২৫. উপোসথপৰারণাৰিনিচ্ছযকথা
১৬৮. এৰং সীমাৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি উপোসথপৰারণাৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘উপোসথপৰারণাতি এত্থ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ উপোসথসদ্দো তাৰ –
‘‘উদ্দেসে পাতিমোক্খস্স, পণ্ণত্তিযমুপোসথো;
উপৰাসে চ অট্ঠঙ্গে, উপোসথদিনে সিযা’’তি. –
ৰচনতো পাতিমোক্খুদ্দেসে পণ্ণত্তিযং উপৰাসে অট্ঠঙ্গসীলে উপোসথদিনে চ ৰত্ততি. তথা হেস ‘‘আযামাৰুসো কপ্পিন উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৮৫) পাতিমোক্খুদ্দেসে আগতো, ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পণ্ণত্তিযং, ‘‘সুদ্ধস্স ৰে সদা ফেগ্গু, সুদ্ধস্স উপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৰাসে, ‘‘এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৰিসাখে, উপোসথো উপৰুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) অট্ঠঙ্গসীলে. ‘‘ন, ভিক্খৰে, উপোসথে সভিক্খুকাআৰাসা অভিক্খুকো আৰাসো’’তিআদীসু (পাচি. ১০৪৮) উপোসথদিনে ৰত্ততি. ‘‘পারিসুদ্ধিউপোসথো অধিট্ঠানুপোসথো’’তিআদীসু পারিসুদ্ধিঅধিট্ঠানেসুপি ৰত্ততি. তে পন পাতিমোক্খুদ্দেসে অন্তোগধাতি কত্ৰা ৰিসুং ন ৰুত্তা. ইধ পন পাতিমোক্খুদ্দেসে উপোসথদিনে চ ৰত্ততি. তত্থ পাতিমোক্খুদ্দেসে উপৰসনং উপোসথো, সীলেন উপেতা হুত্ৰা ৰসনন্ত্যত্থো. উপোসথদিনে উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, এতস্মিং দিৰসে সীলেন উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীত্যত্থো.
পৰারণা-সদ্দো পন ‘‘পৰারণা পটিক্খেপে, কথিতাজ্ঝেসনায চা’’তি অভিধানপ্পদীপিকাযং ৰচনতো পটিক্খেপে অজ্ঝেসনে চ ৰত্ততি. তত্থ ‘‘যো পন ভিক্খু ভুত্তাৰী পৰারিতো অনতিরিত্তং খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা খাদেয্য ৰা ভুঞ্জেয্য ৰা, পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু (পাচি. ২৩৮) পটিক্খেপে, ‘‘সঙ্ঘো পৰারেয্যা’’তিআদীসু (মহাৰ. ২১০) অজ্ঝেসনে, ‘‘অজ্জপৰারণা চাতুদ্দসী’’তিআদীসু (মহাৰ. অট্ঠ. ২১২) পৰারণাদিৰসে. সো পন অজ্ঝেসনদিৰসোযেৰাতি ৰিসুং ন ৰুত্তো. ইধ পন অজ্ঝেসনে ৰত্ততি, তস্মা পৰারীযতে পৰারণা, পকারেন ইচ্ছীযতেত্যত্থো. প-পুব্ব ৰরধাতু চুরাদিগণিকাযং.
এত্থ চ কিঞ্চাপি পাল়িযং উপোসথক্খন্ধকানন্তরং ৰস্সূপনাযিকক্খন্ধকো, তদনন্তরং পৰারণক্খন্ধকো সঙ্গীতো, তথাপি উপোসথপৰারণকম্মানং যেভুয্যেন সমানত্তা যমকমিৰ ভূতত্তা মিস্সেত্ৰা কথেন্তো সুৰিঞ্ঞেয্যো হোতি সল্লহুকগন্থো চাতি মন্ত্ৰা খন্ধকদ্ৰযসঙ্গহিতং অত্থং একেনেৰ পরিচ্ছেদেন দস্সেতি আচরিযো. তত্থ চাতুদ্দসিকো পন্নরসিকো সামগ্গীউপোসথোতি দিৰসৰসেন তযো উপোসথা হোন্তীতি সম্বন্ধো. চতুদ্দসিযং নিযুত্তো চাতুদ্দসিকো, এৰং পন্নরসিকো. সামগ্গীউপোসথো নাম সঙ্ঘসামগ্গিকদিৰসে কাতব্বউপোসথো. হেমন্তগিম্হৰস্সানং তিণ্ণং উতূনন্তি এত্থ হেমন্তউতু নাম অপরকত্তিককাল়পক্খস্স পাটিপদতো পট্ঠায ফগ্গুনপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা. গিম্হউতু নাম ফগ্গুনস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায আসাল়্হিপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা. ৰস্সানউতু নাম আসাল়্হস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায অপরকত্তিকপুণ্ণমপরিযোসানা চত্তারো মাসা. ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ চাতুদ্দসিকাতি হেমন্তস্স উতুনো ততিযে চ সত্তমে চ পক্খে দ্ৰে চাতুদ্দসিকা, মিগসিরমাসস্স কাল়পক্খে, মাঘমাসস্স কাল়পক্খে চাতি অত্থো. এৰং গিম্হস্স উতুনো ততিযে চিত্তমাসস্স কাল়পক্খে সত্তমে জেট্ঠমাসস্স কাল়পক্খে চ, ৰস্সানস্স উতুনো ততিযে সাৰণস্স কাল়পক্খে চ সত্তমে অস্সযুজমাসস্স কাল়পক্খে চাতি অত্থো. সেসা পন্নরসিকাতি সেসা অট্ঠারস পন্নরসিকা.
হোতি চেত্থ –
‘‘কত্তিকস্স চ কাল়ম্হা;
যাৰ ফগ্গুনপুণ্ণমা;
হেমন্তকালোতি ৰিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘ফগ্গুনস্স চ কাল়ম্হা;
যাৰ আসাল়্হিপুণ্ণমা;
গিম্হকালোতি ৰিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘আসাল়্হস্স চ কাল়ম্হা;
যাৰ কত্তিকপুণ্ণমা;
ৰস্সকালোতি ৰিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘উতূনং পন তিণ্ণন্নং, পক্খে ততিযসত্তমে;
চতুদ্দসোতি পাতিমোক্খং, উদ্দিসন্তি নযঞ্ঞুনো’’তি. (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৰণ্ণনা);
এৰং একসংৰচ্ছরে চতুৰীসতি উপোসথাতি এৰং ইমিনা ৰুত্তনযেন হেমন্তাদীনং তিণ্ণং উতূনং একেকস্মিং উতুম্হি পচ্চেকং অট্ঠঅট্ঠউপোসথত্তা উতুত্তযসমোধানভূতে একস্মিং সংৰচ্ছরে চতুৰীসতি উপোসথা হোন্তীতি অত্থো. ইদং তাৰ পকতিচারিত্তন্তি ইদং একস্মিং সংৰচ্ছরে ছচাতুদ্দসিকঅট্ঠারসপন্নরসিকউপোসথকরণং তাৰ পঠমং পকতিযা সভাৰেন চারিত্তং কাতব্বং কম্মং হোতি, ন বহুতরাৰাসিকাদিনা কারণেন কাতব্বন্তি অত্থো.
তথারূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৰট্টতীতি ‘‘সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৰা পন্নরসে ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৬) ৰচনতো ‘‘যো পন আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১৭৮) চ তথারূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৰট্টতীতি অত্থো. তত্থ সকিন্তি একৰারং. আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বন্তি আৰাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে করিযমানে অনুৰত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. আদি-সদ্দেন ‘‘আৰাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৰত্তিতব্ব’’ন্তি ৰচনং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৰে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতরং পৰারেয্যামা’’তি (মহাৰ. ২৪০) ৰচনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ পঠমসুত্তস্স একেকস্স উতুনো ততিযসত্তমপক্খস্স চাতুদ্দসে ৰা অৰসেসস্স পন্নরসে ৰা সকিং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বন্তি. পকতিচারিত্তৰসেনপি অত্থসম্ভৰতো ‘‘আগন্তুকেহী’’তিআদীনি সুত্তানি দস্সিতানীতি ৰেদিতব্বং. তথারূপপচ্চযে সতীতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং অনুরূপে আৰাসিকা বহুতরা হোন্তীতি এৰমাদিকে পচ্চযে সতি. অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসেতি তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খচাতুদ্দসতো অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসে.
তত্রাযং পাল়ি (মহাৰ. ১৭৮) –
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, আৰাসিকানং ভিক্খূনং চাতুদ্দসো হোতি, আগন্তুকানং পন্নরসো. সচে আৰাসিকা বহুতরা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতরা হোন্তি, আৰাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৰত্তিতব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, আৰাসিকানং ভিক্খূনং পন্নরসো হোতি, আগন্তুকানং চাতুদ্দসো. সচে আৰাসিকা বহুতরা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতরা হোন্তি, আৰাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৰত্তিতব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, আৰাসিকানং ভিক্খূনং পাটিপদো হোতি, আগন্তুকানং পন্নরসো. সচে আৰাসিকা বহুতরা হোন্তি, আৰাসিকেহি আগন্তুকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আগন্তুকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৰা উপোসথো কাতব্বো. সচে সমসমা হোন্তি, আৰাসিকেহি আগন্তুকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আগন্তুকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৰা উপোসথো কাতব্বো. সচে আগন্তুকা বহুতরা হোন্তি, আৰাসিকেহি আগন্তুকানং সামগ্গী ৰা দাতব্বা, নিস্সীমং ৰা গন্তব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, আৰাসিকানং ভিক্খূনং পন্নরসো হোতি, আগন্তুকানং পাটিপদো. সচে আৰাসিকা বহুতরা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং সামগ্গী ৰা দাতব্বা, নিস্সীমং ৰা গন্তব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং সামগ্গী ৰা দাতব্বা, নিস্সীমং ৰা গন্তব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতরা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৰাসিকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আৰাসিকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৰা উপোসথো কাতব্বো’’তি.
তত্রাযং অট্ঠকথা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৭৮) –
আৰাসিকানং ভিক্খূনং চাতুদ্দসো হোতি, আগন্তুকানং পন্নরসোতি এত্থ যেসং পন্নরসো, তে তিরোরট্ঠতো ৰা আগতা, অতীতং ৰা উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৰেদিতব্বা. আৰাসিকানং অনুৰত্তিতব্বন্তি আৰাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে করিযমানে অনুৰত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. নাকামা দাতব্বাতি ন অনিচ্ছায দাতব্বাতি.
‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে’’তিআদিম্হি অযং পৰারণক্খন্ধকাগতা পাল়ি (মহাৰ. ২৪০) – ইধ পন, ভিক্খৰে, সম্বহুলা সন্দিট্ঠা সম্ভত্তা ভিক্খূ অঞ্ঞতরস্মিং আৰাসে ৰস্সং উপগচ্ছন্তি, তেসং সামন্তা অঞ্ঞে ভিক্খূ ভণ্ডনকারকা কলহকারকা ৰিৰাদকারকা ভস্সকারকা সঙ্ঘে অধিকরণকারকা ৰস্সং উপগচ্ছন্তি ‘‘মযং তেসং ভিক্খূনং ৰস্সংৰুত্থানং পৰারণায পৰারণং ঠপেস্সামা’’তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৰে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতরং পৰারেয্যামাতি.
তত্রাযং অট্ঠকথা (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪০) – দ্ৰে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুন্তি এত্থ চতুত্থপঞ্চমা দ্ৰে, ততিযো পন পকতিযাপি চাতুদ্দসিকোযেৰাতি, তস্মা ততিযচতুত্থা ৰা ততিযচতুত্থপঞ্চমা ৰা দ্ৰে তযো চাতুদ্দসিকা কাতব্বা. অথ চতুত্থে কতে সুণন্তি, পঞ্চমো চাতুদ্দসিকো কাতব্বো, এৰম্পি দ্ৰে চাতুদ্দসিকা হোন্তি. এৰং করোন্তা ভণ্ডনকারকানং তেরসে ৰা চাতুদ্দসে ৰা ইমে পন্নরসীপৰারণং পৰারেস্সন্তীতি.
তত্থ অযং সারত্থদীপনীপাঠো (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.২৪০) – চতুত্থে কতে সুণন্তীতি চতুত্থে পন্নরসিকুপোসথে কতে অম্হাকং পৰারণং ঠপেস্সন্তীতি সুণন্তি. এৰম্পি দ্ৰে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি ততিযেন সদ্ধিং দ্ৰে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি.
তত্রাযং ৰিমতিৰিনোদনীপাঠো (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.২৪০) – দ্ৰে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি ততিযপক্খে চাতুদ্দসিযা সদ্ধিং দ্ৰে চাতুদ্দসিকা হোন্তি. ভণ্ডনকারকানং তেরসে ৰা চাতুদ্দসে ৰা ইমে পন্নরসীপৰারণং পৰারেস্সন্তীতি ইমিনা যথাসকং উপোসথকরণদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খূনং চাতুদ্দসীপন্নরসীৰোহারো, ন চন্দগতিসিদ্ধিযা তিথিযা ৰসেনাতি দস্সেতি. কিঞ্চাপি এৰং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রাজূনং অনুৰত্তিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৮৬) ৰচনতো পনেত্থ লোকিযানং তিথিং অনুৰত্তন্তেহিপি অত্তনো উপোসথক্কমেন চাতুদ্দসিং পন্নরসিং ৰা পন্নরসিং চাতুদ্দসিং ৰা করোন্তেহেৰ অনুৰত্তিতব্বং, ন পন সোল়সমদিৰসং ৰা তেরসমদিৰসং ৰা উপোসথদিৰসং করোন্তেহি. তেনেৰ পাল়িযম্পি (মহাৰ. ২৪০) ‘‘দ্ৰে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতু’’ন্তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা ‘‘দ্ৰাদসিযং, তেরসিযং ৰা উপোসথো কাতব্বো’’তি ৰত্তব্বতো. ‘‘সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৰা পন্নরসে ৰা’’তিআদিৰচনম্পি (মহাৰ. ১৩৬) উপৰুত্তক্কমেনেৰ ৰুত্তং, ন তিথিক্কমেনাতি গহেতব্বন্তি.
ন কেৰলং উপোসথদিৰসাযেৰ তযো হোন্তি, অথ খো পৰারণাদিৰসাপীতি আহ ‘‘পুরিমৰস্সংৰুত্থানং পনা’’তিআদি. মাইতি চন্দো ৰুচ্চতি তস্স গতিযা দিৰসস্স মিনিতব্বতো, সো এত্থ সব্বকলাপপারিপূরিযা পুণ্ণোতি পুণ্ণমা. পুব্বকত্তিকায পুণ্ণমা পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা, অস্সযুজপুণ্ণমা. সা হি পচ্ছিমকত্তিকং নিৰত্তেতুং এৰং ৰুত্তা. তেসংযেৰাতি পুরিমৰস্সংৰুত্থানংযেৰ. ভণ্ডনকারকেহীতি কলহকারকেহি. পচ্চুক্কড্ঢন্তীতি উক্কড্ঢন্তি, ভণ্ডনকারকে অনুৰাদৰসেন অস্সযুজপুণ্ণমাদিং পরিচ্চজন্তা পৰারণং কাল়পক্খং জুণ্হপক্খন্তি উদ্ধং কড্ঢন্তীতি অত্থো, ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তো আৰাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং করেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে কাল়ে পৰারেয্যামা’’তি, ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তো আৰাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং করেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে জুণ্হে পৰারেয্যামা’’তি (মহাৰ. ২৪০) চ এৰং ঞত্তিযা পৰারণং উদ্ধং কড্ঢন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
অথাতি অনন্তরত্থে নিপাতো. চতুদ্দসন্নং পূরণো চাতুদ্দসো, দিৰসো. যং সন্ধায ‘‘আগমে কাল়ে পৰারেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু. পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা ৰাতি কোমুদিচাতুমাসিনিপুণ্ণমদিৰসো ৰা. যং সন্ধায ‘‘আগমে জুণ্হে পৰারেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু. তস্মিং পন আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অৰস্সং পৰারেতব্বং. ন হি তং অতিক্কমিত্ৰা পৰারেতুং লব্ভতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তে চে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ভণ্ডনকারকা কলহকারকা ৰিৰাদকারকা ভস্সকারকা সঙ্ঘে অধিকরণকারকা তম্পি জুণ্হং অনুৰসেয্যুং. তেহি, ভিক্খৰে, ভিক্খূহি সব্বেহেৰ আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অকামা পৰারেতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ২৪০). তেনেৰাহ ‘‘পচ্ছিমৰস্সংৰুত্থানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৰ ৰা’’তি. যদি হি তং অতিক্কমিত্ৰা পৰারেয্য, দুক্কটাপত্তিং আপজ্জেয্যুং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, অপৰারণায পৰারেতব্বং অঞ্ঞত্র সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৰ. ২৩৩). ৰিসুদ্ধিপৰারণাযোগতো পৰারণাদিৰসা. পি-সদ্দেন ন কেৰলং পৰারণাদিৰসাৰ, অথ খো তদঞ্ঞে উপোসথদিৰসাপি হোন্তীতি দস্সেতি. ইদম্পীতি পৰারণত্তযম্পি. তথারূপপচ্চযেতি বহুতরাৰাসিকাদিপচ্চযে. দ্ৰিন্নং কত্তিকপুণ্ণমানন্তি পুব্বকত্তিকপচ্ছিমকত্তিকসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং অস্সযুজকোমুদিপুণ্ণমানং.
ইদানি যো সো সামগ্গিউপোসথদিৰসো ৰুত্তো, তঞ্চ তপ্পসঙ্গেন সামগ্গিপৰারণাদিৰসঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘যদা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ওসারিতে তস্মিং ভিক্খুস্মিন্তি উক্খিত্তকে ভিক্খুস্মিং ওসারিতে, তং গহেত্ৰা সীমং গন্ত্ৰা আপত্তিং দেসাপেত্ৰা কম্মৰাচায কম্মপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন পৰেসিতেতি ৰুত্তং হোতি. তস্স ৰত্থুস্সাতি তস্স অধিকরণস্স. তদা ঠপেত্ৰা চুদ্দসপন্নরসে অঞ্ঞো যো কোচি দিৰসো উপোসথদিৰসো নাম হোতীতি সম্বন্ধো. কস্মাতি আহ ‘‘তাৰদেৰ উপোসথো কাতব্বো. ‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’ন্তি ৰচনতো’’তি. তত্থ তাৰদেৰাতি তং দিৰসমেৰ. ৰচনতোতি কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৭৫) ৰুত্তত্তা. যত্র পন পত্তচীৰরাদীনং অত্থায অপ্পমত্তকেন কারণেন ৰিৰদন্তা উপোসথং ৰা পৰারণং ৰা ঠপেন্তি, তত্থ তস্মিং অধিকরণে ৰিনিচ্ছিতে ‘‘সমগ্গা জাতম্হা’’তি অন্তরা সামগ্গিউপোসথং কাতুং ন লভন্তি, করোন্তেহি অনুপোসথে উপোসথো কতো নাম হোতি.
কত্তিকমাসব্ভন্তরেতি এত্থ কত্তিকমাসো নাম পুব্বকত্তিকমাসস্স কাল়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৰ অপরকত্তিকপুণ্ণমা, তাৰ একূনতিংসরত্তিদিৰা, তস্স অব্ভন্তরে. ততো পুরে ৰা পন পচ্ছা ৰা ৰট্টতি. অযমেৰাতি যো কোচি দিৰসোযেৰ. ইধাপি কোসম্বকক্খন্ধকে সামগ্গিযা সদিসাৰ সামগ্গী ৰেদিতব্বা. যে পন কিস্মিঞ্চিদেৰ অপ্পমত্তকে পৰারণং ঠপেত্ৰা সমগ্গা হোন্তি, তেহি পৰারণাযমেৰ পৰারণা কাতব্বা, তাৰদেৰ ন কাতব্বা, করোন্তেহি অপৰারণায পৰারণা কতা নাম হোতি, ‘‘ন কাতব্বাযেৰা’’তি নিযমেন যদি করোতি, দুক্কটন্তি দস্সেতি. তত্থ হি উপোসথকরণে দুক্কটং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো অঞ্ঞত্র সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৰ. ১৮৩).
১৬৯. সঙ্ঘে উপোসথো নাম একসীমাযং সন্নিপতিতেন চতুৰগ্গাদিসঙ্ঘেন কত্তব্বো উপোসথো, সো চ পাতিমোক্খুদ্দেসোযেৰ. গণে উপোসথো নাম একসীমাযং সন্নিপতিতেহি দ্ৰীহি, তীহি ৰা ভিক্খূহি কত্তব্বো উপোসথো, সো চ পারিসুদ্ধিউপোসথোযেৰ. পুগ্গলে উপোসথো নাম একসীমাযং নিসিন্নেন একেন ভিক্খুনা কত্তব্বো উপোসথো, সো চ অধিট্ঠানুপোসথোযেৰ. তেনাহ ‘‘কারকৰসেন অপরেপি তযো উপোসথা’’তি. কত্তব্বাকারৰসেন ৰুত্তেসু তীসু উপোসথেসু সুত্তুদ্দেসো নাম পাতিমোক্খুদ্দেসো. সো দুৰিধো ওৰাদপাতিমোক্খুদ্দেসো চ আণাপাতিমোক্খুদ্দেসো চ. তত্র ওৰাদোৰ পাতিমোক্খং, তস্স উদ্দেসো সরূপেন কথনং ওৰাদপাতিমোক্খুদ্দেসো. ‘‘ইমস্মিং ৰীতিক্কমে অযং নাম আপত্তী’’তি এৰং আপত্তিৰসেন আণাপনং পঞ্ঞাপনং আণা. সেসং অনন্তরসদিসমেৰ.
তত্থ ওৰাদপাতিমোক্খুদ্দেসো নাম –
‘‘খন্তি পরমং তপো তিতিক্খা;
নিব্বানং পরমং ৰদন্তি বুদ্ধা;
ন হি পব্বজিতো পরূপঘাতী;
ন সমণো হোতি পরং ৰিহেঠযন্তো.
‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসনং.
‘‘অনুপৰাদো অনুপঘাতো, পাতিমোক্খে চ সংৰরো;
মত্তঞ্ঞুতা চ ভত্তস্মিং, পন্তঞ্চ সযনাসনং;
অধিচিত্তে চ আযোগো, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) –
ইমা তিস্সো গাথা.
তত্থ খন্তি পরমং তপোতি অধিৰাসনখন্তি নাম পরমং তপো. তিতিক্খাতি খন্তিযা এৰ ৰেৰচনং, তিতিক্খাসঙ্খাতা অধিৰাসনখন্তি উত্তমং তপোতি অত্থো. নিব্বানং পরমং ৰদন্তীতি সব্বাকারেন পন নিব্বানং পরমন্তি ৰদন্তি বুদ্ধা. ন হি পব্বজিতো পরূপঘাতীতি যো অধিৰাসনখন্তিৰিরহিতত্তা পরং উপঘাতেতি বাধতি ৰিহিংসতি, সো পব্বজিতো নাম ন হোতি. চতুত্থপাদো পন তস্সেৰ ৰেৰচনং. ‘‘ন হি পব্বজিতো’’তি এতস্স হি ন সমণো হোতীতি ৰেৰচনং. ‘‘পরূপঘাতী’’তি এতস্স পরং ৰিহেঠযন্তোতি ৰেৰচনং. অথ ৰা পরূপঘাতীতি সীলূপঘাতী. সীলঞ্হি উত্তমট্ঠেন পরন্তি ৰুচ্চতি. যো চ সমণো পরং যং কঞ্চি সত্তং ৰিহেঠযন্তো পরূপঘাতী হোতি অত্তনো সীলৰিনাসকো, সো পব্বজিতো নাম ন হোতীতি অত্থো. অথ ৰা যো অধিৰাসনখন্তিযা অভাৰা পরূপঘাতী হোতি, পরং অন্তমসো ডংসমকসম্পি সঞ্চিচ্চ জীৰিতা ৰোরোপেতি, সো ন হি পব্বজিতো. কিং কারণা? মলস্স অপব্বজিতত্তা. ‘‘পব্বাজযমত্তনো মলং, তস্মা ‘পব্বজিতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ৩৮৮) ইদঞ্হি পব্বজিতলক্খণং. যোপি ন হেৰ খো উপঘাতেতি ন মারেতি, অপিচ দণ্ডাদীহি ৰিহেঠেতি, সোপি পরং ৰিহেঠযন্তো ন সমণো হোতি. কিংকারণা? ৰিহেসায অসমিতত্তা. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, সমণোতি পৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫) ইদঞ্হি সমণলক্খণং.
দুতিযগাথায সব্বপাপস্সাতি সব্বাকুসলস্স. অকরণন্তি অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি চতুভূমককুসলস্স. উপসম্পদাতি উপসম্পাদনং পটিলাভো. সচিত্তপরিযোদপনন্তি অত্তনো চিত্তস্স ৰোদাপনং পভস্সরভাৰকরণং সব্বসো পরিসোধনং, তং পন অরহত্তেন হোতি, ইতি সীলসংৰরেন সব্বপাপং পহায লোকিযলোকুত্তরাহি সমথৰিপস্সনাহি কুসলং সম্পাদেত্ৰা অরহত্তফলেন চিত্তং পরিযোদপেতব্বন্তি এতং বুদ্ধান সাসনং ওৰাদো অনুসিট্ঠি.
ততিযগাথায অনুপৰাদোতি ৰাচায কস্সচি অনুপৰদনং. অনুপঘাতোতি কাযেন কস্সচি উপঘাতাকরণং. পাতিমোক্খেতি যং তং পাতিমোক্খং পঅতিমোক্খং অতিপমোক্খং উত্তমসীলং. পাতি ৰা অগতিৰিসেসেহি মোক্খেতি দুগ্গতিভযেহি, যো ৰা নং পাতি, তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং পাতিমোক্খে চ. সংৰরোতি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমলক্খণো সংৰরো. মত্তঞ্ঞুতাতি পটিগ্গহণপরিভোগৰসেন পমাণঞ্ঞুতা. পন্তঞ্চ সযনাসনন্তি জনসঙ্ঘট্টনৰিরহিতং নিজ্জনসম্বাধং ৰিৰিত্তং সেনাসনঞ্চ. এত্থ চ দ্ৰীহিযেৰ পচ্চযেহি চতুপচ্চযসন্তোসো দীপিতোতি ৰেদিতব্বো পচ্চযসন্তোসসামঞ্ঞেন ইতরদ্ৰযস্সপি লক্খণহারনযেন জোতিতত্তা. অধিচিত্তে চ আযোগোতি ৰিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং অধিচিত্তং, ততোপি মগ্গফলচিত্তমেৰ অধিচিত্তং, তস্মিং যথাৰুত্তে অধিচিত্তে আযোগো চ অনুযোগো চাতি অত্থো. এতং বুদ্ধান সাসনন্তি এতং পরস্স অনুপৰদনং, অনুপঘাতনং, পাতিমোক্খসংৰরো, পটিগ্গহণপরিভোগেসু মত্তঞ্ঞুতা, অট্ঠসমাপত্তিৰসিভাৰায ৰিৰিত্তসেনাসনসেৰনঞ্চ বুদ্ধানং সাসনং ওৰাদো অনুসিট্ঠীতি. ইমা পন তিস্সো গাথাযো সব্ববুদ্ধানং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা, তং বুদ্ধা এৰ উদ্দিসন্তি, ন সাৰকা. ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৩৪) নযেন ৰুত্তং আণাপাতিমোক্খং নাম, তং সাৰকা এৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা. ইদমেৰ চ ইমস্মিং অত্থে পাতিমোক্খন্তি অধিপ্পেতং.
অনুপগতো নাম তত্থেৰ উপসম্পন্নো, অসতিযা পুরিমিকায অনুপগতো ৰা. চাতুমাসিনিযন্তি চতুমাসিযং. সা হি চতুন্নং মাসানং পারিপূরিভূতাতি চাতুমাসী, সা এৰ ‘‘চাতুমাসিনী’’তি ৰুচ্চতি, তস্সং চাতুমাসিনিযং, পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমাসিযন্তি অত্থো. কাযসামগ্গিন্তি কাযেন সমগ্গভাৰং, হত্থপাসূপগমনন্তি ৰুত্তং হোতি.
অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – সচে পুরিমিকায পঞ্চ ভিক্খূ ৰস্সং উপগতা পচ্ছিমিকাযপি পঞ্চ, পুরিমেহি ঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারিতে পচ্ছিমেহি তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো, ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৰে ঞত্তিযো ঠপেতব্বা. সচে পচ্ছিমিকায উপগতা চত্তারো তযো দ্ৰে একো ৰা হোতি, এসেৰ নযো. অথ পুরিমিকায চত্তারো, পচ্ছিমিকাযপি চত্তারো তযো দ্ৰে একো ৰা, এসেৰ নযো. অথ পুরিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায তযো দ্ৰে একো ৰা, এসেৰ নযো. ইদঞ্হেত্থ লক্খণং – সচে পুরিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতরা চেৰ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপৰারণায চ গণং পূরেন্তি, সঙ্ঘপৰারণাৰসেন ঞত্তি ঠপেতব্বা. সচে পন পচ্ছিমিকায একো হোতি, তেন সদ্ধিং তে চত্তারো হোন্তি, চতুন্নং সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেতুং ন ৰট্টতি. গণঞত্তিযা পন সো গণপূরকো হোতি, তস্মা গণৰসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৰা পুরিমেহি পৰারেতব্বং. ইতরেন তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুরিমিকায দ্ৰে, পচ্ছিমিকায দ্ৰে ৰা একো ৰা, এত্থাপি এসেৰ নযো. সচে পুরিমিকাযপি একো, পচ্ছিমিকাযপি একো, একেন একস্স সন্তিকে পৰারেতব্বং, একেন পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুরিমেহি ৰস্সূপগতেহি পচ্ছা ৰস্সূপগতা একেনপি অধিকতরা হোন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৰা পচ্ছা থোকতরেহি তেসং সন্তিকে পৰারেতব্বং. কত্তিকচাতুমাসিনিপৰারণায পন সচে পঠমৰস্সূপগতেহি মহাপৰারণায পৰারিতেহি পচ্ছা উপগতা অধিকতরা ৰা সমসমা ৰা হোন্তি, পৰারণাঞত্তিং ঠপেত্ৰা পৰারেতব্বং, তেহি পৰারিতে পচ্ছা ইতরেহি পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. অথ মহাপৰারণায পৰারিতা বহূ হোন্তি, পচ্ছা ৰস্সূপগতা থোকা ৰা একো ৰা, পাতিমোক্খে উদ্দিট্ঠে পচ্ছা তেসং সন্তিকে তেন পৰারেতব্বন্তি.
ঠপেত্ৰা পন পৰারণাদিৰসং অঞ্ঞস্মিং কালেতি অঞ্ঞস্মিং উপোসথদিৰসে. উদ্দিট্ঠমত্তে পাতিমোক্খেতি ‘‘পরিযোসিতমত্তে উদ্দিস্সমানে’’তি অপরিযোসিতে আগতে সতি অৰসেসস্স পাতিমোক্খস্স সোতব্বত্তা পারিসুদ্ধিউপোসথং কাতুং ন ৰট্টতি. অৰুট্ঠিতাযাতিআদীনিপি পাতিমোক্খস্স নিট্ঠিতকালমেৰ পরিসায ৰিসেসেত্ৰা ৰদতি. সমসমা ৰাতি পুরিমেহি সমপরিমাণা. থোকতরা ৰাতি পুরিমেহি থোকতরপরিমাণা. এতেন বহুতরেসু আগতেসু পুন পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বং, ন পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বোতি দস্সেতি.
একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰাতি একস্মিং অংসে সাধুকং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰাতি অত্থো. সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং (সু. নি. অট্ঠ. ২.৩৪৫) পন ‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰাতি এত্থ পন পুন সণ্ঠাপনেন এৰং ৰুত্তং. একংসন্তি চ ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতস্সেতং অধিৰচনং. যতো যথা ৰামংসং পারুপিত্ৰা ঠিতং হোতি, তথা চীৰরং কত্ৰাতি এৰমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰাতি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং উক্খিপিত্ৰা. সচে পন তত্থ পারিৰাসিকোপি অত্থি, সঙ্ঘনৰকট্ঠানে নিসীদিত্ৰা তত্থেৰ নিসিন্নেন অত্তনো পাল়িযা পারিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. পাতিমোক্খে পন উদ্দিসিযমানে পাল়িযা অনিসীদিত্ৰা পাল়িং ৰিহায হত্থপাসং অমুঞ্চন্তেন নিসীদিতব্বং. পৰারণাযপি এসেৰ নযো.
সব্বং পুব্বকরণীযন্তি সম্মজ্জনাদিনৰৰিধং পুব্বকিচ্চং. ইমিনা বহূনং ৰসনট্ঠানেযেৰ উপোসথদিৰসে পুব্বকিচ্চং কাতব্বং ন হোতি, অথ খো একস্স ৰসনট্ঠানেপি কাতব্বংযেৰাতি দস্সেতি. যথা চ সব্বো সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপজ্জিত্ৰা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো…পে… পটিকরিস্সতী’’তি (মহাৰ. ১৭১) ঞত্তিং ঠপেত্ৰা উপোসথং কাতুং লভতি, এৰমেত্থাপি তীহি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না, যদা অঞ্ঞং ভিক্খুং সুদ্ধং অনাপত্তিকং পস্সিস্সন্তি, তদা তস্স সন্তিকে তং আপত্তিং পটিকরিস্সন্তী’’তি গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা, দ্ৰীহিপি ‘‘অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৰা পটিকরিস্সামা’’তি ৰত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতি. একেনপি ‘‘পরিসুদ্ধং লভিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৰা কাতুং ৰট্টতি.
তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৰসেতি অত্থো. নানাসংৰাসকেহীতি লদ্ধিনানাসংৰাসকেহি. অনাৰাসো নাম নৰকম্মসালাদিকো যো কোচি পদেসো. অঞ্ঞত্র সঙ্ঘেনাতি সঙ্ঘপ্পহোনকেহি ভিক্খূহি ৰিনা. অঞ্ঞত্র অন্তরাযাতি পুব্বে ৰুত্তং দসৰিধমন্তরাযং ৰিনা. সব্বন্তিমেন পন পরিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থে ৰা অন্তরাযে ৰা সতি গন্তুং ৰট্টতি. যথা চ আৰাসাদযো ন গন্তব্বা, এৰং সচে ৰিহারে উপোসথং করোন্তি, উপোসথাধিট্ঠানত্থং সীমাপি নদীপি ন গন্তব্বা. সচে পনেত্থ কোচি ভিক্খু হোতি, তস্স সন্তিকং গন্তুং ৰট্টতি, ৰিস্সট্ঠউপোসথাপি আৰাসা গন্তুং ৰট্টতি. এৰং গতো অধিট্ঠাতুম্পি লভতি. আরঞ্ঞকেনপি ভিক্খুনা উপোসথদিৰসে গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা অত্তনো ৰিহারমেৰ আগন্তব্বং. সচে অঞ্ঞং ৰিহারং ওক্কমতি, তত্থ উপোসথং কত্ৰাৰ আগন্তব্বং, অকত্ৰা আগন্তুং ন ৰট্টতি, যং জঞ্ঞা ‘‘অজ্জেৰ তত্থ গন্তুং সক্কোমী’’তি এৰরূপো পন আৰাসো গন্তব্বো. তত্থ ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথং করোন্তেনপি হি ইমিনা নেৰ উপোসথন্তরাযো কতো ভৰিস্সতীতি.
১৭০. বহি উপোসথং কত্ৰা আগতেনাতি নদিযা ৰা সীমায ৰা যত্থ কত্থচি উপোসথং কত্ৰা আগতেন ছন্দো দাতব্বো, ‘‘কতো মযা উপোসথো’’তি অচ্ছিতুং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. কিচ্চপসুতো ৰাতি গিলানুপট্ঠানাদিকিচ্চপসুতো ৰা. সঙ্ঘো নপ্পহোতীতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং অন্তরা হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা পটিপাটিযা ঠাতুং নপ্পহোতি.
‘‘অধম্মেন ৰগ্গ’’ন্তি এত্থ একসীমায চতূসু ভিক্খূসু ৰিজ্জমানেসু পাতিমোক্খুদ্দেসোৰ অনুঞ্ঞাতো, তীসু দ্ৰীসু চ পারিসুদ্ধিউপোসথোৰ, ইধ পন তথা অকতত্তা ‘‘অধম্মেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন ছন্দপারিসুদ্ধি সঙ্ঘে এৰ আগচ্ছতি, ন গণে ন পুগ্গলে, তস্মা ‘‘ৰগ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. সচে পন দ্ৰে সঙ্ঘা একসীমাযং অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দং আহরিত্ৰা একস্মিং খণে ৰিসুং সঙ্ঘকম্মং করোন্তি, এত্থ কথন্তি? কেচি পন ‘‘তং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৰগ্গকম্মত্তা. ৰগ্গকম্মং করোন্তানঞ্হি ছন্দপারিসুদ্ধি অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি তথা ৰচনাভাৰা, ৰিসুং ৰিসুং কম্মকরণত্থমেৰ সীমায অনুঞ্ঞাতত্তা চাতি গহেতব্বং. ৰিহারসীমায পন সঙ্ঘে ৰিজ্জমানেপি কেনচি পচ্চযেন খণ্ডসীমায তীসু, দ্ৰীসু ৰা পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তেসু কম্মং ধম্মেন সমগ্গমেৰ ভিন্নসীমট্ঠত্তাতি দট্ঠব্বং.
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে পারিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দম্পি দাতুং, সন্তি সঙ্ঘস্স করণীয’’ন্তি (মহাৰ. ১৬৫) ৰুত্তত্তা ভগৰতো আণং করোন্তেন ‘‘ছন্দং দম্মী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ছন্দহারকো চে, ভিক্খৰে, দিন্নে ছন্দে তত্থেৰ পক্কমতি, অঞ্ঞস্স দাতব্বো ছন্দো’’তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ১৬৫) পুন অত্তনো ছন্দদানপরিস্সমৰিনোদনত্থং ‘‘ছন্দং মে হরা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ছন্দহারকো চে, ভিক্খৰে, দিন্নে ছন্দে সঙ্ঘপ্পত্তো সঞ্চিচ্চ নারোচেতি, আহটো হোতি ছন্দো, ছন্দহারকস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তত্তা দুক্কটতো তং মোচেতুং ‘‘ছন্দং মে আরোচেহী’’তি ৰুত্তং. কাযেন ৰা ৰাচায ৰা উভযেন ৰা ৰিঞ্ঞাপেতব্বোতি মনসাৰ অচিন্তেত্ৰা কাযপ্পযোগং করোন্তেন যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন ৰা, ৰাচং পন নিচ্ছারেতুং সক্কোন্তেন তথেৰ ৰাচায ৰা, উভযথাপি সক্কোন্তেন কাযৰাচাহি ৰা ৰিঞ্ঞাপেতব্বো, জানাপেতব্বোতি অত্থো. ‘‘অযমত্থো’’তিৰচনতো পন যায কাযচিপি ভাসায ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতি.
পারিসুদ্ধিদানেপি ছন্দদানে ৰুত্তসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো, তং পন দেন্তেন পঠমং সন্তী আপত্তি দেসেতব্বা. ন হি সাপত্তিকো সমানো ‘‘পারিসুদ্ধিং দম্মি, পারিসুদ্ধিং মে হর, পারিসুদ্ধিং মে আরোচেহী’’তি ৰত্তুমরহতি. ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স করণীযানী’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসেন ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স করণীয’’ন্তি ৰুত্তং. তেসঞ্চ অত্তনো চ ছন্দপারিসুদ্ধিং দেতীতি এত্থ ছন্দো চ পারিসুদ্ধি চ ছন্দপারিসুদ্ধি চ ছন্দপারিসুদ্ধি, তং দেতীতি সরূপেকসেসেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইতরাতি অঞ্ঞেসং ছন্দপারিসুদ্ধি. বিল়ালসঙ্খলিকা ছন্দপারিসুদ্ধীতি এত্থ বিল়ালসঙ্খলিকা নাম বিল়ালবন্ধনং. তত্থ হি সঙ্খলিকায পঠমৰলযং দুতিযৰলযংযেৰ পাপুণাতি, ন ততিযং, এৰমযম্পি ছন্দপারিসুদ্ধি দাযকেন যস্স দিন্না, ততো অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি, তস্মা সা বিল়ালসঙ্খলিকসদিসত্তা ‘‘বিল়ালসঙ্খলিকা’’তি ৰুত্তা. বিল়ালসঙ্খলিকাগ্গহণঞ্চেত্থ যাসং কাসঞ্চি সঙ্খলিকানং উপলক্খণমত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১৭৩. পৰারণাদানেপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ ‘‘ছন্দং মে আরোচেহী’’তি, ইধ পন ‘‘মমত্থায পৰারেহী’’তি. তত্থ ছন্দহারকে সঙ্ঘস্স হত্থং উপগতমত্তেযেৰ আগতা হোতি. ইধ পন এৰং দিন্নায পৰারণায পৰারণাহারকেন সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং পৰারেতব্বং ‘‘তিস্সো, ভন্তে, ভিক্খু…পে… পটিকরিস্সামী’’তি. ৰিমতিৰিনোদনিযং ‘‘এৰমেতং ধারযামি, সুতা খো পনাযস্মন্তেহীতি এত্থ ‘এৰমেতং ধারযামী’তি ৰত্ৰা উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদিনা ৰত্তব্বং. মাতিকাট্ঠকথাযঞ্হি এৰমেৰ ৰুত্তং. সুতেনাতি সুতপদেন.
১৭৪. নিদানুদ্দেসে অনিট্ঠিতে পাতিমোক্খং নিদ্দিট্ঠং নাম ন হোতীতি আহ ‘‘দুতিযাদীসু উদ্দেসেসূ’’তিআদি.
১৭৫. তীহিপি ৰিধীহীতি ওসারণকথনসরভঞ্ঞেহি. এত্থ চ অত্থং ভণিতুকামতায ৰা ভণাপেতুকামতায ৰা সুত্তস্স ওতারণং ওসারণং নাম. তস্সেৰ অত্থপ্পকাসনা কথনং নাম. কেৰলং পাঠস্সেৰ সরেন ভণনং সরভঞ্ঞং নাম. সজ্ঝাযং অধিট্ঠহিত্ৰাতি ‘‘সজ্ঝাযং করোমী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা. ওসারেত্ৰা পন কথেন্তেনাতি সযমেৰ পাঠং ৰত্ৰা পচ্ছা অত্থং কথেন্তেন. নৰৰিধন্তি সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু তযো, সুত্তুদ্দেসপারিসুদ্ধিঅধিট্ঠানৰসেন তযো, চাতুদ্দসীপন্নরসীসামগ্গিৰসেন তযোতি নৰৰিধং. চতুব্বিধন্তি অধম্মেনৰগ্গাদি চতুব্বিধং. দুৰিধন্তি ভিক্খুভিক্খুনীনং পাতিমোক্খৰসেন দুৰিধং পাতিমোক্খং. নৰৰিধন্তি ভিক্খূনং পঞ্চ, ভিক্খুনীনং চত্তারোতি নৰৰিধং পাতিমোক্খুদ্দেসং. কতিমীতি কতিসদ্দাপেক্খং ইত্থিলিঙ্গং দট্ঠব্বং.
উতুৰস্সেযেৰাতি হেমন্তগিম্হেসুযেৰ. ৰিঞ্ঞাপেতীতি এত্থ মনসা চিন্তেত্ৰা কাযৰিকারকরণমেৰ ৰিঞ্ঞাপনন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযং অঞ্ঞস্স দাতব্বা পারিসুদ্ধীতি পারিসুদ্ধিদাযকেন পুন অঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সন্তিকে দাতব্বা. ‘‘ভূতং এৰ সামণেরভাৰং আরোচেতী’’তি ৰুত্তত্তা ঊনৰীসতিৰস্সকালে উপসম্পন্নস্স, অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নসিক্খাপচ্চক্খাতকাদীনং ৰা যাৰ ভিক্খুপটিঞ্ঞা ৰট্টতি, তাৰ তেহি আহটাপি ছন্দপারিসুদ্ধি আগচ্ছতি. যদা পন তে অত্তনো সামণেরাদিভাৰং পটিজানন্তি, ততো পট্ঠায নাগচ্ছতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযম্পি (মহাৰ. ১৬৪) হি ‘‘দিন্নায পারিসুদ্ধিযা সঙ্ঘপ্পত্তো ৰিব্ভমতি…পে… পণ্ডকো পটিজানাতি, তিরচ্ছানগতো পটিজানাতি, উভতোব্যঞ্জনকো পটিজানাতি, আহটা হোতি পারিসুদ্ধী’’তি ৰুত্তত্তা পণ্ডকাদীনং ভিক্খুপটিঞ্ঞায ৰত্তমানকালেসু পন ছন্দপারিসুদ্ধিযাৰ আগমনং সিদ্ধমেৰ. তেনাহ ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি. উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনাট্টানং পন পকতত্তা অন্তরামগ্গে উম্মত্তকাদিভাৰে পটিঞ্ঞাতেপি তেসং সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেনেৰ ছন্দাদি আগচ্ছতীতি দস্সেতি.
ভিক্খূনং হত্থপাসন্তি ইমিনা গণপুগ্গলেসু ছন্দপারিসুদ্ধিযা অনাগমনং দস্সেতি. ‘‘সঙ্ঘপ্পত্তো’’তি হি পাল়িযং (মহাৰ. ১৬৫) ৰুত্তং. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কাতব্বং পুব্বকরণং সঙ্ঘসন্নিপাতে কাতব্বং পুব্বকিচ্চন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযং ‘‘নো চে অধিট্ঠহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এত্থ অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা অনাপত্তি. যথা চেত্থ, এৰং উপরিপি, যত্থ পন অচিত্তকাপত্তি অত্থি, তত্থ ৰক্খাম. পঞ্ঞত্তং হোতীতি ইমিনা ন সাপত্তিকেন উপোসথো কাতব্বোতি ৰিসুং পটিক্খেপাভাৰেপি যথাৰুত্তসুত্তসামত্থিযতো পঞ্ঞত্তমেৰাতি দস্সেতি. ইমিনা এৰ নযেন ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং তথাগতো অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথং করেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তিআদিসুত্তনযতোৰ (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৬) অলজ্জীহি সদ্ধিং উপোসথকরণম্পি পটিক্খিত্তমেৰ অলজ্জীনিগ্গহত্থত্তা সব্বসিক্খাপদানন্তি দট্ঠব্বং. পারিসুদ্ধিদানপঞ্ঞাপনেনাতি ইমিনা সাপত্তিকেন পারিসুদ্ধিপি ন দাতব্বাতি দীপিতং হোতি.
১৭৬. উভোপি দুক্কটন্তি এত্থ সভাগাপত্তিভাৰং অজানিত্ৰা কেৰলং আপত্তিনামেনেৰ দেসেন্তস্স পটিগ্গণ্হন্তস্স চ অচিত্তকমেৰ দুক্কটং হোতীতি ৰদন্তি. যথা সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপন্নোতি ঞত্তিং ঠপেত্ৰা উপোসথং কাতুং লভতি, এৰং তযোপি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেনেৰ গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা দ্ৰীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং আরোচেত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতি. একেন পন সাপত্তিকেন দূরং গন্ত্ৰাপি পটিকাতুমেৰ ৰট্টতি, অসম্পাপুণন্তেন ‘‘ভিক্খূ লভিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি উপোসথো কাতব্বো, পটিকরিত্ৰা চ পুন উপোসথো কাতব্বো. কেনচি করণীযেন গন্ত্ৰাতি সীমাপরিচ্ছেদতো বহিভূতং গামং ৰা অরঞ্ঞং ৰা গন্ত্ৰাতি অত্থো. এতেনেৰ উপোসথঞত্তিযা ঠপনকালে সমগ্গা এৰ তে ঞত্তিং ঠপেসুন্তি সিদ্ধং. তেনেৰ পাল়িযং (মহাৰ. ১৭২) ‘‘উদ্দিট্ঠং সুউদ্দিট্ঠ’’ন্তি সব্বপন্নরসকেসুপি ৰুত্তং.
সচে পন ৰুড্ঢতরো হোতীতি পৰারণদাযকো ভিক্খু ৰুড্ঢতরো হোতি. এৰঞ্হি তেন তস্সত্থায পৰারিতং হোতীতি এত্থ এৰং তেন অপ্পৰারিতেপি তস্স সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেন সঙ্ঘস্স পৰারণাকম্মং সমগ্গকম্মমেৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. তেন চ ভিক্খুনাতি পৰারণদাযকেন ভিক্খুনা. বহূপি সমানৰস্সিকা একতো পৰারেতুং লভন্তীতি একস্মিং সংৰচ্ছরে লদ্ধুপসম্পদতায সমানুপসম্পদৰস্সা সব্বে একতো পৰারেতুং লভন্তীতি অত্থো.
এত্থ পন পণ্ডিতেহি চিন্তেতব্বং ৰিচারেতব্বং কারণং অত্থি, কিং পন তন্তি? ইদানি পাতিমোক্খুদ্দেসকালে –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকরণন্তি ৰুচ্চতি.
‘‘ছন্দপারিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৰাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতি.
‘‘উপোসথো যাৰতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা;
সভাগাপত্তিযো চ ন ৰিজ্জন্তি;
ৰজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি;
পত্তকল্লন্তি ৰুচ্চতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮) –
ইমা গাথাযো ধম্মজ্ঝেসকেন পাঠংযেৰ ভণাপেত্ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসকো অত্থং কথেতি. ততো পুব্বকরণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘দেসিতাপত্তিকস্স সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আরাধনং করোমা’’তি ইমং ৰাক্যং পাঠমেৰ অজ্ঝেসকেন ভণাপেত্ৰা অত্থং অৰত্ৰাৰ ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসতি. পৰারণাযপি এসেৰ নযো. ‘‘পৰারণায এতানী’’তি চ ‘‘পৰারণং কাতু’’ন্তি চ ইমানি পদানিযেৰ ৰিসিট্ঠানি.
কিং ইমানি ধম্মজ্ঝেসকস্স ৰচনানি, উদাহু পাতিমোক্খুদ্দেসকস্সাতি? কিঞ্চেত্থ – যদি ধম্মজ্ঝেসকস্স ৰচনানি, এৰং সতি গাথাত্তযং ৰত্ৰা তাসং অত্থম্পি সো এৰ কথেত্ৰা এতানি পুব্বকরণানি চ এতানি পুব্বকিচ্চানি চ সঙ্ঘেন কতানি, ইদঞ্চ সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সমানীতং, তস্মা ‘‘উদ্দিসতু, ভন্তে, পাতিমোক্খ’’ন্তি তেনেৰ ৰত্তব্বং সিযা. অথ পাতিমোক্খুদ্দেসকস্স ৰচনানি, এৰঞ্চ সতি ‘‘সঙ্ঘো, ভন্তে, থেরং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেরো পাতিমোক্খ’’ন্তি ধম্মজ্ঝেসকেন যাৰততিযং অজ্ঝোসাপেত্ৰা ‘‘সম্মজ্জনী…পে… ৰুচ্চতী’’তি গাথং ৰত্ৰা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তানি এতানি পুব্বকরণানি কতানী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ছন্দপারিসুদ্ধি …পে… ৰুচ্চতী’’তি গাথং ৰত্ৰা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তানি এতানি পুব্বকিচ্চানি কতানী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘উপোসথো…পে… ৰুচ্চতী’’তি গাথং ৰত্ৰা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তং ইদং পত্তকল্লং সমানীত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘পুব্বকরণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৰা পত্তকল্লে সমানীতে সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আরাধনং মযং করোমা’’তি পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৰত্তব্বং সিযা, এৰং সতি অজ্ঝেসকঅজ্ঝেসিতব্বানং ৰচনং অসঙ্করতো জানিতব্বং ভৰেয্যাতি.
এত্থ চ গাথাত্তযস্স অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তভাৰো অট্ঠকথাযমেৰ আগতো. পচ্ছিমৰাক্যং পন নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং, ন টীকাদীসু দিস্সতি. খুদ্দসিক্খাপকরণেপি –
‘‘পুব্বকিচ্চে চ করণে;
পত্তকল্লে সমানিতে;
সুত্তং উদ্দিসতি সঙ্ঘো;
পঞ্চধা সো ৰিভাৰিতো’’তি চ.
‘‘পুব্বকিচ্চে চ করণে;
পত্তকল্লে সমানিতে;
ঞত্তিং ৰত্ৰান সঙ্ঘেন;
কত্তব্বেৰং পৰারণা’’তি চ. –
ৰুত্তং, ন ৰুত্তং তথা. মূলসিক্খাপকরণেযেৰ তথা ৰুত্তং, তস্মা আচরিযানং অত্তনোমতি ভৰেয্য.
তত্থ ‘‘পুব্বকরণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৰা’’তি ইমিনা পুরিমগাথাদ্ৰযস্স অত্থমেৰ কথেত্ৰা ততিযগাথায অত্থো ন কথিতো. ‘‘দেসিতাপত্তিকস্সা’’তি ইমিনা চ আপত্তিযা দেসিতভাৰোযেৰ কথিতো, ন সব্বং পত্তকল্লং. আপত্তিযা দেসিতভাৰে চ সভাগাপত্তিযা দেসিতভাৰোযেৰ পত্তকল্লস্মিং অন্তোগধো, ন ইতরো. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘এতাসু হি সভাগাপত্তীসু অৰিজ্জমানাসু, ৰিসভাগাপত্তীসু ৰিজ্জমানাসুপি পত্তকল্লং হোতিযেৰা’’তি. ‘‘পুব্বকরণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৰা দেসিতাপত্তিকস্স সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আরাধনং করোমা’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে অৰসেসানি তীণি পত্তকল্লঙ্গানি. সেয্যথিদং – উপোসথো, যাৰতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, ৰজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তীতি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮). তেসু অসন্তেসুপি উপোসথো কাতব্বোতি আপজ্জতি, ন পন কাতব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো, যো করেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৮৩) চ, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, চতুন্নং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৬৮) চ, ‘‘ন, ভিক্খৰে, সগহট্ঠায পরিসায পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’’ন্তিআদি (মহাৰ. ১৫৪) চ, তস্মা উপোসথদিৰসেসু সঙ্ঘে সন্নিপতিতে সচে পুব্বেৰ সম্মতো ধম্মজ্ঝেসকো অত্থি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে, একং ব্যত্তং পটিবলং ভিক্খুং সঙ্ঘেন সম্মন্নাপেত্ৰা তেন ধম্মজ্ঝেসকেন পাতিমোক্খুদ্দেসকং উপসঙ্কমিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – সঙ্ঘো, ভন্তে, থেরং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু থেরো পাতিমোক্খং. দুতিযম্পি, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… ততিযম্পি, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… উদ্দিসতু থেরো পাতিমোক্খন্তি তিক্খত্তুং যাচাপেত্ৰা ততো পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকরণন্তি ৰুচ্চতীতি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তানি চত্তারি পুব্বকরণানি, কিং তানি কতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘ছন্দপারিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৰাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৰুচ্চতীতি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তানি পঞ্চ পুব্বকিচ্চানি, কিং তানি কতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম ভন্তে’’তি ৰুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘উপোসথো যাৰতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা;
সভাগাপত্তিযো চ ন ৰিজ্জন্তি;
ৰজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি;
পত্তকল্লন্তি ৰুচ্চতীতি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তানি চত্তারি পত্তকল্লঙ্গানি, কিং তানি সমানীতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকো ‘‘পুব্বকরণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৰা পত্তকল্লঙ্গে সমানীতে সঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ভিক্খুসঙ্ঘেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিনা পাতিমোক্খুদ্দেসকো পাতিমোক্খং উদ্দিসতীতি অযমম্হাকং খন্তি.
এত্থ চ ‘‘ধম্মজ্ঝেসকেন…পে… এৰমস্স ৰচনীযো’’তি ৰুত্তং, সো ধম্মজ্ঝেসকেন ৰচনীযভাৰো কথং ৰেদিতব্বোতি? ‘‘ন, ভিক্খৰে, সঙ্ঘমজ্ঝে অনজ্ঝিট্ঠেন পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বং, যো উদ্দিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১৫৪) ৰচনতোতি. ‘‘সঙ্ঘেন সম্মন্নাপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, তং কথন্তি? ‘‘অজ্ঝেসনা চেত্থ সঙ্ঘেন সম্মতধম্মজ্ঝেসকাযত্তা ৰা সঙ্ঘত্থেরাযত্তা ৰা’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা. ‘‘সঙ্ঘো, ভন্তে, থেরং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেরো পাতিমোক্খ’’ন্তি অযং অজ্ঝেসনাকারো কুতো লব্ভতীতি? পাল়িতো. পাল়িযঞ্হি (মহাৰ. ১৫৫) ‘‘তে থেরং অজ্ঝেসন্তি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেরো পাতিমোক্খ’’ন্তি আগতো.
সচে পন ধম্মজ্ঝেসকো ৰুড্ঢতরো, পাতিমোক্খুদ্দেসকো নৰকো, ‘‘সঙ্ঘো, আৰুসো, আযস্মন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু আযস্মা পাতিমোক্খ’’ন্তি ৰত্তব্বং. তং কুতো লব্ভতি? পাল়িতোযেৰ. পাল়িযঞ্হি (মহাৰ. ১৫৫) ‘‘এতেনেৰ উপাযেন যাৰ সঙ্ঘনৰকং অজ্ঝেসন্তি উদ্দিসতু আযস্মা পাতিমোক্খ’’ন্তি আগতো. ততো ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকেন সম্মজ্জনী…পে… পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘আম, ভন্তে’তি ৰুত্তে’’তি ইদং কুতো লব্ভতীতি? পাল়িতো অট্ঠকথাতো চ. নিদানপাল়িযম্পি হি ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি আগতং, অট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চন্তি সঙ্ঘো উপোসথং করেয্যাতি…পে… এৰং দ্ৰীহি নামেহি নৰৰিধং পুব্বকিচ্চং দস্সিতং, কিং তং কতন্তি পুচ্ছতী’’তি আগতন্তি.
ননু চেতং অন্তোনিদানেযেৰ আগতং, অথ কস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসকেন পুব্বভাগে ৰত্তব্বন্তি? সচ্চং, তথাপি তদনুলোমতো জানিতব্বতো ৰত্তব্বং. অট্ঠকথাযঞ্হি ইমা গাথাযো সম্মজ্জনাদীনং পুব্বকরণাদিভাৰঞাপকভাৰেনেৰ ৰুত্তা, ন পাতিমোক্খারম্ভকালে ভণিতব্বভাৰেন. অথ চ পন ইদানি ভণন্তি, এৰং সন্তে কিমত্থং ভণন্তীতি চিন্তাযং অন্তোনিদানে ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তপুচ্ছানুলোমেন পুব্বকরণাদীনং নিট্ঠভাৰপুচ্ছনত্থং ভণন্তীতি জানিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘এৰং ৰুত্তং চতুব্বিধং পুব্বকরণং কত্ৰাৰ উপোসথো কাতব্বো’’তি (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৭৭), তস্মা পাল়িঅট্ঠকথানুলোমতো ইমিনা অনুক্কমেন কতে সতি ধম্মজ্ঝেসকো পঞ্ঞাযতি, তস্স অজ্ঝেসনাকারো পঞ্ঞাযতি, পাতিমোক্খুদ্দেসকো পঞ্ঞাযতি, তস্স পুব্বকরণাদীনং নিট্ঠভাৰপুচ্ছনং পঞ্ঞাযতি, ধম্মজ্ঝেসকস্স ৰিস্সজ্জনং পঞ্ঞাযতি, তানি নিট্ঠাপেত্ৰা পাতিমোক্খুদ্দেসকস্স পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং পটিঞ্ঞা পঞ্ঞাযতি, এৰং ইমেসং গাথাৰাক্যানং ৰচনে পযোজনং পঞ্ঞাযতীতি কত্ৰা পণ্ডিতেহি ৰিনযঞ্ঞূহি চিরপটিচ্ছন্নো অযং কথামগ্গো পটিপজ্জিতব্বোতি. পৰারণাযপি এসেৰ নযো.
পাল়িযট্ঠকথাদীনঞ্হি, অনুরূপং ইমং নযং;
পুনপ্পুনং চিন্তযন্তু, পণ্ডিতা ৰিনযঞ্ঞুনো.
পুনপ্পুনং চিন্তযিত্ৰা, যুত্তং চে ধারযন্তু তং;
নো চে যুত্তং ছড্ডযন্তু, সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকাতি.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
উপোসথপৰারণাৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম
পঞ্চৰীসতিমো পরিচ্ছেদো.