২৬. ৰস্সূপনাযিকৰিনিচ্ছযকথা
১৭৯. এৰং উপোসথপৰারণাৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি ৰস্সূপনাযিকৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘ৰস্সূপনাযিকাতি এত্থ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ ৰসনং ৰস্সং. কিং তং? ৰসনকিরিযা ভাৰত্থে ণ্য-পচ্চযৰসেন. উপনযনং উপনযো. কো সো? উপগমনকিরিযা, ৰস্সস্স উপনযো ৰস্সূপনযো, সো এতিস্সা পঞ্ঞত্তিযা অত্থি, তস্মিং ৰা ৰিজ্জতীতি ৰস্সূপনাযিকা. কা সা? ৰস্সূপনাযিকপঞ্ঞত্তি. অথ ৰা উপনযতি এতাযাতি উপনাযিকা মজ্ঝে দীঘৰসেন. ৰস্সস্স উপনাযিকা ৰস্সূপনাযিকা, সা এৰ পুরে ভৰা পুরিমা ভৰত্থে ইম-পচ্চযৰসেন, সা এৰ পুরিমিকা সকত্থে ক-পচ্চযৰসেন, তস্মিং পরে ইত্থিলিঙ্গে অ-কারস্স ই-কারাদেসো. পচ্ছা ভৰা পচ্ছিমা, সাৰ পচ্ছিমিকা.
অস্সতিযা পন ৰস্সং ন উপেতীতি ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে ইমং তেমাসং ৰস্সং উপেমী’’তি ৰচীভেদং কত্ৰা ন উপেতি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, অসেনাসনিকেন ৰস্সং উপগন্তব্বং, যো উপগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ২০৪) ৰচীভেদং কত্ৰা ৰস্সূপগমনং সন্ধায পটিক্খেপো, ন আলযকরণৰসেন উপগমনং সন্ধাযাতি ৰদন্তি. পাল়িযং পন অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ দুতিযপারাজিকসংৰণ্ণনাযং (পারা. অট্ঠ. ১.৮৪) ‘‘ৰস্সং উপগচ্ছন্তেন হি নালকপটিপদং পটিপন্নেনপি পঞ্চন্নং ছদনানং অঞ্ঞতরেন ছন্নেযেৰ সদ্ৰারবন্ধে সেনাসনে উপগন্তব্বং, তস্মা ৰস্সকালে সচে সেনাসনং লভতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে লভতি, হত্থকম্মং পরিযেসিত্ৰাপি কাতব্বং. হত্থকম্মং অলভন্তেন সামম্পি কাতব্বং, ন ত্ৰেৰ অসেনাসনিকেন ৰস্সং উপগন্তব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২০৪) দল়্হং কত্ৰা ৰুত্তত্তা অসেনাসনিকস্স নাৰাদিং ৰিনা অঞ্ঞত্থ আলযমত্তেন উপগন্তুং ন ৰট্টতীতি অম্হাকং খন্তি. নাৰাসত্থৰজেসুযেৰ হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, নাৰায ৰস্সং উপগন্তু’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ২০৩) সতি, অসতি ৰা সেনাসনে ৰস্সূপগমনস্স ৰিসুং অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ন, ভিক্খৰে, অসেনাসনিকেন ৰস্সং উপগন্তব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২০৪) অযং পটিক্খেপো. তত্থ ন লভতীতি অসতি সেনাসনে আলযৰসেনপি নাৰাদীসু উপগমনং ৰুত্তং. চতূসু হি সেনাসনেসু ৰিহারসেনাসনং ইধাধিপ্পেতং, ন ইতরত্তযং.
টঙ্কিতমঞ্চাদিভেদা কুটীতি এত্থ টঙ্কিতমঞ্চো নাম দীঘে মঞ্চপাদে মজ্ঝে ৰিজ্ঝিত্ৰা অটনিযো পৰেসেত্ৰা কতো মঞ্চো, তস্স ইদং উপরি, ইদং হেট্ঠাতি নত্থি. পরিৰত্তেত্ৰা অত্থতোপি তাদিসোৰ হোতি, তং সুসানে দেৰট্ঠানে চ ঠপেন্তি, চতুন্নং পাসাণানং উপরি পাসাণং অত্থরিত্ৰা কতং গেহম্পি ‘‘টঙ্কিতমঞ্চো’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ইধ ৰস্সং উপেমী’’তি তিক্খত্তুং ৰত্তব্বন্তি সত্থস্স অৰিহারত্তা ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে’’তি অৰত্ৰা ‘‘ইধ ৰস্সং উপেমী’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং. সত্থে পন ৰস্সং উপগন্তুং ন ৰট্টতীতি কুটিকাদীনং অভাৰেন ‘‘ইধ ৰস্সং উপেমী’’তি ৰচীভেদং কত্ৰা উপগন্তুং ন ৰট্টতি, আলযকরণমত্তেনেৰ ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো. ৰিপ্পকিরতীতি ৰিসুং ৰিসুং গচ্ছতি. তীসু ঠানেসু নত্থি ৰস্সচ্ছেদে আপত্তীতি তেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তস্সেৰ নত্থি আপত্তি, তেহি ৰিযুজ্জিত্ৰা গমনে পন আপত্তিযেৰ, পৰারেতুঞ্চ ন লভতি.
পৰিসনদ্ৰারং যোজেত্ৰাতি সকৰাটবদ্ধমেৰ যোজেত্ৰা. পুরিমিকায…পে… ন পক্কমিতব্বাতি ইমিনা আসাল়্হীপুণ্ণমায অনন্তরে পাটিপদদিৰসে পুরিমৰস্সং উপগন্ত্ৰা ৰস্সানউতুনো চতূসু মাসেসু সব্বপচ্ছিমমাসং ঠপেত্ৰা পুরিমং তেমাসং ৰসিতব্বং. সাৰণপুণ্ণমিযা অনন্তরে পাটিপদদিৰসে পচ্ছিমৰস্সং উপগন্ত্ৰা সব্বপঠমমাসং ঠপেত্ৰা পচ্ছিমং তেমাসং ৰসিতব্বং. এৰং অৰসিত্ৰা পুরিমিকায ৰস্সং উপগতেন ভিক্খুনা মহাপৰারণায অন্তো অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা পচ্ছিমিকায উপগতেন চাতুমাসিনিপৰারণায অন্তো অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা অন্তরা চারিকং পক্কমেয্য, উপচারসীমাতিক্কমেযেৰ তস্স ভিক্খুনো দুক্কটাপত্তি হোতীতি দস্সেতি. ইমমত্থং পাল়িযা সমত্থেতুং ‘‘ন ভিক্খৰে…পে… ৰচনতো’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং ৰস্সং উপগন্ত্ৰা সতি করণীযে পক্কমন্তস্স সব্বথাপি আপত্তিযেৰ সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰস্সং উপগন্ত্ৰা পনা’’তিআদি. এৰং সন্তে তদহেৰ সত্তাহকরণীযেন পক্কমন্তস্সেৰ অনাপত্তি সিযা, ন দ্ৰীহতীহং ৰসিত্ৰা পক্কমন্তস্সাতি আহ ‘‘কো পন ৰাদো’’তিআদি.
১৮০. ইদানি সত্তাহকরণীযলক্খণং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সত্তন্নং সত্তাহকরণীযেন পহিতে গন্তুং, ন ত্ৰেৰ অপ্পহিতে, ভিক্খুস্স ভিক্খুনিযা সিক্খমানায সামণেরস্স সামণেরিযা উপাসকস্স উপাসিকাযা’’তি (মহাৰ. ১৮৭) একং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সত্তন্নং সত্তাহকরণীযেন অপ্পহিতেপি গন্তুং, পগেৰ পহিতে, ভিক্খুস্স ভিক্খুনিযা সিক্খমানায সামণেরস্স সামণেরিযা মাতুযা চ পিতুস্স চা’’তি (মহাৰ. ১৯৮) একং, ‘‘সচে পন ভিক্খুনো ভাতা ৰা অঞ্ঞো ৰা ঞাতকো গিলানো হোতী’’তি একং, ‘‘একস্মিং ৰিহারে ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰসন্তো ভিক্খুভত্তিকো’’তি একং, ‘‘সচে ভিক্খুস্স…পে… অনভিরতি ৰা কুক্কুচ্চং ৰা দিট্ঠিগতং ৰা উপ্পন্নং হোতী’’তি একং, ‘‘কোচি ভিক্খু গরুধম্মং অজ্ঝাপন্নো হোতি পরিৰাসারহো’’তি একং, ‘‘ভিক্খুনিযাপি মানত্তারহাযা’’তি একং, ‘‘সামণেরো উপসম্পজ্জিতুকামো…পে… সিক্খমানা ৰা…পে… সামণেরী ৰা’’তি একং, ‘‘ভিক্খুস্স ভিক্খুনিযা ৰা সঙ্ঘো কম্মং কত্তুকামো তজ্জনীযং ৰা’’তি একং, ‘‘সচেপি কতংযেৰ হোতি কম্ম’’ন্তি একং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সঙ্ঘকরণীযেন গন্তু’’ন্তি (মহাৰ. ১৯৯) একন্তি একাদস ঠানানি হোন্তি. তত্থ পঠমততিযচতুত্থৰসেন তীসু ঠানেসু পহিতে এৰ গন্তব্বং, নো অপ্পহিতে. সেসেসু অট্ঠসু অপ্পহিতেপি গন্তব্বং, পগেৰ পহিতে. ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৯৯) ‘‘গন্তব্বন্তি সঙ্ঘকরণীযেন অপ্পহিতেপি গন্তব্ব’’ন্তি. এত্থ চ অনুপাসকেহিপি সাসনভাৰং ঞাতুকামেহি পহিতে তেসং পসাদৰড্ঢিসম্পত্তেহিপি সত্তাহকরণীযেন গন্তুং ৰট্টতীতি গহেতব্বং. ভিক্খুভত্তিকোতি ভিক্খুনিস্সিতকো. সো পন যস্মা ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰসতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰসন্তো’’তি.
১৮১. অপিচেত্থাতি অপিচ এত্থাতি ছেদো, এত্থ এতস্মিং সত্তাহকরণীযৰিনিচ্ছযে অপিচ অপরো অযং ঈদিসো পাল়িমুত্তকনযো ৰস্সূপনাযিকক্খন্ধকপাল়িতো মুত্তো নযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৯৯) পন ‘‘পাল়িমুত্তকরত্তিচ্ছেদৰিনিচ্ছযো’’তি দিস্সতি. তথা হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৯৯) ‘‘রত্তিচ্ছেদৰিনিচ্ছযোতি সত্তাহকরণীযেন গন্ত্ৰা বহিদ্ধা অরুণুট্ঠাপনসঙ্খাতস্স রত্তিচ্ছেদস্স ৰিনিচ্ছযো’’তি. সারত্থদীপনিযম্পি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৯৯) ‘‘সত্তাহকরণীযেন গন্ত্ৰা বহিদ্ধা অরুণুট্ঠাপনং রত্তিচ্ছেদো’’তি. অনিমন্তিতেন গন্তুং ন ৰট্টতীতি এত্থ অনিমন্তিতত্তা সত্তাহকিচ্চং অধিট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তস্সপি ৰস্সচ্ছেদো চেৰ দুক্কটঞ্চ হোতীতি ৰেদিতব্বং. যথাৰুত্তঞ্হি রত্তিচ্ছেদকারণং ৰিনা তিরোৰিহারে ৰসিত্ৰা আগমিস্সামীতি গচ্ছতো ৰস্সচ্ছেদং ৰদন্তি. গন্তুং ৰট্টতীতি অন্তোউপচারসীমাযং ঠিতেনেৰ সত্তাহকরণীযনিমিত্তং সল্লক্খেত্ৰা ইমিনা নিমিত্তেন গন্ত্ৰা ‘‘সত্তাহব্ভন্তরে আগচ্ছিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা গন্তুং ৰট্টতি. পুরিমক্খণে আভোগং কত্ৰা গমনক্খণে ৰিসরিত্ৰা গতেপি দোসো নত্থি, ‘‘সকরণীযো পক্কমতী’’তি (মহাৰ. ২০৭) ৰুত্তত্তা সব্বথা আভোগং অকত্ৰা গতস্স ৰস্সচ্ছেদোতি ৰদন্তি. যো পন সত্তাহকরণীযনিমিত্তাভাৰেপি ‘‘সত্তাহব্ভন্তরে আগমিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা গন্ত্ৰা সত্তাহব্ভন্তরে আগচ্ছতি, তস্স আপত্তিযেৰ, ৰস্সচ্ছেদো নত্থি সত্তাহস্স সন্নিৰত্তত্তাতি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
ভণ্ডকন্তি চীৰরভণ্ডং. পহিণন্তীতি চীৰরধোৰনাদিকম্মেন পহিণন্তি. সম্পাপুণিতুং ন সক্কোতি, ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘অজ্জেৰ আগমিস্সামী’’তি সামন্তৰিহারং গন্ত্ৰা পুন আগচ্ছন্তস্স অন্তরামগ্গে সচে অরুণুগ্গমনং হোতি, ৰস্সচ্ছেদোপি ন হোতি, রত্তিচ্ছেদদুক্কটঞ্চ নত্থীতি ৰদন্তি, তদহেৰ আগমনে সউস্সাহত্তা ৰস্সচ্ছেদো ৰা আপত্তি ৰা ন হোতীতি অধিপ্পাযো. আচরিযং পস্সিস্সামীতি পন গন্তুং লভতীতি ‘‘অগিলানম্পি আচরিযং, উপজ্ঝাযং ৰা পস্সিস্সামী’’তি সত্তাহকরণীযেন গন্তুং লভতি, নিস্সযাচরিযং ধম্মাচরিযঞ্চ, পগেৰ উপসম্পদাচরিযউপজ্ঝাযে. সচে নং আচরিযো ‘‘অজ্জ মা গচ্ছা’’তি ৰদতি, ৰট্টতীতি এৰং সত্তাহকরণীযেন আগতানং অন্তোসত্তাহেযেৰ পুন আগচ্ছন্তং সচে আচরিযো, উপজ্ঝাযো ৰা ‘‘অজ্জ মা গচ্ছা’’তি ৰদতি, ৰট্টতি, সত্তাহাতিক্কমেপি অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. ৰস্সচ্ছেদো পন হোতিযেৰাতি দট্ঠব্বং সত্তাহস্স বহিদ্ধা ৰীতিনামিতত্তা.
সচে দূরং গতো সত্তাহৰারেন অরুণো উট্ঠাপেতব্বোতি ইমিনা ৰস্সচ্ছেদকারণে সতি সত্তাহকরণীযেন গন্তুম্পি ৰট্টতীতি দীপেতি. এত্থ ছ দিৰসানি বহিদ্ধা ৰীতিনামেত্ৰা সত্তমে দিৰসে পুরারুণা এৰ অন্তোউপচারসীমাযং পৰিসিত্ৰা অরুণং উট্ঠাপেত্ৰা পুনদিৰসে সত্তাহং অধিট্ঠায গন্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘সত্তমে দিৰসে আগন্ত্ৰা অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা তদহেৰ দিৰসভাগেপি গন্তুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ‘‘অরুণো উট্ঠাপেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা. সত্তমে দিৰসে তত্থ অরুণুট্ঠাপনমেৰ হি সন্ধায পাল়িযং (মহাৰ. ১৯৯) ‘‘সত্তাহং সন্নিৰত্তো কাতব্বো’’তি ৰুত্তং. অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা গচ্ছন্তো চ অন্তো অপ্পৰিসিত্ৰা বহিদ্ধাৰ সত্তাহং ৰীতিনামেন্তো চ সমুচ্ছিন্নৰস্সো এৰ ভৰিস্সতি অরুণস্স বহি এৰ উট্ঠাপিতত্তা. ইতরথা ‘‘অরুণো উট্ঠাপেতব্বো’’তি ৰচনং নিরত্থকং সিযা. ‘‘সত্তাহৰারেন অন্তোৰিহারে পৰিসিত্ৰা অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা গন্তব্ব’’ন্তি ৰত্তব্বতো অঞ্ঞেসু চ ঠানেসু অরুণুট্ঠাপনমেৰ ৰুচ্চতি. ৰক্খতি হি চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৪) ‘‘একস্মিং ৰিহারে ৰসন্তো ইতরস্মিং সত্তাহৰারেন অরুণমেৰ উট্ঠাপেতী’’তি.
অথাপি যং তে ৰদেয্যুং ‘‘সত্তমে দিৰসে যদা কদাচি পৰিট্ঠেন তংদিৰসনিস্সিতো অতীতারুণো উট্ঠাপিতো নাম হোতীতি ইমমত্থং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি, তং সদ্দগতিযাপি ন সমেতি. ন হি উট্ঠিতে অরুণে পচ্ছা পৰিট্ঠো তস্স পযোজকো উট্ঠাপকো ভৰিতুমরহতি. যদি ভৰেয্য, ‘‘ৰস্সং উপগন্ত্ৰা পন অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা তদহেৰ সত্তাহকরণীযেন পক্কমন্তস্সা’’পীতি (মহাৰ. অট্ঠ. ২০৭) এত্থ ‘‘অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য. তেনপি তংদিৰসনিস্সিতস্স অরুণস্স উট্ঠাপিতত্তা আরঞ্ঞকস্সপি ভিক্খুনো সাযন্হসমযে অঙ্গযুত্তং অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা তদা এৰ নিৰত্তন্তস্স অরুণো উট্ঠাপিতো ধুতঙ্গঞ্চ ৰিসোধিতং সিযা, ন চেতং যুত্তং অরুণুগ্গমনকালে এৰ অরুণুট্ঠাপনস্স ৰুত্তত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘কালস্সেৰ পন নিক্খমিত্ৰা অঙ্গযুত্তে ঠানে অরুণং উট্ঠাপেতব্বং. সচে অরুণুট্ঠানৰেলাযং তেসং আবাধো ৰড্ঢতি, তেসং এৰ কিচ্চং কাতব্বং, ন ধুতঙ্গৰিসুদ্ধিকেন ভৰিতব্ব’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১). তথা পারিৰাসিকাদীনম্পি অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা ৰত্তং নিক্খিপন্তানং রত্তিচ্ছেদো ৰুত্তো. ‘‘উগ্গতে অরুণে নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৯৭) হি ৰুত্তং. সহসেয্যসিক্খাপদেপি অনুপসম্পন্নেহি সহ নিৰুত্থভাৰপরিমোচনত্থং ‘‘পুরারুণা নিক্খমিত্ৰা’’তিআদি (পাচি. ৫৪) ৰুত্তং. এৰং চীৰরৰিপ্পৰাসাদীসু চ সব্বত্থ রত্তিপরিযোসানে আগামিঅরুণৰসেনেৰ অরুণুট্ঠানং দস্সিতং, ন অতীতারুণৰসেন, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অরুণুট্ঠাপনং ৰেদিতব্বং অঞ্ঞথা ৰস্সচ্ছেদত্তা.
যং পন ৰস্সং উপগতস্স তদহেৰ অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা সকরণীযস্স পক্কমনৰচনং, তং ৰস্সং উপগতকালতো পট্ঠায যদা কদাচি নিমিত্তে সতি গমনস্স অনুঞ্ঞাতত্তা যুত্তং, ন পন সত্তাহৰারেন গতস্স অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা তদহেৰগমনং ‘‘অরুণো উট্ঠাপেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা. যথা ৰা ‘‘সত্তাহানাগতায পৰারণায সকরণীযো পক্কমতি, আগচ্ছেয্য ৰা সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তং আৰাসং ন ৰা আগচ্ছেয্যা’’তিআদিনা (মহাৰ. ২০৭) পচ্ছিমসত্তাহে অনাগমনে অনুঞ্ঞাতেপি অঞ্ঞসত্তাহেসু তং ন ৰট্টতি. এৰং পঠমসত্তাহে অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা গমনে অনুঞ্ঞাতেপি ততো পরেসু সত্তাহেসু আগতস্স অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা গমনং ন ৰট্টতি এৰাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
সচে পৰারিতকালে ৰস্সাৰাসিকং দেন্তীতিআদিনা ৰস্সাৰাসিকচীৰরম্পি কথিনচীৰরং ৰিয ৰস্সংৰুত্থৰিহারপটিবদ্ধন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘যদি সত্তাহৰারেন অরুণং উট্ঠাপযিংসু, গহেতব্ব’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা সত্তাহকরণীযেন গন্ত্ৰা সত্তাহব্ভন্তরে আগতা লভন্তি. কথিনানিসংসচীৰরং পন সঙ্ঘং অনাপুচ্ছা তে ন লভন্তি. ৰক্খতি হি ‘‘সত্তাহকরণীযেন গতাপি ভাজনীযভণ্ডং লভন্তূতি ৰা এৰরূপং অধম্মিকৰত্তং ন কাতব্ব’’ন্তি (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৮২). ইধ আহটন্তি ৰিহারতো বহি আগতট্ঠানে আনীতং.
ৰাল়েহি উব্বাল়্হা হোন্তি, গণ্হন্তিপি পরিপাতেন্তিপীতি এত্থ গণ্হন্তীতি গহেত্ৰা খাদন্তি. পরিপাতেন্তীতি পলাপেন্তি, অনুবন্ধন্তীতি অত্থো. ইমেসু ‘‘গাল়েহি উব্বাল়্হা হোন্তী’’তিআদীসু সঙ্ঘভেদপরিযন্তেসু ৰত্থূসু কেৰলং অনাপত্তি হোতি, পৰারেতুং পন ন লভতীতি দট্ঠব্বং. সচে পনাতিআদীসু যস্মা নানাসীমাযং দ্ৰীসু আৰাসেসু ৰস্সং উপগচ্ছন্তস্স ‘‘দুতিযে ৰসিস্সামী’’তি উপচারতো নিক্খন্তমত্তে পঠমো সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতি, তস্মা পাল়িযং (মহাৰ. ২০৭) ‘‘তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পুরিমিকা চ ন পঞ্ঞাযতী’’তি পঠমং সেনাসনগ্গাহং সন্ধায ৰুত্তং. দুতিযসেনাসনগ্গাহে পন পুরিমিকা পঞ্ঞাযতেৰ, তত্থেৰ তেমাসং ৰসন্তো পুরিমৰস্সংৰুত্থো এৰ হোতি. ততো ৰা পন দুতিযদিৰসাদীসু ‘‘পঠমসেনাসনে ৰসিস্সামী’’তি উপচারাতিক্কমে পুরিমিকাপি ন পঞ্ঞাযতীতি দট্ঠব্বং.
পটিস্সৰস্স ৰিসংৰাদনপচ্চযা হোন্তম্পি দুক্কটং সতিযেৰ পটিস্সৰে হোতীতি আহ ‘‘তস্স তস্স পটিস্সৰস্স ৰিসংৰাদে দুক্কট’’ন্তি. তেনেৰাহ ‘‘তঞ্চ খো…পে… ৰিসংৰাদনপচ্চযা’’তি. পাল়িযং (মহাৰ. ২০৭) ‘‘সো সত্তাহানাগতায পৰারণায সকরণীযো পক্কমতী’’তি ৰুত্তত্তা পৰারণাদিৰসেপি সত্তাহকরণীযং ৰিনা গন্তুং ন ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং. ইমস্মিং ঠানে ‘‘নৰমিতো পট্ঠায গন্তুং ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাৰচনং কচ্চি উপোসথদিৰসতো উপনিধায নৰমী ইচ্ছিতব্বা, উদাহু লোকিযতিথিৰসেনাতি আসঙ্কন্তি. তত্রেৰং ৰিনিচ্ছিতব্বং – পুরিমভদ্দপদমাসকাল়পক্খউপোসথদিৰসং উপনিধায ইচ্ছিতব্বা, ন লোকিযতিথিৰসেন. ভদ্দপদমাসস্স হি কাল়পক্খউপোসথদিৰসং মরিযাদং কত্ৰা তদনন্তরপাটিপদদিৰসতো পট্ঠায গণিযমানে সতি যো দিৰসো নৰমো হোতি, ততো পট্ঠাযাতি ৰুত্তং হোতি. তিথিপেক্খায পন ইত্থিলিঙ্গৰোহারো, ততো নৰমিতো পট্ঠায অনাগতসত্তাহে পৰারণা হোতি.
সত্তাহং অনাগতায অস্সাতি সত্তাহানাগতা. কা সা? পৰারণা. অস্সযুজমাসস্স সুক্কপক্খনৰমিযং সত্তাহকরণীযং অধিট্ঠায গচ্ছন্তো ভিক্খু অন্তোৰস্সস্স সত্তাহমত্তাৰসিট্ঠত্তা সত্তমঅরুণে উগ্গতমত্তে ৰুত্থৰস্সো হোতি, দসমিযং ছাহমত্তং, একাদসমিযং পঞ্চাহমত্তং, দ্ৰাদসিযং চতুরাহমত্তং, তেরসিযং তীহমত্তং, চুদ্দসিযং দ্ৰীহমত্তং, পন্নরসিযং একাহমত্তং অৰসিট্ঠং হোতি, তস্মা পৰারণাদিৰসস্স পরিযোসানভূতঅরুণস্মিং উগ্গতে ৰুত্থৰস্সো হোতি, তস্মা তেসং ভিক্খূনং কুক্কুচ্চৰিনোদনত্থং ভগৰা ধম্মস্সামী ‘‘সো সত্তাহানাগতায পৰারণায সকরণীযো পক্কমতি, আগচ্ছেয্য ৰা সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তং আৰাসং ন ৰা আগচ্ছেয্য, তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পুরিমিকা চ পঞ্ঞাযতি, পটিস্সৰে চ অনাপত্তী’’তি (মহাৰ. ২০৭) আহ. সত্তাহানাগতায কোমুদিযা চাতুমাসিনিযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ কোমুদিযা চাতুমাসিনিযাতি পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমাযং. সা হি কুমুদানং অত্থিতায কোমুদী, চতুন্নং ৰস্সিকমাসানং পরিযোসানত্তা চাতুমাসিনীতি ৰুচ্চতি. তদা হি কুমুদানি সুপুপ্ফিতানি হোন্তি, তস্মা কুমুদা এত্থ পুপ্ফন্তীতি কোমুদীতি ৰুচ্চতি, কুমুদৰতীতি ৰুত্তং হোতি.
১৮২. অন্তোৰস্সৰত্তকথাযং নিবদ্ধৰত্তং ঠপেত্ৰাতি সজ্ঝাযমনসিকারাদীসু নিরন্তরকরণীযেসু কত্তব্বং কতিকৰত্তং কত্ৰা. কসাৰপরিভণ্ডন্তি কসাৰেহি ভূমিপরিকম্মং. ৰত্তন্তি কতিকৰত্তং.
এৰরূপং অধম্মিকৰত্তং ন কাতব্বন্তি নানাৰেরজ্জকা হি ভিক্খূ সন্নিপতন্তি, তত্থ কেচি দুব্বলা অপ্পথামা এৰরূপং ৰত্তং অনুপালেতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা ইধ আগতঞ্চ চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনাযং (পারা. অট্ঠ. ২.২২৭) আগতং আৰাসং ৰা মণ্ডপং ৰা সীমং ৰা যং কিঞ্চি ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘যো ইমম্হা আৰাসা পঠমং পক্কমিস্সতি, তং ‘অরহা’তি জানিস্সামা’’তি কতায কতিকায যো ‘‘মং ‘অরহা’তি জানন্তূ’’তি তম্হা ঠানা পঠমং পক্কমতি, পারাজিকো হোতি. যো পন আচরিযুপজ্ঝাযানং ৰা কিচ্চেন মাতাপিতূনং ৰা কেনচিদেৰ করণীযেন ভিক্খাচারৰত্তং ৰা উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনং অত্থায অঞ্ঞেন ৰা তাদিসেন করণীযেন তং ঠানং অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছতি, অনাপত্তি. সচেপিস্স এৰং গতস্স পচ্ছা ইচ্ছাচারো উপ্পজ্জতি ‘‘ন দানাহং তত্থ গমিস্সামি, এৰং মং অরহাতি সম্ভাৰেস্সন্তী’’তি, অনাপত্তিযেৰ.
যোপি কেনচিদেৰ করণীযেন তং ঠানং পত্ৰা সজ্ঝাযমনসিকারাদিৰসেন অঞ্ঞৰিহিতো ৰা হুত্ৰা চোরাদীহি ৰা অনুবদ্ধো মেঘং ৰা উট্ঠিতং দিস্ৰা অনোৰস্সকং পৰিসিতুকামো তং ঠানং অতিক্কমতি, অনাপত্তি, যানেন ৰা ইদ্ধিযা ৰা গচ্ছন্তোপি পারাজিকং নাপজ্জতি, পদগমনেনেৰ আপজ্জতি. তম্পি যেহি সহ কতিকা কতা, তেহি সদ্ধিং অপুব্বং অচরিমং গচ্ছন্তো নাপজ্জতি. এৰং গচ্ছন্তা হি সব্বেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং রক্খন্তি. সচেপি মণ্ডপরুক্খমূলাদীসু কিঞ্চি ঠানং পরিচ্ছিন্দন্তি ‘‘যো এত্থ নিসীদতি ৰা চঙ্কমতি ৰা, তং ‘অরহা’তি জানিস্সাম’’, পুপ্ফানি ৰা ঠপেত্ৰা, ‘‘যো ইমানি গহেত্ৰা পূজং করিস্সতি, তং ‘অরহা’তি জানিস্সামা’’তিআদিনা নযেন কতিকা কতা হোতি, তত্রাপি ইচ্ছাচারৰসেন তথা করোন্তস্স পারাজিকমেৰ. সচেপি উপাসকেন অন্তরামগ্গে ৰিহারো ৰা কতো হোতি, চীৰরাদীনি ৰা ঠপিতানি হোন্তি ‘‘যে অরহন্তো, তে ইমস্মিং ৰিহারে ৰসন্তু, চীৰরাদীনি ৰা গণ্হন্তূ’’তি, তত্রাপি ইচ্ছাচারৰসেন ৰসন্তস্স ৰা তানি ৰা গণ্হন্তস্স পারাজিকমেৰ, এতং পন অধম্মিককতিকৰত্তং, তস্মা ন কাতব্বং, অঞ্ঞং ৰা এৰরূপং ‘‘ইমস্মিং তেমাসব্ভন্তরে সব্বেৰ আরঞ্ঞকা হোন্তু পিণ্ডপাতিকধুতঙ্গাদিঅৰসেসধুতঙ্গধরা ৰা, অথ ৰা সব্বেৰ খীণাসৰা হোন্তূ’’তি এৰমাদি. নানাৰেরজ্জকা হি ভিক্খূ সন্নিপতন্তি. তত্থ কেচি দুব্বলা অপ্পথামা এৰরূপং ৰত্তং অনুপালেতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা এৰরূপম্পি ৰত্তং ন কাতব্বং. ‘‘ইমং তেমাসং সব্বেহেৰ ন উদ্দিসিতব্বং, ন পরিপুচ্ছিতব্বং, ন পব্বাজেতব্বং, মূগব্বতং গণ্হিতব্বং, বহিসীমট্ঠস্সপি সঙ্ঘলাভো দাতব্বো’’তি এৰমাদিকম্পি ন কত্তব্বমেৰ.
তিৰিধম্পীতি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধম্পি. সোধেত্ৰা পব্বাজেথাতি ভব্বে আচারকুলপুত্তে উপপরিক্খিত্ৰা পব্বাজেথ. ভস্সে মত্তং জানিত্ৰাতি ৰচনে পমাণং ঞত্ৰা. দসকথাৰত্থু নাম অপ্পিচ্ছাকথা সন্তুট্ঠিকথা পৰিৰেককথা অসংসগ্গকথা ৰীরিযারম্ভকথা সীলকথা সমাধিকথা পঞ্ঞাকথা ৰিমুত্তিকথা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথাতি.
ৰিগ্গহসংৰত্তনিকং ৰচনং ৰিগ্গাহিকং. চতুরারক্খং অহাপেন্তাতি বুদ্ধানুস্সতি মেত্তা অসুভং মরণানুস্সতীতি ইমং চতুরারক্খং অহাপেন্তা. দন্তকট্ঠখাদনৰত্তং আচিক্খিতব্বন্তি এত্থ ইদং দন্তকট্ঠখাদনৰত্তং – যো দেৰসিকং সঙ্ঘমজ্ঝে ওসরতি, তেন সামণেরাদীহি আহরিত্ৰা ভিক্খূনং যথাসুখং ভুঞ্জনত্থায দন্তকট্ঠমাল়কে নিক্খিত্তেসু দন্তকট্ঠেসু দিৰসে দিৰসে একমেৰ দন্তকট্ঠং গহেতব্বং. যো পন দেৰসিকং ন ওসরতি, পধানঘরে ৰসিত্ৰা ধম্মস্সৰনে ৰা উপোসথগ্গে ৰা দিস্সতি, তেন পমাণং সল্লক্খেত্ৰা চত্তারি পঞ্চ দন্তকট্ঠানি অত্তনো ৰসনট্ঠানে ঠপেত্ৰা খাদিতব্বানি. তেসু খীণেসু সচে পুনপি দন্তকট্ঠমাল়কে বহূনি হোন্তিযেৰ, পুনপি আহরিত্ৰা খাদিতব্বানি. যদি পন পমাণং অসল্লক্খেত্ৰা আহরতি, তেসু অখীণেসুযেৰ মাল়কে খীযতি, ততো কেচি থেরা ‘‘যেহি গহিতানি, তে পটিহরন্তূ’’তি ৰদেয্যুং, কেচি ‘‘খাদন্তু, পুন সামণেরা আহরিস্সন্তী’’তি, তস্মা ৰিৰাদপরিহারত্থং পমাণং সল্লক্খেতব্বং, গহণে পন দোসো নত্থি. মগ্গং গচ্ছন্তেনপি একং ৰা দ্ৰে ৰা থৰিকায পক্খিপিত্ৰা গন্তব্বন্তি. ভিক্খাচারৰত্তং পিণ্ডপাতিকৰত্তে আৰিভৰিস্সতি.
অন্তোগামে…পে… ন কথেতব্বাতি এত্থ চতূসু পচ্চযেসু চীৰরে চ পিণ্ডপাতে চ ৰিঞ্ঞত্তিপি ন ৰট্টতি নিমিত্তোভাসপরিকথাপি. সেনাসনে ৰিঞ্ঞত্তিমেৰ ন ৰট্টতি, সেসানি তীণি ৰট্টন্তি. গিলানপচ্চযে সব্বম্পি ৰট্টতি. এৰং সন্তেপি আজীৰং সোধেন্তেহি ভিক্খূহি সুট্ঠু রক্খিতব্বাতি. ইমিনা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং দস্সিতং. রক্খিতিন্দ্রিযেহি ভৰিতব্বন্তি ইন্দ্রিযসংৰরসীলং. খন্ধকৰত্তঞ্চ সেখিযৰত্তঞ্চ পূরেতব্বন্তি পাতিমোক্খসংৰরসীলং. পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং পন তীহিপি সামত্থিযতো দস্সিতং. ইতি চতুপারিসুদ্ধিসীলপটিসংযুত্তা এৰরূপা নিয্যানিককথা বহুকাপি ৰত্তব্বাতি অধিপ্পাযো.
ইমস্মিং ৰস্সূপনাযিকৰিসযে তেসু তেসু নগরেসু তস্মিং তস্মিং রাজকালে অপরিযন্তা ৰিৰাদকথা হোতি. কথং? ৰস্সূপনাযিকক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৮৬) ‘‘তেন খো পন সমযেন রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো ৰস্সং উক্কড্ঢিতুকামো ভিক্খূনং সন্তিকে দূতং পাহেসি ‘যদি পনায্যা আগমে জুণ্হে ৰস্সং উপগচ্ছেয্যু’ন্তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং, ‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রাজূনং অনুৰত্তিতু’’’ন্তি ৰচনং নিস্সায ভগৰতা অধিমাসং পঞ্ঞত্তন্তি মঞ্ঞমানা ৰেদসমযেন সংসন্দিত্ৰা গয্হমানা অনেকৰিহিতং ৰিৰাদং করোন্তি. ৰেদসমযে কির দ্ৰে অধিমাসানি যাচাধিমাসঞ্চ পত্তাধিমাসঞ্চ. তত্থ কলিযুগগণনে একূনৰীসতিগণনেন ভাজিতে দ্ৰেপঞ্চট্ঠদসতেরসসোল়সট্ঠারসৰসেন সত্তধা সেসো হোতি, তেসং ৰসেন চম্মাধিমাস পঞ্চাধিমাস পস্ৰাধিমাস দসাধিমাস তেরসাধিমাস সোল়সাধিমাস অট্ঠারসাধিমাসাতি ৰোহরন্তি. অট্ঠারসাধিমাসং পন অৰসানাধিমাসন্তিপি ৰোহরন্তি. তেসু পসুসোল়সানি অপত্তেযেৰ অধিমাসপতনকলিযুগে সংৰচ্ছরমাসাদিৰিসমভযেন যাচিত্ৰা মাসস্স আকড্ঢিতব্বতো যাচাধিমাসন্তি ৰোহরন্তি, সেসানি পন পঞ্চমত্তেযেৰ অধিমাসপতনকলিযুগে মাসস্স আকড্ঢিতব্বতো পত্তাধিমাসন্তি. তত্রেতং যাচাধিমাসলক্খণং – তথতো অজানন্তা পাল়িযা সংসন্দিত্ৰা বিম্বিসাররঞ্ঞা ভগৰতো যাচিতাধিমাসত্তা যাচাধিমাসং নাম ভৰতি, তস্মা দ্ৰীসু এৰ যাচাধিমাসেসু দিৰসেন সহ মাসো আকড্ঢিতব্বো, ন ইতরেসূতি ৰদন্তি, অঞ্ঞে পন পঞ্চসু পত্তাধিমাসেসু এৰ সহ দিৰসেন মাসো আকড্ঢিতব্বো, ন যাচাধিমাসেসূতি.
অপরে পন – ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, ৰস্সূপনাযিকা পুরিমিকা পচ্ছিমিকাতি, অপরজ্জুগতায আসাল়্হিযা পুরিমিকা উপগন্তব্বা, মাসগতায আসাল়্হিযা পচ্ছিমিকা উপগন্তব্বা’’তি তস্মিংযেৰ ৰস্সূপনাযিকক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৮৪) আগতায পাল়িযা অত্থং অযোনিসো গহেত্ৰা তিথিনক্খত্তযোগে এৰ ৰস্সূপগমনং ভগৰতা অনুঞ্ঞাতং, তস্মা আসাল়্হিপুণ্ণমায অনন্তরভূতো পাটিপদদিৰসো পুণ্ণাতিথিযা চ যুত্তো হোতু, পুব্বাসাল়্হউত্তরাসাল়্হসঙ্খাতেসু দ্ৰীসু নক্খত্তেসু একেকেন যুত্তো চ, এৰংভূতো কালো যদি ৰিনা দিৰসেন মাসকড্ঢনে সম্পজ্জতি, তথা চ সতি মাসমত্তাকড্ঢনমেৰ কাতব্বং, যদি ন সম্পজ্জতি, সহ দিৰসেন মাসাকড্ঢনং, অযং পিটকেন চ ৰেদেন চ অনুলোমো ৰিনিচ্ছযোতি ৰদন্তি.
তত্রাপ্যেকে ৰদন্তি – ‘‘মা ইতি চন্দো ৰুচ্চতি তস্স গতিযা দিৰসস্স মিনিতব্বতো, সো এত্থ সব্বকলাপারিপূরিযা পুণ্ণোতি পুণ্ণমা’’তিআদিনা ৰিনযত্থমঞ্জূসাদীসু (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৰণ্ণনা) আগমনতো পুণ্ণাতিথিযোগোপি পুণ্ণমিযা এৰ ইচ্ছিতব্বো, ন পাটিপদে, তথা নক্খত্তযোগোপি আসাল়্হিসুক্কপক্খস্স পন্নরসে উপোসথে ‘‘উত্তরাসাল়্হনক্খত্তে, এৰং ধাতু পতিট্ঠিতা’’তি মহাৰংসে ৰচনতোতি. তত্থ পুরিমা ৰদন্তি – এৰং সন্তে উপোসথদিৰসেযেৰ চন্দগ্গাহো চ সূরিযগ্গাহো চ ভৰেয্য, ইদানি পন কাল়পক্খপাটিপদাদীসুযেৰ চন্দগ্গাহো, সুক্কপক্খপাটিপদাদীসুযেৰ সূরিযগ্গাহো পঞ্ঞাযতি, তস্মা পাটিপদেযেৰ তিথিনক্খত্তযোগো ইচ্ছিতব্বোতি. পচ্ছিমাপি ৰদন্তি – তুম্হাদিসানং ৰাদীনং ৰচনেন পুব্বে আকড্ঢিতব্বদিৰসানং অনাকড্ঢিতত্তা দিৰসপুঞ্জভাৰেন এৰং হোতি, সচ্চতো পন উপোসথদিৰসেযেৰ চন্দগ্গাহো সূরিযগ্গাহো চ ইচ্ছিতব্বোতি. হোতু, যথা ইচ্ছথ, তথা ৰদথ, এৰং ভূতপুব্বো সাট্ঠকথে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে অত্থীতি? অত্থি. গন্ধারজাতকে (জা. অট্ঠ. ৩.৭.৭৫ গন্ধারজাতকৰণ্ণনা) হি উপোসথদিৰসে চন্দগ্গাহো দ্ৰিক্খত্তুং আগতো. তঞ্হি জাতকং তীসু পিটকেসু সুত্তপরিযাপন্নং, পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নং, নৰসু সাসনঙ্গেসু জাতকপরিযাপন্নন্তি. এৰং ৰুত্তে পুরিমকা পটিৰচনং দাতুং ন সক্কুণেয্যুন্তি.
অথেকচ্চে ‘‘পিটকত্তযে অধিকমাসাযেৰ সন্তি, ন অধিকদিৰসা সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৪০৪) ‘যং পন ৰুত্তং তীসুপি গণ্ঠিপদেসু অট্ঠারসন্নংযেৰ ৰস্সানং অধিকমাসে গহেত্ৰা গণিতত্তা সেসৰস্সদ্ৰযস্সপি অধিকানি দিৰসানি হোন্তেৰ, তানি অধিকদিৰসানি সন্ধায নিক্কঙ্খা হুত্ৰাতি ৰুত্তন্তি, তং ন গহেতব্বং. ন হি দ্ৰীসু ৰস্সেসু অধিকদিৰসা নাম ৰিসুং উপলব্ভন্তি ততিযে ৰস্সে ৰস্সুক্কড্ঢনৰসেন অধিকমাসে পরিচ্চত্তেযেৰ অধিকমাসসম্ভৰতো, তস্মা দ্ৰীসু ৰস্সেসু অতিরেকদিৰসা নাম ৰিসুং ন সম্ভৰন্তী’তি ৰচনতো’’তি ৰদন্তি. অথঞ্ঞে ৰদন্তি – পিটকত্তযে অধিকদিৰসাতি আগতা অত্থি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পাচিত্তিয ৪০৪) ‘‘অৰসেসানং দ্ৰিন্নং ৰস্সানং অধিকদিৰসানি হোন্তেৰ, তস্মা নিক্কঙ্খা হুত্ৰা উপসম্পাদেন্তী’’তি ৰচনতোতি. ইতো পরম্পি ৰিৰিধেন আকারেন কথেন্তি. সুদ্ধৰেদিকাপি এৰং ৰদন্তি, ৰিনযধরা ভিক্খূ ৰিনযসমযৰসেন ৰদন্তি. অম্হাকং পন ৰেদসমযে হত্থগতগণনৰসেনেৰ জানিতব্বন্তি অলমতিপপঞ্চেন. অত্থিকেহি তিৰস্সাধিকসহস্সকলিযুগে ধম্মরাজেন পুচ্ছিতত্তা কতং অধিমাসপকরণং ওলোকেত্ৰা জানিতব্বং.
ইধ পন অধিপ্পেতৰিনিচ্ছযমেৰ কথযাম. পঠমদুতিযৰাদেসু ন বিম্বিসাররাজা ভগৰন্তং অধিমাসপঞ্ঞাপনং যাচতি, ন চ ভগৰা পঞ্ঞপেতি, ন ‘‘তস্মিং ৰস্সে ইদং নাম অধিমাসং হোতী’’তি ৰা ‘‘মাসমত্তং ৰা সহদিৰসং ৰা আকড্ঢিতব্ব’’ন্তি ৰা পাল়িযং অট্ঠকথাটীকাসু চ অত্থি, রাজা পন উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায ৰেদসমযে ৰস্সুক্কড্ঢনসম্ভৰতো ভিক্খূনং পঠমআসাল়্হমাসে ৰস্সং অনুপগন্ত্ৰা দুতিযআসাল়্হমাসে উপগমনত্থং ‘‘যদি পনায্যা আগমে জুণ্হে ৰস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি দূতং পাহেসি. যদি পন উপগচ্ছেয্যুং, সাধু ৰতাতি সম্বন্ধিতব্বং. ভিক্খূ পন রঞ্ঞো পহিতসাসনং ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা পন ৰস্সুক্কড্ঢনে ভিক্খূনং গুণপরিহানিযা অভাৰতো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রাজূনং অনুৰত্তিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৮৬) অৰোচ. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৮৫) ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে রাজূনং অনুৰত্তিতুন্তি এত্থ ৰস্সুক্কড্ঢনভিক্খূনং কাচি পরিহানি নাম নত্থীতিঅনুৰত্তিতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. ৰিমতিৰিনোদনিযঞ্চ (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৮৫) ৰুত্তং ‘‘পরিহানীতি গুণপরিহানী’’তি, তস্মা যাচাধিমাসো ৰা হোতু পত্তাধিমাসো ৰা, যস্মিং যস্মিং কালে অনুৰত্তনেন ভিক্খূনং সীলাদিগুণম্পি পরিহানি নত্থি, তস্মিং তস্মিং কালে অনুৰত্তিতব্বং.
কথং পন অনুৰত্তিতব্বং, কথং ন অনুৰত্তিতব্বং? যদি অনুৰত্তন্তে পুব্বে উপৰুত্থদিৰসতো ইদানি উপৰসিতব্বউপোসথদিৰসো চাতুদ্দসো ৰা পন্নরসো ৰা হোতি, তথা সতি অনুৰত্তিতব্বং. যদি পন তেরসমো ৰা সোল়সমো ৰা হোতি, ন অনুৰত্তিতব্বং. অনুৰত্তন্তো হি অনুপোসথে উপোসথকতো হোতি, ততো ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো, যো করেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৮৩) ৰুত্তদুক্কটং আপজ্জতি, তস্মা সীলগুণপরিহানিসম্ভৰতো ন অনুৰত্তিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.২৪০) ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রাজূনং অনুৰত্তিতুন্তি ৰচনতো পনেত্থ লোকিযানং তিথিং অনুৰত্তন্তেহিপি অত্তনো উপোসথক্কমেন চাতুদ্দসিং পন্নরসিং ৰা, পন্নরসিং চাতুদ্দসিং ৰা করোন্তেহেৰ অনুৰত্তিতব্বং, ন পন সোল়সমদিৰসং ৰা তেরসমদিৰসং ৰা উপোসথদিৰসং করোন্তেহী’’তি.
ততিযচতুত্থৰাদেপি ‘‘কতি ৰস্সূপনাযিকা’’তি সংসযন্তানং সংসযৰিনোদনত্থং ‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, ৰস্সূপনাযিকা পুরিমিকা পচ্ছিমিকা’’তি (মহাৰ. ১৮৪) ভগৰা অৰোচ. ততো তাসং দ্ৰিন্নং ৰস্সূপনাযিকানং উপগমনকালং দস্সেতুং ‘‘অপরজ্জুগতায আসাল়্হিযা পুরিমিকা উপগন্তব্বা, মাসগতায আসাল়্হিযা পচ্ছিমিকা উপগন্তব্বা’’তি ৰুত্তং. তত্রাযং পিণ্ডত্থো – আসাল়্হিপুণ্ণমিযা অনন্তরে পাটিপদদিৰসে পুরিমিকা উপগন্তব্বা, সাৰণপুণ্ণমিযা অনন্তরে পাটিপদদিৰসে পচ্ছিমিকা উপগন্তব্বাতি. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৮৪) ‘‘তস্মা আসাল়্হিপুণ্ণমায অনন্তরে পাটিপদদিৰসে, আসাল়্হিপুণ্ণমিতো ৰা অপরায পুণ্ণমায অনন্তরে পাটিপদদিৰসেযেৰ ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেত্ৰা সব্বং চেতিযৰন্দনাদিসামীচিকম্মং নিট্ঠাপেত্ৰা ‘ইমস্মিং ৰিহারে ইমং তেমাসং ৰস্সং উপেমী’তি সকিং ৰা দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰা ৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা ৰস্সং উপগন্তব্ব’’ন্তি, সারত্থদীপনিযম্পি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৮৪) ‘‘অপরজ্জূতি আসাল়্হিতো অপরং দিনং, পাটিপদন্তি অত্থো’’তি, ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৮৪) ‘‘অপরস্মিং দিৰসেতি দুতিযে পাটিপদদিৰসে’’তি এৰং পাল়িঅট্ঠকথাটীকাসু পাটিপদদিৰসেযেৰ ৰস্সূপগমনং ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অমুকতিথিযোগে’’তি ৰা ‘‘অমুকনক্খত্তযোগে’’তি ৰা, তস্মা পাটিপদদিৰসে পাতো অরুণুগ্গমনতো পট্ঠায সকলদিৰসং সকলরত্তি যাৰ দুতিযঅরুণুগ্গমনা যথারুচিতে কালে ৰস্সং উপগন্তব্বন্তি দট্ঠব্বং. ততো এৰ ৰস্সূপনাযিককালে পুণ্ণাতিথিযা যোগো, উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন যোগো হোতূতি ৰদন্তানং ৰচনং ৰিনযৰিরুদ্ধং হোতি, তং ৰচনং গহেত্ৰা পুণ্ণাতিথিযোগং উত্তরাসাল়্হনক্খত্তযোগঞ্চ আগমেত্ৰা ৰস্সং উপগন্ত্ৰাপি তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতি নামাতি দট্ঠব্বং.
এৰং পাল়িঅট্ঠকথাটীকাসু চ পুণ্ণাতিথিযোগে এৰ ৰস্সং উপগন্তব্বং, ন একায তিথিযা যুত্তেতি ৰা উত্তরাসাল়্হনক্খত্তযোগেযেৰ, ন সাৰণনক্খত্তযোগেতি ৰা অনাগতমেৰ ছাযং গহেত্ৰা তথাগতেন পঞ্ঞত্তং ৰিয পোত্থকেসু লিখিত্ৰা কেহিচি ঠপিতত্তা সকলং ৰিনযপিটকং অপস্সন্তা ৰেদসামযিকা তং ৰচনং সদ্দহিত্ৰা ৰস্সূপগমনকালে পুণ্ণাতিথিউত্তরাসাল়্হযোগমেৰ গৰেসন্তা মাসদিৰসেন সহ আকড্ঢিতব্বকালেপি মাসমত্তমেৰ আকড্ঢন্তি, মাসমত্তমেৰ আকড্ঢিতব্বকালেপি সহ দিৰসেন আকড্ঢন্তি, তস্মা এৰংৰাদিনো ভিক্খূ ‘‘অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেতী’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জন্তি, তস্মা ভগৰতি গারৰসহিতা লজ্জিনো পণ্ডিতা এৰং ন গণ্হন্তীতি. তিথিনক্খত্তযোগো পন উপোসথদিৰসেযেৰ বহুধা পিটকত্তযে আগতো, পোরাণৰেদগন্থেসু চ পসংসিতো, কদাচি পন ৰোহারকালো তিথিযা নক্খত্তেন চ ৰিসমো হোতি, তস্মা তং সমেতুং অধিমাসপতনকালে মাসম্পি দিৰসম্পি আকড্ঢন্তি, তস্মা অঞ্ঞস্মিং কালে ৰিসমেপি আকড্ঢনকালে সমাপেতব্বং. এৰং সতি মাসউতুসংৰচ্ছরানং সমভাৰো হোতীতি দট্ঠব্বং.
পঞ্চমছট্ঠৰাদেসু অধিমাসোতি অট্ঠারসৰস্সতো অধিকমাসং গহেত্ৰা ৰুত্তো, তস্মা ‘‘অধিকো মাসো অধিমাসো’’তি কম্মধারযসমাসত্তা পুল্লিঙ্গং কত্ৰা ৰুত্তো. পুব্বে পন মাসপুঞ্জতো অধিকঘটিযো গহেত্ৰা ৰুত্তো, তস্মা ‘‘মাসতো অধিকং অধিমাস’’ন্তি অব্যযীভাৰসমাসত্তা নপুংসকলিঙ্গং কত্ৰা ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘পোরাণকত্থেরা একূনৰীসতিৰস্সং সামণেরং নিক্খমনীযপুণ্ণমাসিং অতিক্কম্ম পাটিপদদিৰসে উপসম্পাদেন্তি, তং কস্মাতি? ৰুচ্চতে – একস্মিং ৰস্সে ছ চাতুদ্দসিকউপোসথদিৰসা হোন্তি, ইতি ৰীসতিযা ৰস্সেসু চত্তারো মাসা পরিহাযন্তি, রাজানো ততিযে ততিযে ৰস্সে ৰস্সং উপকড্ঢন্তি, ইতি অট্ঠারসসু ৰস্সেসু ছ মাসা ৰড্ঢন্তি, ততো উপোসথৰসেন পরিহীনে চত্তারো মাসে অপনেত্ৰা দ্ৰে মাসা অৰসেসা হোন্তি, তে দ্ৰে মাসে গহেত্ৰা ৰীসতি ৰস্সানি পরিপুণ্ণানি হোন্তীতি নিক্কঙ্খা হুত্ৰা নিক্খমনীযপুণ্ণমাসিং অতিক্কম্ম পাটিপদে উপসম্পাদেন্তী’’তি অট্ঠকথাৰচনে (পাচি. অট্ঠ. ৪০৪) ‘‘নিক্কঙ্খা হুত্ৰাতি অধিকমাসেহি সদ্ধিং পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সত্তা নিব্বেমতিকা হুত্ৰা’’তি অত্থো সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৪০৪) ৰুত্তো.
তত্র ননু চ ‘‘তীসুপি গণ্ঠিপদেসু অট্ঠারসন্নং…পে… ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, তং কথন্তি চোদনং সন্ধায ‘‘যং পন ৰুত্তং…পে… তং ন গহেতব্ব’’ন্তি কিঞ্চাপি ৰুত্তং, তথাপি তং গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তৰচনং ন গহেতব্বন্তি অত্থো, কস্মা ন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. হি যস্মা ন উপলব্ভন্তি, তস্মা ন গহেতব্বন্তি যোজনা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ততিযে’’তিআদি. পরিচ্চত্তেযেৰ সম্ভৰতো, অপরিচ্চত্তে অসম্ভৰতো ন উপলব্ভন্তীতি ব্যতিরেকৰসেন হেতুফলযোজনা. তস্মাতিআদি লদ্ধগুণং.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং পন গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তমেৰ গহেত্ৰা ৰদতি. এতানি ৰচনানি সামণেরানং ৰীসতিৰস্সপরিপুণ্ণভাৰসাধকানিযেৰ হোন্তি, ন অধিমাসপতনৰারেসু সদিৰসমাসাকড্ঢনভাৰসাধকানি, তস্মা ইমানি আহরিত্ৰা তং অধিকরণং ৰিনিচ্ছিতুং ন সক্কোন্তি. ভিক্খূ পন বহূনং সন্নিপাতে কিঞ্চি পাঠং আহরিত্ৰা কথেতুং সমত্থো সোভতীতি কত্ৰা ঈদিসং পাঠং আহরন্তি. সুতসন্নিচযপণ্ডিতা পন ইচ্ছিতত্থস্স অসাধকত্তা এৰরূপং ন আহরন্তি. সুদ্ধৰেদিকানম্পি ৰচনে ৰিনযধরা ৰিনযমেৰ জানন্তি, ন বাহিরসমযং. অযং পন কথা বাহিরসমযে পৰত্তা, তস্মা ৰিনযধরানং অৰিসযোতি মঞ্ঞন্তা ৰদন্তি.
ৰিনযধরা পন একচ্চে ৰিনযমেৰ জানন্তি, একচ্চে সকলং পিটকত্তযং জানন্তি, একচ্চে সবাহিরসমযং পিটকত্তযং জানন্তি, তস্মা কথেতুং সমত্থভাৰোযেৰ পমাণং. ৰেদিকানম্পি ৰচনং ৰেদপ্পকরণাগতমেৰ পমাণং. ন যং কিঞ্চি হত্থগতগণনমত্তং, তস্মা যদা পথৰিস্সরো রাজা সদিৰসং মাসং আকড্ঢিতুকামো ‘‘জেট্ঠমাসকাল়পক্খউপোসথং পন্নরসিযং করোন্তূ’’তি যাচিস্সতি, তদা ‘‘সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৰা পন্নরসে ৰা’’তি ৰচনতো পন্নরসিযং উপোসথকরণে দোসো নত্থি, যদা সুদ্ধমাসমেৰ আকড্ঢিতুকামো ‘‘চাতুদ্দসিযং করোন্তূ’’তি যাচিস্সতি, এৰং সতি পকতিযাপি জেট্ঠমাসকাল়পক্খুপোসথো চাতুদ্দসোযেৰাতি কত্ৰা দোসো নত্থি, উভযথাপি উপোসথো সুকতোযেৰ হোতি, তস্মা অনুৰত্তিতব্বো. ততো পরং পঠমাসাল়্হমাসস্স জুণ্হপক্খেপি কাল়পক্খেপি দুতিযাসাল়্হমাসস্স জুণ্হপক্খেপি পন্নরসীউপোসথং কত্ৰা পাটিপদদিৰসে তিথিযোগং ৰা নক্খত্তযোগং ৰা অনোলোকেত্ৰা পাতো অরুণুগ্গমনানন্তরতো পট্ঠায যাৰ পুন অরুণুগ্গমনা সকলদিৰসরত্তিযং যথাজ্ঝাসযং ৰস্সং উপগচ্ছন্তো সূপগতোৰ হোতি, নত্থি কোচি দোসোতি দট্ঠব্বো. ভৰত্ৰেৰং, পাতোৰ ৰস্সং উপগচ্ছন্তো অত্থীতি? অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং সেনাসনক্খন্ধকৰণ্ণনাযং (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘সচে পাতোৰ গাহিতে সেনাসনে অঞ্ঞো ৰিতক্কচারিকো ভিক্খু আগন্ত্ৰা সেনাসনং যাচতি, ‘গহিতং, ভন্তে, সেনাসনং, ৰস্সূপগতো সঙ্ঘো, রমণীযো ৰিহারো, রুক্খমূলাদীসু যত্থ ইচ্ছথ, তত্থ ৰসথা’তি ৰত্তব্বো’’তি.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
ৰস্সূপনাযিকৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম
ছব্বীসতিমো পরিচ্ছেদো.
পঠমো ভাগো নিট্ঠিতো.
নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স