্ঠভেদনং.

‘‘ইতি পঞ্চহি রাসীহি, পঞ্চনিম্মললোচনো;

পঞ্চৰীসৰিধং নাথো, গরুভণ্ডং পকাসযী’’তি. (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২১) –

অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি.

ইতি দাযকো ৰিহারং কত্ৰা কুলূপকভিক্খুস্স দেতি, তস্স মুঞ্চচেতনুপ্পত্তিতো পুব্বকালে দাযকো ৰিহারস্সামিকো হোতি, দাতুং ৰা ৰিচারেতুং ৰা ইস্সরো, মুঞ্চচেতনুপ্পত্তিতো পট্ঠায পটিগ্গাহকভিক্খু সামিকো হোতি, পরিভুঞ্জিতুং ৰা অঞ্ঞেসং দাতুং ৰা ইস্সরো. সো পুগ্গলো অত্তনো জীৰমানক্খণেযেৰ সদ্ধিৰিহারিকাদীনং নিস্সজ্জিত্ৰা দেতি, তদা তে সদ্ধিৰিহারিকাদযো সামিকা হোন্তি, পরিভুঞ্জিতুং ৰা অঞ্ঞস্স ৰা দাতুং ইস্সরা. যদি পন কস্সচি অদত্ৰাৰ কালং করোতি, তদা সঙ্ঘোৰ তস্স ৰিহারস্স সামিকো হোতি, ন দাযকো ৰা পুগ্গলো ৰা, সঙ্ঘানুমতিযা এৰ পুগ্গলো পরিভুঞ্জিতুং লভতি, ন অত্তনো ইস্সরৰতাযাতি দট্ঠব্বো.

এৰং মূলতোযেৰ সঙ্ঘস্স দিন্নত্তা সঙ্ঘিকভূতৰিহারো ৰা মূলে গণপুগ্গলানং দিন্নত্তা গণসন্তকপুগ্গলিকভূতোপি তেসং গণপুগ্গলানং অঞ্ঞস্স নিস্সজ্জনৰসেন অদত্ৰা কালকতত্তা পচ্ছা সঙ্ঘিকভাৰং পত্তৰিহারো ৰা সঙ্ঘেন ৰিচারেতব্বো হোতি. সঙ্ঘেনপি ভগৰতো অনুমতিযা সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিত্ৰা গাহাপেতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং সেনাসনক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৩১৭) ‘‘অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কেন নু খো সেনাসনং গাহেতব্ব’ন্তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – ‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’ন্তি’’আদি.

ইমস্মিং ঠানে ‘‘সেনাসনগ্গাহো নাম ৰস্সকালৰসেন সেনাসনগ্গাহো, উতুকালৰসেন সেনাসনগ্গাহো, ধুৰৰাসৰসেন সেনাসনগ্গাহোতি তিৰিধো হোতি. তেসু ৰস্সকালৰসেন সেনাসনগ্গাহো পুরিমৰস্সৰসেন সেনাসনগ্গাহো, পচ্ছিমৰস্সৰসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুৰিধো. উতুকালৰসেন সেনাসনগ্গাহোপি অন্তরামুত্তকৰসেন সেনাসনগ্গাহো, তঙ্খণপটিসল্লানৰসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুৰিধো’’তি আচরিযা ৰদন্তি, এতং পাল়িযা চ অট্ঠকথায চ অসমেন্তং ৰিয দিস্সতি. পাল়িযঞ্হি (চূল়ৰ. ৩১৮) ‘‘অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কতি নু খো সেনাসনগ্গাহো’তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – তযোমে, ভিক্খৰে, সেনাসনগ্গাহা পুরিমকো পচ্ছিমকো অন্তরামুত্তকো. অপরজ্জুগতায আসাল়্হিযা পুরিমকো গাহেতব্বো, মাসগতায আসাল়্হিযা পচ্ছিমকো গাহেতব্বো, অপরজ্জুগতায পৰারণায আযতিং ৰস্সাৰাসত্থায অন্তরামুত্তকো গাহেতব্বো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো সেনাসনগ্গাহা’’তি এৰং আগতো, অট্ঠকথাযম্পি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘তীসু সেনাসনগ্গাহেসু পুরিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি ইমে দ্ৰে গাহা থাৰরা. অন্তরামুত্তকে অযং ৰিনিচ্ছযো…পে… অযং তাৰ অন্তোৰস্সে ৰস্সূপনাযিকাদিৰসেন পাল়িযং আগতসেনাসনগ্গাহকথা, অযং পন সেনাসনগ্গাহো নাম দুৰিধো হোতি উতুকালে চ ৰস্সাৰাসে চা’’তি এৰং আগতো, তস্মা সঙ্ঘেন সম্মতসেনাসনগ্গাহাপকেন ৰিচারেতব্বা.

সেনাসনগ্গাহো নাম উতুকালে সেনাসনগ্গাহো, ৰস্সাৰাসে সেনাসনগ্গাহোতি দুৰিধো. তত্থ উতুকালো নাম হেমন্তউতুগিম্হউতুৰসেন অট্ঠ মাসা, তস্মিং কালে ভিক্খূ অনিযতাৰাসা হোন্তি, তস্মা যে যদা আগচ্ছন্তি, তেসং তদা ভিক্খূ উট্ঠাপেত্ৰা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থি. অযং উতুকালে সেনাসনগ্গাহো নাম. ৰস্সাৰাসে সেনাসনগ্গাহো পন ‘‘পুরিমকো পচ্ছিমকো অন্তরামুত্তকো’’তি পাল়িযং আগতনযেন তিৰিধো হোতি. অন্তরামুত্তকোপি হি আযতিং ৰস্সাৰাসত্থায গাহিতত্তা ৰস্সাৰাসে সেনাসনগ্গাহমেৰ পৰিসতি, ন উতুকালে সেনাসনগ্গাহো. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘অপরজ্জুগতায পৰারণায আযতিং ৰস্সাৰাসত্থায অন্তরামুত্তকো গাহেতব্বো’’তি. তঙ্খণপটিসল্লানৰসেন সেনাসনগ্গাহোতি চ নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং ৰিসুং আগতো, উতুকালে সেনাসনগ্গাহোযেৰ তদঙ্গসেনাসনগ্গাহোতিপি তঙ্খণপটিসল্লানৰসেন সেনাসনগ্গাহোতিপি ৰদন্তি, তস্মা উতুকালৰসেন সেনাসনগ্গাহোপি ‘‘অন্তরামুত্তকৰসেন সেনাসনগ্গাহো তঙ্খণপটিসল্লানৰসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুব্বিধো’’তি ন ৰত্তব্বো.

অথাপি ৰদন্তি ‘‘যথাৰুত্তেসু পঞ্চসু সেনাসনগ্গাহেসু চত্তারো সেনাসনগ্গাহা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতেন সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিলদ্ধেন ভিক্খুনা অন্তোউপচারসীমট্ঠেন হুত্ৰা অন্তোসীমট্ঠানং ভিক্খূনং যথাৰিনযং ৰিচারেতব্বা হোন্তি, তে পন ৰিচারণা যাৰজ্জকালা থাৰরা হুত্ৰা ন তিট্ঠন্তি, ধুৰৰাসৰসেন ৰিচারণমেৰ যাৰজ্জকালা থাৰরং হুত্ৰা তিট্ঠতী’’তি, তম্পি তথা ন সক্কা ৰত্তুং. কস্মা? সেনাসনগ্গাহাপকভেদে ‘‘ধুৰৰাসৰসেন সেনাসনগ্গাহো’’তি পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ নত্থি. ধুৰৰাসৰসেন ৰিচারণঞ্চ সম্মুতিলদ্ধেন সেনাসনগ্গাহাপকেন ৰিচারেতব্বং ন হোতি, অথ খো সমগ্গেন সঙ্ঘেন অপলোকনকম্মৰসেন দুৰঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুস্স অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দানমেৰ, তস্মা সমগ্গো সঙ্ঘো বহূপকারতাগুণৰিসিট্ঠতাসঙ্খাতেহি দ্ৰীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং অপলোকনকম্মৰসেন সম্মন্নিত্ৰা তস্স ফাসুকং আৰাসং ধুৰৰাসৰসেন অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দেতি, তং যাৰজ্জকালা থাৰরং হুত্ৰা তিট্ঠতীতি ৰত্তব্বং.

সমগ্গো সঙ্ঘোৰ ধুৰৰাসৰসেন দেতি, ন সেনাসনগ্গাহাপকোতি অযমত্থো কথং ঞাতব্বোতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা গণৰাচকআচরিযস্স ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সম্মন্নিত্ৰা দেতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি বহূপকারস্স ভারনিত্থারকস্স ফাসুকং আৰাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দেতী’’তি চ ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরগণৰাচকাচরিযানং ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সল্লক্খেত্ৰা সম্মন্নিত্ৰা দেতী’’তি চ ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভারনিত্থারকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) চ ‘‘অপলোকনকম্মং নাম সীমট্ঠকং সঙ্ঘং সোধেত্ৰা ছন্দারহানং ছন্দং আহরিত্ৰা সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা তিক্খত্তুং সাৰেত্ৰা কত্তব্বং কম্ম’’ন্তি চ অট্ঠকথাসু (পরি. অট্ঠ. ৪৮২) ৰচনতো সাধুকং নিস্সংসযেন ঞাতব্বোতি.

কথং পন অপলোকনকম্মেন দাতব্বভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভারনিত্থারকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পি সঙ্ঘকিচ্চং করোন্তানং কপ্পিযকারকাদীনং ভত্তৰেতনম্পি অপলোকনকম্মেন দাতুং ৰট্টতী’’তি পরিৰারট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) কম্মৰগ্গে আগতত্তা ৰিঞ্ঞাযতি. কথং পন দুৰঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনোযেৰ দাতব্বভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘বহূপকারতন্তি ভণ্ডাগারিকতাদিবহুউপকারভাৰং. ন কেৰলং ইদমেৰাতি আহ ‘গুণৰিসিট্ঠতঞ্চা’তিআদি. তেন বহূপকারত্তেপি গুণৰিসিট্ঠত্তাভাৰে, গুণৰিসিট্ঠত্তেপি বহূপকারত্তাভাৰে দাতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতী’’তি ৰিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. টী. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি.

কস্মা পন সেনাসনগ্গাহাপকেন ৰিচারেতব্বো সেনাসনগ্গাহো যাৰজ্জকালা ন তিট্ঠতীতি? পঞ্চঙ্গসমন্নাগতস্স সেনাসনগ্গাহাপকস্স ভিক্খুনো দুল্লভত্তা, নানাদেসৰাসীনং নানাচরিযকুলসম্ভৰানং ভিক্খূনং একসম্ভোগপরিভোগস্স দুক্করত্তা চ ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি ন তিট্ঠতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতুং, যো ন ছন্দাগতিং গচ্ছেয্য, ন দোসাগতিং গচ্ছেয্য, ন মোহাগতিং গচ্ছেয্য, ন ভযাগতিং গচ্ছেয্য, গহিতাগহিতঞ্চ জানেয্যা’’তি (চূল়ৰ. ৩১৭). অট্ঠকথাযম্পি (পাচি. অট্ঠ. ১২২) ‘‘এৰরূপেন হি সভাগপুগ্গলেন একৰিহারে ৰা একপরিৰেণে ৰা ৰসন্তেন অত্থো নত্থী’’তি ৰুত্তং. কস্মা পন ধুৰৰাসত্থায দানৰিচারো যাৰজ্জকালা তিট্ঠতীতি? পঞ্চঙ্গসমন্নাগতাভাৰেপি সীমট্ঠকস্স সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা কত্তব্বত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অপলোকনকম্মং নাম সীমট্ঠকং সঙ্ঘং সোধেত্ৰা ছন্দারহানং ছন্দং আহরিত্ৰা সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা তিক্খত্তুং সাৰেত্ৰা কত্তব্বং কম্ম’’ন্তি (পরি. অট্ঠ. ৪৮২).

উতুকালে সঙ্ঘিকসেনাসনে ৰসন্তেন আগতো ভিক্খু ন পটিবাহেতব্বো অঞ্ঞত্র অনুট্ঠাপনীযা. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰস্সানং তেমাসং পটিবাহিতুং, উতুকালং পন ন পটিবাহিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩১৮). ‘‘অঞ্ঞত্র অনুট্ঠাপনীযা’’তি ৰুত্তং, কতমে অনুট্ঠাপনীযাতি? চত্তারো অনুট্ঠাপনীযা ৰুড্ঢতরো, ভণ্ডাগারিকো, গিলানো, সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনো চ. তত্থ ৰুড্ঢতরো ভিক্খু তস্মিং ৰিহারে অন্তোসীমট্ঠকভিক্খূসু অত্তনা ৰুড্ঢতরস্স অঞ্ঞস্স অভাৰা যথাৰুড্ঢং কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. ভণ্ডাগারিকো সঙ্ঘেন সম্মন্নিত্ৰা ভণ্ডাগারস্স দিন্নতায সঙ্ঘস্স ভণ্ডং রক্খন্তো গোপেন্তো ৰসতি, তস্মা সো ভণ্ডাগারিকো কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. গিলানো গেলঞ্ঞাভিভূতো অত্তনো লদ্ধসেনাসনে ৰসন্তো কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনো সমগ্গেন সঙ্ঘেন দিন্নসেনাসনত্তা কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘চত্তারো হি ন ৰুট্ঠাপেতব্বা ৰুড্ঢতরো, ভণ্ডাগারিকো, গিলানো, সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনোতি. তত্থ ৰুড্ঢতরো অত্তনো ৰুড্ঢতায নৰকতরেন ন ৰুট্ঠাপেতব্বো, ভণ্ডাগারিকো সঙ্ঘেন সম্মন্নিত্ৰা ভণ্ডাগারস্স দিন্নতায, গিলানো অত্তনো গিলানতায, সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি বহূপকারস্স ভারনিত্থারকস্স ফাসুকং আৰাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দেতি, তস্মা সো উপকারকতায চ সঙ্ঘতো লদ্ধতায চ ন ৰুট্ঠাপেতব্বো’’তি. ঠপেত্ৰা ইমে চত্তারো অৰসেসা ৰুট্ঠাপনীযাৰ হোন্তি.

অপরস্মিং ভিক্খুম্হি আগতে ৰুট্ঠাপেত্ৰা সেনাসনং দাপেতব্বং. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘উতুকালে তাৰ কেচি আগন্তুকা ভিক্খূ পুরেভত্তং আগচ্ছন্তি, কেচি পচ্ছাভত্তং পঠমযামং ৰা মজ্ঝিমযামং ৰা পচ্ছিমযামং ৰা, যে যদা আগচ্ছন্তি, তেসং তদাৰ ভিক্খূ উট্ঠাপেত্ৰা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থী’’তি. এতরহি পন সদ্ধা পসন্না মনুস্সা ৰিহারং কত্ৰা অপ্পেকচ্চে পণ্ডিতানং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘সঙ্ঘে দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি ঞত্ৰা চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং আরব্ভ ‘‘ইমং ৰিহারং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৰত্ৰা দেন্তি, অপ্পেকচ্চে অত্তনা পসন্নং ভিক্খুং আরব্ভ ৰিহারং কত্ৰাপি দানকালে তেন উয্যোজিতা হুত্ৰা চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং আরব্ভ ৰুত্তনযেন দেন্তি, অপ্পেকচ্চে করণকালেপি দানকালেপি অত্তনো কুলূপকভিক্খুমেৰ আরব্ভ পরিচ্চজন্তি, তথাপি দক্খিণোদকপাতনকালে তেন সিক্খাপিতা যথাৰুত্তপাঠং ৰচীভেদং করোন্তি, চিত্তেন পন কুলূপকস্সেৰ দেন্তি, ন সব্বসঙ্ঘসাধারণত্থং ইচ্ছন্তি.

ইমেসু তীসু দানেসু পঠমং পুব্বকালেপি দানকালেপি সঙ্ঘং উদ্দিস্স পৰত্তত্তা সব্বসঙ্ঘিকং হোতি. দুতিযং পুব্বকালে পুগ্গলং উদ্দিস্স পৰত্তমানম্পি দানকালে সঙ্ঘং উদ্দিস্স পৰত্তত্তা সঙ্ঘিকমেৰ. ততিযং পন পুব্বকালেপি দানকালেপি কুলূপকপুগ্গলমেৰ উদ্দিস্স পৰত্ততি, ন সঙ্ঘং, কেৰলং ভিক্খুনা ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰচীভেদং করোন্তি. এৰং সন্তে ‘‘কিং অযং ৰিহারো চিত্তৰসেন পুগ্গলিকো হোতি, ৰচীভেদৰসেন সঙ্ঘিকো’’তি চিন্তাযং একচ্চে এৰং ৰদেয্যুং –

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;

ততো নং সুখমন্ৰেতি, ছাযাৰ অনপাযিনীতি. (ধ. প. ২) –

ৰচনতো চিত্তৰসেন পুগ্গলিকো হোতী’’তি. অঞ্ঞে ‘‘যথা দাযকা ৰদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২৫) ৰচনতো ৰচীভেদৰসেন সঙ্ঘিকো হোতী’’তি.

তত্রাযং ৰিচারণা – ইদং দানং পুব্বে পুগ্গলস্স পরিণতং পচ্ছা সঙ্ঘস্স পরিণামিতং, তস্মা ‘‘সঙ্ঘিকো’’তি ৰুত্তে নৰসু অধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স পরিণতং সঙ্ঘস্স পরিণামেতী’’তি (পারা. ৬৬০) ৰুত্তং অট্ঠমং অধম্মিকদানং হোতি, তস্স দানস্স পটিগ্গহাপি পরিভোগাপি অধম্মিকপটিগ্গহা অধম্মিকপরিভোগা হোন্তি. ‘‘পুগ্গলিকো’’তি ৰুত্তে তীসু ধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলস্সেৰ দেতী’’তি ৰুত্তং ততিযধম্মিকদানং হোতি, তস্স পটিগ্গহাপি পরিভোগাপি ধম্মিকপটিগ্গহা ধম্মিকপরিভোগা হোন্তি, তস্মা পুগ্গলিকপক্খং ভজতি. অপ্পেকচ্চে সুত্তন্তিকাদিগণে পসীদিত্ৰা ৰিহারং কারেত্ৰা গণস্স দেন্তি ‘‘ইমং ৰিহারং আযস্মন্তানং দম্মী’’তি. অপ্পেকচ্চে পুগ্গলে পসীদিত্ৰা ৰিহারং কত্ৰা পুগ্গলস্স দেন্তি ‘‘ইমং ৰিহারং আযস্মতো দম্মী’’তি. এতে পন গণসন্তকপুগ্গলিকা ৰিহারা দানকালতো পট্ঠায পটিগ্গাহকসন্তকাৰ হোন্তি, ন দাযকসন্তকা. তেসু গণসন্তকো তাৰ একচ্চেসু মতেসু অৰসেসানং সন্তকো, তেসু ধরমানেসুযেৰ কস্সচি দেন্তি, তস্স সন্তকো. কস্সচি অদত্ৰা সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকো হোতি. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘দ্ৰিন্নং সন্তকং হোতি অৰিভত্তং, একস্মিং কালকতে ইতরো সামী, বহূনং সন্তকেপি এসেৰ নযো. সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকংৰ হোতী’’তি.

পুগ্গলিকৰিহারোপি যদি সো পটিগ্গাহকপুগ্গলো অত্তনো জীৰমানকালেযেৰ সদ্ধিৰিহারিকাদীনং দেতি, কোচি ৰা তস্স ৰিস্সাসেন তং ৰিহারং অগ্গহেসি, তস্স সন্তকো হোতি. কস্সচি অদত্ৰা কালকতে সঙ্ঘিকো হোতি. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সো জীৰমানোযেৰ সব্বং অত্তনো পরিক্খারং নিস্সজ্জিত্ৰা কস্সচি অদাসি, কোচি ৰা ৰিস্সাসং অগ্গহেসি. যস্স দিন্নো, যেন চ গহিতো, তস্সেৰ হোতী’’তি. পাল়িযঞ্চ (মহাৰ. ৩৬৯) ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৰে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৰরে, অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহূপকারা. অনুজানামি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘেন তিচীৰরঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং, যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপরিক্খারং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং, যং তত্থ গরুভণ্ডং গরুপরিক্খারং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৰিস্সজ্জিযং অৰেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬৯) ৰুত্তং, তস্মা ইমিনা নযেন ৰিনিচ্ছযো কাতব্বো.

সঙ্ঘিকে পন পাল়িযং আগতানং ‘‘পুরিমকো পচ্ছিমকো অন্তরামুত্তকো চা’’তি (চূল়ৰ. ৩১৮) ৰুত্তানং তিণ্ণং সেনাসনগ্গাহানঞ্চ অট্ঠকথাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) আগতানং ‘‘উতুকালে চ ৰস্সাৰাসে চা’’তি ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং সেনাসনগ্গাহানঞ্চ এতরহি অসম্পজ্জনতো অনুট্ঠাপনীযপাল়িযং আগতস্স অত্তনো সভাৰেন অনুট্ঠাপনীযস্স ধুৰৰাসত্থায সঙ্ঘেন দিন্নতায অনুট্ঠাপনীযস্স ৰসেনেৰ ৰিনিচ্ছযো হোতি. ৰুড্ঢতরগিলানা হি অত্তনো সভাৰেন অনুট্ঠাপনীযা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘ৰুড্ঢতরো অত্তনো ৰুড্ঢতায নৰকতরেন ন ৰুট্ঠাপেতব্বো, গিলানো অত্তনো গিলানতাযা’’তি. ভণ্ডাগারিকধম্মকথিকাদযো ধুৰৰাসত্থায সঙ্ঘেন দিন্নতায অনুট্ঠাপনীযা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা…পে… ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সম্মন্নিত্ৰা দেতি, তস্মা যস্স সঙ্ঘেন দিন্নো, সোপি অনুট্ঠাপনীযো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা). সো এৰং ৰেদিতব্বো – এতরহি সঙ্ঘিকৰিহারেসু সঙ্ঘত্থেরেসু যথাকম্মঙ্গতেসু তস্মিং ৰিহারে যো ভিক্খু ৰুড্ঢতরো, সোপি ‘‘অযং ৰিহারো মযা ৰসিতব্বো’’তি ৰদতি. যো তত্থ ব্যত্তো পটিবলো, সোপি তথেৰ ৰদতি. যেন সো ৰিহারো কারিতো, সোপি ‘‘মযা পসীদিতপুগ্গলো আরোপেতব্বো’’তি ৰদতি. সঙ্ঘোপি ‘‘মযমেৰ ইস্সরা, তস্মা অম্হেহি ইচ্ছিতপুগ্গলো আরোপেতব্বো’’তি ৰদতি. এৰংদ্ৰিধা ৰা তিধা ৰা চতুধা ৰা ভিন্নেসু মহন্তং অধিকরণং হোতি.

তেসু ৰুড্ঢতরো ‘‘ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, কেনচি পরিযাযেন ৰুড্ঢতরস্স আসনং পটিবাহিতব্বন্তি ৰদামি, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি পাল়িপাঠঞ্চ (মহাৰ. ৪৭৩; চূল়ৰ. ৩১৬), ‘‘ৰুড্ঢতরো অত্তনো ৰুড্ঢতায নৰকতরেন ন ৰুট্ঠাপেতব্বো’’তি অট্ঠকথাৰচনঞ্চ (পাচি. অট্ঠ. ১১৯ আদযো; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) গহেত্ৰা ‘‘অহমেৰ এত্থ ৰুড্ঢতরো, মযা ৰুড্ঢতরো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অহমেৰ ইমস্মিং ৰিহারে ৰসিতুমনুচ্ছৰিকো’’তি সঞ্ঞী হোতি. ব্যত্তোপি ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভারনিত্থারকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি পরিৰারট্ঠকথাৰচনঞ্চ (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬), ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন দসৰস্সেন ৰা অতিরেকদসৰস্সেন ৰা উপসম্পাদেতুং, নিস্সযং দাতু’’ন্তিআদিপাল়িৰচনঞ্চ (মহাৰ. ৭৬, ৮২) গহেত্ৰা ‘‘অহমেৰ এত্থ ব্যত্তো পটিবলো, ন মযা অঞ্ঞো ব্যত্ততরো অত্থি, তস্মা অহমেৰ ইমস্স ৰিহারস্স অনুচ্ছৰিকো’’তি সঞ্ঞী. ৰিহারকারকোপি ‘‘যেন ৰিহারো কারিতো, সো ৰিহারসামিকোতি ৰিনযপাঠো (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) অত্থি, মযা চ বহুং ধনং চজিত্ৰা অযং ৰিহারো কারিতো, তস্মা মযা পসন্নপুগ্গলো আরোপেতব্বো, ন অঞ্ঞো’’তি সঞ্ঞী. সঙ্ঘোপি ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৰিহারো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পরিচ্চত্তো’’তিআদিপাল়িৰচনঞ্চ (পাচি. ১১৬, ১২১, ১২৬, ১৩১), অন্তমসো চতুরঙ্গুলপাদকং গামদারকেহি পংস্ৰাগারকেসু কীল়ন্তেহি কতম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায গরুভণ্ডং হোতী’’তিআদিঅট্ঠকথাৰচনঞ্চ (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২১) গহেত্ৰা ‘‘অযং ৰিহারো সঙ্ঘিকো সঙ্ঘসন্তকো, তস্মা অম্হেহি অভিরুচিতপুগ্গলোৰ আরোপেতব্বো, ন অঞ্ঞো’’তি সঞ্ঞী.

তত্থ ৰুড্ঢতরস্স ৰচনেপি ‘‘ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে’’ত্যাদিৰচনং (চূল়ৰ. ৩১৬) তেসু তেসু আসনসালাদীসু অগ্গাসনস্স ৰুড্ঢতরারহত্তা ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা নিসিন্নোপি ভিক্খু ৰুড্ঢতরে আগতে ৰুট্ঠায আসনং দাতব্বং সন্ধায ভগৰতা ৰুত্তং, ন ধুৰৰাসং সন্ধায. ‘‘ৰুড্ঢতরো অত্তনো ৰুড্ঢতায’’ত্যাদিৰচনঞ্চ (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) যথাৰুড্ঢং সেনাসনে দীযমানে ৰুড্ঢতরে আগতে নৰকতরো ৰুট্ঠাপেতব্বো, ৰুট্ঠাপেত্ৰা ৰুড্ঢতরস্স সেনাসনং দাতব্বং, ৰুড্ঢতরো পন নৰকতরেন ন ৰুট্ঠাপেতব্বো. কস্মা? ‘‘অত্তনো ৰুড্ঢতরতাযা’’তি উতুকালে যথাৰুড্ঢং সেনাসনদানং সন্ধায ৰুত্তং, ন ধুৰৰাসত্থায দানং সন্ধায, তস্মা ইদম্পি ৰচনং উপপরিক্খিতব্বং, ন সীঘং অনুজানিতব্বং.

ব্যত্তৰচনেপি ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভারনিত্থারকস্স’’ত্যাদিৰচনঞ্চ (পরি. অট্ঠ. ৪৪৫-৪৯৬) ন বহুস্সুতমত্তেন সঙ্ঘিকৰিহারস্স ইস্সরভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো তস্স ভিক্খুস্স বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা সঙ্ঘেন ফাসুকং আৰাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দিন্নে সো ভিক্খু কেনচি তম্হা ৰিহারা অনুট্ঠাপনীযো হোতি, ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে’’ত্যাদিৰচনঞ্চ (মহাৰ. ৮২) নিস্সযাচরিযানং লক্খণং পকাসেতুং ভগৰতা ৰুত্তং, ন সঙ্ঘিকৰিহারস্স ইস্সরত্তং, তস্মা ইদম্পি ৰচনং উপপরিক্খিতব্বং, ন সীঘং অনুজানিতব্বং.

দাযকৰচনং পন নানুজানিতব্বং পটিবাহিতব্বং. কস্মা? ‘‘যেন ৰিহারো কারিতো’’ত্যাদিপাঠস্স অমুখ্যৰোহারত্তা. যথা হি পুথুজ্জনকালে রূপাদীসু সঞ্জনস্স ভূতপুব্বত্তা ভূতপুব্বগতিযা অরহাপি ‘‘সত্তো’’তি, এৰং দানকালতো পুব্বে তস্স ৰিহারস্স সামিভূতপুব্বত্তা দাযকো ‘‘ৰিহারসামিকো’’তি ৰুচ্চতি, ন ইস্সরত্তা. ন হি সকলে ৰিনযপিটকে অট্ঠকথাটীকাসু চ ‘‘ৰিস্সজ্জেত্ৰা দিন্নস্স ৰিহারস্স দাযকো ইস্সরো’’তি ৰা ‘‘দাযকেন ৰিচারেতব্বো’’তি ৰা ‘‘দাযকসন্তকৰিহারো’’তি ৰা পাঠো অত্থি, ‘‘সঙ্ঘিকো, গণসন্তকো, পুগ্গলিকো’’ইচ্চেৰ অত্থি, তস্মা তস্স ৰচনং নানুজানিতব্বং.

সঙ্ঘস্স ৰচনেপি ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৰিহারো’’ত্যাদিৰচনং (পাচি. ১১৬, ১২১, ১২৬, ১৩১) সঙ্ঘসন্তকভাৰং সঙ্ঘেন ৰিচারেতব্বভাৰং দীপেতি, সঙ্ঘো পন ৰিচারেন্তো পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিত্ৰা তেন যথাৰুড্ঢং ৰিচারেতব্বো ৰা হোতি, সমগ্গেন সঙ্ঘেন দুৰঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অপলোকনকম্মেন ধুৰৰাসত্থায দাতব্বো ৰা. তেসু পঞ্চঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো দুল্লভত্তা সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিযা অভাৰে সতি দুৰঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু পরিযেসিতব্বো. এৰং পন অপরিযেসিত্ৰা ভণ্ডাগারিকতাদিবহঊপকারতাযুত্তস্স বহুস্সুততাদিগুণৰিসিট্ঠতাৰিরহস্স ভিক্খুনো আমিসগরুকতাদিৰসেন সঙ্ঘেন ৰিহারো দাতব্বো ন হোতি, তস্মা সঙ্ঘৰচনম্পি উপপরিক্খিতব্বং, ন তাৰ অনুজানিতব্বং.

অথ তীণিপি ৰচনানি সংসন্দেতব্বানি. তত্থ সঙ্ঘস্স ইস্সরত্তা সঙ্ঘো পুচ্ছিতব্বো ‘‘কো পুগ্গলো তুম্হেহি অভিরুচিতো’’তি, পুচ্ছিত্ৰা ‘‘এসো’’তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা অভিরুচিতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘এসো পুগ্গলো অম্হে চীৰরাদিপচ্চযেহি অনুগ্গহেতা, অম্হাকং ঞাতিসালোহিতো, উপজ্ঝাযো, আচরিযো, সদ্ধিৰিহারিকো, অন্তেৰাসিকো, সমানুপজ্ঝাযকো, সমানাচরিযকো, পিযসহাযো, লাভী, যসস্সী, তস্মা অম্হেহি অভিরুচিতো’’তি ৰুত্তে ‘‘ন এত্তাৰতা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারো দাতব্বো’’তি পটিক্খিপিতব্বো. অথ ‘‘এসো পুগ্গলো সব্বেহি অম্হেহি ৰুড্ঢতরো অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং অরহতি, ধুৰৰাসত্থায ৰিহারো পন তস্স দাতব্বোতি অট্ঠকথাচরিযেহি ন ৰুত্তো’’তি ৰত্ৰা পটিক্খিপিতব্বো. অথ ‘‘ধম্মকথিকো, ৰিনযধরো, গণৰাচকআচরিযো’’তি ৰুত্তে ‘‘এসো ধুৰৰাসত্থায দিন্নৰিহারস্স অনুচ্ছৰিকো, এতস্স দাতব্বো’’তি অনুমোদিতব্বো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা গণৰাচকআচরিযস্স ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সম্মন্নিত্ৰা দেতী’’তি ৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি (পাচি. অট্ঠ. ১২৯; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা).

ইধ পন সাধকপাঠে ‘‘ভণ্ডাগারিকস্স ৰা’’তি ৰিজ্জমানে কস্মা সাধ্যৰচনে ভণ্ডাগারিকো ন ৰুত্তোতি? এতরহি ভণ্ডাগারস্স অভাৰা. যদি কেসুচি ৰিহারেসু ভণ্ডাগারং সম্মন্নেয্য, সো ভণ্ডাগারৰিহারে নিসিন্নো সঙ্ঘস্স পত্তচীৰররক্খণাদিকং উপকারং করেয্য, তস্স বহূপকারতং সল্লক্খেন্তো সঙ্ঘো ভণ্ডাগারিকস্স ফাসুকং আৰাসং এতরহিপি ধুৰৰাসত্থায দদেয্য, সো তস্স ৰিসুং ধুৰৰাসৰিহারোতি. এত্থ সাধকপাঠে ‘‘ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা’’তিআদিসদ্দেন বহুস্সুতো আগতাগমো ধম্মধরো ৰিনযধরো মাতিকাধরো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামোতি ৰুত্তগুণৰন্তে সঙ্গণ্হাতি. অথাপি ‘‘এসো পুগ্গলো বহুস্সুতো উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি ভিক্খূনং বহূপকারো সঙ্ঘভারনিত্থারকো’’তি ৰদতি, ‘‘সাধু এসোপি ফাসুকাৰাসস্স অরহো, অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারো এতস্সপি দাতব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুমোদিতব্বো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি বহূপকারস্স ভারনিত্থারকস্স ফাসুকং আৰাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দেতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৪৩) ৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি.

অথাপি ‘‘অযং পুগ্গলো ধম্মকথিকো ৰিনযধরো গণৰাচকাচরিযো সঙ্ঘস্স বহূপকারো ৰিসিট্ঠগুণযুত্তো’’তি ৰদতি, ‘‘সাধু এতস্সপি পুগ্গলস্স ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সল্লক্খেত্ৰা সম্মন্নিত্ৰাৰ দাতব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুমোদিতব্বো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগারিকস্স ৰা ধম্মকথিকৰিনযধরাদীনং ৰা গণৰাচকাচরিযস্স ৰা বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা ধুৰৰাসত্থায ৰিহারং সম্মন্নিত্ৰা দেতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি.

অথাপি ‘‘এসো পুগ্গলো বহুস্সুতো সঙ্ঘভারনিত্থারকো’’তি ৰদতি, ‘‘সাধু এতস্সপি অনুট্ঠাপনীযং কত্ৰা দাতব্বো’’তি ৰত্ৰা অনুমোদিতব্বো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভারনিত্থারকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি পরিৰারট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞাযতি. ততো ‘‘এৰং দুৰঙ্গসম্পন্নো পুগ্গলো অন্তোসীমট্ঠো ৰা বহিসীমট্ঠো ৰা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অন্তোসীমট্ঠো’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু সুট্ঠু তস্স দাতব্বো’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বং. ‘‘বহিসীমট্ঠো’’তি ৰুত্তে ‘‘ন দাতব্বো’’তি পটিক্খিপিতব্বং. কস্মাতি চে? ‘‘ন, ভিক্খৰে, নিস্সীমে ঠিতস্স সেনাসনং গাহেতব্বং, যো গাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ৩১৮) ৰচনতোতি.