২৪. সীমাৰিনিচ্ছযকথা
১৫৬. এৰং নিস্সযৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি সীমাৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘সীমাতি এত্থ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ সীমাতি সিনীযতে সমগ্গেন সঙ্ঘেন কম্মৰাচায বন্ধীযতেতি সীমা. সি বন্ধনেতি ধাতু, ম-পচ্চযো, কিযাদিগণোযং. ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগেন ৰিনা ন হোতীতি আহ ‘‘সীমা নামেসা…পে… হোতী’’তি. তত্থ বদ্ধসীমং তাৰ দস্সেতুং ‘‘তত্থ একাদস’’ত্যাদিমাহ.
ৰীসতিৰগ্গকরণীযপরমত্তা সঙ্ঘকম্মস্স হেট্ঠিমন্ততো যত্থ কম্মারহেন সদ্ধিং একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং সক্কোন্তি, তত্তকে পদেসে সীমং বন্ধিতুং ৰট্টতি, ন ততো ওরন্তি আহ ‘‘অতিখুদ্দকা নাম যত্থ একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি. পুরত্থিমায দিসাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং, তস্সং পন দিসাযং নিমিত্তে অসতি যত্থ অত্থি, ততো পট্ঠায পঠমং ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসাযা’’তিআদিনা সমন্তা ৰিজ্জমানট্ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা পুন ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসাযা’’তি পঠমকিত্তিতং পটিকিত্তেতুং ৰট্টতি তীহি নিমিত্তেহি সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাযপি সীমায সম্মন্নিতব্বতো. তিক্খত্তুং সীমমণ্ডলং সম্বন্ধন্তেনাতি ৰিনযধরেন সযং একস্মিংযেৰ ঠানে ঠত্ৰা কেৰলং নিমিত্তকিত্তনৰচনেনেৰ সীমমণ্ডলং সমন্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং বন্ধন্তেনাতি অত্থো. তংতংনিমিত্তট্ঠানং অগন্ত্ৰাপি হি কিত্তেতুং ৰট্টতি. তিযোজনপরমাযপি সীমায সমন্ততো তিক্খত্তুং অনুপরিগমনস্স একদিৰসেন দুক্করত্তা ৰিনযধরেন সযং অদিট্ঠম্পি পুব্বে ভিক্খূহি যথাৰৰত্থিতং নিমিত্তং ‘‘পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কেনচি ৰুত্তানুসারেন সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তিআদিনা কিত্তেতুম্পি ৰট্টতি এৰ.
সংসট্ঠৰিটপাতি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৰুত্তং. একরতনমত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যতরা হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমকোটিযা হত্থমত্তা সীমন্তরিকা ঠপেতব্বা’’তি. একঙ্গুলিমত্তাপি সীমন্তরিকা ৰট্টতিযেৰ. তত্তকেনপি হি সীমা অসম্ভিন্নাৰ হোতি. দ্ৰিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিরত্তা সীমসম্ভেদো ন হোতীতি ৰুত্তং. সীমসঙ্করং করোতীতি ৰড্ঢিত্ৰা সীমপ্পদেসং পৰিট্ঠে দ্ৰিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং, ন, পন তত্থ কম্মং কাতুং ন ৰট্টতীতি দস্সনত্থং. ন হি সীমা তত্তকেন অসীমা হোতি, দ্ৰে পন সীমা পচ্ছা ৰড্ঢিতরুক্খেন অজ্ঝোত্থটত্তা একাবদ্ধা হোন্তি, তস্মা একত্থ ঠত্ৰা কম্মং করোন্তেহি ইতরং সোধেত্ৰা কাতব্বং. তস্সা পদেসন্তি যত্থ ঠত্ৰা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং, যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং অন্তোকরিত্ৰা বন্ধন্তা সীমায সীমং সংভিন্দন্তি নাম. ন কম্মৰাচং ৰগ্গং করোন্তীতি কম্মৰাচং ন ভিন্দন্তি, কম্মং ন কোপেন্তীতি অধিপ্পাযো.
১৫৮. সুদ্ধপংসুপব্বতোতি ন কেনচি কতো সযংজাতোৰ ৰুত্তো. তথা সেসাপি. ইতরোপীতি সুদ্ধপংসুপব্বতাদিকো পব্বতোপি. হত্থিপ্পমাণোতি এত্থ ভূমিতো উগ্গতপদেসেন হত্থিপ্পমাণং গহেতব্বং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) পন ৰজিরবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) ‘‘হত্থিপ্পমাণো নাম পব্বতো হেট্ঠিমকোটিযা অড্ঢট্ঠমরতনুব্বেধো’’তি ৰুত্তং. চতূহি ৰা তীহি ৰাতি সীমভূমিযং চতূসু, তীসু ৰা দিসাসু ঠিতেহি, একিস্সা এৰ পন দিসায ঠিতেহি ততো বহূহিপি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি, দ্ৰীহি পন দ্ৰীসু দিসাসু ঠিতেহিপি ন ৰট্টতি. তস্মাতি যস্মা একেন ন ৰট্টতি, তস্মা. তং বহিদ্ধা কত্ৰাতি কিত্তিতনিমিত্তস্স অসীমত্তা অন্তোসীমায করণং অযুত্তন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সচে’’তিআদি.
দ্ৰত্তিংসপলগুল়পিণ্ডপ্পমাণতা সণ্ঠানতো গহেতব্বা, ন তুলগণনাৰসেন, ভারতো পলপরিমাণঞ্চ মগধতুলায গহেতব্বং, সা চ লোকিযতুলায দ্ৰিগুণাতি ৰদন্তি. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘দ্ৰত্তিংসপলগুল়পিণ্ডপ্পমাণতা তুলতায গহেতব্বা, ন তুলগণনাযা’’তি ৰুত্তং. অতিমহন্তোপীতি ভূমিতো হত্থিপ্পমাণং অনুগন্ত্ৰা হেট্ঠাভূমিযং ওতিণ্ণঘনতো অনেকযোজনপ্পমাণোপি. সচে হি ততো হত্থিপ্পমাণং কূটং উগ্গচ্ছতি, পব্বতসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) – সচে একাবদ্ধো হোতি, ন কাতব্বোতি এত্থ চতূসু দিসাসু চতুন্নং পব্বতকূটানং হেট্ঠা পিট্ঠিপাসাণসদিসে পাসাণে ঠিতত্তা একাবদ্ধভাৰে সতিপি পথৰিতো উদ্ধং তেসং সম্বন্ধে অসতি হেট্ঠা পথৰীগতসম্বন্ধমত্তে অব্বোহারিকং কত্ৰা কিত্তেতুং ৰট্টতি. তেনেৰ ‘‘পিট্ঠিপাসাণো অতিমহন্তোপি পাসাণসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. পথৰিতো হেট্ঠা তস্স মহন্তভাৰে গয্হমানে পব্বতমেৰ হোতীতি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. চিনিত্ৰা কতপংসুপুঞ্জে তিণগুম্বরুক্খা চে জাযন্তি, পব্বতো হোতীতি ধম্মসিরিত্থেরো, নেৰাতি উপতিস্সত্থেরোতি ৰুত্তং. পাসাণোতি সুধামযপাসাণোপি ৰট্টতীতি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং ইট্ঠকায পটিক্খিত্তত্তা. সোপীতি খাণুকো ৰিয উট্ঠিতপাসাণোপি. চতুপঞ্চরুক্খনিমিত্তমত্তম্পীতি একচ্চেসু নিমিত্তসদ্দো নত্থীতি ৰুত্তং.
অন্তোসারানন্তি তস্মিং খণে তরুণতায সারে অৰিজ্জমানেপি পরিণামেন ভৰিস্সমানসারেপি সন্ধায ৰুত্তং. তাদিসানঞ্হি সূচিদণ্ডকপ্পমাণপরিণাহানং চতুপঞ্চমত্তানম্পি ৰনং ৰট্টতি. অন্তোসারমিস্সকানন্তি অন্তোসারেহি রুক্খেহি সম্মিস্সানং. এতেন তচসাররুক্খমিস্সকানম্পি ৰনং ৰট্টতীতি দস্সেতি. চতুপঞ্চরুক্খমত্তম্পীতি সাররুক্খে সন্ধায ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) পন ‘‘এত্থ তযো চে সাররুক্খা হোন্তি, দ্ৰে অসারা, সাররুক্খানং বহুত্তং ইচ্ছিতব্বং. সুসানম্পি ইধ ৰনমেৰাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি সযংজাতত্তাতি ৰুত্তং. কেচি পন ‘চতূসু দ্ৰে অন্তোসারা চে, ৰট্টতি, অন্তোসারা অধিকা, সমা ৰা, ৰট্টতি, তস্মা বহূসুপি দ্ৰে চে অন্তোসারা অত্থি, ৰট্টতী’তি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. ৰনমজ্ঝে ৰিহারং করোন্তীতি রুক্খঘটায অন্তরে রুক্খে অচ্ছিন্দিত্ৰা ৰতিআদীহি ৰিহারপরিচ্ছেদং কত্ৰাৰ অন্তোরুক্খন্তরেসু এৰ পরিৰেণপণ্ণসালাদীনং করণৰসেন যথা অন্তোৰিহারম্পি ৰনমেৰ হোতি, এৰং ৰিহারং করোন্তীতি অত্থো. যদি হি সব্বং রুক্খং ছিন্দিত্ৰা ৰিহারং করেয্যুং, ৰিহারস্স অৰনত্তা তং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতৰনং একত্থ কিত্তেতব্বং সিযা, ইধ পন অন্তোপি ৰনত্তা ‘‘ৰনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. সচে হি তং কিত্তেন্তি, ‘‘নিমিত্তস্স উপরি ৰিহারো হোতী’’তিআদিনা অনন্তরে ৰুত্তদোসো আপজ্জতি. একদেসন্তি ৰনেকদেসং, রুক্খৰিরহিতট্ঠানে কতৰিহারস্স একপস্সে ঠিতৰনস্স একদেসন্তি অত্থো.
সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ৰংসদণ্ডপ্পমাণো. ‘‘লেখনিদণ্ডপ্পমাণো’’তি কেচি. মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুব্বলসিক্খাপদৰণ্ণনা) পন অৰেভঙ্গিযৰিনিচ্ছযে ‘‘যো কোচি অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডমত্তোপি ৰেল়ু…পে… গরুভণ্ড’’ন্তি ৰুত্তত্তা তনুতরো ৰেল়ুদণ্ডোতি চ সূচিদণ্ডোতি চ গহেতব্বং. ৰংসনল়কসরাৰাদীসূতি ৰেল়ুপব্বে ৰা নল়পব্বে ৰা কপল্লকাদিমত্তিকভাজনেসু ৰাতি অত্থো. তঙ্খণম্পীতি তরুণপোতকে অমিলাযিত্ৰা ৰিরুহনজাতিকে সন্ধায ৰুত্তং. যে পন পরিণতা সমূলং উদ্ধরিত্ৰা রোপিতাপি ছিন্নসাখা ৰিয মিলাযিত্ৰা চিরেন নৰমূলঙ্কুরুপ্পত্তিযা জীৰন্তি, মিযন্তিযেৰ ৰা, তাদিসে কিত্তেতুং ন ৰট্টতি. এতন্তি নৰমূলসাখানিগ্গমনং. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি সীহল়দীপে লেখনিদণ্ডপ্পমাণোতি ৰদন্তি, সো চ কনিট্ঠঙ্গুলিপরিমাণোতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
মজ্ঝেতি সীমায মহাদিসানং অন্তো. কোণন্তি সীমায চতূসু কোণেসু দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং মগ্গানং সম্বন্ধট্ঠানং. পরভাগে কিত্তেতুং ৰট্টতীতি তেসং চতুন্নং কোণানং বহি নিক্খমিত্ৰা ঠিতেসু অট্ঠসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অঞ্ঞিস্সা দিসায চাপরন্তি এৰং চত্তারোপি মগ্গা চতূসু দিসাসু কিত্তেতুং ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো. এৰং পন কিত্তিতমত্তেন কথং একাবদ্ধতা ৰিগচ্ছতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. পরতো গতট্ঠানেপি এতে এৰ তে চত্তারো মগ্গা. ‘‘চত্তারো মগ্গা চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তী’’তি হি ৰুত্তং, তস্মা এত্থ কারণং ৰিচিনিতব্বন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) ৰুত্তং. ৰিচিনন্তো পন এৰং কারণং পঞ্ঞাযতি – পুব্বৰাক্যেপি ‘‘ৰিহারং পরিক্খিপিত্ৰা চত্তারো মগ্গা’’তি, পরৰাক্যেপি ‘‘ৰিহারমজ্ঝেন নিব্বিজ্ঝিত্ৰা গতমগ্গোপী’’তি ৰিহারমেৰ সন্ধায ৰুত্তো, তস্মা ইধাপি ‘‘কোণং নিব্বিজ্ঝিত্ৰা গতং পনা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা এতে মগ্গা ৰিহারস্স কোণমেৰ নিব্বিজ্ঝিংসু, ন অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সিংসু, তস্মা একাবদ্ধভাৰাভাৰা চতুন্নং মগ্গানং চতূসু ঠানেসু কিত্তেতুং ৰট্টতীতি. সারত্থদীপনিযং পন ‘‘পরভাগে কিত্তেতুং ৰট্টতীতি বহি নিক্খমিত্ৰা ঠিতেসু অট্ঠসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অপরায একন্তি এৰং চতূসু ঠানেসু কিত্তেতুং ৰট্টতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) পন ‘‘পরভাগেতি এত্থ এতেহি বদ্ধট্ঠানতো গতত্তা ৰট্টতি, তথা দীঘমগ্গেপি গহিতট্ঠানতো গতট্ঠানস্স অঞ্ঞত্তাতি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. তম্পি একাবদ্ধনিমিত্তত্তা ৰিচারেতব্বং.
উত্তরন্তিযা ভিক্খুনিযাতি ইদঞ্চ পাল়িযং ভিক্খুনীনং নদীপারগমনে নদীলক্খণস্স আগতত্তা ৰুত্তং, ভিক্খূনং অন্তরৰাসকতেমনমত্তম্পি ৰট্টতিযেৰ. সারত্থদীপনিযম্পি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) ‘‘ভিক্খুনিযা এৰ গহণঞ্চেত্থ ভিক্খুনীৰিভঙ্গে ভিক্খুনীৰসেন নদীলক্খণস্স পাল়িযং আগতত্তা তেনেৰ নযেন দস্সনত্থং কতং. সীমং বন্ধন্তানং নিমিত্তং হোতীতি অযং ৰুত্তলক্খণা নদী সমুদ্দং ৰা পৰিসতু তল়াকং ৰা, পভৰতো পট্ঠায নিমিত্তং হোতী’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) পন ‘‘অন্তরৰাসকো তেমিযতীতি ৰুত্তত্তা তত্তকপ্পমাণউদকেযেৰ কাতুং ৰট্টতীতি কেচি. ‘তেমিযতী’তি ইমিনা হেট্ঠিমকোটিযা নদীলক্খণং ৰুত্তং, এৰরূপায নদিযা যস্মিং ঠানে চত্তারো মাসে অপ্পং ৰা বহুং ৰা উদকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা পৰত্ততি, তস্মিং ঠানে অপ্পোদকেপি ঠত্ৰা কাতুং ৰট্টতীতি একে’’তি ৰুত্তং.
নদীচতুক্কেপি এসেৰ নযোতি ইমিনা একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ পরতো গতট্ঠানেপি কিত্তেতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. তেনেৰ চ ‘‘অসম্মিস্সা নদিযো পন চতস্সোপি কিত্তেতুং ৰট্টতী’’তি অসম্মিস্সগ্গহণং কতং. অজ্ঝোত্থরিত্ৰা আৰরণং পৰত্ততিযেৰাতি আৰরণং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা সন্দতিযেৰ. অপৰত্তমানাতি অসন্দমানুদকা. আৰরণঞ্হি পত্ৰা নদিযা যত্তকে পদেসে উদকং অসন্দমানং সন্তিট্ঠতি, তত্থ নদীনিমিত্তং কাতুং ন ৰট্টতি, উপরি সন্দমানট্ঠানেযেৰ ৰট্টতি. অসন্দমানট্ঠানে পন উদকনিমিত্তং কাতুং ৰট্টতি. ঠিতমেৰ হি উদকং উদকনিমিত্তে ৰট্টতি, ন সন্দমানং. তেনেৰাহ ‘‘পৰত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তং, অপৰত্তনট্ঠানে উদকনিমিত্তং কাতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘পৰত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তন্তি ৰুত্তত্তা সেতুতো পরতো তত্তকং উদকং যদি পৰত্ততি, নদী এৰাতি ৰদন্তি. জাতস্সরাদীসু ঠিতোদকং জাতস্সরাদিপদেসেন অন্তরিকম্পি নিমিত্তং কাতুং ৰট্টতি নদীপারসীমায নিমিত্তং ৰিয. সচে সো পদেসো কালন্তরেন গামখেত্তভাৰং পাপুণাতি, তত্থ অঞ্ঞং সীমং সম্মন্নিতুং ৰট্টতী’’তি ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) ৰুত্তং. মূলেতি আদিকালে. নদিং ভিন্দিত্ৰাতি যথা উদকং অনিচ্ছন্তেহি কস্সকেহি মহোঘে নিৰট্টেতুং ন সক্কা, এৰং কূলং ভিন্দিত্ৰা. নদিং ভিন্দিত্ৰাতি ৰা মাতিকামুখদ্ৰারেন নদীকূলং ভিন্দিত্ৰা.
উক্খেপিমন্তি দীঘরজ্জুনা কূটেহি উস্সিঞ্চনীযং. উক্খেপিমন্তি ৰা কূপতো ৰিয উক্খিপিত্ৰা গহেতব্বং. উক্খেপিমন্তি ৰা উদ্ধরিত্ৰা গহেতব্বকং.
অসম্মিস্সেহীতি সব্বদিসাসু ঠিতপব্বতেহি এৰ ৰা পাসাণাদীসু অঞ্ঞতরেহি ৰা নিমিত্তন্তরাব্যৰহিতেহি. সম্মিস্সেহীতি একত্থ পব্বতো, অঞ্ঞত্থ পাসাণোতি এৰং ঠিতেহি অট্ঠহি. নিমিত্তানং সতেনাপীতি ইমিনা একিস্সাযেৰ দিসায বহূনিপি নিমিত্তানি ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং, পব্বতো, ভন্তে. পুন পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং, পাসাণো, ভন্তে’’তিআদিনা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) কিত্তেতুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি তিকোণা. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি ৰা তিকোণরচ্ছাসণ্ঠানা. চতুরস্সাতি সমচতুরস্সা. মুদিঙ্গসণ্ঠানা পন আযতচতুরস্সা, এককোটিযং সঙ্কোচিতা, তদঞ্ঞায ৰিত্থিণ্ণা ৰা হোতি. মুদিঙ্গসণ্ঠানাতি ৰা মুদিঙ্গভেরী ৰিয মজ্ঝে ৰিত্থতা উভোসু কোটীসু সঙ্কোচিতা হোতি.
১৫৯. এৰং বদ্ধসীমায নিমিত্তসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৰা ইদানি পরিসসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেতুং ‘‘পরিসসম্পত্তিযুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেনাতি সব্বহেট্ঠিমেন গণনপরিচ্ছেদেন, অপ্পতরো চে গণো হোতীতি অধিপ্পাযো. ইমস্স পন সীমাসম্মুতিকম্মস্স চতুৰগ্গকরণীযত্তা ‘‘চতূহি ভিক্খূহী’’তি ৰুত্তং. সন্নিপতিতাতি সমগ্গা হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা সন্নিপতিতা. ইমিনা ‘‘চতুৰগ্গকরণীযে কম্মে চত্তারো ভিক্খূ পকতত্তা কম্মপ্পত্তা, তে আগতা হোন্তী’’তি ৰুত্তং পঠমসম্পত্তিলক্খণং দস্সেতি. যাৰতিকা তস্মিং গামক্খেত্তেতি যস্মিং পদেসে সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মিং একস্স গামভোজকস্স আযুপ্পত্তিট্ঠানভূতে গামক্খেত্তে ঠিতা ভিক্খূতি সম্বন্ধো. বদ্ধসীমং ৰা নদীসমুদ্দজাতস্সরে ৰা অনোক্কমিত্ৰাতি এতেন এতা বদ্ধসীমাদযো গামসীমতো সীমন্তরভূতা, ন তাসু ঠিতা গামসীমায কম্মং করোন্তানং ৰগ্গং করোন্তি, তস্মা ন তেসং ছন্দো আহরিতব্বোতি দস্সেতি. তে সব্বে হত্থপাসে ৰা কত্ৰাতি ৰগ্গকম্মপরিহরণত্থং সন্নিপতিতুং সমত্থে তে গামক্খেত্তট্ঠে সব্বে ভিক্খূ সঙ্ঘস্স হত্থপাসে কত্ৰাতি অত্থো. ছন্দং ৰা আহরিত্ৰাতি সন্নিপতিতুং অসমত্থানং ছন্দং আহরিত্ৰা. তস্মিং গামক্খেত্তে যদিপি সহস্সভিক্খূ হোন্তি, তেসু চত্তারোযেৰ কম্মপ্পত্তা, অৰসেসা ছন্দারহা, তস্মা অনাগতানং ছন্দো আহরিতব্বোতি অত্থো, ইমিনা ‘‘ছন্দারহানং ছন্দো আহটো হোতী’’তি ৰুত্তং দুতিযসম্পত্তিলক্খণমাহ. ‘‘সম্মুখীভূতা ন পটিক্কোসন্তী’’তি ৰুত্তং ততিযসম্পত্তিলক্খণং পন ইমেসং সামত্থিযেন ৰুত্তং হোতি.
১৬০. এৰং বদ্ধসীমায পরিসসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৰা ইদানি কম্মৰাচাসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেতুং ‘‘কম্মৰাচাসম্পত্তিযুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তিআদীনং অত্থো হেট্ঠা উপসম্পদকম্মৰাচাৰণ্ণনাযং ৰুত্তোৰ. এৰং ৰুত্তাযাতি এৰং ইমিনা অনুক্কমেন উপোসথক্খন্ধকে (মহাৰ. ১৩৮-১৩৯) ভগৰতা ৰুত্তায. পরিসুদ্ধাযাতি ঞত্তিদোসঅনউস্সাৰনদোসেহি পরিসমন্ততো সুদ্ধায. ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচাযাতি একায ঞত্তিযা একায অনুস্সাৰনায করিযমানত্তা ঞত্তি এৰ দুতিযা ইমিস্সা কম্মৰাচাযাতি ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচা, তায. নিমিত্তানং অন্তো সীমা হোতি, নিমিত্তানি সীমতো বহি হোন্তি নিমিত্তানি বহি কত্ৰা হেট্ঠা পথৰীসন্ধারউদকং পরিযন্তং কত্ৰা সীমায গতত্তা.
১৬১. এৰং সমানসংৰাসকসীমাসম্মুতিযা কম্মৰাচাসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অধিট্ঠিততেচীৰরিকানং ভিক্খূনং চীৰরে সুখপরিভোগত্থং ভগৰতা পঞ্ঞত্তং অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মুতিকম্মৰাচাসম্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘এৰং বদ্ধায চ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসং সম্মন্নেয্যাতি যথা অধিট্ঠিততেচীৰরিকো ভিক্খু অন্তোসীমাযং তিচীৰরেন ৰিপ্পৰসন্তোপি অৰিপ্পৰাসোযেৰ হোতি, দুতিযকথিনসিক্খাপদেন (পারা. ৪৭১ আদযো) আপত্তি ন হোতি, এৰং তং সমানসংৰাসকসীমং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসং সম্মন্নেয্যাতি অত্থো. ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চাতি যদি তিস্সা সমানসংৰাসকসীমায অন্তো গামো অত্থি, তং গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ ঠপেত্ৰা ততো ৰিনিমুত্তং তং সমানসংৰাসকসীমং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসং সম্মন্নেয্যাতি অত্থো.
সীমসঙ্খ্যংযেৰ গচ্ছতীতি অৰিপ্পৰাসসীমসঙ্খ্যংযেৰ গচ্ছতি. একম্পি কুলং পৰিট্ঠং ৰাতি অভিনৰকতগেহেসু সব্বপঠমং একম্পি কুলং পৰিট্ঠং অত্থি. অগতং ৰাতি পোরাণকগামে অঞ্ঞেসু কুলেসু গেহানি ছড্ডেত্ৰা গতেসুপি একম্পি কুলং অগতং অত্থীতি অত্থো.
১৬২. এৰং সঙ্খেপেন সীমাসম্মুতিং দস্সেত্ৰা পুন ৰিত্থারেন দস্সেন্তো ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো, অযং পন ৰিত্থারো’’তিআদিমাহ. সীমায উপচারং ঠপেত্ৰাতি আযতিং বন্ধিতব্বায সীমায নেসং ৰিহারানং পরিচ্ছেদতো বহি সীমন্তরিকপ্পহোনকং উপচারং ঠপেত্ৰা. বদ্ধা সীমাযেসু ৰিহারেসু, তে বদ্ধসীমা. পাটিযেক্কন্তি পচ্চেকং. বদ্ধসীমাসদিসানীতি যথা বদ্ধসীমাসু ঠিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দাদিং অনপেক্খিত্ৰা পচ্চেকং কম্মং কাতুং লভন্তি, এৰং গামসীমাসু ঠিতাপীতি দস্সেতি. অন্তোনিমিত্তগতেহি পনাতি একস্স গামস্স উপড্ঢং অন্তোকত্তুকামতায সতি সব্বেসং আগমনে পযোজনং নত্থীতি কত্ৰা ৰুত্তং. আগন্তব্বন্তি চ সামীচিৰসেন ৰুত্তং, নাযং নিযমো ‘‘আগন্তব্বমেৰা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘আগমনম্পি অনাগমনম্পি ৰট্টতী’’তি. অবদ্ধায হি সীমায নানাগামক্খেত্তানং নানাসীমসভাৰত্তা তেসং অনাগমনেপি ৰগ্গকম্মং ন হোতি, তস্মা অনাগমনম্পি ৰট্টতি. বদ্ধায পন সীমায একসীমভাৰতো পুন অঞ্ঞস্মিং কম্মে করিযমানে অন্তোসীমগতেহি আগন্তব্বমেৰাতি আহ ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমা…পে… আগন্তব্ব’’ন্তি. নিমিত্তকিত্তনকালে অসোধিতাযপি সীমায নেৰত্থি দোসো নিমিত্তকিত্তনস্স অপলোকনাদীসু অঞ্ঞতরাভাৰতো.
ভেরিসঞ্ঞং ৰাতি সম্মন্ননপরিযোসানং করোমাতি ৰত্ৰাতি লিখিতং. তেন তাদিসে কালে তং কপ্পতীতি সিদ্ধং হোতি. ভেরিসঞ্ঞং ৰা সঙ্খসঞ্ঞং ৰাতি পন তেসং সদ্দং সুত্ৰা ইদানি সঙ্ঘো সীমং বন্ধতীতি ঞত্ৰা আগন্তুকভিক্খূনং তং গামক্খেত্তং অপ্পৰেসনত্থং, আরামিকাদীনঞ্চ তেসং নিৰারণত্থং কম্মৰাচারদ্ধকালেযেৰ সঞ্ঞা করীযতি, এৰং সতি তং করণং সপ্পযোজনং হোতি. তেনেৰ ‘‘ভেরিসঙ্খসদ্দং কত্ৰা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ভেরিসঙ্খসঞ্ঞং কত্ৰা’’তি সঞ্ঞাগ্গহণং কতং. ‘‘সঞ্ঞং কত্ৰা’’তি চ পুব্বকালকিরিযং ৰত্ৰা ‘‘কম্মৰাচায সীমা বন্ধিতব্বা’’তি অপরকালকিরিযং ৰদতি, পরিযোসানকালে পন সব্বতূরিযাতালিকসঙ্ঘুট্ঠং কত্ৰা দেৰমনুস্সানং অনুমোদনং কারেতব্বং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
১৬৩. ভণ্ডুকম্মাপুচ্ছনং সন্ধায পব্বজ্জাগ্গহণং. সুখকরণত্থন্তি সব্বেসং সন্নিপাতনপরিস্সমং পহায অপ্পতরেহি সুখকরণত্থং. একৰীসতি ভিক্খূ গণ্হাতীতি ৰীসতিৰগ্গকরণীযপরমত্তা সঙ্ঘকম্মস্স কম্মারহেন সদ্ধিং একৰীসতি ভিক্খূ গণ্হাতি. ইদঞ্চ নিসিন্নানং ৰসেন ৰুত্তং. হেট্ঠিমন্ততো হি যত্থ একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং সক্কোন্তি, তত্তকে পদেসে সীমং বন্ধিতুং ৰট্টতি. ইদঞ্চ কম্মারহেন সহ অব্ভানকারকানম্পি পহোনকত্থং ৰুত্তং. নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বাতি ইদং যথারুচিতট্ঠানে রুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতায ৰড্ঢিত্ৰা উভিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্করকরণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স চ তদভাৰতো যত্থ কত্থচি আনেত্ৰা ঠপেতুং সুকরতায চ ৰুত্তং. তথা সীমন্তরিকপাসাণা ঠপেতব্বাতি এত্থাপি. চতুরঙ্গুলপ্পমাণাপীতি যথা খণ্ডসীমপরিচ্ছেদতো বহি নিমিত্তপাসাণং চতুরঙ্গুলমত্তং ঠানং সমন্তা নিগচ্ছতি, অৰসেসং ঠানং অন্তোখণ্ডসীমাযং হোতিযেৰ, এৰং তেসু ঠপিতেসু চতুরঙ্গুলমত্তা সীমন্তরিকা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমন্তরিকপাসাণাতি সীমন্তরিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা. তে পন কিত্তেন্তেন দক্খিণতো অনুপরিযাযন্তেনেৰ কিত্তেতব্বা. কথং? খণ্ডসীমতো হি পচ্ছিমায দিসায পুরত্থিমাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা, তথা উত্তরায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা, তথা পুরত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা, তথা দক্খিণায দিসায উত্তরাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘উত্তরায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা পুন পচ্ছিমায দিসায পুরত্থিমাভিমুখেন ঠত্ৰা পুরিমকিত্তিতং ৰুত্তনযেন পুন কিত্তেতব্বং. এৰং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তরিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা. ততোতি পচ্ছা. অৰসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিরন্তরেসু অৰসেসনিমিত্তানি. ন সক্খিস্সন্তীতি অৰিপ্পৰাসসীমায বদ্ধভাৰং অসল্লক্খেত্ৰা ‘‘সমানসংৰাসকসীমমেৰ সমূহনিস্সামা’’তি ৰাযমন্তা ন সক্খিস্সন্তি. বদ্ধায হি অৰিপ্পৰাসসীমায তং সমূহনিত্ৰা ‘‘সমানসংৰাসকসীমং সমূহনিস্সামা’’তি কতাযপি কম্মৰাচায অসমূহতাৰ হোতি সীমা. পঠমঞ্হি অৰিপ্পৰাসং সমূহনিত্ৰা পচ্ছা সীমা সমূহনিতব্বা. খণ্ডসীমতো পট্ঠায বন্ধনং আচিণ্ণং, আচিণ্ণকরণেনেৰ চ সম্মোহো ন হোতীতি আহ ‘‘খণ্ডসীমতোৰ পট্ঠায বন্ধিতব্বা’’তি. উভিন্নম্পি ন কোপেন্তীতি উভিন্নম্পি কম্মং ন কোপেন্তি. এৰং বদ্ধাসু পন…পে… সীমন্তরিকা হি গামক্খেত্তং ভজতীতি ন আৰাসৰসেন সামগ্গিপরিচ্ছেদো, কিন্তু সীমাৰসেনেৰাতি দস্সনত্থং ৰুত্তং.
কুটিগেহেতি ভূমিযং কততিণকুটিযং. উদুক্খলন্তি উদুক্খলাৰাটসদিসখুদ্দকাৰাটং. নিমিত্তং ন কাতব্বন্তি রাজি ৰা উদুক্খলং ৰা নিমিত্তং ন কাতব্বং. ইদঞ্চ যথাৰুত্তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু অনাগতত্তেন ন ৰট্টতীতি সিদ্ধম্পি ‘‘অৰিনস্সকসঞ্ঞাণমিদ’’ন্তি সঞ্ঞায কোচি মোহেন নিমিত্তং করেয্যাতি দূরতো ৰিপত্তিপরিহারত্থং ৰুত্তং. নিমিত্তুপগপাসাণে ঠপেত্ৰাতি সঞ্চারিমনিমিত্তস্স কম্পনতায ৰুত্তং. এৰং উপরি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৰা’’তিআদীসুপি সিদ্ধমেৰত্থং পুনপ্পুনং কথনে কারণং ৰেদিতব্বং. সীমাৰিপত্তি হি উপসম্পদাদিসব্বকম্মৰিপত্তিমূলন্তি তস্স দ্ৰারং সব্বথাপি পিদহনৰসেন ৰত্তব্বং. সব্বং ৰত্ৰাৰ ইধ আচরিযা ৰিনিচ্ছযং কথেসুন্তি দট্ঠব্বং.
ভিত্তিন্তি ইট্ঠকদারুমত্তিকামযং. সিলামযায পন ভিত্তিযা নিমিত্তুপগং একং পাসাণং তংতংদিসায কিত্তেতুং ৰট্টতি. অনেকসিলাহি চিনিতং সকলং ভিত্তিং কিত্তেতুং ন ৰট্টতি ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি একৰচনেন ৰত্তব্বতো. অন্তোকুট্টমেৰাতি এত্থ অন্তোকুট্টেপি নিমিত্তানং ঠিতোকাসতো অন্তো এৰ সীমাতি গহেতব্বং. পমুখে নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৰাতি গব্ভাভিমুখেপি বহিপমুখে গব্ভৰিত্থারপ্পমাণে ঠানে পাসাণে ঠপেত্ৰা সম্মন্নিতব্বা. এৰঞ্হি গব্ভপমুখানং অন্তরে ঠিতকুট্টম্পি উপাদায অন্তো চ বহি চ চতুরস্সসণ্ঠানাৰ সীমা হোতি. বহীতি সকলস্স কুটিলেণস্স সমন্ততো বহি.
অন্তো চ বহি চ সীমা হোতীতি মজ্ঝে ঠিতভিত্তিযা সহ চতুরস্সসীমা হোতি. উপরিপাসাদেযেৰ হোতী’’তি ইমিনা গব্ভস্স চ পমুখস্স চ অন্তরা ঠিতভিত্তিযা একত্তা তত্থ চ একৰীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসাভাৰেন হেট্ঠা ন ওতরতি, উপরিভিত্তি পন সীমট্ঠাৰ হোতীতি দস্সেতি. হেট্ঠা ন ওতরতীতি ভিত্তিতো ওরং নিমিত্তানি ঠপেত্ৰা কিত্তিতত্তা হেট্ঠা আকাসপ্পদেসং ন ওতরতি, উপরি কতে পাসাদেতি অত্থো. হেট্ঠিমতলে কুট্টোতি হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু ঠিতকুট্টো. সচে হি দ্ৰীসু, তীসু এৰ ৰা দিসাসু কুট্টো তিট্ঠেয্য, হেট্ঠা ন ওতরতি. হেট্ঠাপি ওতরতীতি সচে হেট্ঠা অন্তোভিত্তিযং একৰীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসো হোতি, ওতরতি. ওতরমানা চ ন উপরিসীমপ্পমাণেন ওতরতি, সমন্তা ভিত্তিপ্পমাণেন ওতরতি. চতুন্নং পন ভিত্তীনং বাহিরন্তপরিচ্ছেদেন হেট্ঠাভূমিভাগে উদকপরিযন্তং কত্ৰা ওতরতি, ন পন ভিত্তীনং বহি কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং. পাসাদভিত্তিতোতি উপরিমতলে ভিত্তিতো. ওতরণানোতরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি সচে হেট্ঠা একৰীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসো হোতি, ওতরতি, নো চে, ন ওতরতীতি অধিপ্পাযোতি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) পন ‘‘উপরিসীমপ্পমাণস্স অন্তোগধানং হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু কুট্টানং তুলারুক্খেহি একসম্বন্ধতং, তদন্তো পচ্ছিমসীমপ্পমাণতাদিঞ্চ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপেত্থ নিয্যূহকাদযো নিমিত্তানং ঠিতোকাসতায বজ্ঝমানক্খণে সীমা ন হোন্তি, বদ্ধায পন সীমায সীমট্ঠাৰ হোন্তীতি দট্ঠব্বা.
পরিযন্তথম্ভানন্তি নিমিত্তগতপাসাণত্থম্ভে সন্ধায ৰুত্তং. উপরিমতলেন সম্বদ্ধো হোতীতি ইদং কুট্টানং অন্তরা সীমট্ঠানং থম্ভানং অভাৰতো ৰুত্তং. যদি হি ভৰেয্যুং, কুট্টে উপরিমতলেন অসম্বন্ধেপি সীমট্ঠথম্ভানং উপরি ঠিতো পাসাদো সীমট্ঠোৰ হোতি. সচে পন বহূনং থম্ভপন্তীনং উপরি কতপাসাদস্স হেট্ঠাপথৰিযং সব্ববাহিরায থম্ভপন্তিযা অন্তো নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৰা সীমা বদ্ধা হোতি, এত্থ কথন্তি? এত্থাপি ‘‘যং তাৰ সীমট্ঠথম্ভেহেৰ ধারিযমানানং তুলানং উপরিমতলং, সব্বং তং সীমট্ঠমেৰ, এত্থ ৰিৰাদো নত্থি, যং পন সীমট্ঠথম্ভপন্তিযা, অসীমট্ঠায বাহিরথম্ভপন্তিযা চ সমধুরং ধারযমানানং তুলানং উপরিমতলং, তত্থ উপড্ঢং সীমা’’তি কেচি ৰদন্তি. ‘‘সকলম্পি গামসীমা’’তি অপরে. ‘‘বদ্ধসীমা এৰা’’তি অঞ্ঞে. তস্মা কম্মং করোন্তেহি গরূহি নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৰা সব্বং তং আসঙ্কট্ঠানং সোধেত্ৰাৰ কম্মং কাতব্বং, সন্নিট্ঠানকারণং ৰা গৰেসিত্ৰা তদনুগুণং কাতব্বং.
তালমূলকপব্বতেতি তালক্খন্ধমূলসদিসে হেট্ঠা থূলো হুত্ৰা কমেন কিসো হুত্ৰা উগ্গতো হিন্তালমূলসদিসো নাম হোতি. ৰিতানসণ্ঠানোতি অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানো. পণৰসণ্ঠানোতি মজ্ঝে তনুকো, হেট্ঠা চ উপরি চ ৰিত্থিণ্ণো. হেট্ঠা ৰা মজ্ঝে ৰাতি মুদিঙ্গসণ্ঠানস্স হেট্ঠা, পণৰসণ্ঠানস্স মজ্ঝে. সপ্পফণসদিসো পব্বতোতি সপ্পফণো ৰিয খুজ্জো, মূলট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অৰনতসীসো. আকাসপব্ভারন্তি ভিত্তিযা অপরিক্খিত্তপব্ভারং. সীমপ্পমাণোতি অন্তো আকাসেন সদ্ধিং পচ্ছিমসীমপ্পমাণো. সো চ পাসাণো সীমট্ঠোতি ইমিনা ঈদিসেহি সুসিরপাসাণলেণকুট্টাদীহি পরিচ্ছিন্নে ভূমিভাগে এৰ সীমা পতিট্ঠাতি, ন অপরিচ্ছিন্নে. তে পন সীমট্ঠত্তা সীমা হোন্তি, ন সরূপেন সীমট্ঠমঞ্চাদি ৰিযাতি দস্সেতি. সচে পন সো সুসিরপাসাণো ভূমিং অনাহচ্চ আকাসগতো ওলম্বতি, সীমা ন ওতরতি. সুসিরপাসাণো পন সযং সীমাপটিবদ্ধত্তা সীমা হোতি, কথং পন পচ্ছিমপ্পমাণরহিতেহি এতেহি সুসিরপাসাণাদীহি সীমা ন ওতরতীতি ইদং সদ্ধাতব্বন্তি? অট্ঠকথাপমাণতো.
অপিচেত্থ সুসিরপাসাণভিত্তিঅনুসারেন মূসিকাদীনং ৰিয সীমায হেট্ঠিমতলে ওতরণকিচ্চং নত্থি, হেট্ঠা পন পচ্ছিমসীমপ্পমাণে আকাসে দ্ৰঙ্গুলমত্তবহলেহি পাসাণভিত্তিআদীহিপি উপরিমতলং আহচ্চ ঠিতেহি সব্বসো, যেভুয্যেন ৰা পরিচ্ছিন্নে সতি উপরি বজ্ঝমানা সীমা তেহি পাসাণাদীহি অন্তরিতায তপ্পরিচ্ছিন্নায হেট্ঠাভূমিযাপি উপরিমতলেন সদ্ধিং একক্খণে পতিট্ঠাতি, নদীপারসীমা ৰিয নদীঅন্তরিতেসু উভোসু তীরেসু লেণাদীসু অপনীতেসুপি হেট্ঠা ওতিণ্ণসীমা যাৰ সাসনন্তরধানা ন ৰিগচ্ছতি, পঠমং পন উপরি সীমায বদ্ধায পচ্ছা লেণাদিকতেসুপি হেট্ঠাভূমিযং সীমা ওতরতি এৰ, কেচি তং ন ইচ্ছন্তি, এৰং উভযত্থ পতিট্ঠিতা চ সা সীমা একাৰ হোতি গোত্তাদিজাতি ৰিয ব্যত্তিভেদেসূতি গহেতব্বং. সব্বা এৰ হি বদ্ধসীমা অবদ্ধসীমা চ অত্তনো অত্তনো পকতিনিস্সযকে গামারঞ্ঞাদিকে খেত্তে যথাপরিচ্ছেদং সব্বত্থ সাকল্যেন একস্মিং খণে ব্যাপিনী পরমত্থতো অৰিজ্জমানম্পি তে তে নিস্সযভূতে পরমত্থধম্মে, তং তং কিরিযাৰিসেসম্পি ৰা উপাদায লোকিযেহি সাসনিকেহি চ যথারহং একত্তেন পঞ্ঞত্তত্তা সনিস্সযেকরূপা এৰ. তথা হি একো গামো অরঞ্ঞং নদী জাতস্সরো সমুদ্দোতি এৰং লোকে, ‘‘সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন, অগামকে চে, ভিক্খৰে, অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা’’তিআদিনা সাসনে চ একৰোহারো দিস্সতি, ন পরমত্থতো. একস্স অনেকধম্মেসু ব্যাপনমত্থি কসিণেকদেসাদিৰিকপ্পাসমানতায একত্তহানিতোতি অযং নো মতি.
অস্স হেট্ঠাতি সপ্পফণপব্বতস্স হেট্ঠা আকাসপব্ভারে. লেণস্সাতি লেণং চে কতং, তস্স লেণস্সাতি অত্থো. তমেৰ পুন লেণং পঞ্চহি পকারেহি ৰিকপ্পেত্ৰা ওতরণানোতরণৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং আহ ‘‘সচে পন হেট্ঠা’’তিআদি. তত্থ ‘‘হেট্ঠা’’তি ইমস্স ‘‘লেণং হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. হেট্ঠা লেণঞ্চ একস্মিং পদেসেতি আহ ‘‘অন্তো’’তি, পব্বতস্স অন্তো, পব্বতমূলেতি অত্থো. তমেৰ অন্তোসদ্দং সীমাপরিচ্ছেদেন ৰিসেসেতুং ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স পারতো’’তি ৰুত্তং. পব্বতপাদং পন অপেক্খিত্ৰা ‘‘ওরতো’’তি ৰত্তব্বেপি সীমানিস্সযং পব্বতগ্গং সন্ধায ‘‘পারতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘বহি লেণ’’ন্তি এত্থ বহিসদ্দং ৰিসেসেন্তো ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরতো’’তি আহ. বহিসীমা ন ওতরতীতি এত্থ বহীতি পব্বতপাদে লেণং সন্ধায ৰুত্তং. লেণস্স চ বহিভূতে উপরিসীমাপরিচ্ছেদস্স হেট্ঠাভাগে সীমা ন ওতরতীতি অত্থো. অন্তো সীমাতি লেণস্স চ পব্বতপাদস্স চ অন্তো অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে ন ওতরতীতি অত্থো. ‘‘বহি সীমা ন ওতরতি, অন্তো সীমা ন ওতরতী’’তি চেত্থ অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে লেণাভাৰেন সীমায সব্বথা অনোতরণমেৰ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. তত্থ হি অনোতরন্তী উপরি এৰ হোতীতি অযং ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) আগতো ৰিনিচ্ছযো.
সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘অন্তোলেণং হোতীতি পব্বতস্স অন্তোলেণং হোতী’’তি এত্তকমেৰ আগতো. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) ন ‘‘অন্তোলেণন্তি পব্বতস্স অন্তোলেণং. দ্ৰারং পন সন্ধায ‘পারতো ওরতো’তি ৰুত্তং, সব্বথাপি সীমতো বহিলেণেন ওতরতীতি অধিপ্পাযো’’তি আগতো. অযং পন অন্তোলেণবহিলেণৰিনিচ্ছযো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধোতি আচরিযা ৰদন্তি, তথাপি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) আগতং নযং নিস্সায সুট্ঠু ৰিনিচ্ছিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. বহি পতিতং অসীমাতিআদিনা উপরিপাসাদাদীসু অথিরনিস্সযেসু ঠিতা সীমাপি তেসং ৰিনাসেন ৰিনস্সতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
পোক্খরণিং খণন্তি, সীমাযেৰাতি এত্থ সচে হেট্ঠা উমঙ্গনদী সীমপ্পমাণতো অনূনা পঠমমেৰ পৰত্তা হোতি, সীমা চ পচ্ছা বদ্ধা নদিতো উপরি এৰ হোতি, নদিং আহচ্চ পোক্খরণিযা চ খতায সীমা ৰিনস্সতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠাপথৰীতলেতি অনন্তরা ভূমিৰিৰরে.
সীমমাল়কেতি খণ্ডসীমঙ্গণে. ৰটরুক্খোতি ইদং পারোহোপত্থম্ভেন অতিদূরম্পি গন্তুং সমত্থসাখাসমঙ্গিতায ৰুত্তং. সব্বরুক্খলতাদীনম্পি সম্বন্ধো ন ৰট্টতি এৰ. তেনেৰ নাৰারজ্জুসেতুসম্বন্ধোপি পটিক্খিত্তো. ততোতি ততো সাখতো. মহাসীমায পথৰীতলন্তি এত্থ আসন্নতরম্পি গামসীমং অগ্গহেত্ৰা বদ্ধসীমায এৰ গহিতত্তা গামসীমবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসো নত্থি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৰেন পৰত্তিতোতি গহেতব্বং. যদি হি তাসম্পি সম্বন্ধদোসো ভৰেয্য, কথং গামসীমায বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা ভৰেয্য? যস্সা হি সীমায যায সীমায সদ্ধিং সম্বন্ধে দোসো ভৰেয্য, সা তত্থ বন্ধিতুমেৰ ন ৰট্টতি বদ্ধসীমউদকুক্খেপসীমাসু বদ্ধসীমা ৰিয, অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীসু উদকুক্খেপসীমা ৰিয চ, তেনেৰ ‘‘সচে পন রুক্খস্স সাখা ৰাততো নিক্খন্তপারোহো ৰা বহিনদীতীরে ৰিহারসীমায ৰা গামসীমায ৰা পতিট্ঠিতো’’তিআদিনা উদকুক্খেপসীমায অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীহি এৰ সম্বন্ধদোসো দস্সিতো, ন নদীসীমায, এৰমিধাপীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চত্থো উপরি পাকটো ভৰিস্সতি. আহচ্চাতি ফুসিত্ৰা.
মহাসীমং ৰা সোধেত্ৰাতি মহাসীমগতানং সব্বেসং ভিক্খূনং হত্থপাসানযনছন্দাহরণাদিৰসেন সকলং মহাসীমং সোধেত্ৰা. এতেন সব্বৰিপত্তিযো মোচেত্ৰা পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানম্পি দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং পচ্ছা রুক্খাদিসম্বন্ধেন উপ্পজ্জনতো ঈদিসো পাল়িমুত্তকো সম্বন্ধদোসো অত্থীতি দস্সেতি, সো চ ‘‘ন, ভিক্খৰে, সীমায সীমা সম্ভিন্দিতব্বা’’তিআদিনা বদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সীমং সম্মন্নন্তেন সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰা সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৪৮) উভিন্নং বদ্ধসীমানং অন্তরা সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰা বন্ধিতুং অনুজাননেন সম্ভেদজ্ঝোত্থরণে ৰিয তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসিত্ৰা তিট্ঠনৰসেন বন্ধনম্পি ন ৰট্টতীতি সিদ্ধত্তা বদ্ধানম্পি তাসং পচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞং একরুক্খাদীহি ফুসিত্ৰা ঠানম্পি ন ৰট্টতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযঞ্ঞূহি সঙ্গীতিকারকেহি নিদ্ধারিতো বন্ধনকালে পটিক্খিত্তস্স সম্বন্ধদোসস্স অনুলোমেন অকপ্পিযানুলোমত্তা. অযং পন সম্বন্ধদোসো পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানং পচ্ছা সঞ্জাতত্তা বজ্ঝমানক্খণে ৰিয অসীমত্তং কাতুং ন সক্কোতি, তস্মা রুক্খাদিসম্বন্ধে অপনীতমত্তে তা সীমা পাকতিকা হোন্তি. যথা চাযং পচ্ছা ন ৰট্টতি, এৰং বজ্ঝমানক্খণেপি তাসং রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তা বন্ধিতুং ন ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন মহাসীমং ৰা সোধেত্ৰাতি এত্থ ‘‘মহাসীমগতা ভিক্খূ যথা তং সাখং ৰা পারোহং ৰা কাযকাযপটিবদ্ধেহি ন ফুসন্তি, এৰং সোধনমেৰ ইধাধিপ্পেতং, ন সকলসীমাসোধন’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘মহাসীমায পথৰীতলং ৰা তত্থজাতকরুক্খাদীনি ৰা আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এৰং সাখাপারোহানং মহাসীমং ফুসিত্ৰা ঠানমেৰ সম্বন্ধদোসে কারণত্তেন ৰুত্তং, ন পন তত্থ ঠিতভিক্খূহি সাখাদীনং ফুসনং. যদি হি ভিক্খূনং সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠানমেৰ কারণং সিযা, ‘‘তস্স সাখং ৰা ততো নিগ্গতপারোহং ৰা মহাসীমায পৰিট্ঠং তত্রট্ঠো কোচি ভিক্খু ফুসিত্ৰা তিট্ঠতী’’তি ভিক্খুফুসনমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. যঞ্হি তত্থ মহাসীমাসোধনে কারণং, তদেৰ তস্মিং ৰাক্যে পধানতো দস্সেতব্বং. ন হি আহচ্চট্ঠিতমেৰ সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতো ভিক্খু সোধেতব্বো আকাসট্ঠসাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতভিক্খুস্সপি সোধেতব্বতো, কিং নিরত্থকেন আহচ্চট্ঠানৰচনেন, আকাসট্ঠসাখাসু চ ভিক্খুফুসনমেৰ কারণত্তেন ৰুত্তং, সোধনঞ্চ তস্সেৰ ভিক্খুস্স হত্থপাসানযনাদিৰসেন সোধনং ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘মহাসীমং সোধেত্ৰা’’তি সকলসীমাসাধারণৰচনেন সোধনং ৰুত্তং, অপি চ সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতভিক্খুমত্তসোধনে অভিমতে ‘‘মহাসীমায পথৰীতল’’ন্তি ৰিসেসসীমোপাদানং নিরত্থকং সিযা যত্থ কত্থচি অন্তমসো আকাসেপি ঠত্ৰা সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতস্স সোধেতব্বতো.
ছিন্দিত্ৰা বহিট্ঠকা কাতব্বাতি তত্থ পতিট্ঠিতভাৰৰিযোজনৰচনতো চ ৰিসভাগসীমানং ফুসনেনেৰ সকলসীমাসোধনহেতুকো অট্ঠকথাসিদ্ধোযং একো সম্বন্ধদোসো অত্থেৰাতি গহেতব্বো. তেনেৰ উদকুক্খেপসীমাকথাযম্পি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘ৰিহারসীমায ৰা গামসীমায ৰা পতিট্ঠিতো’’তি চ ‘‘নদীতীরে পন খাণুকং কোট্টেত্ৰা তত্থ বদ্ধনাৰায ৰা ন ৰট্টতী’’তি চ ‘‘সচে পন সেতু ৰা সেতুপাদা ৰা বহিতীরে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৰট্টতী’’তি চ এৰং ৰিসভাগাসু গামসীমাসু সাখাদীনং ফুসনমেৰ সঙ্করদোসকারণত্তেন ৰুত্তং, ন ভিক্খুফুসনং. তথা হি ‘‘অন্তোনদিযং জাতরুক্খে বন্ধিত্ৰা কম্মং কাতব্ব’’ন্তি নদিযং নাৰাবন্ধনং অনুঞ্ঞাতং উদকুক্খেপনিস্সযত্তেন নদীসীমায সভাগত্তা. যদি হি ভিক্খূনং ফুসনমেৰ পটিচ্চ সব্বত্থ সম্বন্ধদোসো ৰুত্তো সিযা, নদিযম্পি বন্ধনং পটিক্খিপিতব্বং ভৰেয্য. তত্থাপি হি ভিক্খুফুসনং কম্মকোপকারণং হোতি, তস্মা সভাগসীমাসু পৰিসিত্ৰা ভূমিআদিং ফুসিত্ৰা, অফুসিত্ৰা ৰা সাখাদিম্হি ঠিতে তং সাখাদিং ফুসন্তোৰ ভিক্খু সোধেতব্বো. ৰিসভাগসীমাসু পন সাখাদিম্হি ফুসিত্ৰা ঠিতে তং সাখাদিং অফুসন্তাপি সব্বে ভিক্খূ সোধেতব্বা, অফুসিত্ৰা ঠিতে পন তং সাখাদিং ফুসন্তাৰ ভিক্খূ সোধেতব্বাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যং পনেত্থ কেচি ‘‘বদ্ধসীমানং দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিয বদ্ধসীমগামসীমানম্পি তদঞ্ঞাসম্পি সব্বাসং সমানসংৰাসকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তদুভযম্পি একসীমং ৰিয সোধেত্ৰা একত্থেৰ কম্মং কাতব্বং, অঞ্ঞথা কতং কম্মং ৰিপজ্জতি, নত্থেত্থ সভাগৰিসভাগভেদো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং সভাগসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধদোসাভাৰস্স ৰিসভাগসীমানমেৰ তব্ভাৰস্স সুত্তসুত্তানুলোমাদিৰিনযনযেহি সিদ্ধত্তা. তথা হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৮) গামসীমাযমেৰ বদ্ধসীমং সম্মন্নিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা তাসং নিস্সযনিস্সিতভাৰেন সভাগতা, সম্ভেদজ্ঝোত্থরণদোসাভাৰো চ সুত্ততোৰ সিদ্ধো. বন্ধনকালে পন অনুঞ্ঞাতস্স সম্বন্ধস্স অনুলোমতো পচ্ছা সঞ্জাতরুক্খাদিসম্বন্ধোপি তাসং ৰট্টতি এৰ. ‘‘যং, ভিক্খৰে…পে… কপ্পিযং অনুলোমেতি, অকপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৰো কপ্পতী’’তি (মহাৰ. ৩০৫) ৰুত্তত্তা এৰং তাৰ গামবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৰো চ সুত্তসুত্তানুলোমতো সিদ্ধো, ইমিনা এৰ নযেন অরঞ্ঞসীমসত্তব্ভন্তরসীমানং নদীআদিসীমউদকুক্খেপসীমানঞ্চ সুত্তসুত্তানুলোমতো অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৰো চ সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো.
বদ্ধসীমায পন অঞ্ঞায বদ্ধসীমায নদীআদিসীমাসু চ বন্ধিতুং পটিক্খেপসিদ্ধিতো চেৰ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তরসীমানং নদীআদীসু এৰ কাতুং নিযমনসুত্তসামত্থিযেন বদ্ধসীমগামসীমাসু করণপটিক্খেপসিদ্ধো চ তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞসভাগতা উপ্পত্তিক্খণে পচ্ছা চ রুক্খাদীহি সম্ভেদাদিদোসসম্ভৰো চ ৰুত্তনযেন সুত্তসুত্তানুলোমতোৰ সিজ্ঝন্তি. তেনেৰ অট্ঠকথাযং ৰিসভাগসীমানমেৰ ৰটরুক্খাদিৰচনেহি সম্বন্ধদোসং দস্সেত্ৰা সভাগানং বদ্ধসীমগামসীমাদীনং সম্বন্ধদোসো ন দস্সিতো. ন কেৰলঞ্চ ন দস্সিতো, অথ খো তাসং সভাগসীমানং রুক্খাদিসম্বন্ধেপি দোসাভাৰোপি পাল়িঅট্ঠকথাসু ঞাপিতো এৰ. তথা হি পাল়িযং (মহাৰ. ১৩৮) ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৰননিমিত্তং রুক্খনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা ৰড্ঢনকনিমিত্তানি অনুঞ্ঞাতানি, তেন নেসং রুক্খাদিনিমিত্তানং ৰড্ঢনে বদ্ধসীমগামসীমানং সঙ্করদোসাভাৰো ঞাপিতোৰ হোতি, দ্ৰিন্নং পন বদ্ধসীমানং ঈদিসো সম্বন্ধো ন ৰট্টতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘একরুক্খোপি দ্ৰিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতি, সো পন ৰড্ঢন্তো সীমসঙ্করং করোতি, তস্মা ন কাতব্বো’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিযোজনপরমং সীমং বন্ধিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৪০) ৰচনতোপি চাযং ঞাপিতো. তিযোজনপরমায হি সীমায সমন্তা পরিযন্তেসু রুক্খলতাগুম্বাদীহি বদ্ধগামসীমানং নিযমেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধস্স সম্ভৰতো ‘‘ঈদিসং সম্বন্ধং ৰিনাসেত্ৰাৰ সীমা সম্মন্নিতব্বা’’তি অট্ঠকথাযম্পি ন ৰুত্তং.
যদি চেত্থ রুক্খাদিসম্বন্ধেন কম্মৰিপত্তি ভৰেয্য, অৰস্সমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. ৰিপত্তিপরিহারত্থঞ্হি আচরিযা নিরাসঙ্কট্ঠানেসুপি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৰা’’তিআদিনা সিদ্ধমেৰত্থং পুনপ্পুনং অৰোচুং, ইধ পন ‘‘ৰনমজ্ঝে ৰিহারং করোন্তি, ৰনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তিআদিনা রুক্খলতাদীহি নিরন্তরে ৰনমজ্ঝেপি সীমাবন্ধনমৰোচুং. তথা থম্ভানং উপরি কতপাসাদাদীসু হেট্ঠা থম্ভাদীহি একাবদ্ধেসু উপরিমতলাদীসু সীমাবন্ধনং বহুধা ৰুত্তং, তস্মা বদ্ধসীমগামসীমানং রুক্খাদিসম্বন্ধো তেহি মুখতোৰ ৰিহিতো, অপিচ গামসীমানম্পি পাটেক্কং বদ্ধসীমাসদিসতায একায গামসীমায কম্মং করোন্তেহি দব্বতিণমত্তেনপি সম্বন্ধা গামন্তরপরম্পরা অরঞ্ঞনদীসমুদ্দা চ সোধেতব্বাতি সকলং দীপং সোধেত্ৰাৰ কাতব্বং সিযা. এৰং পন অসোধেত্ৰা পঠমমহাসঙ্গীতিকালতো পভুতি কতানং উপসম্পদাদিকম্মানং সীমাসম্মুতীনঞ্চ ৰিপজ্জনতো সব্বেসম্পি ভিক্খূনং অনুপসম্পন্নসঙ্কাপসঙ্গো চ দুন্নিৰারো হোতি, ন চেতং যুত্তং, তস্মা ৰুত্তনযেন ৰিসভাগসীমানমেৰ রুক্খাদিসম্বন্ধদোসো, ন বদ্ধসীমগামসীমাদীনং সভাগসীমানন্তি গহেতব্বং.
মহাসীমাসোধনস্স দুক্করতায খণ্ডসীমাযমেৰ যেভুয্যেন সঙ্ঘকম্মকরণন্তি আহ ‘‘সীমমাল়কে’’তিআদি. মহাসঙ্ঘসন্নিপাতেসু পন খণ্ডসীমায অপ্পহোনকতায মহাসীমায কম্মে করিযমানেপি অযং নযো গহেতব্বোৰ. উক্খিপাপেত্ৰাতি ইমিনা কাযপটিবদ্ধেন সীমং ফুসন্তোপি সীমট্ঠোৰ হোতীতি দস্সেতি. পুরিমনযেপীতি খণ্ডসীমতো মহাসীমং পৰিট্ঠসাখানযেপি. সীমট্ঠরুক্খসাখায নিসিন্নো সীমট্ঠোৰ হোতীতি আহ ‘হত্থপাসমেৰ আনেতব্বো’’তি. এত্থ চ ‘‘রুক্খসাখাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাসু এতাসু খণ্ডসীমায তযো ভিক্খূ, মহাসীমায দ্ৰেতি এৰং দ্ৰীসু সীমাসু সীমন্তরিকং অফুসিত্ৰা, হত্থপাসঞ্চ অৰিজহিত্ৰা ঠিতেহি পঞ্চহি ভিক্খূহি উপসম্পদাদি কম্মং কাতুং ৰট্টতী’’তি কেচি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং ‘‘নানাসীমাযং ঠিতচতুত্থো কম্মং করেয্য, অকম্মং ন চ করণীয’’ন্তিআদিৰচনতো (মহাৰ. ৩৮৯). তেনেৰেত্থাপি মহাসীমং সোধেত্ৰা মাল়কসীমাযমেৰ কম্মকরণং ৰিহিতং. অঞ্ঞথা ভিন্নসীমট্ঠতায তত্রট্ঠস্স গণপূরকত্তাভাৰা কম্মকোপোৰ হোতীতি.
যদি এৰং কথং ছন্দপারিসুদ্ধিআহরণৰসেন মহাসীমাসোধনন্তি? তম্পি ৰিনযঞ্ঞূ ন ইচ্ছন্তি, হত্থপাসানযনবহিসীমকরণৰসেন পনেত্থ সোধনং ইচ্ছন্তি, দিন্নস্সপি ছন্দস্স অনাগমনেন মহাসীমট্ঠো কম্মং কোপেতীতি. যদি চস্স ছন্দাদি নাগচ্ছতি, কথং সো কম্মং কোপেস্সতীতি? দ্ৰিন্নং ৰিসভাগসীমানং সম্বন্ধদোসতো, সো চ সম্বন্ধদোসো অট্ঠকথাৰচনপ্পমাণতো. ন হি ৰিনযে সব্বত্থ যুত্তি সক্কা ঞাতুং বুদ্ধগোচরত্তাতি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘সচে দ্ৰেপি সীমাযো পূরেত্ৰা নিরন্তরং ঠিতেসু ভিক্খূসু কম্মং করোন্তেসু একায এৰ সীমায গণো চ উপসম্পদাপেক্খো চ অনুস্সাৰকো চ একতো তিট্ঠতি, কম্মং সুকতমেৰ হোতি. সচে পন কম্মারহো ৰা অনুস্সাৰকো ৰা সীমন্তরট্ঠো হোতি, কম্মং ৰিপজ্জতী’’তি ৰদন্তি, তঞ্চ বদ্ধসীমগামসীমাদিসভাগসীমাসু এৰ যুজ্জতি. যাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধেসুপি দোসো নত্থি, যাসু পন অত্থি, ন তাসু, ৰিসভাগসীমাসু রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি একত্থ ঠিতো ইতরট্ঠানং কম্মং কোপেতি এৰ অট্ঠকথায সামঞ্ঞতো সোধনস্স ৰুত্তত্তাতি অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৩৮) ‘‘উক্খিপাপেত্ৰা কাতুং ন ৰট্টতীতি খণ্ডসীমায অন্তো ঠিতত্তা রুক্খস্স তত্থ ঠিতো হত্থপাসমেৰ আনেতব্বোতি উক্খিপাপেত্ৰা কাতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৩৮) পন ‘‘উক্খিপাপেত্ৰা কাতুং ন ৰট্টতি, কস্মা? অন্তো ঠিতত্তা. রুক্খস্স হি হেট্ঠা পথৰীগতং মূলং খণ্ডসীমাযেৰ হোতি. অব্বোহারিকং ৰাতি অপরে. ‘মজ্ঝে পন ছিন্নে মহাসীমায ঠিতং মূলং মহাসীমমেৰ ভজতি, খণ্ডসীমায ঠিতং খণ্ডসীমমেৰ ভজতি তদাযত্তপথৰীআদীহি অনুগ্গহিতত্তা’তি চ ৰুত্তং. ‘সীমায পচ্ছা উট্ঠিতরুক্খে নিসীদিত্ৰা কম্মং কাতুং ৰট্টতি পচ্ছা সীমাযং কতগেহে ৰিযা’তি ৰত্ৰা ‘বন্ধনকালে ঠিতে রুক্খে নিসীদিত্ৰা কাতুং ন ৰট্টতি উপরিসীমায অগমনতো’তি কারণং ৰদন্তি. এৰং সতি বন্ধনকালে পুন আরোহণং নাম নত্থি, বন্ধিতকালে এৰ আরোহতীতি আপজ্জতি পচ্ছা উট্ঠিতরুক্খো পন তপ্পটিবদ্ধত্তা সীমাসঙ্খমেৰ গতো. এৰং পুব্বে উট্ঠিতরুক্খোপীতি গহেতব্বং. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৰচনতো তিণাদিপি সঙ্গহিতং, মহাথেরাপি তিণং সোধেত্ৰাৰ করোন্তী’’তি ৰুত্তং.
ন ওতরতীতি পণৰসণ্ঠানপব্বতাদীসু হেট্ঠা পমাণরহিতং ঠানং ন ওতরতি. কিঞ্চাপি পনেত্থ বজ্ঝমানক্খণে উদ্ধম্পি পমাণরহিতপব্বতাদি নারোহতি, তথাপি তং পচ্ছা সীমট্ঠতায সীমা হোতি. হেট্ঠা পণৰসণ্ঠানাদি পন উপরি বদ্ধাযপি সীমায সীমসঙ্খং ন গচ্ছতি, তস্সেৰ ৰসেন ‘‘ন ওতরতী’’তি ৰুত্তং, ইতরথা ওরোহণারোহণানং সাধারণৰসেন ‘‘ন ওতরতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বতো. জাতং যং কিঞ্চীতি নিট্ঠিতসীমায উপরি জাতং ৰিজ্জমানং পুব্বে ঠিতং পচ্ছা সঞ্জাতং পৰিট্ঠঞ্চ যং কিঞ্চি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকং সব্বম্পীতি অত্থো. অন্তোসীমায হি হত্থিক্খন্ধাদিসৰিঞ্ঞাণকেসু নিসিন্নোপি ভিক্খু সীমট্ঠোৰ হোতি. বদ্ধায সীমাযাতি ইদঞ্চ পকরণৰসেন উপলক্খণতো ৰুত্তং. অবদ্ধসীমাসুপি সব্বাসু ঠিতং তং সীমাসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. একসম্বন্ধেন গতন্তি রুক্খলতাদিতত্রজাতমেৰসন্ধায ৰুত্তং. তাদিসঞ্হি ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি.
যং পন ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৰা ‘‘ততো আগত’’ন্তি ৰা ৰত্তুং অসক্কুণেয্যং উভোসু বদ্ধসীমগামসীমাসু উদকুক্খেপনদীআদীসু চ তিরিযং পতিতরজ্জুদণ্ডাদি, তত্থ কিং কাতব্বন্তি? এত্থ পন ‘‘বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতভাগো বদ্ধসীমা, গামসীমায পতিট্ঠিতভাগো গামসীমা তদুভযসীমট্ঠপব্বতাদি ৰিয, বদ্ধসীমতো উট্ঠিতৰটরুক্খস্স পারোহে, গামসীমায গামসীমতো উট্ঠিতৰটরুক্খস্স পারোহে চ বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতেপি এসেৰ নযো. মূলে পতিট্ঠিতকালতো পট্ঠায হি ‘ইতো গতং, ততো আগত’ন্তি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যতো সো ভাগো যথাপৰিট্ঠসীমট্ঠসঙ্খমেৰ গচ্ছতি. তেসং রুক্খপারোহানং অন্তরা পন আকাসট্ঠসাখা ভূমিযং সীমাপরিচ্ছেদপ্পমাণেন তদুভযসীমা হোতী’’তি কেচি ৰদন্তি. যস্মা পনস্সা সাখায পারোহো পৰিট্ঠসীমায পথৰিযং মূলেহি পতিট্ঠহিত্ৰাপি যাৰ সাখং ৰিনা ঠাতুং ন সক্কোতি, তাৰ মূলসীমট্ঠতং ন ৰিজহতি. যদা পন সণ্ঠাতুং সক্কোতি, তদাপি পারোহমত্তমেৰ পৰিট্ঠসীমতং সমুপেতি, তস্মা সব্বোপি আকাসট্ঠসাখাভাগো পুরিমসীমট্ঠতং ন ৰিজহতি ততো আগতভাগস্স অৰিজহিতত্তাতি অম্হাকং খন্তি. উদকুক্খেপনদীআদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ চ ৰিসভাগসীমায এৰ পৰিট্ঠে সকলসীমাসোধনং, সভাগায পৰিট্ঠে ফুসিত্ৰা ঠিতমত্তভিক্খুসোধনঞ্চ সব্বং পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ.
১৬৪. এত্থ চ নদীপারসীমাকথায পারযতীতি অজ্ঝোত্থরতি. নদিযা উভোসু তীরেসু পতিট্ঠহমানা সীমা নদীঅজ্ঝোত্থরা নাম হোতীতি আহ ‘‘নদিং অজ্ঝোত্থরমান’’ন্তি. অন্তোনদিযঞ্হি সীমা ন ওতরতি. নদীলক্খণে পন অসতি ওতরতি. সা চ তদা নদীপারসীমা ন হোতীতি আহ ‘‘নদিযা লক্খণং নদীনিমিত্তে ৰুত্তনযমেৰা’’তি. অস্সাতি ভৰেয্য. অৰস্সং লব্ভনেয্যা পন ধুৰনাৰাৰ হোতীতি সম্বন্ধো. ন নাৰাযাতি ইমিনা নাৰং ৰিনাপি সীমা বদ্ধা সুবদ্ধা এৰ হোতি, আপত্তিপরিহারত্থা নাৰাতি দস্সেতি.
রুক্খসঙ্ঘাটমযোতি অনেকরুক্খে একতো ঘটেত্ৰা কতসেতু. রুক্খং ছিন্দিত্ৰা কতোতি পাঠসেসো. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অন্তো ঠিতভিক্খূ হত্থপাসে কত্ৰাতি ইদং উভিন্নং তীরানং একগামখেত্তভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. পব্বতসণ্ঠানাতি একতো উগ্গতদীপসিখরত্তা সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তং.
১৬৫. সীমাসমূহনকথাযং সোতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো. দ্ৰেপীতি দ্ৰে সমানসংৰাসঅৰিপ্পৰাসসীমাযো. অৰিপ্পৰাসসীমাতি মহাসীমং সন্ধায ৰদতি. তত্থেৰ যেভুয্যেন অৰিপ্পৰাসাতি. অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপীতি ইদং মহাসীমায ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানত্তং, তস্সা বাহিরপরিচ্ছেদঞ্চ অজানন্তানং ৰসেন ৰুত্তং. এৰং অজানন্তেহিপি অন্তোসীমায ঠত্ৰা কম্মৰাচায কতায সা সীমা সমূহতাৰ হোতীতি আহ ‘‘সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি. নিরাসঙ্কট্ঠানেতি খণ্ডসীমারহিতট্ঠানে. ইদঞ্চ মহাসীমায ৰিজ্জমানাযপি কম্মকরণসুখত্থং খণ্ডসীমা ইচ্ছিতাতি তং চেতিযঙ্গণাদিবহুসন্নিপাতট্ঠানে ন বন্ধতীতি ৰুত্তং. তত্থাপি সা বদ্ধা সুবদ্ধা এৰ মহাসীমা ৰিয. পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৰাতি ইদং খণ্ডসীমায অসমূহতত্তা, তস্সা অৰিজ্জমানত্তস্স অজাননতো চ মহাসীমাবন্ধনং সন্ধায ৰুত্তং. খণ্ডসীমা পন নিরাসঙ্কট্ঠানে বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তেৰ. সীমাসম্ভেদং কত্ৰাতি খণ্ডসীমায ৰিজ্জমানপক্খে সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরণসম্ভেদং কত্ৰা অৰিজ্জমানপক্খেপি সম্ভেদসঙ্কায অনিৰত্তনেন সম্ভেদসঙ্কং কত্ৰা. অৰিহারং করেয্যুন্তি সঙ্ঘকম্মানারহং করেয্যুং. পুব্বে হি চেতিযঙ্গণাদিনিরাসঙ্কট্ঠানে কম্মং কাতুং সক্কা, ইদানি তম্পি ৰিনাসিতন্তি অধিপ্পাযো. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা. উভোপি ন জানন্তীতি উভিন্নং পদেসনিযমং ৰা তাসং দ্ৰিন্নম্পি ৰা অঞ্ঞতরায ৰা ৰিজ্জমানতং ৰা অৰিজ্জমানতং ৰা ন জানন্তি, সব্বত্থ সঙ্কা এৰ হোতি. নেৰ সমূহনিতুং, ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তীতি ইদং নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৰা সমূহনিতুং সক্কোন্তাপি মহাসীমং পটিবন্ধিতুং ন সক্খিস্সন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ন চ সক্কা…পে… কম্মৰাচা কাতুন্তি ইদং সীমাবন্ধনকম্মৰাচং সন্ধায ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা বন্ধিতুং ন সক্কা, তস্মা ন সমূহনিতব্বাতি অত্থো.
কেচি পন ‘‘ঈদিসেসুপি ৰিহারেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৰা ৰিহারকোটিতো পট্ঠায ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিরন্তরং ঠত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমং, ততো সমানসংৰাসকসীমঞ্চ সমূহননৰসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৰিহারে খণ্ডসীমায, মহাসীমায ৰা ঠিতৰিজ্জমানত্তে সতি অৰস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৰ অৰসিস্সেয্য. ন হেত্থ সীমায, তপ্পরিচ্ছেদস্স ৰা জাননং অঙ্গং. সীমায পন অন্তোঠানং ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৰাচাকরণঞ্চেত্থ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৰং মহাসীমায পরিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহননস্স ৰুত্তত্তা গামসীমায এৰ চ অৰসিট্ঠায তত্থ যথারুচি দুৰিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৰ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বন্তি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) আগতো ৰিনিচ্ছযো. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৪) পন ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমা ন সমূহন্তব্বাতি মহাসীমং সন্ধায ৰদতি. নিরাসঙ্কট্ঠানেসু ঠত্ৰাতি চেতিযঙ্গণাদীনং খণ্ডসীমায অনোকাসত্তা ৰুত্তং. খণ্ডসীমঞ্হি বন্ধন্তা তাদিসং ঠানং পহায অঞ্ঞস্মিং ৰিৰিত্তে ওকাসে বন্ধন্তি. অপ্পেৰ নাম সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তীতি অৰিপ্পৰাসসীমংযেৰ সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, ন খণ্ডসীমং. পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৰাতি খণ্ডসীমাযং অঞ্ঞাতত্তা ন সক্খিস্সন্তি. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা’’তি ৰুত্তং.
১৬৬. এৰং বদ্ধসীমাৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি অবদ্ধসীমাৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘অবদ্ধসীমা পনা’’তি আহ. সা কতিৰিধাতি আহ ‘‘গামসীমা সত্তব্ভন্তরসীমা উদকুক্খেপসীমাতি তিৰিধা’’তি. পাল়িযং (মহাৰ. ১৪৭) ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৰে, সীমাযা’’তিআদিনা গামসীমা এৰ বদ্ধসীমায খেত্তং অরঞ্ঞনদীআদযো ৰিয সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপাদীনং, সা চ গামসীমা বদ্ধসীমায রহিতট্ঠানে সযমেৰ সমানসংৰাসা হোতীতি দস্সেতি. ‘‘যা তস্স গামস্স গামসীমা’’তি এত্থ গামপরিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ খেত্তৰত্থুঅরঞ্ঞপব্বতাদিকং সব্বং গামক্খেত্তং সন্ধায ‘‘গামস্সা’’তি ৰুত্তং, ন অন্তরঘরমেৰ, তস্মা তস্স সকলস্স গামক্খেত্তস্স সম্বন্ধনীযা গামসীমাতি এৰমত্থো গহেতব্বো. যো হি সো অন্তরঘরখেত্তাদীসু অনেকেসু ভূমিভাগেসু ‘‘গামো’’তি একত্তেন লোকজনেহি পঞ্ঞত্তো গামৰোহারো, সোৰ ইধ ‘‘গামসীমা’’তিপি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. গামো এৰ হি গামসীমা. ইমিনাৰ নযেন উপরি অরঞ্ঞং নদী সমুদ্দো জাতস্সরোতি, এৰং তেসু তেসু ভূমিপ্পদেসেসু একত্তেন লোকজনপঞ্ঞত্তানমেৰ অরঞ্ঞাদীনং অরঞ্ঞসীমাদিভাৰো ৰেদিতব্বো, লোকে পন গামসীমাদিৰোহারো গামাদীনং মরিযাদাযমেৰ ৰত্তুং ৰট্টতি, ন গামক্খেত্তাদীসু সব্বত্থ. সাসনে পন তে গামাদযো ইতরনিৰত্তিঅত্থেন সযমেৰ অত্তনো মরিযাদাতি কত্ৰা গামো এৰ গামসীমা, অরঞ্ঞমেৰ অরঞ্ঞসীমা, সমুদ্দো এৰ সমুদ্দসীমাতি সীমাৰোহারেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বো. পাল়িযং নিগমস্স ৰাতি ইদং গামসীমপ্পভেদং উপলক্খণৰসেন দস্সেতুং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘নগরম্পি গহিতমেৰা’’তি.
বলিং লভন্তীতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. ‘‘অযং গামো এত্তকো করীসভাগো’’তিআদিনা পন রাজপণ্ণেসু আরোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তল়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৰ. রাজাদীহি পরিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৰ ঠপেত্ৰা নদীলোণিজাতস্সরে গামসীমাতি ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতী’’তি. সচে পন তত্থ রাজা কঞ্চি পদেসং গামন্তরেন যোজেতি, সো পৰিট্ঠগামসীমতং এৰ ভজতি. নদীজাতস্সরে ৰিনাসেত্ৰা তল়াকাদিভাৰং ৰা পূরেত্ৰা খেত্তাদিভাৰং ৰা পাপিতেসুপি এসেৰ নযো.
যে পন গামা রাজচোরাদিভযপীল়িতেহি মনুস্সেহি ছড্ডিতা চিরম্পি নিম্মনুস্সা তিট্ঠন্তি, সমন্তা পন গামা সন্তি, তেপি পাটেক্কং গামসীমাৰ. তেসু হি রাজানো সমন্তগামৰাসীহি কসাপেত্ৰা ৰা যেহি কেহিচি কসিতট্ঠানং লিখিত্ৰা ৰা বলিং গণ্হন্তি, অঞ্ঞেন ৰা গামেন একীভাৰং উপনেন্তি, যে পন গামা রাজূহিপি পরিচ্চত্তা গামখেত্তানন্তরিকা মহাঅরঞ্ঞেন একীভূতা, তে অগামকারঞ্ঞসীমতং পাপুণন্তি, পুরিমা গামসীমা ৰিনস্সতি, রাজানো পন একস্মিং অরঞ্ঞাদিপদেসে মহন্তং গামং কত্ৰা অনেকসহস্সানি কুলানি ৰাসাপেত্ৰা তত্থ ৰাসীনং ভোগগামাতি সমন্তা ভূতগামে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দেন্তি, পুরাণনামং পন পরিচ্ছেদঞ্চ ন ৰিনাসেন্তি, তেপি পচ্চেকং গামসীমা এৰ, এত্তাৰতা পুরিমগামসীমতং ন ৰিজহন্তি. সা চ ইতরা চাতিআদি ‘‘সমানসংৰাসা একূপোসথা’’তি পাল়িপদস্স (মহাৰ. ১৪৩) অধিপ্পাযৰিৰরণং. তত্থ হি সা চ রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তেত্ৰা সমুপ্পন্না অভিনৰা, ইতরা চ অপরিৰত্তা পকতিগামসীমা যথা বদ্ধসীমায সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি, এৰমেতাপি সব্বকম্মারহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা সমানসংৰাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো. সামঞ্ঞতো ‘‘বদ্ধসীমাসদিসা’’তি ৰুত্তে তিচীৰরাৰিপ্পৰাসসীমং বদ্ধসীমং এৰ মঞ্ঞন্তীতি তংসদিসতানিৰত্তনমুখেন উপরিসত্তব্ভন্তরসীমায তংসদিসতাপি অত্থীতি দস্সননযস্স ইধেৰ পসঙ্গং দস্সেতুং ‘‘কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞেতি যত্থ ‘‘অসুকগামস্স ইদং খেত্ত’’ন্তি গামৰোহারো নত্থি, যত্থ চ নেৰ কসন্তি ন ৰপন্তি, তাদিসে অরঞ্ঞে. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথা নিম্মনুস্সাৰাসা সমুদ্দন্তরদীপকাপি এত্থেৰ সঙ্গয্হন্তি. যং যঞ্হি অগামক্খেত্তভূতং নদীসমুদ্দজাতস্সরৰিরহিতপদেসং, তং সব্বং অরঞ্ঞসীমাতি ৰেদিতব্বং. সা চ সত্তব্ভন্তরসীমং ৰিনা সযমেৰ সমানসংৰাসা বদ্ধসীমাসদিসা, নদীআদিসীমাসু ৰিয সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি. নদীসমুদ্দজাতস্সরানং তাৰ অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনো সভাৰেনেৰ বদ্ধসীমাসদিসা’’তিআদিনা ৰুত্তত্তা সীমতা সিদ্ধা. অরঞ্ঞস্স পন সীমতা কথন্তি? সত্তব্ভন্তরসীমানুজাননসুত্তাদিসামত্থিযতো. যথা হি গামসীমায ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং বহূ বদ্ধসীমাযো অনুঞ্ঞাতা, তাসঞ্চ দ্ৰিন্নং অন্তরা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্ভেদত্থং সীমন্তরিকা অনুঞ্ঞাতা, এৰমিধ অরঞ্ঞেপি সত্তব্ভন্তরসীমা. তাসঞ্চ দ্ৰিন্নং অন্তরাপি সীমন্তরিকায পাল়িঅট্ঠকথাসু ৰিধানসামত্থিযতো অরঞ্ঞস্সপি সভাৰেনেৰ নদীআদীনং ৰিয সীমভাৰো তত্থ ৰগ্গকম্মপরিহারত্থমেৰ সত্তব্ভন্তরসীমায অনুঞ্ঞাতত্তাৰ সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বং. তত্থ সীমাযমেৰ হি ঠিতা সীমট্ঠানং ৰগ্গকম্মং করোন্তি, ন অসীমাযং আকাসে ঠিতা ৰিয আকাসট্ঠানং. এৰমেৰ হি সামত্থিযং গহেত্ৰা ‘‘সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৪৭) পটিক্খিত্তবদ্ধসীমানম্পি নদীসমুদ্দজাতস্সরানং অত্তনো সভাৰেনেৰ সীমভাৰো অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰুত্তোতি গহেতব্বো.
অথস্স ঠিতোকাসতোতি তস্স ভিক্খুস্স ঠিতোকাসতো. সচেপি হি ভিক্খুসহস্সং তিট্ঠতি, তস্স ঠিতোকাসস্স বাহিরন্ততো পট্ঠায ভিক্খূনং ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সীমাপেক্খায উপ্পন্নায তায সহ সযমেৰ উপ্পন্না সত্তব্ভন্তরসীমা সমানসংৰাসকাতি অধিপ্পাযো. যত্থ পন খুদ্দকে অরঞ্ঞে মহন্তেহি ভিক্খূহি পরিপুণ্ণতায ৰগ্গকম্মসঙ্কাভাৰেন সত্তব্ভন্তরসীমাপেক্খা নত্থি, তত্থ সত্তব্ভন্তরসীমা ন উপ্পজ্জতি. কেৰলারঞ্ঞসীমাযমেৰ, তত্থ সঙ্ঘেন কম্মং কাতব্বং. নদীআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰক্খতি হি ‘‘সচে নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৰতো পট্ঠায যাৰ মুখদ্ৰারা সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমায কম্মং নত্থী’’তিআদি (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৬৭), ইমিনা এৰ চ ৰচনেন ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সীমাপেক্খায সতি এৰ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তরসীমা উপ্পজ্জন্তি, নাসতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘সমন্তা অব্ভন্তরং মিনিত্ৰা পরিচ্ছেদকরণেনেৰ সীমা সঞ্জাযতি, ন সযমেৰা’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. যদি হি অব্ভন্তরপরিচ্ছেদকরণপ্পকারেন সীমা উপ্পজ্জেয্য, অবদ্ধসীমাৰ ন সিযা ভিক্খূনং কিরিযাপকারসিদ্ধিতো. অপিচ ৰড্ঢকিহত্থানং পকতিহত্থানঞ্চ লোকে অনেকৰিধত্তা, ৰিনযে ‘‘ঈদিসং হত্থপমাণ’’ন্তি অৰুত্তত্তা চ ‘‘যেন কেনচি মিনিতে ভগৰতা অনুঞ্ঞাতেন নু খো হত্থেন মিনিতং, ন নু খো’’তি সীমায ৰিপত্তিসঙ্কা ভৰেয্য, মিনন্তেহি চ অনুমত্তম্পি ঊনমধিকমকত্ৰা মিনিতুং অসক্কুণেয্যতায ৰিপত্তি এৰ সিযা, পরিসৰসেন চাযং ৰড্ঢমানা তেসং মিননেন ৰড্ঢতি, হাযতি ৰা. সঙ্ঘে চ কম্মং কত্ৰা গতে অযং ভিক্খূনং পযোগেন সমুপ্পন্না সীমা তেসং পযোগেন ৰিগচ্ছতি ন ৰিগচ্ছতি চ, কথং বদ্ধসীমা ৰিয যাৰ সাসনন্তরধানা ন তিট্ঠেয্য, ঠিতিযা চ পুরাণৰিহারেসু ৰিয সকলেপি ৰিসুং অরঞ্ঞে কতসীমা সম্ভেদসঙ্কা ন ভৰেয্য, তস্মা সীমাপেক্খায এৰ সমুপ্পজ্জতি, তব্বিগমেন ৰিগচ্ছতীতি গহেতব্বং. যথা চেত্থ, এৰং উদকুক্খেপসীমাযম্পি নদীআদীসুপি.
তত্থাপি হি মজ্ঝিমপুরিসো ন পঞ্ঞাযতি, তথা সব্বথামেন খিপনং, উভযত্থপি চ যস্সং দিসাযং সত্তব্ভন্তরস্স, উদকুক্খেপস্স ৰা ওকাসো নপ্পহোতি, তত্থ কথং মিননং, খিপনং ৰা ভৰেয্য, গামক্খেত্তাদীসু পৰিসনতো অখেত্তে সীমা পৰিট্ঠা কিন্নাম সীমা ন ৰিপজ্জেয্য. অপেক্খায সীমুপ্পত্তিযং পন যতো পহোতি, তত্থ সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা সযমেৰ পরিপুণ্ণা জাযন্তি. যতো পন নপ্পহোতি, তত্থ অত্তনো খেত্তপ্পমাণেনেৰ জাযন্তি, ন বহি. যং পনেত্থ অব্ভন্তরমিননপ্পমাণস্স ৰালুকাদিখিপনকম্মস্স চ দস্সনং, তং সযংজাতসীমানং ঠিতট্ঠানস্স পরিচ্ছেদনত্থং কতং গামূপচারঘরূপচারজাননত্থং লেড্ডুসুপ্পাদিখিপনৰিধানদস্সনং ৰিয. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৰীসতিৰস্সসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘সীমং ৰা সম্মন্নতি, উদকুক্খেপং ৰা পরিচ্ছিন্দতী’’তি ৰুত্তং. এৰং কতেপি তস্স পরিচ্ছেদস্স যাথাৰতো ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তেন পুথুলতো ঞত্ৰা অন্তো তিট্ঠন্তেহি নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠাতব্বং, অঞ্ঞং বহি করোন্তেহি অতিদূরে নিরাসঙ্কট্ঠানে পেসেতব্বং.
অপরে পন ‘‘সীমাপেক্খায কিচ্চং নত্থি, মগ্গগমননহানাদিঅত্থেহি একভিক্খুস্মিম্পি অরঞ্ঞে ৰা নদীআদীসু ৰা পৰিট্ঠে তং পরিক্খিপিত্ৰা সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা সযমেৰ পভা ৰিয পদীপস্স সমুপ্পজ্জতি. গামক্খেত্তাদীসু তস্মিং ওতিণ্ণমত্তে ৰিগচ্ছতি. তেনেৰেত্থ দ্ৰিন্নং সঙ্ঘানং ৰিসুং কম্মং করোন্তানং সীমাদ্ৰযস্স অন্তরা সীমন্তরিকং অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তরং উদকুক্খেপঞ্চ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাতং. সীমাপরিযন্তে হি কেনচি কম্মেন পেসিতস্স ভিক্খুনো সমন্তা সঞ্জাতা সীমা ইতরেসং সীমায ফুসিত্ৰা সীমাসম্ভেদং করেয্য, সো মা হোতূতি ৰা, ইতরথা হত্থচতুরঙ্গুলমত্তাযপেত্থ সীমন্তরিকায অনুজানিতব্বতো. অপিচ সীমন্তরিকায ঠিতস্স উভযত্থ কম্মকোপৰচনতোপি চেতং সিজ্ঝতি তম্পি পরিক্খিপিত্ৰা সযমেৰ সঞ্জাতায সীমায উভিন্নম্পি সীমানং, একায এৰ ৰা সঙ্করতো. ইতরথা তস্স কম্মকোপৰচনং ন যুজ্জেয্য. ৰুত্তঞ্হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতোপি পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’তি. কিঞ্চ অগামকারঞ্ঞে ঠিতস্স কম্মকরণিচ্ছাৰিরহিতস্সপি ভিক্খুনো সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছিন্নে অব্ভোকাসে চীৰরৰিপ্পৰাসো ভগৰতা অনুঞ্ঞাতো, সো চ পরিচ্ছেদো সীমা, এৰং অপেক্খং ৰিনা সমুপ্পন্না. তেনেৰেত্থ ‘অযং সীমা চীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারম্পি লভতী’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰুত্তং, তস্মা কম্মকরণিচ্ছং ৰিনাপি ৰুত্তনযেন সমুপ্পত্তি গহেতব্বা’’তি ৰদন্তি. তং ন যুত্তং পদীপপভা ৰিয সব্বপুগ্গলানম্পি পচ্চেকং সীমাসম্ভৰেন সঙ্ঘে, গণে ৰা কম্মং করোন্তে তত্থ ঠিতানং ভিক্খূনং সমন্তা পচ্চেকং সমুপ্পন্নানং অনেকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করদোসপ্পসঙ্গতো. পরিসৰসেন চস্সা ৰড্ঢি হানি চ সম্ভৰতি, পচ্ছা আগতানং অভিনৰসীমন্তরুপ্পত্তি এৰ, গতানং সমন্তা ঠিতসীমাৰিনাসো চ ভৰেয্য.
পাল়িযং (মহাৰ. ১৪৭) পন ‘‘সমন্তা সত্তব্ভন্তরা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা’’তিআদিনা একা এৰ সত্তব্ভন্তরা উদকুক্খেপা চ অনুঞ্ঞাতা, ন চেসা সীমা সভাৰেন, কারণসামত্থিযেন ৰা পভা ৰিয পদীপস্স উপ্পজ্জতি, কিন্তু ভগৰতো অনুজাননেনেৰ. ভগৰা চ ইমা অনুজানন্তো ভিক্খূনং ৰগ্গকম্মপরিহারেন কম্মকরণসুখত্থমেৰ অনুঞ্ঞাসীতি কথং নহানাদিকিচ্চেন পৰিট্ঠানম্পি সমন্তা তাসং সীমানং সমুপ্পত্তি পযোজনাভাৰা, পযোজনে চ একং এৰ পযোজনন্তি কথং পচ্চেকং ভিক্খুগণনায অনেকসীমাসমুপ্পত্তি. ‘‘একসীমায হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা ঠিতা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) হি ৰুত্তং. যং পন দ্ৰিন্নং সীমানং অন্তরা তত্তকপরিচ্ছেদেনেৰ সীমন্তরিকাঠপনৰচনং, তত্থ ঠিতানং কম্মকোপৰচনঞ্চ, তম্পি ইমাসং সীমানং পরিচ্ছেদস্স দুব্বোধতায সীমায সম্ভেদসঙ্কং কম্মকোপসঙ্কঞ্চ দূরতো পরিহরিতুং ৰুত্তং.
যো চ চীৰরৰিপ্পৰাসত্থং ভগৰতা অব্ভোকাসে দস্সিতো সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদো, সো সীমা এৰ ন হোতি, খেত্ততল়াকাদিপরিচ্ছেদো ৰিয অযমেত্থ একো পরিচ্ছেদোৰ. তত্থ চ বহূসু ভিক্খূসু একতো ঠিতেসু তেসং ৰিসুং ৰিসুং অত্তনো ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায সমন্তা সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদব্ভন্তরে এৰ চীৰরং ঠপেতব্বং, ন পরিসপরিযন্ততো. পরিসপরিযন্ততো পট্ঠায হি অব্ভন্তরে গয্হমানে সত্তব্ভন্তরপরিযোসানে ঠপিতচীৰরং মজ্ঝে ঠিতস্স সত্তব্ভন্তরতো বহি হোতীতি তং অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং সিযা. সীমা পন পরিসপরিযন্ততোৰ গহেতব্বা. চীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারোপেত্থ অজ্ঝোকাসপরিচ্ছেদস্স ৰিজ্জমানত্তা ৰুত্তো, ন পন যাৰ সীমাপরিচ্ছেদং লব্ভমানত্তা মহাসীমায অৰিপ্পৰাসসীমাৰোহারো ৰিয. মহাসীমাযম্পি হি গামগামূপচারেসু চীৰরং নিস্সগ্গিযং হোতি, ইধাপি মজ্ঝে ঠিতস্স সীমাপরিযন্তে নিস্সগ্গিযং হোতি, তস্মা যথাৰুত্তসীমাপেক্খাৰসেনেৰ তাসং সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমানং উপ্পত্তি, তব্বিগমেন ৰিনাসো চ গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. অঞ্ঞো ৰা পকারো ইতো যুত্ততরো গৰেসিতব্বো.
ইধ পন ‘‘অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা’’তি এৰং পাল়িযং (মহাৰ. ১৪৭), ‘‘ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা’’তি অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) রুক্খাদিনিরন্তরেপি অরঞ্ঞে সত্তব্ভন্তরসীমায ৰিহিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতায অরঞ্ঞসীমায সহ এতিস্সা রুক্খাদিসম্বন্ধে দোসাভাৰো, পগেৰ অগামকে রুক্খেতি নিস্সিতেপি পদেসে চীৰরৰিপ্পৰাসস্স রুক্খপরিহারং ৰিনাৰ অজ্ঝোকাসপরিহারো চ অনুমতোতি সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বং.
উপচারত্থাযাতি সীমন্তরিকত্থায. সত্তব্ভন্তরতো অধিকং ৰট্টতি, ঊনকং পন ন ৰট্টতি এৰ সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানত্তা. তস্মা সঙ্ঘং ৰিনা একেনপি ভিক্খুনা বহি তিট্ঠন্তেন অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তরং অতিক্কমিত্ৰা দূরে এৰ ঠাতব্বং. ইতরথা কম্মকোপসঙ্করতো. উদকুক্খেপেপি এসেৰ নযো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি (ৰি. সঙ্গ.অট্ঠ. ১৬৭). ইদঞ্চেত্থ সীমন্তরিকাৰিধানং দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং সীমন্তরিকানুজাননসুত্তানুলোমতো সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চাপি হি ভগৰতা নিদানৰসেন একগামনিস্সিতানং একসভাগানঞ্চ দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদঅজ্ঝোত্থরণদোসপরিহারায সীমন্তরিকা অনুঞ্ঞাতা, তথাপি তদনুলোমতো একং অরঞ্ঞসীমং নদীআদিসীমঞ্চ নিস্সিতানং একসভাগানং দ্ৰিন্নং সত্তব্ভন্তরসীমানম্পি উদকুক্খেপসীমানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং, সীমন্তরিকং ৰিনা অব্যৰধানেন ঠানঞ্চ ভগৰতা অনভিমতমেৰাতি ঞত্ৰা অট্ঠকথাচরিযা ইধাপি সীমন্তরিকাৰিধানমকংসু. ৰিসভাগসীমানম্পি হি একসীমানিস্সিতত্তং একসভাগত্তঞ্চাতি দ্ৰীহঙ্গেহি সমন্নাগমে সতি এৰ সীমন্তরিকং ৰিনা ঠানং সম্ভেদায হোতি, নাসতীতি দট্ঠব্বং. সীমন্তরিকৰিধানসামত্থিযেনেৰ চেতাসং রুক্খাদিসম্বন্ধোপি বদ্ধসীমা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰট্টতীতি অযম্পি নযতো দস্সিতোৰাতি গহেতব্বং.
১৬৭. সভাৰেনেৰাতি ইমিনা গামসীমা ৰিয অবদ্ধসীমাতি দস্সেতি. সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতীতি সমানসংৰাসা একূপোসথাতি দস্সেতি. যেন কেনচীতি অন্তমসো সূকরাদিনা সত্তেন. মহোঘেন পন উণ্ণতট্ঠানতো নিন্নট্ঠানে পতন্তেন খতো খুদ্দকো ৰা মহন্তো ৰা লক্খণযুত্তো ‘‘জাতস্সরো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. এত্থপি খুদ্দকে উদকুক্খেপকিচ্চং নত্থি. সমুদ্দে পন সব্বত্থ উদকুক্খেপসীমাযমেৰ কম্মং কাতব্বং সোধেতুং দুক্করত্তা. পুন তত্থাতি লোকৰোহারসিদ্ধীসু এৰ তাসু নদীআদীসু তীসু অবদ্ধসীমাসু পুন ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সাসনৰোহারসিদ্ধায অবদ্ধসীমায পরিচ্ছেদং দস্সেন্তোতি অধিপ্পাযো. পাল়িযং (মহাৰ. ১৪৭) ‘‘যং মজ্ঝিমস্স পুরিসস্সা’’তিআদীসু উদকং উক্খিপিত্ৰা খিপীযতি এত্থাতি উদকুক্খেপো, উদকস্স পতনোকাসো, তস্মা উদকুক্খেপা, অযঞ্হেত্থ পদসম্বন্ধৰসেন অত্থো – পরিসপরিযন্ততো পট্ঠায সমন্তা যাৰ মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স উদকুক্খেপো উদকস্স পতনট্ঠানং, তাৰ যং তং পরিচ্ছিন্নট্ঠানং, অযং তত্থ নদীআদীসু অপরা সমানসংৰাসা উদকুক্খেপসীমাতি.
তস্স অন্তোতি তস্স উদকুক্খেপপরিচ্ছিন্নস্স ঠানস্স অন্তো. ন কেৰলঞ্চ তস্সেৰ অন্তো, ততো বহিপি, ‘‘একস্স উদকুক্খেপস্স অন্তো ঠাতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰচনং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানতো কম্মকোপসঙ্কা হোতীতি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতোপি পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি, ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৭) ‘‘তস্স অন্তোহত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা পরিচ্ছেদতো বহি যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতী’’তি ৰত্ৰা মাতিকাট্ঠকথাৰচনম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতী’’তিআদি বহু পপঞ্চিতং, তং ন সুন্দরং ইধ অট্ঠকথাৰচনেন মাতিকাট্ঠকথাৰচনস্স নযতো সংসন্দনতো সঙ্ঘটনতো. তথা হি দ্ৰিন্নং উদকুক্খেপপঅচ্ছেদানমন্তরা ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলমত্তম্পি সীমন্তরিকং অঠপেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তরিকায ঠপেতব্বো, ‘‘ততো অধিকং ৰট্টতি এৰ, ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি এৰং ইধেৰ ৰুত্তেন ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন সীমন্তরিকোপচারে উদকুক্খেপতো ঊনকে ঠপিতে সীমায সীমাসম্ভেদতো কম্মকোপোপি ৰুত্তো এৰ. যদগ্গেন চ এৰং ৰুত্তো, তদগ্গেন চ তত্থ একভিক্খুনো পৰেসেপি সতি তস্স সীমট্ঠভাৰতো কম্মকোপো ৰুত্তো এৰ হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি কথনঞ্চেতং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানন্তেনপি সীমাসম্ভেদসঙ্কাপরিহারত্থং ৰুত্তং. সত্তব্ভন্তরসীমানমন্তরা তত্তকপরিচ্ছেদেনেৰ সীমন্তরিকৰিধানৰচনতোপি এতাসং দুব্বিজানপরিচ্ছেদতা, তত্থ চ ঠিতানং কম্মকোপসঙ্কা সিজ্ঝতি. কম্মকোপসঙ্কট্ঠানম্পি আচরিযা দূরতো পরিহারত্থং ‘‘কম্মকোপট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰাৰ ঠপেসুন্তি গহেতব্বং.
সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৭) পন – অপরিচ্ছিন্নাযাতি বদ্ধসীমাৰসেন অকতপরিচ্ছেদায. যেন কেনচি খণিত্ৰা অকতোতি অন্তমসো তিরচ্ছানেনপি খণিত্ৰা অকতো. তস্স অন্তোহত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা পরিচ্ছেদতো বহি যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতীতি দীপেতি. যং পন ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতোপি পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি, ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি. তত্থ অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতীতি ইদং নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতি, যদি চেতং দ্ৰিন্নং সঙ্ঘানং ৰিসুং উপোসথাদিকম্মকরণাধিকারে ৰুত্তত্তা উদকুক্খেপতো বহি অঞ্ঞং উদকুক্খেপং অনতিক্কমিত্ৰা উপোসথাদিকরণত্থং ঠিতো সঙ্ঘো সীমাসম্ভেদসম্ভৰতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তং সিযা, এৰম্পি যুজ্জেয্য. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথায লীনত্থপ্পকাসনিযং (কঙ্খা. টী. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদন্তি দুতিযং উদকুক্খেপং অনতিক্কন্তোপি কোপেতি. কস্মা? অত্তনো উদকুক্খেপসীমায পরেসং উদকুক্খেপসীমায অজ্ঝোত্থটত্তা সীমাসম্ভেদো হোতি, তস্মা কোপেতী’’তি. ‘‘ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি চ ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং সব্বাসুপি অট্ঠকথাসু সীমাসম্ভেদস্স অনিচ্ছিতত্তা. তেনেৰ হি ‘‘অত্তনো চ অঞ্ঞেসঞ্চ উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স অন্তরা অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তরিকত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞে পনেত্থ অঞ্ঞথাপি পপঞ্চেন্তি, তং ন গহেতব্বং.
সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতীতি হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা নিসীদতি. উদকুক্খেপসীমায কম্মং নত্থীতি যস্মা সব্বোপি নদীপদেসো ভিক্খূহি অজ্ঝোত্থটো, তস্মা সমন্ততো নদিযা অভাৰা উদকুক্খেপপ্পযোজনং নত্থি. উদকুক্খেপপ্পমাণা সীমন্তরিকা সুৰিঞ্ঞেয্যতরা হোতি, সীমাসম্ভেদসঙ্কা চ ন সিযাতি সামীচিদস্সনত্থং ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তরিকত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৰুত্তং. যত্তকেন পন সীমাসম্ভেদো ন হোতি, তত্তকং ঠপেতুং ৰট্টতিযেৰ. তেনেৰাহু পোরাণা ‘‘যত্তকেন সীমাসম্ভেদো ন হোতি, তত্তকম্পি ঠপেতুং ৰট্টতী’’তি. ঊনকং পন ন ৰট্টতীতি ইদম্পি উদকুক্খেপসীমায পরিসৰসেন ৰড্ঢনতো সীমাসম্ভেদসঙ্কা সিযাতি তন্নিৰারণত্থমেৰ ৰুত্তন্তি ৰুত্তং.
ৰজিরবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৰজির. টী. মহাৰগ্গ ১৪৭) – যং মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স সমন্তা উদকুক্খেপাতি পন এতিস্সা নদিযা চতুৰগ্গাদীনং সঙ্ঘানং ৰিসুং চতুৰগ্গকরণীযাদিকম্মকরণকালে সীমাপরিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তং তিচীৰরেন ৰিপ্পৰাসাৰিপ্পৰাসপরিচ্ছেদদস্সনত্থম্পি সত্তব্ভন্তরসীমায পরিচ্ছেদদস্সনং ৰিযাতি আচরিযা, তস্মা উদকুক্খেপপরিচ্ছেদাভাৰেপি অন্তোনদিযং কম্মং কাতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ নাৰাগতো চে, নাৰাযং ৰুত্তনযেন, সত্থগতো চে, সত্থে ৰুত্তনযেন. সো চে অতিরেকচাতুমাসনিৰুত্থো চে, গামে ৰুত্তনযেন তিচীৰরাৰিপ্পৰাসো ৰেদিতব্বো. তত্থাপি অযং ৰিসেসো – সচে সত্থো উদকুক্খেপস্স অন্তো হোতি, উদকুক্খেপসীমা পমাণন্তি একে. সত্থোৰ পমাণন্তি আচরিযা. সচে পনেত্থ বহূ ভিক্খূতিআদিম্হি কেচি অধিট্ঠানুপোসথং, কেচি গণুপোসথং, কেচি সঙ্ঘুপোসথন্তি ৰত্তুকামতায ‘‘বহূ সঙ্ঘা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ভিক্খূ’’তি ৰুত্তং. ঊনকং পন ন ৰট্টতীতি এত্থ সীমাসম্ভেদসম্ভৰতোতি উপতিস্সত্থেরো. ঠপেন্তে হি ঊনকং ন ঠপেতব্বং, ‘‘অট্ঠপেতুম্পি ৰট্টতি এৰা’’তি ৰুত্তন্তি ৰুত্তং.
তন্তি সীমং. সীঘমেৰ অতিক্কমতীতি ইমিনা তং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তো এৰ পরিৰত্তমানায কাতুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. এতদত্থমেৰ হি ৰালিকাদীহি সীমাপরিচ্ছিন্দনং, ইতরথা বহি পরিৰত্তা নু খো, নো ৰাতি কম্মকোপসঙ্কা ভৰেয্যাতি. অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৰনাতি কেৰলায নদীসীমায অনুস্সাৰনা. অন্তোনদিযং জাতরুক্খে ৰাতি উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স বহি ঠিতে রুক্খে ৰা. বহিনদীতীরমেৰ হি ৰিসভাগসীমত্তা অবন্ধিতব্বট্ঠানং, ন অন্তোনদী নিস্সযত্তেন সভাগত্তা. তেনেৰ ‘‘বহিনদীতীরে ৰিহারসীমায ৰা’’তিআদিনা তীরমেৰ অবন্ধিতব্বট্ঠানত্তেন দস্সিতং, ন পন নদী. জাতরুক্খেপি ঠিতেহীতি ইদং অন্তোউদকুক্খেপট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি বহিউদকুক্খেপে ভিক্খূনং ঠাতুং ৰট্টতি.
রুক্খস্সাতি তস্সেৰ অন্তোউদকুক্খেপট্ঠস্স রুক্খস্স. সীমং ৰা সোধেত্ৰাতি যথাৰুত্তং ৰিহারে বদ্ধসীমং গামসীমঞ্চ তত্থ ঠিতভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিসীমকরণৰসেনেৰ সোধেত্ৰা. যথা চ উদকুক্খেপসীমাযং কম্মং করোন্তেহি, এৰং বদ্ধসীমাযং ৰা গামসীমাযং ৰা কম্মং করোন্তেহিপি উদকুক্খেপসীমট্ঠে সোধেত্ৰাৰ কাতব্বং. এতেনেৰ সত্তব্ভন্তরঅরঞ্ঞসীমাহিপি সদ্ধিং উদকুক্খেপসীমায, ইমায চ সদ্ধিং তাসং রুক্খাদিসম্বন্ধদোসোপি নযতো দস্সিতোৰ হোতি. ইমিনাৰ নযেন সত্তব্ভন্তরসীমায বদ্ধসীমগামসীমাহিপি সদ্ধিং, এতাসঞ্চ সত্তব্ভন্তরসীমায সদ্ধিং সম্বন্ধদোসো ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং পনেতং সব্বং ৰুত্তনযতোৰ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞাসন্নানমেৰেত্থ দস্সিতং.
তত্রিদং সুত্তানুলোমতো নযগ্গহণমুখং – যথা হি বদ্ধসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা ৰিপত্তিসীমা হোতীতি তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৰট্টতি, এৰং নদীআদীসু সম্মতাপি বদ্ধসীমা ৰিপত্তিসীমাৰ হোতীতি তাহিপি সদ্ধিং তস্সা রুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি সিজ্ঝতি. ইমিনা নযেন সত্তব্ভন্তরসীমায গামনদীআদীহি সদ্ধিং, উদকুক্খেপসীমায চ অরঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং রুক্খাদিসম্বন্ধস্সনৰট্টনকভাৰো ঞাতব্বো, এৰমেতা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা বদ্ধসীমসত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৰ অত্তনো নিস্সযৰিরহিতাহি ইতরীতরাসং নিস্সযসীমাহি চ রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি সম্ভেদদোসমাপজ্জতীতি সুত্তানুলোমনযো ঞাতব্বোৰ.
অত্তনো অত্তনো পন নিস্সযভূতগামাদীহি সদ্ধিং বদ্ধসীমাদীনং তিস্সন্নং উপ্পত্তিকালে ভগৰতা অনুঞ্ঞাতস্স সম্ভেদজ্ঝোত্থরণস্স অনুলোমনতো রুক্খাদিসম্বন্ধোপি অনুঞ্ঞাতোৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. যদি এৰং উদকুক্খেপবদ্ধসীমাদীনং অন্তরা কস্মা সীমন্তরিকা ন ৰিহিতাতি? নিস্সযভেদসভাৰভেদেহি সযমেৰ ভিন্নত্তা. একনিস্সযএকসভাৰানমেৰ হি সীমন্তরিকায ৰিনাসং করোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. এতেনেৰ নদীনিমিত্তং কত্ৰা বদ্ধায সীমায সঙ্ঘে কম্মং করোন্তে নদিযম্পি যাৰ গামক্খেত্তং আহচ্চ ঠিতায উদকুক্খেপসীমায অঞ্ঞেসং কম্মং কাতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং হোতি. যা পনেতা লোকৰোহারসিদ্ধা গামারঞ্ঞনদীসমুদ্দজাতস্সরসীমা পঞ্চ, তা অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসং নাপজ্জতি তথা লোকৰোহারাভাৰতো. ন হি গামাদযো গামন্তরাদীহি নদীআদীহি চ রুক্খাদিসম্বন্ধমত্তেন সম্ভিন্নাতি লোকে ৰোহরন্তি. লোকৰোহারসিদ্ধানঞ্চ লোকৰোহারতোৰ সম্ভেদো ৰা অসম্ভেদো ৰা গহেতব্বো, ন অঞ্ঞথা. তেনেৰ অট্ঠকথাযং তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং কত্থচিপি সম্ভেদনযো ন দস্সিতো, সাসনৰোহারসিদ্ধো এৰ দস্সিতোতি.
এত্থ পন বদ্ধসীমায তাৰ ‘‘হেট্ঠা পথৰীসন্ধারকং উদকং পরিযন্তং কত্ৰা সীমা গতা হোতী’’তিআদিনা অধোভাগপরিচ্ছেদো অট্ঠকথাযং সব্বথা দস্সিতো, গামসীমাদীনং পন ন দস্সিতো. কথমযং জানিতব্বোতি? কেচি তাৰেত্থ ‘‘গামসীমাদযোপি বদ্ধসীমা ৰিয পথৰীসন্ধারকং উদকং আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি ৰদন্তি.
কেচি পন তং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নদীসমুদ্দজাতস্সরসীমা, তাৰ তন্নিস্সিতউদকুক্খেপসীমা চ পথৰিযা উপরিতলে হেট্ঠা চ উদকেন অজ্ঝোত্থরণপ্পদেসে এৰ তিট্ঠন্তি, ন ততো হেট্ঠা উদকস্স অজ্ঝোত্থরণাভাৰা. সচে পন উদকোঘাদিনা যোজনপ্পমাণম্পি নিন্নট্ঠানং হোতি, নদীসীমাদযোৰ হোন্তি, ন ততো হেট্ঠা. তস্মা নদীআদীনং হেট্ঠা বহিতীরমুখেন উমঙ্গেন, ইদ্ধিযা ৰা পৰিট্ঠো ভিক্খু নদিযং ঠিতানং কম্মং ন কোপেতি, সো পন আসন্নগামে ভিক্খূনং কম্মং কোপেতি. সচে পন সো উভিন্নং তীরগামানং মজ্ঝে নিসিন্নো হোতি, উভযগামট্ঠানং কম্মং কোপেতি. সচে পন তীরং গামক্খেত্তং ন হোতি, অগামকারঞ্ঞমেৰ. তত্থ পন তীরদ্ৰযেপি সত্তব্ভন্তরসীমং ৰিনা কেৰলায খুদ্দকারঞ্ঞসীমাযমেৰ কম্মং কোপেতি. সচে সত্তব্ভন্তরসীমায করোন্তি, তদা যদি তেসং সত্তব্ভন্তরসীমায পরিচ্ছেদো এতস্স নিসিন্নোকাসস্স পরতো একং সত্তব্ভন্তরং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো ন কম্মকোপো. নো চে, কম্মকোপো. গামসীমাযং পন অন্তোউমঙ্গে ৰা বিলে ৰা খণিত্ৰা ৰা যত্থ পৰিসিতুং সক্কা, যত্থ ৰা সুৰণ্ণমণিআদিং খণিত্ৰা গণ্হন্তি, গহেতুং সক্কাতি ৰা সম্ভাৰনা হোতি, তত্তকং হেট্ঠাপি গামসীমা, তত্থ ইদ্ধিযা অন্তো নিসিন্নোপি কম্মং কোপেতি. যত্থ পন পকতিমনুস্সানং পৰেসসম্ভাৰনাপি নত্থি, তং সব্বং যাৰ পথৰীসন্ধারকউদকা অরঞ্ঞসীমাৰ, ন গামসীমা. অরঞ্ঞসীমাযম্পি এসেৰ নযো. তত্থপি হি যত্তকে পদেসে পৰেসসম্ভাৰনা, তত্তকমেৰ উপরিতলে অরঞ্ঞসীমা পৰত্ততি. ততো পন হেট্ঠা ন অরঞ্ঞসীমা তত্থ উপরিতলেন সহ একারঞ্ঞৰোহারাভাৰতো. ন হি তত্থ পৰিট্ঠং অরঞ্ঞং পৰিট্ঠোতি ৰোহরন্তি, তস্মা তত্রট্ঠো উপরি অরঞ্ঞট্ঠানং কম্মং ন কোপেতি উমঙ্গনদিযং ঠিতো ৰিয উপরিনদিযং ঠিতানং. একস্মিঞ্হি চক্কৰাল়ে গামনদীসমুদ্দজাতস্সরে মুঞ্চিত্ৰা তদৰসেসং অমনুস্সাৰাসং দেৰব্রহ্মলোকং উপাদায সব্বং অরঞ্ঞমেৰ. ‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’তি ৰুত্তত্তা হি নদীসমুদ্দজাতস্সরাদিপি অরঞ্ঞমেৰ. ইধ পন নদীআদীনং ৰিসুং সীমাভাৰেন গহিতত্তা তদৰসেসমেৰ অরঞ্ঞং গহেতব্বং. তত্থ চ যত্তকে পদেসে একং অরঞ্ঞন্তি ৰোহরন্তি, অযমেকা অরঞ্ঞসীমা. ইন্দপুরঞ্হি সব্বং একারঞ্ঞসীমা, তথা অসুরযক্খপুরাদি. আকাসট্ঠদেৰব্রহ্মৰিমানানি পন সমন্তা আকাসপরিচ্ছিন্নানি পচ্চেকং অরঞ্ঞসীমা সমুদ্দমজ্ঝে পব্বতদীপকা ৰিয. তত্থ সব্বত্থ সত্তব্ভন্তরসীমাযং, অরঞ্ঞসীমাযমেৰ ৰা কম্মং কাতব্বং, তস্মা ইধাপি উপরিঅরঞ্ঞতলেন সদ্ধিং হেট্ঠাপথৰিযা একারঞ্ঞৰোহারাভাৰা ৰিসুং অরঞ্ঞসীমাতি গহেতব্বং. তেনেৰেত্থ গামনদীআদিসীমাকথায অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘ইদ্ধিমা ভিক্খু হেট্ঠাপথৰিতলে ঠিতো কম্মং কোপেতী’তি বদ্ধসীমাযং দস্সিতনযো ন দস্সিতো’’তি ৰদন্তি.
ইদঞ্চেতাসং গামসীমাদীনং হেট্ঠাপমাণদস্সনং সুত্তাদিৰিরোধাভাৰা যুত্তং ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. এৰং গহণে চ গামসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা উপরিগামসীমং, হেট্ঠা উদকপরিযন্তং অরঞ্ঞসীমঞ্চ অৰত্থরতীতি তস্সা অরঞ্ঞসীমাপি খেত্তন্তি সিজ্ঝতি. ভগৰতা চ ‘‘সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৪৭) নদীসমুদ্দজাতস্সরা বদ্ধসীমায অখেত্তভাৰেন ৰুত্তা, ন পন অরঞ্ঞং, তস্মা অরঞ্ঞম্পি বদ্ধসীমায খেত্তমেৰাতি গহেতব্বং. যদি এৰং কস্মা তত্থ সা ন বজ্ঝতীতি? পযোজনাভাৰা. সীমাপেক্খানন্তরমেৰ হি সত্তব্ভন্তরসীমায সম্ভৰতো, তস্সা চ উপরি সম্মতায বদ্ধসীমায সম্ভেদজ্ঝোত্থরণানুলোমতো ৰিপত্তিসীমা এৰ সিযা. গামক্খেত্তে পন ঠত্ৰা অগামকারঞ্ঞেকদেসম্পি অন্তোকরিত্ৰা সম্মতা কিঞ্চাপি সুসম্মতা অগামকারঞ্ঞে ভগৰতা ৰিহিতায সত্তব্ভন্তরসীমাযপি অনিৰত্তনতো, তত্থ পন কম্মং কাতুং পৰিট্ঠানম্পি ততো বহি কেৰলারঞ্ঞে করোন্তানম্পি অন্তরা তীণি সত্তব্ভন্তরানি ঠপেতব্বানি. অঞ্ঞথা ৰিপত্তি এৰ সিযাতি সব্বথা নিরত্থকমেৰ অগামকে অরঞ্ঞে বদ্ধসীমাকরণন্তি ৰেদিতব্বং.
অন্তোনদিযং পৰিট্ঠসাখাযাতি নদিযা পথৰীতলং আহচ্চ ঠিতায সাখাযপি, পগেৰ অনাহচ্চ ঠিতায. পারোহেপি এসেৰ নযো. এতেন সভাগনদীসীমং ফুসিত্ৰা ঠিতেন ৰিসভাগসীমাসম্বন্ধসাখাদিনা উদকুক্খেপসীমায সম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. এতেনেৰ মহাসীমং গামসীমঞ্চ ফুসিত্ৰা ঠিতেন সাখাদিনা মাল়কসীমায সম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি ঞাপিতোতি দট্ঠব্বো. অন্তোনদিযংযেৰাতি সেতুপাদানং তীরট্ঠিতত্তং নিৰত্তেতি. তেন উদকুক্খেপপরিচ্ছেদতো বহিনদিযং পতিট্ঠিতত্তেপি সম্ভেদাভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বহিতীরে পতিট্ঠিতা’’তিআদি. যদি হি উদকুক্খেপতো বহি অন্তোনদিযম্পি পতিট্ঠিতত্তে সম্ভেদো ভৰেয্য, তম্পি পটিক্খিপিতব্বং ভৰেয্য কম্মকোপস্স সমানত্তা, ন চ পটিক্খিত্তং, তস্মা সব্বত্থ অত্তনো নিস্সযসীমায সম্ভেদদোসো নত্থেৰাতি গহেতব্বং.
আৰরণেন ৰাতি দারুআদীনি খণিত্ৰা উদকনিৰারণেন. কোট্টকবন্ধনেন ৰাতি মত্তিকাদীহি পূরেত্ৰা কতসেতুবন্ধনেন ৰা, উভযেনাপি আৰরণমেৰ দস্সেতি. ‘‘নদিং ৰিনাসেত্ৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘হেট্ঠা পাল়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৰরিত্ৰা পাল়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতোদকন্তি অতিরিত্তোদকং. নদিং ওতরিত্ৰা সন্দনট্ঠানতোতি ইমিনা তল়াকনদীনং অন্তরা পৰত্তনট্ঠানে ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. উপ্পতিত্ৰাতি তীরাদিভিন্দনৰসেন ৰিপুলা হুত্ৰা. ৰিহারসীমন্তি বদ্ধসীমং.
অগমনপথেতি তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যে. অরঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতীতি লোকৰোহারসিদ্ধং অগামকারঞ্ঞসীমং সন্ধায ৰদতি. তত্থাতি পকতিযা মচ্ছবন্ধানং গমনপথেসু দীপকেসু.
তং ঠানন্তি তেসং আৰাটাদীনং কতট্ঠানমেৰ, ন অকতন্তি অত্থো. লোণীতি সমুদ্দোদকস্স উপ্পত্তিৰেগনিন্নো মাতিকাকারেন পৰত্তনকো.
সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৭) পন – গচ্ছন্তিযা পন নাৰায কাতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ উদকুক্খেপমনতিক্কমিত্ৰা পরিৰত্তমানায কাতুং ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. সীমং ৰা সোধেত্ৰাতি এত্থ সীমাসোধনং নাম গামসীমাদীসু ঠিতানং হত্থপাসানযনাদি. ‘‘নদিং ৰিনাসেত্ৰা তল়াকং করোন্তী’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘হেট্ঠা পাল়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৰরিত্ৰা পাল়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতোদকন্তি তল়াকরক্খণত্থং একমন্তেন ছড্ডিতমুদকং. দেৰে অৰস্সন্তেতি দুব্বুট্ঠিকালে ৰস্সানেপি দেৰে অৰস্সন্তে. উপ্পতিত্ৰাতি উত্তরিত্ৰা. গামনিগমসীমং ওত্থরিত্ৰা পৰত্ততীতি ৰুত্তপ্পকারে ৰস্সকালে চত্তারো মাসে অব্বোচ্ছিন্না পৰত্ততি. ৰিহারসীমন্তি বদ্ধসীমং সন্ধায ৰদতি.
অগমনপথেতি যত্থ তদহেৰ গন্ত্ৰা পচ্চাগন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসে পদেসে. অরঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতীতি সত্তব্ভন্তরসীমং সন্ধায ৰদতি. তেসন্তি মচ্ছবন্ধানং. গমনপরিযন্তস্স ওরতোতি গমনপরিযন্তস্স ওরিমভাগে দীপকং পব্বতঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং, ন সমুদ্দপ্পদেসন্তি ৰুত্তং.
সম্ভিন্দন্তীতি যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্থ ততো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গমত্তম্পি অত্তনো সীমায করোন্তা সম্ভিন্দন্তি, চতুন্নম্পি ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৰ সকলম্পি অন্তোকরোন্তা অজ্ঝোত্থরন্তীতি ৰেদিতব্বং. সংসট্ঠৰিটপাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সিব্বিত্ৰা ঠিতমহাসাখমূলা, এতেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অতিআসন্নতং দীপেতি. সাখায সাখং ফুসন্তাপি হি দূরট্ঠাপি সিযুং, ততো একংসতো সম্ভেদলক্খণং ন দস্সিতং সিযাতি তং দস্সেতুং ৰিটপগ্গহণং কতং. এৰঞ্হি ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোনকট্ঠানং অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং করিত্ৰা পুরাণৰিহারং করোন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন ততো পরন্তি দস্সিতমেৰ হোতি. বদ্ধা হোতীতি পোরাণকৰিহারসীমং সন্ধায ৰুত্তং. তং অম্বন্তি অপরেন সমযেন পুরাণৰিহারপরিক্খেপাদীনং ৰিনট্ঠত্তা অজানন্তানং তং পুরাণৰিহারসীমায নিমিত্তভূতং অম্বং. অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং করিত্ৰা পুরাণৰিহারসীমট্ঠং জম্বুং কিত্তেত্ৰা অম্বজম্বূনং অন্তরে যং ঠানং, তং অত্তনো সীমায পৰেসেত্ৰা বদ্ধাতি অত্থো. এত্থ চ পুরাণসীমায নিমিত্তভূতস্স গামট্ঠস্স অম্বরুক্খস্স অন্তোসীমট্ঠায জম্বুযা সহ সংসট্ঠৰিটপত্তেপি সীমায বন্ধনকালে ৰিপত্তি ৰা পচ্ছা গামসীমায সহ সম্ভেদো ৰা কম্মৰিপত্তি ৰা নাহোসীতি মুখতোৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
পদেসন্তি সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকং পদেসং. সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰাতিআদিনা সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং কত্ৰা বদ্ধসীমাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসাপেত্ৰা অব্যৰধানেন বদ্ধসীমাপি অসীমা এৰাতি দস্সেতি, তস্মা একদ্ৰঙ্গুলমত্তাপি সীমন্তরিকা ৰট্টতি এৰ. সা পন দুব্বোধাতি অট্ঠকথাসু চতুরঙ্গুলাদিকা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. দ্ৰিন্নং সীমানন্তি দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং. নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিরত্তা বন্ধনকালে তাৰ সম্ভেদদোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ন কেৰলঞ্চ নিমিত্তকতো এৰ সঙ্করং করোতি, অথ খো সীমন্তরিকায ঠিতো অঞ্ঞোপি রুক্খো করোতি এৰ, তস্মা অপ্পমত্তিকায সীমন্তরিকায ৰড্ঢনকরুক্খাদযো ন ৰট্টন্তি এৰ. এত্থ চ উপরি দিস্সমানখন্ধসাখাদিপৰেসেসু এৰ সঙ্করদোসস্স সব্বত্থ দস্সিতত্তা অদিস্সমানানং মূলানং পৰেসেপি ভূমিগতিকত্তা দোসো নত্থীতি সিজ্ঝতি. সচে পন মূলানিপি দিস্সমানানি নেৰ পৰিসন্তি, সঙ্করোৰ, পব্বতপাসাণা পন দিস্সমানাপি ভূমিগতিকাযেৰ. যদি পন বন্ধনকালে এৰ একো থূলরুক্খো উভযম্পি সীমং আহচ্চ তিট্ঠতি, পচ্ছা বদ্ধা অসীমা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমসঙ্করন্তি সীমসম্ভেদং. যং পনেত্থ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৮) ৰুত্তং ‘‘সীমসঙ্করং করোতীতি ৰড্ঢিত্ৰা সীমপ্পদেসং পৰিট্ঠে দ্ৰিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্ত’’ন্তি, তং ন যুত্তং গামসীমাযপি সহ সঙ্করং করোতীতি ৰত্তব্বতো. তত্থাপি হি নিমিত্তে ৰড্ঢিতে গামসীমবদ্ধসীমানং গতট্ঠানং দুব্বিঞ্ঞেয্যমেৰ হোতি. তত্থ পন অৰত্ৰা দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানমেৰ সঙ্করস্স ৰুত্তত্তা যথাৰুত্তসম্বন্ধদোসোৰ সঙ্করসদ্দেন ৰুত্তোতি গহেতব্বং. পাল়িযং (মহাৰ. ১৪৮) পন নিদানৰসেন ‘‘যেসং, ভিক্খৰে, সীমা পচ্ছা সম্মতা, তেসং তং কম্মং অধম্মিক’’ন্তিআদিনা পচ্ছা সম্মতায অসীমত্তে ৰুত্তেপি দ্ৰীসু গামসীমাসু ঠত্ৰা দ্ৰীহি সঙ্ঘেহি সম্ভেদং ৰা অজ্ঝোত্থরণং ৰা কত্ৰা সীমন্তরিকং অট্ঠপেত্ৰা ৰা রুক্খপারোহাদিসম্বন্ধং অৰিযোজেত্ৰা ৰা একস্মিং খণে কম্মৰাচানিট্ঠাপনৰসেন একতো সম্মতানং দ্ৰিন্নম্পি সীমানং অসীমতা পকাসিতাতি ৰেদিতব্বং.
সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৮) ‘‘সংসট্ঠৰিটপাতি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৰুত্তং. তস্সা পদেসন্তি যত্থ ঠত্ৰা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং অন্তো করিত্ৰা বন্ধন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম. দ্ৰিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিরত্তা সীমসম্ভেদো ন হোতীতি ৰুত্তং. সীমসঙ্করং করোতীতি ৰড্ঢিত্ৰা সীমপ্পদেসং পৰিট্ঠে দ্ৰিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং, ন চ পন তত্থ কম্মং কাতুং ন ৰট্টতীতি দস্সনত্থং. ন হি সীমা তত্তকেন অসীমা হোতি, দ্ৰে পন সীমা পচ্ছা ৰড্ঢিতেন রুক্খেন অজ্ঝোত্থটা একাবদ্ধা হোন্তি, তস্মা একত্থ ঠত্ৰা কম্মং করোন্তেহি ইতরং সোধেত্ৰা কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
সীমাৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম
চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো.
সীমাবন্ধনৰিনিচ্ছযকথা
এৰং সীমাৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা পাল়িযং সীমকথায উপোসথক্খন্ধকপরিযাপন্নত্তা উপোসথক্খন্ধকানন্তরঞ্চ পৰারণক্খন্ধকস্স আগতত্তা তদনুক্কমেন সীমাৰিনিচ্ছযতো উপোসথপৰারণৰিনিচ্ছযং কথেতুমারদ্ধেপি সাসনৰুদ্ধিকরণত্থং উপসম্পদাদিৰিনযকম্মকরণট্ঠানভূতং সীমং বন্ধিতুকামানং লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভিক্খূনং পঞ্ঞাসতিৰীরিযজননত্থং সীমাবন্ধনকথা অম্হেহি আরভীযতে. তত্থ অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মকরণট্ঠানভূতা সীমা নাম বদ্ধঅবদ্ধৰসেন দুৰিধা হোতি. তত্থাপি বদ্ধসীমা খণ্ডসীমা, সমানসংৰাসকসীমা, অৰিপ্পৰাসসীমাতি তিব্বিধা হোতি, তথা অবদ্ধসীমাপি গামসীমা, উদকুক্খেপসীমা, সত্তব্ভন্তরসীমাতি. ৰুত্তঞ্হেতং আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন ৰিনযৰিনিচ্ছযে –
‘‘খণ্ডসমানসংৰাসা-ৰিপ্পৰাসাতি ভেদতো;
ইতি বদ্ধা তিধা ৰুত্তা, অবদ্ধাপি তিধা মতা.
‘‘গামতো উদকুক্খেপা, সত্তব্ভন্তরতোপি চ;
তত্থ গামপরিচ্ছেদো, গামসীমাতি ৰুচ্চতী’’তি.
তত্থ বদ্ধসীমং বন্ধিতুকামেন অতিখুদ্দিকা, অতিমহতী, খণ্ডনিমিত্তা, ছাযানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমে ঠিতসম্মতা, নদিযা সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সরে সম্মতা, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতাতি ৰুত্তা ইমা একাদস ৰিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৰা নিমিত্তসম্পত্তি, পরিসসম্পত্তি, কম্মৰাচাসম্পত্তীতি ৰুত্তায তিৰিধসম্পত্তিযা যুত্তং কত্ৰা পঠমং কিত্তিতনিমিত্তেন সব্বপচ্ছিমকিত্তিতনিমিত্তং সম্বন্ধং কত্ৰা বন্ধিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাচরিযেন কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘তত্থ একাদস ৰিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৰা তিৰিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৰা সম্মতা সীমা বদ্ধসীমা নামা’’তি. এতেন এতেসু একাদসসু ৰিপত্তীসু একাযপি যুত্তায, তিৰিধসম্পত্তীসু একাযপি অযুত্তায, নিমিত্তেন নিমিত্তং অসম্বন্ধং কত্ৰা সম্মতায চ সতি সীমা ন হোতীতি দস্সেতি.
এৰং সীমং বন্ধিতুকামেন ভিক্খুনা সব্বলক্খণপরিপূরত্থং মহন্তো উস্সাহো করণীযো হোতি, তস্মা সীমাবন্ধনকালে তীসু সম্পত্তীসু পরিসসম্পত্তিসিদ্ধিযা পঠমং তাৰ গামসীমা উপপরিক্খিতব্বা. এত্থাহ ‘‘ননু বদ্ধসীমা ৰা বন্ধিতব্বা, অথ কস্মা গামসীমা উপপরিক্খিতব্বা’’তি? গামসীমাযং ঠত্ৰা বদ্ধসীমায বন্ধিতব্বতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৰে, সীমায অট্ঠপিতায যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি, যা তস্স ৰা গামস্স গামসীমা, নিগমস্স ৰা নিগমসীমা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা’’তি (মহাৰ. ১৪৭). ইধ পাল়িযং সরূপেন অনাগতম্পি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘গামগ্গহণেন চেত্থ নগরম্পি গহিতমেৰ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা নগরসীমাপি গহিতা হোতি, তস্মা যস্মিং অবদ্ধসীমৰিহারে ভিক্খূ যং গামং উপনিস্সায ৰিহরন্তি, তস্স গামস্স পরিচ্ছেদো গামসীমা নাম. যং নিগমং উপনিস্সায ৰিহরন্তি, তস্স নিগমস্স পরিচ্ছেদো নিগমসীমা নাম. যং নগরং উপনিস্সায ৰিহরন্তি, তস্স নগরস্স পরিচ্ছেদো নগরসীমা নাম. তা সব্বাপি গামসীমাতি ৰুচ্চন্তি. তেসং ভিক্খূনং সমানসংৰাসা একূপোসথবদ্ধসীমা ৰিয একতো উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মকরণারহা হোন্তি, ঈদিসেযেৰ চ পদেসে সীমং বন্ধিতুমরহতি, ন উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মানরহে পদেসেতি ৰুত্তং হোতি.
তত্থ ‘‘যত্তকে পদেসে তস্স তস্স গামস্স গামভোজকা বলিং লভন্তি, সো পদেসো অপ্পো ৰা হোতু মহন্তো ৰা, গামসীমাত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি অট্ঠকথাযং ৰচনতো গামাদিভোজকানং বলিলভনট্ঠানং গামসীমা হোতি, ইদঞ্চ যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. বলিং অলভন্তোপি রাজপণ্ণে আরোপিতপদেসে তস্স গামস্স গামসীমাযেৰ. ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৭) ‘‘বলিং লভন্তীতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. ‘অযং গামো এত্তকো করীসভাগো’তিআদিনা পন রাজপণ্ণেসু আরোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তল়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৰ. রাজাদীহি পরিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৰ ঠপেত্ৰা নদীলোণিজাতস্সরে গামসীমাতি ৰেদিতব্বো’’তি. অযং পকতিগামসীমা নাম. ‘‘যম্পি একস্মিংযেৰ গামক্খেত্তে একং পদেসং, ‘অযং ৰিসুংগামো হোতূ’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৰিসুংগামসীমা হোতিযেৰা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰচনতো রাজা ‘‘পকতিগামক্খেত্তেযেৰ পকতিগামতো ৰিসুং পকতিগামেন অসম্মিস্সো গামো হোতূ’’তি যং পদেসং দেতি, সো পদেসো ৰিসুংগামসীমা নাম. ইতি পকতিগামসীমা চ রাজূনং ইচ্ছাৰসেন পৰত্তা ৰিসুংগামসীমা চ বদ্ধসীমা ৰিয সব্বকম্মারহা, তস্মা অভিনৰবদ্ধসীমং বন্ধিতুকামেহি পকতিগামসীমং ৰা ৰিসুংগামসীমং ৰা সোধেত্ৰা কত্তব্বং হোতি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তস্মা সা চ ইতরা চ পকতিগামনগরনিগমসীমা বদ্ধসীমাসদিসাযেৰ হোন্তী’’তি. ৰিমতিৰিনোদনিযঞ্চ (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৭) ‘‘তত্থ হি সা চ রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা সমুপ্পন্না অভিনৰা চ ইতরা চ অপরিৰত্তা পকতিগামসীমা, যথা বদ্ধসীমাযং সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি, এৰমেতাপি সব্বকম্মারহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা, সা সমানসংৰাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তং.
কেচি পন আচরিযা ‘‘মযং সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মা এত্তকো ভূমিপরিচ্ছেদো ৰিসুং খেত্তং হোতূ’’তি রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা তেন ওকাসে কতে ‘‘ইদং ঠানং ৰিসুংগামক্খেত্তং হোতী’’তি মনসি কত্ৰা তত্রট্ঠেযেৰ ভিক্খূ চ হত্থপাসানযনাদিনা সোধেত্ৰা সীমাসমূহনসীমাবন্ধনাদীনি করোন্তি, তং করণং ‘‘অযং ৰিসুংগামো হোতূতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতী’’তি অট্ঠকথাৰচনেন, ‘‘সা চ রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা সমুপ্পন্না অভিনৰা চা’’তি আগতেন ৰিমতিৰিনোদনীটীকাৰচনেন চ সমেন্তং ৰিয ন দিস্সতি. কথং? অট্ঠকথাৰচনে তাৰ ‘‘অযং ৰিসুংগামো হোতূ’’তি ইমিনা ন কেৰলং পুরিমগামোযেৰ গামো হোতু, অথ খো ইদানি পরিচ্ছিন্নপদেসোপি ৰিসুংযেৰ গামো হোতূতি একংযেৰ গামক্খেত্তং দ্ৰে গামে করোতীতি দস্সেতি. ‘‘রাজা কস্সচি দেতী’’তি ইমিনা গামভোজকস্স দিন্নভাৰং পকাসেতি, ইধ পন নেৰ দ্ৰে গামে করোতি, ন চ গামভোজকস্স দেতি, কেৰলং ভিক্খূনং অনুমতিযা যাৰকালিকৰসেনেৰ ওকাসং করোতি, এৰং অট্ঠকথাৰচনেনপি সমেন্তং ৰিয ন দিস্সতি. ৰিমতিৰিনোদনীটীকাৰচনেনপি ‘‘রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা’’তি ইমিনা অগামভূতং খেত্তং রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা গামো হোতীতি দস্সেতি. ‘‘অভিনৰা চা’’তি ইমিনা পুরাণগামসীমা চ অভিনৰগামসীমা চাতি পুরিমগামেন অমিস্সং ৰিসুংগামলক্খণং দস্সেতি. ইধ পন রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা খেত্তস্স ৰিসুংগামভূতভাৰো চ অভিনৰভাৰেন ৰিসুংগামলক্খণঞ্চ ন দিস্সতি, এৰং টীকাৰচনেনপি সমেন্তং ৰিয ন দিস্সতি.
ৰিনযৰিনিচ্ছযটীকাযঞ্চ ‘‘গামপরিচ্ছেদোতি সব্বদিসাসু সম্মা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘ইমস্স পদেসস্স এত্তকো করো’তি এৰং করেন নিযমিতো গামপ্পদেসো’’তি এৰং আযৰসেনেৰ পরিচ্ছিন্দনং ৰুত্তং, ন অনুমতিকরণমত্তেন, তস্মা ৰিসুংগামলক্খণং অপ্পত্ততায পকতিগামেন সঙ্করো হোতি, ন তত্থ উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মং কাতুমরহতি, উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মকরণারহপদেসেযেৰ সীমাসমূহননসীমাবন্ধনকম্মম্পি করণারহং হোতি ঞত্তিদুতিযকম্মত্তা তেসং কম্মানং, তস্মা তেসং আচরিযানং তং করণং অঞ্ঞে আচরিযা ন ইচ্ছন্তি. অঞ্ঞে পন আচরিযা ‘‘তং পরিচ্ছিন্নপ্পদেসং ‘ৰিসুংগামো হোতূ’তি রাজা কস্সচি দেতি, গামভোজকো চ ততো বলিং পটিগ্গণ্হাতি, তদা ৰিসুংগামো হোতি, ন ততো পুব্বে’’তি ৰদন্তি. তেসং তং ৰচনং ‘‘এৰং করেন নিযমিতো পদেসো’’তি ৰিনিচ্ছযটীকাৰচনঞ্চ ‘‘গামাদীনং করগ্গাহপরিচ্ছিন্নো সমন্ততো পদেসো গামসীমা’’তি সীমালঙ্কারগণ্ঠিৰচনঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং সিযা, তেসু পন ‘‘ইমস্স পদেসস্স এত্তকো করো’’তি এৰং করপরিচ্ছিন্দনং ৰুত্তং, ন গামভোজকস্স বলিগ্গহণং. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘রাজা কস্সচি দেতী’’তি দানমেৰ ৰদতি, ন ‘‘গামভোজকো চ বলিং গণ্হাতী’’তি পটিগ্গহণং, তস্মা তম্পি ৰচনং অঞ্ঞে পণ্ডিতা ন সম্পটিচ্ছন্তি, তস্মা পথৰিস্সরো রাজা ‘‘ইমস্মিং গামক্খেত্তে এত্তককরীসমত্তো পদেসো পুরিমগামতো ৰিসুংগামো হোতূ’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দেতি, এত্তাৰতা সো পদেসো বলিং পটিগ্গহিতো ৰা হোতু অপ্পটিগ্গহিতো ৰা, ৰিসুংগামো নাম হোতীতি দট্ঠব্বো.
এৰং পকতিগামলক্খণঞ্চ ৰিসুংগামলক্খণঞ্চ তথতো ঞত্ৰা বদ্ধসীমং বন্ধিতুকামো যদি পকতিগামসীমা নাতিৰিত্থারা হোতি সুখরক্খিতা, তমেৰ পকতিগামসীমং সুট্ঠু রক্খাপেত্ৰা সুট্ঠু সোধেত্ৰা সীমাসমূহননসীমাসম্মুতিকম্মানি কাতব্বানি. যদি পন পকতিগামসীমা অতিৰিত্থারা হোতি, নিগমসীমা, নগরসীমা ৰা হোন্তি, বহূনং ভিক্খূনং নিসিন্নট্ঠানসঞ্চরণট্ঠানত্তা সোধেতুং ৰা রক্খিতুং ৰা ন সক্কোন্তি, এৰঞ্চ সতি পথৰিস্সররাজূহি পরিচ্ছিন্নায ৰিসুংগামসীমায সুট্ঠু সোধেত্ৰা সুরক্খিতং কত্ৰা সীমাসমূহননসীমাসম্মুতিকম্মং কাতব্বং. কথং পন সুট্ঠু সোধনঞ্চ সুট্ঠু রক্খণঞ্চ কাতব্বং? সীমং বন্ধিতুকামেন হি সামন্তৰিহারেসু ভিক্খূ তস্স তস্স ৰিহারস্স সীমাপরিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৰা বদ্ধসীমৰিহারানং সীমায সীমন্তরিকং, অবদ্ধসীমৰিহারানং সীমায উপচারং ঠপেত্ৰা দিসাচারিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চারসমযে সচে একস্মিং গামক্খেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, যে তত্থ বদ্ধসীমৰিহারা, তেসু ভিক্খূনং ‘‘মযং অজ্জ সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমায পরিচ্ছেদতো মা নিক্খমথা’’তি পেসেতব্বং. যে অবদ্ধসীমৰিহারা, তেসু ভিক্খূ একজ্ঝং সন্নিপাতেতব্বা, ছন্দারহানং ছন্দো আহরাপেতব্বো. এৰং সন্নিপতিতেসু পন ভিক্খূসু ছন্দারহানং ছন্দে আহটে তেসু তেসু মগ্গেসু চ নদীতিত্থগামদ্ৰারাদীসু চ আগন্তুকভিক্খূনং সীঘং সীঘং হত্থপাসানযনত্থঞ্চ বহিসীমকরণত্থঞ্চ আরামিকে চেৰ সমণুদ্দেসে চ ঠপেত্ৰা ভেরিসঞ্ঞং ৰা সঙ্খসঞ্ঞং ৰা কত্ৰা সীমা সমূহনিতব্বাতি.
ননু চ ইদং সোধনং রক্খণঞ্চ সীমাসম্মুতিকালেযেৰ অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, অথ কস্মা ইধ সীমাসমূহননে ৰুত্তন্তি? ইমস্সপি সীমাসমূহননকম্মস্স ঞত্তিদুতিযকম্মত্তা পরিসসম্পত্তিজননত্থং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰং সন্তেপি ইদং সীমাসমূহননকম্মং নাম যদি পোরাণা বদ্ধসীমা অত্থি, তদট্ঠকসঙ্ঘে হত্থপাসগতে অঞ্ঞেসু ভিক্খূসু গামসীমং পৰিট্ঠেসুপি কম্মভেদো নত্থি. যদি পোরাণা বদ্ধসীমা নত্থি, এৰম্পি সতি কেৰলং গামসীমাভূতত্তা সীমাসমূহননকম্মে অসম্পজ্জন্তেপি দোসো নত্থি, অথ কস্মা সোধনা ৰুত্তাতি? সচ্চং, তথাপি সমূহনিতব্বা পোরাণসীমাপরিচ্ছেদস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. সচে হি মহতিযা পোরাণবদ্ধসীমায একস্মিং পদেসে সীমং সমূহনিস্সামাতি সঙ্ঘে সন্নিপতিতে তস্সাযেৰ সীমায অঞ্ঞস্মিং পদেসে ভিক্খুম্হি পৰিট্ঠে অজানন্তস্সপি কম্মং ৰিপজ্জতি, তস্মা মহুস্সাহেন সোধেতব্বাৰাতি দট্ঠব্বং. এৰং গামসীমসোধনং ‘‘পরিসসম্পত্তিযা যুত্তা নাম সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৰা যাৰতিকা তস্মিং গামক্খেত্তে বদ্ধসীমং ৰা নদীসমুদ্দজাতস্সরে ৰা অনোক্কমিত্ৰা ঠিতা ভিক্খূ, তে সব্বে হত্থপাসে ৰা কত্ৰা ছন্দং ৰা আহরিত্ৰা সম্মতা’’তি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) আগতত্তা পরিসসম্পত্তিকারণং হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. ততো ‘‘সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতা’’তি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি ৰিপত্তিদোসেহি মুচ্চনত্থং সীমসমূহননকম্মং কাতব্বং.
সীমায অসমূহতায সতি কথং ৰিপত্তিদ্ৰযং আপজ্জেয্যাতি, তথা সোধিতাযপি গামসীমায. যদি পোরাণবদ্ধসীমা ৰিজ্জমানা ভৰেয্য, তস্সা ৰিজ্জমানভাৰং অজানন্তা নৰং বদ্ধসীমং বন্ধেয্যুং. পোরাণসীমায হি নিমিত্তং অন্তো কত্ৰা তস্স সমীপে পোরাণসীমায অন্তো ঠিতং অঞ্ঞং নিমিত্তং কত্ৰা নৰং বদ্ধসীমং বন্ধেয্যুং, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা নাম হোতি. তেন ৰুত্তং কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পরেসং সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা. সচে হি পোরাণকস্স ৰিহারস্স পুরত্থিমায দিসায অম্বো চেৰ জম্বূ চাতি দ্ৰে রুক্খা অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠৰিটপা হোন্তি, তেসু অম্বস্স পচ্ছিমদিসাভাগে জম্বূ. ৰিহারসীমা চ জম্বুং অন্তো কত্ৰা অম্বং কিত্তেত্ৰা বদ্ধা হোতি, অথ পচ্ছা তস্স ৰিহারস্স পুরত্থিমদিসাযং ৰিহারে কতে সীমং বন্ধন্তা ভিক্খূ অম্বং অন্তো কত্ৰা জম্বুং কিত্তেত্ৰা বন্ধন্তি, সীমায সীমা সম্ভিন্না নাম হোতী’’তি. পোরাণসীমায চ একদেসং ৰা সকলপোরাণসীমং ৰা অন্তো করিত্ৰা নৰং সীমং বন্ধেয্যুং, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতা নাম. ৰুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পরেসং সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতা. সচে হি পরেসং বদ্ধসীমং সকলং ৰা তস্সা পদেসং ৰা অন্তো কত্ৰা অত্তনো সীমং সম্মন্নন্তি, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরিতা নাম হোতী’’তি.
যস্মিং পদেসে চত্তারো ভিক্খূ নিসীদিত্ৰা কম্মং কাতুং ন সক্কোন্তি, তত্থ ততো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গমত্তম্পি অঞ্ঞেসং পোরাণবদ্ধসীমপ্পদেসং অত্তনো সীমায অন্তো করোন্তো সীমায সীমং সম্ভিন্দতি নাম. চতুন্নং ভিক্খূনং নিসীদিতুং পহোনকট্ঠানতো পট্ঠায যাৰ সকলম্পি অঞ্ঞেসং পোরাণবদ্ধসীমাপদেসং অত্তনো সীমায অন্তো করোন্তো সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরতি নাম. ৰুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৰিতরণিযা লীনত্থপকাসনিযং (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘তস্সা পদেসন্তি তস্সা একদেসং, যত্থ ঠত্ৰা চতূহি ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং একদেসন্তি ৰুত্তং হোতি. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা, তাদিসং পদেসং অন্তো করিত্ৰা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন তু অজ্ঝোত্থরন্তি নামাতি গহেতব্ব’’ন্তি. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৮) ‘‘যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্তকতো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গমত্তম্পি অত্তনো সীমায করোন্তা সম্ভিন্দন্তি, চতুন্নম্পি ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৰ সকলম্পি অন্তো করোন্তা অজ্ঝোত্থরন্তীতি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.
এৰং হোতু, তস্মিং গামসীমপরিচ্ছেদে পোরাণকসীমায ৰিজ্জমানায ৰিপত্তিদ্ৰযমোচনত্থং সীমাসমূহননকম্মং সাত্থকং, অৰিজ্জমানায কথং সাত্থকং ভৰেয্যাতি সঙ্কানিৰত্তনত্থং সীমাসমূহননকম্মং অকত্ৰা অভিনৰসীমায বজ্ঝমানায সঙ্কা উপ্পজ্জেয্য, ভগৰতো ধরমানকালতো পট্ঠায যাৰজ্জতনা গণনপথং ৰীতিক্কন্তা ভিক্খূ উপসম্পদাদিকম্মকরণত্থং তস্মিং তস্মিং পদেসে সীমং বন্ধন্তি. সা সীমা এত্থ অত্থি, এত্থ নত্থীতি ন সক্কা জানিতুং, তস্মা ‘‘অম্হাকং সীমাবন্ধনট্ঠানে পোরাণকসীমা ভৰেয্য নু খো’’তি সঙ্কা ভৰেয্য, এৰং সতি সা অভিনৰসীমা চ আসঙ্কনীযা হোতীতি সীমাযং কতং উপসম্পদাদিকম্মম্পি আসঙ্কনীযং হোতি, তস্মা সঙ্কানিৰত্তনত্থং অভিনৰসীমং বন্ধিতুকামেহি যতিপুঙ্গৰেহি অৰস্সং সীমাসমূহননকম্মং কাতব্বং হোতি. সমূহনন্তেহি পন ‘‘সীমং, ভিক্খৰে, সমূহনন্তেন পঠমং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসো সমূহন্তব্বো, পচ্ছা সীমা সমূহন্তব্বা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰচনতো পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমা সমূহনিতব্বা, ততো সমানসংৰাসকসীমা সমূহনিতব্বা. তস্মিং সমূহননকালে চ ‘‘খণ্ডসীমাযং ঠত্ৰা অৰিপ্পৰাসসীমা ন সমূহন্তব্বা, তথা অৰিপ্পৰাসসীমায ঠত্ৰা খণ্ডসীমাপি. খণ্ডসীমায পন ঠিতেন খণ্ডসীমাৰ সমূহনিতব্বা, তথা ইতরায ঠিতেন ইতরা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪) ৰচনতো খণ্ডসীমাযং ঠত্ৰাৰ খণ্ডসীমা সমূহনিতব্বা, মহাসীমাযমেৰ ঠত্ৰা মহাসীমা সমূহনিতব্বা, অঞ্ঞিস্সা সীমায ঠত্ৰা অঞ্ঞা সীমা ন সমূহনিতব্বা. অট্ঠকথাযং অৰিপ্পৰাসসীমাতি মহাসীমং ৰদতি তত্থেৰ যেভুয্যেন চীৰরেন ৰিপ্পৰসনতো.
‘‘তত্থ সচে খণ্ডসীমঞ্চ অৰিপ্পৰাসসীমঞ্চ জানন্তি, সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তি. খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তি. খণ্ডসীমং পন অজানন্তা অৰিপ্পৰাসংযেৰ জানন্তা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণউপোসথাগারাদীসু নিরাসঙ্কট্ঠানেসু ঠত্ৰা অপ্পেৰ নাম সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৰ. সচে বন্ধেয্যুং, সীমাসম্ভেদং কত্ৰা ৰিহারং অৰিহারং করেয্যুং, তস্মা ন সমূহনিতব্বা. যে পন উভোপি ন জানন্তি, তেনেৰ সমূহনিতুং ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তি. অযঞ্হি সীমা নাম কম্মৰাচায ৰা অসীমা হোতি সাসনন্তরধানেন ৰা, ন চ সক্কা সীমং অজানন্তেহি কম্মৰাচা কাতুং, তস্মা ন সমূহনিতব্বা, সাধুকং পন ঞত্ৰাযেৰ সমূহনিতব্বা চ বন্ধিতব্বা চা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪) ৰচনতো ‘‘ইদানি সীমং সমূহনিস্সামা’’তি পরিচ্ছিন্নায গামসীমায অন্তো খণ্ডসীমমহাসীমানং অত্থিভাৰং ৰা নত্থিভাৰং ৰা তাসং সীমানং পরিচ্ছেদঞ্চ ন জানন্তি, এৰং অজানন্তা ভিক্খূ তা পোরাণসীমাযো সমূহনিতুং ন সক্কুণেয্যুং, পোরাণসীমং সমূহনিতুং অসক্কোন্তা চ কথং অভিনৰসীমং বন্ধিতুং সক্কুণিস্সন্তীতি পরম্পরেহি আচরিযেহি সম্মা ৰিনিচ্ছিতং অনুলোমনযং নিস্সায মহন্তং উস্সাহং করিত্ৰা অঙ্গং অপরিহাপেত্ৰা সম্মা ৰিহিতনযেন পোরাণসীমং সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি.
কথং? তস্মিং সীমাসমূহননকালে যদি পকতিগামসীমাযং আরদ্ধং, তং পকতিগামপরিচ্ছেদং, যদি ৰিসুংগামসীমাযং আরদ্ধং, তং ৰিসুংগামপরিচ্ছেদং অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং অপ্পৰিসনত্থায সমন্ততো সুসংৰিহিতারক্খং কারাপেত্ৰা কম্মৰাচং সাৰেতুং সমত্থেন ব্যত্তিবলসম্পন্নেন ৰিনযধরেন সহ সমানসংৰাসকে লজ্জিপেসলে ইমস্স কম্মস্স চতুৰগ্গকরণীযত্তা চত্তারো ভিক্খূ কম্মপ্পত্তে ভিক্খূনং পকতত্তভাৰস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৰা ততো অধিকপ্পমাণে ভিক্খূ গহেত্ৰা ইদানি বন্ধিতব্বায সীমায নিমিত্তানং ৰিহারপরিক্খেপস্স চ অন্তো চ সব্বত্থ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতমত্তে পদেসে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা তিট্ঠন্তা, নিসীদন্তা ৰা হুত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমাসমূহননকম্মৰাচং, ততো সমানসংৰাসকসীমাসমূহননকম্মৰাচং সাৰেত্ৰা সীমায সমুগ্ঘাতে কতে পোরাণসীমাসু ৰিজ্জমানাসুপি পচ্ছিমন্তেন একৰীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদনারহত্তা সীমায মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে তিট্ঠন্তা ভিক্খূ অৰস্সং তাসু সীমাসু তিট্ঠন্তা ভৰেয্যুং, তস্মা সীমট্ঠা হুত্ৰা সীমাসমূহননকম্মৰাচং ৰত্ৰা তা সীমা সমূহনেয্যুং. ততো পোরাণবদ্ধসীমানং সমূহতত্তা গামসীমাযেৰ অৰসিট্ঠা ভৰেয্যাতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ‘‘কেচি পন ঈদিসেসু ৰিহারেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৰা ৰিহারকোটিতো পট্ঠায ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিরন্তরং ঠত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমং, ততো সমানসংৰাসকসীমঞ্চ সমূহননৰসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৰিহারে খণ্ডসীমায মহাসীমায চ ৰিজ্জমানত্তে সতিপি অৰস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৰ অৰসিস্সেয্যা’’তি.
‘‘সাধুকং পন ঞত্ৰাযেৰ সমূহনিতব্বা চেৰ বন্ধিতব্বা চা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪) ৰচনতো সীমং জানন্তাযেৰ সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, কথং অজানন্তাতি. ইমস্মিং সীমাসমূহননাধিকারে সীমং ৰা সীমাপরিচ্ছেদং ৰা জাননভাৰো অঙ্গং ন হোতি, অন্তোসীমাযং ঠিতভাৰো, ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি কম্মৰাচাকরণন্তি ইদমেৰ দ্ৰযং অঙ্গং হোতি, তস্মা ইমিনা অঙ্গদ্ৰযেন সম্পন্নে সতি ইমং অজানন্তাপি সমূহনিতুং সক্কোন্তীতি. ইমিনা অঙ্গদ্ৰযেন সম্পন্নে সতি সীমং অজানন্তানং সমূহনিতুং সমত্থভাৰো কথং ৰিঞ্ঞাতব্বোতি? অট্ঠকথাযং ‘‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি এৰং মহাসীমায পরিচ্ছেদং অজাননট্ঠানেপি সমূহননস্স ৰুত্তত্তা ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ‘‘ন হেত্থ সীমায, তপ্পরিচ্ছেদস্স ৰা জাননং অঙ্গং, সীমায পন অন্তোঠানং, ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৰাচাকরণঞ্চ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪) ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৰং মহাসীমায পরিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহননস্স ৰুত্তত্তা’’তি ৰুত্তং. ততো পোরাণবদ্ধসীমানং সমূহতত্তা গামসীমাযেৰ অৰসিট্ঠা ভৰেয্যাতি তস্মিং অৰসিট্ঠায ততো পরং কিং কাতব্বন্তি. গামসীমায অৰসিট্ঠায সতি তং গামসীমং পুব্বে ৰুত্তনযেন সোধনং রক্খণঞ্চ কত্ৰা তিস্সং গামসীমাযং খণ্ডসীমং মহাসীমঞ্চ যথারুচি বন্ধিতুং লভতি, সীমং অবন্ধিত্ৰাৰ কেৰলায গামসীমায উপসম্পদাদিসঙ্ঘকম্মঞ্চ কাতুম্পি লভতি.
ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) – ‘‘গামসীমায এৰ চ অৰসিট্ঠায তত্থ যথারুচি দুৰিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৰ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৰট্টতীতি ৰদন্তি, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্ব’’ন্তি. তস্মা যদি সট্ঠিহত্থাযামং চত্তালীসহত্থৰিত্থারং খণ্ডসীমমেৰ কত্তুকামা হোন্তি, এত্তকে পদেসে মঞ্চট্ঠানং গণ্হন্তো পমাণযুত্তকো মঞ্চোতি সব্বপচ্ছিমপ্পমাণযুত্তো মঞ্চো. সো হি পকতিৰিদত্থিযা নৰৰিদত্থিকো, অট্ঠৰিদত্থিকো ৰা হোতি. ততো খুদ্দকো মঞ্চো সীসুপধানং ঠপেত্ৰা পাদং পসারেত্ৰা নিপজ্জিতুং নপ্পহোতীতি সব্বপচ্ছিমমঞ্চস্স আযামপ্পমাণস্স সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তত্তা ততো অধিকাযামোপি হোতিযেৰ. মঞ্চস্স ৰিত্থারো পন আযামস্স উপড্ঢো হোতি, তস্মা মঞ্চপ্পমাণট্ঠানং আযামতো পঞ্চহত্থং, ৰিত্থারতো পঞ্চৰিদত্থিকন্তি গহেত্ৰা তেন পমাণেন গণ্হন্তো সট্ঠিহত্থাযামং সীমট্ঠানং চতুৰীসতিমঞ্চকং হোতি, চত্তালীসহত্থৰিত্থারং অট্ঠমঞ্চকং হোতি. এৰং গণ্হন্তো দক্খিণুত্তরাযামো মঞ্চো হোতি, সট্ঠিহত্থাযামং সীমট্ঠানং দ্ৰাদসমঞ্চকং হোতি, চত্তালীসহত্থৰিত্থারং সোল়সমঞ্চকং হোতি. এৰং গণ্হন্তো পাচীনপচ্ছিমাযামো মঞ্চো হোতি. দুৰিধেপি আযামং ৰিত্থারেন গুণিতং করোন্তো সকলং অন্তোসীমট্ঠানং দ্ৰানহুত্তরসতমঞ্চকং হোতি, বহিসীমট্ঠানম্পি সমন্ততো একমঞ্চকং ৰা দ্ৰিতিমঞ্চকং ৰা গহেতব্বং. তেন সহ গণনং ৰড্ঢেতব্বং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) পন ‘‘সমন্তা লেড্ডুপাতো’’তি ৰুত্তং, তং পন মহাসীমাবন্ধনকালে ৰিহারপরিক্খেপস্স বহিউপচারং সন্ধায ৰুত্তং সিযা. খণ্ডসীমাযপি দূরতো সমূহননে দোসো নত্থি, দুক্করত্তা পন কারকানং পমাণং জানিতব্বং. কল্যাণিযং নাম সীমাযং পন আযামতো চ ৰিত্থারতো চ পঞ্চহত্থপ্পমাণং ঠানং এককোট্ঠাসং কত্ৰা সমূহনতি. তম্পি পচ্ছিমমঞ্চপ্পমাণতো অধিকমেৰাতি কত্ৰা কতং. ইদানি অম্হেতি ৰুত্তট্ঠানং পন পকরণনযেন সংসন্দনত্তা যুত্ততরন্তি দট্ঠব্বং.
সমূহননাকারো পন এৰং ৰেদিতব্বো – ইদানি বন্ধিতব্বায সীমায নিমিত্তানং অন্তো চ বহি চ যথাৰুত্তনযেন সমূহনিতব্বসীমট্ঠানং আদাসতলং ৰিয সমং সুদ্ধং ৰিমলং কত্ৰা যথাৰুত্তমঞ্চপ্পমাণং মঞ্চপ্পমাণং ঠানং অট্ঠপদকলেখং ৰিয রজ্জুনা ৰা দণ্ডেন ৰা লেখং কারাপেত্ৰা লেখানুসারেন তম্বমত্তিকচুণ্ণেন ৰা সেতমত্তিকচুণ্ণেন ৰা ৰণ্ণৰিসেসং কারাপেত্ৰা পন্তি পন্তি কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং কারাপেত্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেন আরক্খং সোধনঞ্চ কারাপেত্ৰা ‘‘ইদানি সীমং সমূহনিস্সামা’’তি চত্তারো ৰা তদুত্তরি ৰা সমানসংৰাসকভিক্খূ গহেত্ৰা পঠমপন্তিযং পঠমকোট্ঠাসে মঞ্চট্ঠানে ঠত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমাসমূহননকম্মৰাচং, ততো সমানসংৰাসকসীমাসমূহননকম্মৰাচং সাৰেত্ৰা তস্মিং কোট্ঠাসেযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ঠিতট্ঠানং পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা তিক্খত্তুং ৰা সত্তক্খত্তুং ৰা সমূহনিত্ৰা ততো নিক্খমিত্ৰা পঠমপন্তিযংযেৰ দুতিযকোট্ঠাসে ঠত্ৰা তথেৰ কত্ৰা ততো পঠমপন্তিযংযেৰ অনুলোমনযেন যাৰ অন্তিমকোট্ঠাসা একেকস্মিং কোট্ঠাসে তথেৰ কত্ৰা পঠমপন্তিযা পরিক্খীণায দুতিযপন্তিযা অন্তিমকোট্ঠাসে ঠত্ৰা তথেৰ কত্ৰা ততো পট্ঠায দুতিযপন্তিযংযেৰ পটিলোমনযেন যাৰ আদিকোট্ঠাসা তথেৰ কত্ৰা এৰং ততিযপন্তিআদীসুপি একদা অনুলোমতো একদা পটিলোমতো গন্ত্ৰা সব্বাসু পন্তীসু সব্বস্মিং কোট্ঠাসে পরিক্খীণে ইদং সীমাসমূহননকম্মং নিট্ঠিতং নাম হোতি. ‘‘চত্তারো তদুত্তরি ৰা’’তি ইদং পন ইমস্স কম্মস্স চতুৰগ্গকরণীযত্তা ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) পন ভিক্খূনং পকতত্তভাৰস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা লজ্জীপেসলভিক্খূনঞ্চ দুল্লভত্তা ‘‘ছপঞ্চমত্তে’’তি ৰুত্তং.
কল্যাণীসীমাযং পন সীহল়দীপতো অভিনৰসিক্খং গহেত্ৰা নিৰত্তন্তেহি গরহৰিৰাদমত্তম্পি অলভন্তেহি ধম্মচেতিযরঞ্ঞা ৰিচিনিত্ৰা গহিতেহি চুদ্দসহি ভিক্খূহি কতন্তি পাসাণলেখাযং আগতং. রতনপূরনগরে পন সিরীসুধম্মরাজাধিপতিনামকস্স চূল়অগ্গরাজিনো কালে মহাসীহল়প্পত্তোতি ৰিস্সুতো সিরীসদ্ধম্মকিত্তিনামকো মহাথেরৰরো অত্তনো ৰসনট্ঠানস্স অৰিদূরে পব্বতমত্থকে সীমং বন্ধন্তো অত্তনো নিস্সিতকে অগ্গহেত্ৰা অত্তনা অভিরুচিতে লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতে অঞ্ঞে মহাথেরে গহেত্ৰা অত্তচতুত্থোৰ হুত্ৰা কম্মং করোতীতি ৰদন্তি. তং ইমস্স কম্মস্স চতুৰগ্গকরণীযত্তা তেসঞ্চ থেরানং পকতত্তভাৰে নিরাসঙ্কত্তা কতং ভৰেয্য, এৰং সন্তেপি ভিক্খূনং পকতত্তভাৰস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা চতুৰগ্গকরণীযকম্মস্স অতিরেকচতুৰগ্গেন করণে দোসাভাৰতো অতিরেকভিক্খূহি কতভাৰো পসত্থতরো হোতি. তেনেৰ চ কারণেন ৰিমতিৰিনোদনীনামিকাযং ৰিনযটীকাযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ‘‘ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, কল্যাণীসীমাযঞ্চ চুদ্দসহি ভিক্খূহি কতন্তি দট্ঠব্বং. এৰং নিট্ঠিতেপি পন সীমাসমূহননকম্মে নানাৰাদানং নানাচরিযানং নানানিকাযানং নানাদেসৰাসিকানং ভিক্খূনং চিত্তারাধনত্থং গরহৰিৰাদমোচনত্থঞ্চ পুনপ্পুনং তেহিপি ভিক্খূহি তথেৰ কারাপেতব্বং. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পরি. অট্ঠ. ৪৮২-৪৮৩; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫১) ‘‘পুনপ্পুনং পন কাতব্বং. তঞ্হি কুপ্পস্স কম্মস্স কম্মং হুত্ৰা তিট্ঠতি, অকুপ্পস্স থিরকম্মভাৰায হোতী’’তি. তেনেৰ চ কারণেন হংসাৰতীনগরে অনেকপণ্ডরহত্থিসামিমহাধম্মরাজা সহপুঞ্ঞকম্মভূততো মহাচেতিযতো চতূসু দিসাসু সীমাসমূহননকালে রামঞ্ঞদেসৰাসীহি মহাথেরেহি চ মরম্মদেসৰাসীহি মহাথেরেহি চ ৰিসুং ৰিসুং কারাপেসীতি দট্ঠব্বং.
যদি পন মহাসীমং বন্ধিতুকামো হোতি, তদা উসভমত্তং ৰা দ্ৰিউসভমত্তং ৰা তদুত্তরি ৰা পদেসং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এত্তকে ঠানে ৰিহারং করিস্সামা’’তি পরিক্খেপং কারাপেত্ৰা তস্স ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ সব্বত্থ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতট্ঠানে মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পন্তিকোট্ঠাসে কত্ৰা কম্মপ্পত্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নিরন্তরং ঠত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমা ততো সমানসংৰাসকসীমা চ সমূহনিতব্বা. এৰং সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৰিহারে খণ্ডসীমায মহাসীমায চ ৰিজ্জমানত্তে সতি অৰস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৰ অৰসিস্সেয্য, তস্সং গামসীমাযং খণ্ডসীমামহাসীমাৰসেন দুৰিধা সীমা যথারুচি বন্ধিতব্বা. বন্ধনাকারং পন উপরি ৰক্খাম.
কস্মা পন নিমিত্তানং বহিপি সীমাসমূহননং কতং, ননু নিমিত্তানং অন্তোযেৰ অভিনৰসীমা ইচ্ছিতব্বাতি তত্থেৰ সম্ভেদজ্ঝোত্থরণৰিমোচনত্থং পোরাণকসীমায সমূহননং কাতব্বন্তি? সচ্চং, দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পন এৰং কতন্তি দট্ঠব্বং. দুৰিঞ্ঞেয্যো হি পোরাণকসীমায ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানভাৰো, তস্মা যদি নিমিত্তানং অন্তোযেৰ সীমাসমূহননং করেয্য, ততো বহি পোরাণকসীমা তিট্ঠেয্য, ততো অপ্পমত্তকং ঠানং অন্তো পৰিসেয্য, তং ঠানং কম্মৰাচাপাঠকেন সহ সীমাসমূহননকারকসঙ্ঘস্স পতিট্ঠহনপ্পহোনকং ন ভৰেয্য, এৰং সন্তে সা পোরাণকসীমা অসমূহতাৰ ভৰেয্য. তং সমূহতসঞ্ঞায সীমাসম্মন্ননকালে অন্তোনিমিত্তট্ঠানং সম্মন্নেয্যুং, তং অসমূহতপোরাণসীমাকোটিপৰিট্ঠত্তা সীমায সীমং সম্ভেদদোসো, যদি পন তং ঠানং চতুন্নং নিসিন্নপ্পহোনকং ভৰেয্য, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরণদোসো, যদিপি অন্তো ন পৰিসতি, নিরন্তরং ফুট্ঠমত্তং হোতি, এৰম্পি সীমাসঙ্করদোসোতি ইমস্মা দোসত্তযা ৰিমোচনত্থং নিমিত্তানং বহিপি সীমাসমূহননং কতং. তেনেৰ ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ‘‘বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
কেচি পন আচরিযা সমন্তা নিমিত্তানং অন্তো রজ্জুপসারণং কত্ৰা অন্তো ঠত্ৰা রজ্জুযা হেট্ঠা পাদে পৰেসেত্ৰা রজ্জুতো বহি কিঞ্চিমত্তং ঠানং অতিক্কমিত্ৰা সীমাসমূহননং করোন্তি, তদেতং ৰিচারেতব্বং. পাদগ্গট্ঠপনমত্তেন পোরাণসীমাসমুগ্ঘাতো ন হোতি, অথ খো কম্মৰাচাপাঠকেন সহ কম্মপত্তসঙ্ঘস্স পতিট্ঠানেন কম্মৰাচায পাঠনেন চ সমুগ্ঘাতো হোতি. ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিপ্পকরণে (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ‘‘সীমায পন অন্তোঠানং, ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৰাচায করণঞ্চেত্থ অঙ্গ’’ন্তি, তস্মা একদেসেন অন্তোপৰিট্ঠায চ একসম্বন্ধেন ঠিতায পোরাণকবদ্ধসীমায সমুগ্ঘাতে অকতে ৰুত্তনযেন দোসত্তযতো ন মুচ্চেয্য, তস্মা নিমিত্ততো বহিপি ঠত্ৰা সমূহননকরণভাৰোৰ পাসংসতরো হোতি. অঞ্ঞে পন আচরিযা কম্মকারকভিক্খূনং পদৰলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৰা সমূহনন্তি, তং গরুকরণৰসেন কতন্তি গয্হমানে দোসো নত্থি. একচ্চে পন থেরা ‘‘কারকসঙ্ঘস্স অক্কন্তট্ঠানেযেৰ সীমা সমূহতা, ন অনক্কন্তট্ঠানেতি সঞ্ঞায পঠমতরং সালং করিত্ৰা পচ্ছা সীমায সমূহতায থম্ভট্ঠানে অক্কমিতুং ন লভতি, তস্মা অসমূহতা সীমা’’তি ৰদন্তি.
পুব্বেপি সিরীখেত্তনগরে মহাসত্তধম্মরাজস্স কালে তেন রঞ্ঞা কতস্স নন্দনৰিহারস্স পুরতো তস্স রঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা সীমায পতিট্ঠাপিতায পঠমং জেতৰনসালং কত্ৰা পচ্ছা সীমং সমূহনিংসু, তদা তস্মিং নগরে মহারুক্খমূলিকো নাম একো গণপামোক্খত্থেরো ‘‘সচে থম্ভং ৰিজ্ঝিত্ৰা পাদে ঠপেতুং সক্খিস্সামি, এৰং সন্তে অহং আগচ্ছিস্সামী’’তি ৰত্ৰা নাগচ্ছতি. সব্বে থেরা ‘‘ন থম্ভমত্তেন পোরাণসীমা তিট্ঠতি, থম্ভস্স সমন্ততো ঠত্ৰা কম্মৰাচায কতায সীমা সমূহতা হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স ৰচনং অগ্গহেত্ৰা সমূহনিংসু চেৰ বন্ধিংসু চ. হংসাৰতীনগরে ধম্মচেতিযরঞ্ঞো কল্যাণিযসীমাবন্ধনকালেপি পঠমং সালং করিত্ৰাৰ পচ্ছা সমূহনিংসু, ন চ পাল়িঅট্ঠকথাটীকাদীসু ‘‘পদৰলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৰা সীমা সমূহনিতব্বা’’তি পাঠো অত্থি, ‘‘মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে’’তি (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) পন অত্থি. পোরাণসীমায অন্তো ঠত্ৰা একস্মিং ঠানে সীমাসমূহননকম্মৰাচায কতায সকলাপি সীমা সমূহতাৰ হোতি, তস্মা ‘‘পদৰলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৰা সমূহনিতব্ব’’ন্তি ৰচনং পণ্ডিতা ন সম্পটিচ্ছন্তি. ঈদিসং পন ৰচনং গরুকরণৰসেন ৰুত্তন্তি গয্হমানে কিঞ্চাপি দোসো নত্থি, তথাপি সিস্সানুসিস্সানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনকারণং হোতি. তে হি ‘‘অম্হাকং আচরিযা এৰং কথেন্তি, এৰং করোন্তী’’তি দল়্হীকম্মৰসেন গহেত্ৰা তথা অকতে সীমা সমূহতা ন হোতীতি মঞ্ঞন্তি, তস্মা পকরণাগতনযৰসেনেৰ করণং ৰরং পসত্থং হোতীতি দট্ঠব্বং.
অপরম্পি ইমস্মিং সীমাসমূহননাধিকারে ধম্মগারৰেহি ৰিনযধরেহি চিন্তেতব্বং গম্ভীরং দুদ্দসং ঠানং অত্থি, তং কতমন্তি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিযোজনপরমং সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৪০) ৰচনতো নানাগামক্খেত্তানি অৰত্থরিত্ৰা সম্মতা তিযোজনিকাদিকাযো মহাসীমাযো ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা অত্থি, অথ একং গামক্খেত্তং সোধেত্ৰা আরক্খং দত্ৰা সীমায সমূহতায যদি ততো অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু ভিক্খূ সন্তি, ন গামসীমা বদ্ধসীমং পরিচ্ছিন্দিতুং সক্কোতি, তস্মা তে ভিক্খূ তস্মিং কম্মে ৰগ্গং করেয্যুং, এৰং সতি সীমা সমূহতা ন ভৰেয্য, তায অসমূহতায সতি অভিনৰসীমা সম্মন্নিতব্বা ন ভৰেয্য, ইতি ইদং ঠানং দুজ্জানং দুদ্দসং, তস্মা পাসাণচ্ছত্তং ৰিয ভগৰতো আণং গরুং করোন্তেহি লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতেহি ৰিনযৰিদূহি সুট্ঠু চিন্তেতব্বন্তি.
ইমস্মিং অধিকারে চিন্তেন্তো গৰেসন্তো ৰিচিনন্তো ইদং কারণং দিস্সতি – তিযোজনিকাদিমহাসীমাযো ইদ্ধিমন্তানং ভিক্খূনং ধরমানকালে সন্নিপতিতুং ৰা ৰিসোধেতুং ৰা সক্কুণেয্যভাৰতো তমারব্ভ ভগৰতা অনুজানিতা ভৰেয্যুং. সব্বস্মিং কালে সব্বস্মিং পদেসে সব্বে ভিক্খূ তাদিসং মহাসীমং সোধেতুং ৰা সন্নিপতিতুং ৰা ন সক্কা, ন চ ভগৰা অসক্কুণেয্যং অলব্ভনেয্যং কারণং ৰদেয্য. ভগৰতো ধরমানকালে রাজগহনগরে অট্ঠারস মহাৰিহারা একসীমাৰ ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরেন সম্মতাতি. সীহল়দীপে মহাৰিহারসীমা অনুরাধপুরং অন্তোকত্ৰা পৰত্তা মহামহিন্দত্থেরেন সম্মতাতি চ পকরণেসু দিস্সতি, ন তথা ইমস্মিং নাম দেসে দ্ৰিযোজনিকা ৰা তিযোজনিকা ৰা সীমা অসুকেন ভিক্খুনা সম্মতাতি দিস্সতি. ইমস্মিঞ্চ মরম্মদেসে তাদিসানং সীমানং নত্থিভাৰো উপপরিক্খিত্ৰা জানিতব্বো. তথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সৰস্সকালতো উপ্পন্না বদ্ধসীমা পাসাণথম্ভনিমিত্তেন সহ তস্মিং তস্মিং পদেসে দিস্সন্তি. অরিমদ্দনপুরে চ অনুরুদ্ধমহারাজেন সম্মন্নাপিতা দ্ৰাসট্ঠযাধিকসতহত্থাযামা সত্তচত্তালীসাধিকসতহত্থৰিত্থারা মহাসীমা নিমিত্তেন সহ দিস্সতি. রতনপূরনগরে চ নরপতিজেয্যসূরমহারাজকালে অট্ঠসত্ততাধিকচতুসতকলিযুগে সম্মন্নিতা সীমা পাসাণলেখায সদ্ধিং দিস্সতি. যদি তিযোজনপরমাদিমহাসীমাযো অত্থি, পোরাণাচরিযা নৰং নৰং বদ্ধসীমং ন বন্ধেয্যুং, অথ চ পন বন্ধন্তি, তাসু চ নৰসীমাসু উপসম্পদাদিসঙ্ঘকম্মং করোন্তি, ততো এৰ চ গণনপথমতিক্কন্তা ভিক্খূ পরম্পরতো ৰড্ঢেন্তা যাৰজ্জতনা সাসনং পতিট্ঠপেন্তি. ইমিনা চ কারণেন ইমস্মিং পদেসে তিযোজনা সীমাযো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি.
অথ ৰা ‘‘ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে’’তি ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ ৰিহারূপচারভূতে বহি লেড্ডুপাতে চ ঠানেযেৰ সীমাসমূহননস্স ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৪৪) ৰুত্তত্তাপি তাদিসা মহাসীমাযো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি অত্থি, সীমাসমূহননং পকরণাচরিযা ন কথেয্যুং. কথেন্তাপি সমন্তা তিযোজনং ঠানং সোধেত্ৰা সীমাসমূহননং করেয্যুং, তথা পন অকথেত্ৰা ৰিহারৰিহারূপচারেসুযেৰ সীমাসমূহননস্স কথিতত্তা তিযোজনিকাদযো মহাসীমাযো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি.
অথ ৰা ‘‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৪) ৰচনতোপি তেসু তেসু জনপদেসু তিযোজনিকাদিকাযো মহাসীমাযো নত্থীতি ৰিঞ্ঞাযতি. কথং? যদি তাদিসা সীমাযো অত্থি, সকলম্পি তং সীমং অসোধেত্ৰা সীমাসমূহননং অট্ঠকথাচরিযা ন কথেয্যুং, অথ চ পন খণ্ডসীমং জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সীমং সমূহনিতুং বন্ধিতুঞ্চ সমত্থভাৰং কথেন্তি, সা কথা খন্ধসীমায সীমন্তরিকন্তরিতমত্তা হুত্ৰা তস্মিং গামক্খেত্তে অৰিপ্পৰাসসীমা ভৰেয্য, তস্মা তস্মিং ঠানে ঠত্ৰা সমূহনিতুং সমত্থভাৰেন অট্ঠকথাচরিযেহি কথীযতি, ন নানাগামক্খেত্তানি অৰত্থরিত্ৰা সম্মতায তিযোজনিকাদিভেদায সীমায অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু অঞ্ঞেসু ভিক্খূসু সন্তেসুপি সমূহনিতুং সমত্থভাৰেন, তেন ঞাযতি ‘‘ন সব্বেসু ঠানেসু তিযোজনিকাদিভেদাযো মহাসীমাযো ন সন্তী’’তি. ঈদিসানি কারণানি ভগৰতো আণং গরুং করোন্তেহি ৰিনযত্থৰিদূহি ৰিনযধরেহি পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বানি উপপরিক্খিতব্বানি, ইতো অঞ্ঞানিপি কারণানি গৰেসিতব্বানীতি.
ইতো পরম্পি ‘‘সচে অঞ্ঞানিপি গামক্খেত্তানি অন্তোকাতুকামা, তেসু গামেসু যে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেহিপি আগন্তব্ব’’ন্তিআদিৰচনতো (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) একস্মিংযেৰ গামক্খেত্তে সীমং ন বন্ধন্তি, অথ খো অঞ্ঞানিপি গামক্খেত্তানি অন্তোকরিত্ৰাপি বন্ধন্তি, তস্মা ইদানি সম্মন্নিতব্বায সীমায নিস্সযভূতং পকতিগামক্খেত্তং ৰা ৰিসুংগামক্খেত্তং ৰা সোধিতন্তি মনসি ন কাতব্বং. কঙ্খচ্ছেদনত্থং সীমাসমূহননকম্মৰাচাভণনসমযে তেন গামক্খেত্তেন সম্বন্ধেসু অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু ৰসন্তে ভিক্খূপি যাচিত্ৰা ততো গামক্খেত্ততো বহি দূরে ৰাসাপেতব্বা. এৰঞ্হি করোন্তে অঞ্ঞানি গামক্খেত্তানি অন্তোকরিত্ৰা পোরাণসীমায ৰিজ্জমানাযপি তে ৰগ্গং কাতুং ন সক্কোন্তি. ততো সীমাসমূহননকম্মৰাচা সম্পজ্জতি, তস্মা এৰরূপো সুখুমো নিপুণো অত্থো ৰিনযধরেহি চিন্তেতব্বো. এৰং সীমাসমূহননৰিধানেন সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতাতি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি ৰিপত্তিদোসেহি মুত্তা হোতি.
ততো ‘‘অতিখুদ্দিকা অতিমহন্তী’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তেহি ৰিপত্তিদোসেহি ৰিমুচ্চনত্থং সীমায পমাণং জানিতব্বং. কথং? সীমা নাম একৰীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোন্তে সতি অতিখুদ্দিকা নাম হোতি, সম্মতাপি সীমা ন হোতি. তিযোজনতো পরং কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং অন্তো করোন্তে সতি অতিমহতী নাম হোতি, সম্মতাপি সীমা ন হোতি, তস্মা একৰীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদনপ্পহোনকতো পট্ঠায তিযোজনং অনতিক্কমিত্ৰা যত্থ যং পমাণং সঙ্ঘো ইচ্ছতি, তত্থ তং পমাণং কত্ৰা সীমা সম্মন্নিতব্বা. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘তত্থ অতিখুদ্দিকা নাম যত্থ একৰীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি. অতিমহন্তী নাম অন্তমসো কেসগ্গমত্তেনপি তিযোজনং অতিক্কমিত্ৰা সম্মতা’’তি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি. এৰং সীমায পমাণগ্গহণেন ‘‘অতিখুদ্দিকা অতিমহন্তী’’তি ৰুত্তেহি দ্ৰীহি দোসেহি মুত্তা হোতি.
ততো ‘‘খণ্ডনিমিত্তা ছাযানিমিত্তা অনিমিত্তা’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তেহি তীহি ৰিপত্তিদোসেহি ৰিমুচ্চনত্থং নিমিত্তকিত্তনং কাতব্বং, তত্থ অসম্বন্ধকিত্তনেন নিমিত্তা সীমা খণ্ডনিমিত্তা নাম. কথং? সীমায চতূসু দিসাসু ঠপিতনিমিত্তেসু পুরত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৰা অনুক্কমেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তরদিসাসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা পুন পুরত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেতব্বং, এৰং কতে অখণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. যদি পন পুরত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৰা অনুক্কমেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তরদিসাসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা ঠপেতি, পুন পুরত্থিমদিসায নিমিত্তং ন কিত্তেতি, এৰং খণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. অপরাপি খণ্ডনিমিত্তা নাম যা অনিমিত্তুপগপাসাণং ৰা বহিসাররুক্খং ৰা খাণুকং ৰা পংসুপুঞ্জং ৰা অন্তরা একং নিমিত্তং কত্ৰা সম্মতা. পব্বতচ্ছাযাদীসু যং কিঞ্চি ছাযং নিমিত্তং কত্ৰা সম্মতা ছাযানিমিত্তা নাম. সব্বসো নিমিত্তং অকিত্তেত্ৰা সম্মতা অনিমিত্তা নাম. ইমেহি তীহি দোসেহি ৰিমুচ্চনত্থায নিমিত্তকিত্তনং কাতব্বং.
কথং? কম্মৰাচায পোরাণসীমাসমূহননং কত্ৰা পরিসুদ্ধায কেৰলায গামসীমায সঙ্ঘেন যথাজ্ঝাসযং গহিতপ্পমাণস্স সীমমণ্ডলস্স চতূসু ৰা দিসাসু অট্ঠসু ৰা দিসাসু নিমিত্তুপগে হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন দ্ৰত্তিংসপলগুল়পিণ্ডপ্পমাণে, উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন হত্থিপ্পমাণতো ঊনপ্পমাণে পাসাণে ঠপেত্ৰা নিমিত্তানং অন্তো ঠিতেন কম্মৰাচাপাঠকেন ৰিনযধরেন ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞেন ‘‘পাসাণো, ভন্তে’’তি ৰত্তব্বং. পুন ৰিনযধরেন ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা কিত্তেতব্বং. ইমিনা নযেন সীমমণ্ডলং পদক্খিণং করোন্তেন ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসায, দক্খিণায অনুদিসায, পচ্ছিমায দিসায, পচ্ছিমায অনুদিসায, উত্তরায দিসায, উত্তরায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি কিত্তেত্ৰা পুন ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি কিত্তেত্ৰা নিট্ঠপেতব্বং. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘খণ্ডনিমিত্তা নাম অঘটিতনিমিত্তা ৰুচ্চতী’’তিআদি. এৰং নিমিত্তকিত্তনেন ‘‘খণ্ডনিমিত্তা ছাযানিমিত্তা অনিমিত্তা’’তি ৰুত্তেহি তীহি ৰিপত্তিদোসেহি ৰিমুত্তা হোতি.
ততো পরং ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তৰিপত্তিদোসতো ৰিমুচ্চনত্থং সীমাসম্মুতিকম্মৰাচাপাঠকালে সঙ্ঘস্স ঠিতট্ঠানং জানিতব্বং. কথং? যদি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা সঙ্ঘো নিমিত্তানং বহি ঠত্ৰা কম্মৰাচায সীমং সম্মন্নতি, বহিসীমে ঠিতসম্মতা নাম হোতি, সীমা ন হোতি, তস্মা নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা সঙ্ঘেন নিমিত্তানং অন্তো ঠত্ৰা কম্মৰাচায সীমা সম্মন্নিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৰিতরণিযং ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা নাম নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা নিমিত্তানং বহি ঠিতেন সম্মতা’’তি. এৰং সীমাসম্মন্ননট্ঠাননিযমেন ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তৰিপত্তিদোসতো মুত্তা হোতি.
ততো পরং ‘‘নদিযং সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সরে সম্মতা’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তেহি তীহি ৰিপত্তিদোসেহি চ ৰিমুচ্চনত্থং এৰং মনসি কাতব্বং – ‘‘সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমা, সব্বো সমুদ্দো অসীমো, সব্বো জাতস্সরো অসীমো’’তি (মহাৰ. ১৪৭) ভগৰতা ৰচনতো নদীসমুদ্দজাতস্সরেসু সম্মতা সীমা ন হোতি, পোরাণসীমৰিগতায সুদ্ধায গামসীমায সম্মতা এৰ সীমা হোতি, তস্মা গামসীমাযমেৰ বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা, ন নদীআদীসূতি. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘নদিযা সমুদ্দে জাতস্সরে সম্মতা নাম এতেসু নদীআদীসু সম্মতা’’তিআদি. এত্তাৰতা ‘‘অযং সীমা অতিখুদ্দিকা, অতিমহন্তী, খণ্ডনিমিত্তা, ছাযানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমে ঠিতসম্মতা, নদিযং সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সরে সম্মতা, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরন্তেন সম্মতা’’তি (পরি. ৪৮৬) ৰুত্তেহি একাদসহি দোসেহি ৰিমুত্তা হুত্ৰা ‘‘অব্ভা মহিকা ধূমো রজো রাহূ’’তি ৰুত্তেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি মুত্তং চন্দমণ্ডলং ৰিয, সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ সুপরিসুদ্ধা হোতি.
তিৰিধসম্পত্তি নাম নিমিত্তসম্পত্তিপরিসসম্পত্তিকম্মৰাচাসম্পত্তিযো. তাসু ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৰননিমিত্তং রুক্খনিমিত্তং মগ্গনিমিত্তং ৰম্মিকনিমিত্তং নদীনিমিত্তং উদকনিমিত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৮) ৰুত্তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু তস্সং তস্সং দিসাযং যথালদ্ধানি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা সম্মন্নিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিংনিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্তন্তিআদিনা নযেন কিত্তেত্ৰা সম্মতা’’তি. তেসু চ অট্ঠসু নিমিত্তেসু রুক্খনিমিত্তাদীনং যথাজ্ঝাসযট্ঠানেসু দুল্লভভাৰতো ৰড্ঢিত্ৰা দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্করকরণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স পন তথা সঙ্করকরণাভাৰতো যথিচ্ছিতট্ঠানং আহরিত্ৰা ঠপেতুং সুকরভাৰতো চ সীমং বন্ধন্তেহি ভিক্খূহি সীমমণ্ডলস্স সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা. তেন ৰুত্তং মহাৰগ্গট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধন্তেহি সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা’’তি. ৰিমতিৰিনোদনিযঞ্চ (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) ‘‘নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বাতি ইদং যথারুচিতট্ঠানে রুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতাযা’’তিআদি. এত্তাৰতা নিমিত্তসম্পত্তিসঙ্খাতং পঠমঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
ততো সীমাসম্মুতিকরণত্থং সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন চত্তারো ভিক্খূ সন্নিপতিত্ৰা যাৰতা তস্মিং গামে বদ্ধসীমং ৰা নদীসমুদ্দজাতস্সরে ৰা অনোক্কমিত্ৰা ঠিতা ভিক্খূ সন্তি, সব্বে তে হত্থপাসে ৰা কত্ৰা ছন্দং ৰা আহরিত্ৰা যা সীমা সম্মতা, সা পরিসসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি. তেন ৰুত্তং কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ‘‘পরিসসম্পত্তিযুত্তা নাম সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৰা’’তিআদি. অথ তং সীমং বন্ধন্তা ভিক্খূ সামন্তৰিহারেসু ৰসন্তে ভিক্খূ তস্স তস্স ৰিহারস্স সীমাপরিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৰা যে বদ্ধসীমৰিহারা, তেসং সীমায সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰা, যে অবদ্ধসীমৰিহারা, তেসং সীমায উপচারং ঠপেত্ৰা দিসাচারিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চারসমযে যদি একস্মিংযেৰ গামক্খেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মিং যে ভিক্খূ বদ্ধসীমৰিহারা, তেসং পেসেতব্বং ‘‘অজ্জ মযং সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমাপরিচ্ছেদতো মা নিক্খমথা’’তি. যে অবদ্ধসীমৰিহারা, তে সব্বে একজ্ঝং সন্নিপাতাপেতব্বা, ছন্দারহানং ছন্দো আহরিতব্বো.
যদি অঞ্ঞং গামক্খেত্তম্পি অন্তোকত্তুকামা, তত্থ নিৰাসিনো ভিক্খূ সমানসংৰাসকসীমাসম্মন্ননকালে আগন্তুম্পি অনাগন্তুম্পি ৰট্টন্তি. অৰিপ্পৰাসসীমাসম্মন্ননকালে পন অন্তোনিমিত্তগতেহি ভিক্খূহি আগন্তব্বং, অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহরিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধিতুকামেহি সামন্তৰিহারেসু ভিক্খূ’’তিআদি. এৰং ভিক্খূসু সন্নিপতিতেসু ছন্দারহানং ছন্দে আহটে তেসু তেসু মগ্গেসু নদীতিত্থগামদ্ৰারাদীসু চ আগন্তুকভিক্খূনং সীঘং সীঘং হত্থপাসানযনত্থঞ্চ বহিসীমকরণত্থঞ্চ আরামিকসামণেরে ঠপেত্ৰা ভেরিসঞ্ঞং ৰা সঙ্খসঞ্ঞং ৰা কারাপেত্ৰা নিমিত্তকিত্তনানন্তরং ৰুত্তায ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো’’তিআদিকায (মহাৰ. ১৩৯) কম্মৰাচায সীমা বন্ধিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘এৰং সন্নিপতিতেসু পন ভিক্খূসূ’’তিআদি. এত্তাৰতা পরিসসম্পত্তিসঙ্খাতং দুতিযঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
ততো পরং কম্মৰাচাপাঠসমযে ‘‘সীমং, ভিক্খৰে, সম্মন্নন্তেন পঠমং সমানসংৰাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা, পচ্ছা তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসো সম্মন্নিতব্বো’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰচনতো পঠমং সমানসংৰাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা, পচ্ছা অৰিপ্পৰাসসীমা সম্মন্নিতব্বা, সমানসংৰাসককম্মৰাচাপরিযোসানেযেৰ নিমিত্তানি বহি কত্ৰা নিমিত্তানং অন্তোপমাণেনেৰ সমানসংৰাসকসীমা চতুনহুতাধিকদ্ৰিলক্খযোজনপুথুলং মহাপথৰিং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা পথৰীসন্ধারকউদকং পরিযন্তং কত্ৰা গতা. তেন ৰুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘কম্মৰাচাপরিযোসানেযেৰ…পে… গতা হোতী’’তি. অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচাপরিযোসানে অৰিপ্পৰাসসীমা যদি অন্তোসীমায গামো অত্থি, গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ মুঞ্চিত্ৰা সমানসংৰাসকসীমায গতপরিচ্ছেদেনেৰ গতা. ইতি তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসসীমা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ ন অৰত্থরতি, সমানসংৰাসকসীমাৰ অৰত্থরতি, সমানসংৰাসকসীমা অত্তনো ধম্মতায গচ্ছতি. অৰিপ্পৰাসসীমা পন যত্থ সমানসংৰাসকসীমা, তত্থেৰ গচ্ছতি. তেন ৰুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ইতি ভিক্খূনং অৰিপ্পৰাসসীমা…পে… গচ্ছতী’’তি. তস্মা –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যাৰতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নেয্য সমানসংৰাসং একূপোসথং, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যাৰতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নতি সমানসংৰাসং একূপোসথং. যস্সাযস্মতো খমতি এতেহি নিমিত্তেহি সীমায সম্মুতি সমানসংৰাসায একূপোসথায, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন এতেহি নিমিত্তেহি সমানসংৰাসা একূপোসথা, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী. এৰমেতং ধারযামী’’তি (মহাৰ. ১৩৯).
এসা সমানসংৰাসককম্মৰাচা,
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যা সা সঙ্ঘেন সীমা সম্মতা সমানসংৰাসা একূপোসথা. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো তং সীমং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসং সম্মন্নেয্য ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যা সা সঙ্ঘেন সীমা সম্মতা সমানসংৰাসা একূপোসথা. সঙ্ঘো তং সীমং তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসং সম্মন্নতি ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ. যস্সাযস্মতো খমতি এতিস্সা সীমায তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসসম্মুতি ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন তিচীৰরেন অৰিপ্পৰাসা ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী. এৰমেতং ধারযামী’’তি (মহাৰ. ১৪৪).
এসা অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচা ঞত্তিদোসঅনুস্সাৰনাদোসে অনুট্ঠপেত্ৰা সুট্ঠু ভণিতব্বা. এত্তাৰতা কম্মৰাচাসম্পত্তিসঙ্খাতং ততিযঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
এৰমযং সীমা অন্তো মণিৰিমানং বহি রজতপরিক্খিত্তং ৰিমানসামিকদেৰপুত্তোতি ইমেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্নং চন্দমণ্ডলং ৰিয, অন্তো কনকৰিমানং বহি ফলিকপরিক্খিত্তং ৰিমানসামিকদেৰপুত্তোতি ইমেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্নং সূরিযমণ্ডলং ৰিয চ নিমিত্তসম্পত্তিপরিসসম্পত্তিকম্মৰাচাসম্পত্তিসঙ্খাতেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্না হুত্ৰা অতিৰিয সোভতি ৰিরোচতি, জিনসাসনস্স চিরট্ঠিতিকারণভূতা হুত্ৰা তিট্ঠতীতি দট্ঠব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং উপোসথক্খন্ধকপাল়িযং ‘‘সীমং, ভিক্খৰে, সম্মন্নন্তেন পঠমং সমানসংৰাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা’’তিআদি.
‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৰা’’তি এত্থ পন পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুরত্থিমদিসতো পট্ঠায পদক্খিণং কত্ৰা সব্বনিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা উত্তরানুদিসং পত্ৰা তত্থেৰ অট্ঠপেত্ৰা পুব্বে কিত্তিতং পুরত্থিমদিসায নিমিত্তং পুন কিত্তেত্ৰা সম্মতাতি অত্থো. এৰং সম্মতা অযং সীমা একাদসহি ৰিপত্তীহি মুত্তা, তীহি সম্পত্তীহি সমন্নাগতা হুত্ৰা সব্বাকারসম্পন্না পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণকালং অপরিমাণং ভিক্খূনং অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মকরণট্ঠানভূতা বদ্ধসীমা হোতীতি দট্ঠব্বা.
যদি পন সখণ্ডসীমং মহাসীমং বন্ধিতুকামা, পুব্বে ৰুত্তনযেন সুট্ঠু সোধেত্ৰা সমূহনিতপোরাণসীমায কেৰলায পকতিগামসীমায ৰা ৰিসুংগামসীমায ৰা বন্ধিতব্বা, তাসু চ দ্ৰীসু সীমাসুপব্বজ্জুপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকরণত্থং সীমা পঠমং বন্ধিতব্বা, তং পন বন্ধন্তেহি ৰত্তং জানিতব্বং. সচে হি বোধিচেতিযভত্তসালাদীনি সব্বৰত্থূনি পতিট্ঠাপেত্ৰা কতৰিহারে বন্ধন্তি, ৰিহারমজ্ঝে বহূনং সমোসরণট্ঠানে অবন্ধিত্ৰা ৰিহারপচ্চন্তে ৰিৰিত্তোকাসে বন্ধিতব্বা. অকতৰিহারে বন্ধন্তেহি বোধিচেতিযাদীনং সব্বৰত্থূনং পতিট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা যথা পতিট্ঠিতেসু ৰত্থূসু ৰিহারপচ্চন্তে ৰিৰিত্তোকাসে হোতি, এৰং বন্ধিতব্বা. তথা হি ৰুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘ইমং পন সমানসংৰাসকসীমং সম্মন্নন্তেহী’’তিআদি.
কিত্তকপ্পমাণা পন খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বাতি? হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন সচে একৰীসতি ভিক্খূ গণ্হাতি, ৰট্টতি, ততো ওরং ন ৰট্টতি. পরং ভিক্খুসহস্সং গণ্হন্তীপি ৰট্টতি. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. ১৩৮) ‘‘সা হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেনা’’তিআদি. একৰীসতি ভিক্খূতি চ নিসিন্নে সন্ধায ৰুত্তং, ইদঞ্চ অব্ভানকরণকালে কম্মারহভিক্খুনা সদ্ধিং ৰীসতিগণস্স সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকত্থং ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হি ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) ‘‘একৰীসতি ভিক্খূ’’তিআদি. তং খণ্ডসীমং বন্ধন্তেহি ভিক্খূহি সীমমাল়কস্স সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা. অন্তোখণ্ডসীমাযমেৰ ঠত্ৰা খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা. ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি এৰং নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা কম্মৰাচায সীমা বন্ধিতব্বা, তস্সাযেৰ সীমায দল়্হীকম্মত্থং অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচা কাতব্বা. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধন্তেহী’’তিআদি. এৰং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৰা বহি সীমন্তরিকপাসাণা ঠপেতব্বা. সীমন্তরিকা পচ্ছিমকোটিযা একরতনপ্পমাণা ৰট্টতি, ৰিদত্থিপ্পমাণাপি চতুরঙ্গুলপ্পমাণাপি ৰট্টতি. সচে পন ৰিহারো মহা হোতি, দ্ৰেপি তিস্সোপি ততুত্তরিপি খণ্ডসীমাযো বন্ধিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সীমং সম্মন্নিত্ৰা’’তিআদি.
এৰং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৰা মহাসীমাসম্মুতিকালে খণ্ডসীমতো নিক্খমিত্ৰা মহাসীমায ঠত্ৰা সমন্তা অনুপরিযাযন্তেহি সীমন্তরিকপাসাণা কিত্তেতব্বা, ততো অৰসেসনিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা হত্থপাসং অৰিজহন্তেহি কম্মৰাচায সমানসংৰাসকসীমং সম্মন্নিত্ৰা তস্স দল়্হীকম্মত্থং অৰিপ্পৰাসকম্মৰাচাপি কাতব্বা. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘এৰং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৰা’’তিআদি.
‘‘সমন্তা অনুপরিযাযন্তেহি সীমন্তরিকপাসাণা কিত্তেতব্বা’’তি ৰুত্তং. কথং কিত্তেতব্বাতি? দক্খিণতো অনুপরিযাযন্তেনেৰ কিত্তেতব্বা. তথা হি খণ্ডসীমতো পচ্ছিমায দিসায পুরত্থাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা উত্তরায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা পুরত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা দক্খিণায দিসায উত্তরাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘উত্তরায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা পুন পচ্ছিমায দিসায পুরত্থাভিমুখেন ঠত্ৰা পুরিমং কিত্তিতং ৰুত্তনযেনেৰ পুন কিত্তেতব্বং. এৰং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তরিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা, ততো পচ্ছা অৰসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিরবন্ধনেসু নিমিত্তানি. এৰং সীমন্তরিকপাসাণা মহাসীমায অন্তো নিমিত্তানি হোন্তি দ্ৰিন্নং সীমানং সঙ্করদোসাপগমনত্থং সীমন্তরিকপাসাণানং ঠপেতব্বত্তা. এৰং সমন্তা অনুপরিযাযন্তেন সীমন্তরিকপাসাণা কিত্তেতব্বা. তথাহি ৰুত্তং ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. মহাৰগ্গ ২.১৩৮) ‘‘সীমন্তরিকপাসাণাতি সীমন্তরিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা, তে পন কিত্তেন্তেন পদক্খিণতো অনুপরিযাযন্তেনেৰ কিত্তেতব্বা’’তিআদি.
কিং ইমিনা অনুক্কমেনেৰ সীমা সম্মন্নিতব্বা, উদাহু অঞ্ঞেনপি অনুক্কমেন সম্মন্নিতব্বাতি? সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা ততো সীমন্তরিকায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা মহাসীমায নিমিত্তানি কিত্তেন্তি, এৰং তীসু ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা যং সীমং ইচ্ছন্তি, তং পঠমং বন্ধিতুং ৰট্টতি. এৰং সন্তেপি যথাৰুত্তনযেন খণ্ডসীমতোৰ পট্ঠায বন্ধিতব্বা. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানী’’তিআদি. এৰং খণ্ডসীমমহাসীমবন্ধনেন ভিক্খূনং কো গুণোতি চে? এৰং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমায ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমাযং কম্মং করোন্তানং ভিক্খূনং কম্মং ন কোপেন্তি, মহাসীমায ৰা ঠিতা খণ্ডসীমায কম্মং করোন্তানং, সীমন্তরিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপেন্তি. গামক্খেত্তে ঠত্ৰা কম্মং করোন্তানং পন সীমন্তরিকায ঠিতা কোপেন্তি. সীমন্তরিকা হি গামক্খেত্তং ভজতি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৰং বদ্ধাসু পন সীমাসূ’’তিআদি, এৰং বদ্ধসীমৰিহারেসু ৰসন্তা ভিক্খূ তিচীৰরাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতেহি তিচীৰরেহি ৰিনা যথারুচি ৰসিতুং লভন্তি. সচে পন গামো অত্থি, গামগামূপচারেসু ন লভতীতি দট্ঠব্বং.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
সীমাবন্ধনৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো.