২. পরিক্খারৰিনিচ্ছযকথা

৬. এৰং দিৰাসেয্যৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি পরিক্খারৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘পরিক্খারোতি সমণপরিক্খারো’’তিআদিমাহ. তত্থ দিৰাসেয্যৰিনিচ্ছযকথায আদিম্হি ৰুত্তং ‘‘তত্থা’’তি পদং আনেত্ৰা তত্থ তেসু মাতিকাপদেসু সমভিনিৰিট্ঠস্স ‘‘পরিক্খারো’’তি পদস্স ‘‘সমণপরিক্খারো’’তি অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা, এস নযো ইতো পরেপি. সমণপরিক্খারো ৰুত্তো, ন গিহিপরিক্খারোতি অধিপ্পাযো. পরিসমন্ততো করিযতেতি পরিক্খারো, ছত্তাদিকো. তত্রাতি সমণপরিক্খারে. কপ্পতীতি কপ্পিযো, ন কপ্পিযো অকপ্পিযো, কপ্পিযো চ অকপ্পিযো চ কপ্পিযাকপ্পিযো, সমাহারদ্ৰন্দেপি পুল্লিঙ্গমিচ্ছন্তি পণ্ডিতা. কপ্পিযাকপ্পিযো চ সো পরিক্খারো চেতি তথা, তস্স ৰিনিচ্ছযো কপ্পিযাকপ্পিযপরিক্খারৰিনিচ্ছযো.

কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তন্তি ইদং উপলক্খণমত্তং. সব্বম্পি হি ছত্তং তথাকরিযমানং ন ৰট্টতি. তেনেৰাহ ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৮৫) ‘‘সব্বপরিক্খারেসু ৰণ্ণমট্ঠৰিকারং করোন্তস্স দুক্কটন্তি দীপেন্তেন ন ৰট্টতীতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি. ন ৰণ্ণমট্ঠত্থাযাতি ইমিনা থিরকরণত্থং একৰণ্ণসুত্তেন ৰিনন্ধিযমানং যদি ৰণ্ণমট্ঠং হোতি, তত্থ ন দোসোতি দস্সেতি. আরগ্গেনাতি নিখাদনমুখেন. যদি ন ৰট্টতি, তাদিসং ছত্তদণ্ডং লভিত্ৰা কিং কাতব্বন্তি আহ ‘‘ঘটকং ৰা’’তিআদি. সুত্তকেন ৰা দণ্ডো ৰেঠেতব্বোতি যথা লেখা ন পঞ্ঞাযতি, তথা ৰেঠেতব্বো. দণ্ডবুন্দেতি দণ্ডমূলে, ছত্তদণ্ডস্স হেট্ঠিমকোটিযন্তি অত্থো. ছত্তমণ্ডলিকন্তি ছত্তস্স অন্তো খুদ্দকমণ্ডলং, ছত্তপঞ্জরে মণ্ডলাকারেন বদ্ধদণ্ডৰলযং ৰা. উক্কিরিত্ৰাতি নিন্নং, উন্নতং ৰা কত্ৰা উট্ঠাপেত্ৰা. সা ৰট্টতীতি সা লেখা রজ্জুকেহি বন্ধন্তু ৰা মা ৰা, বন্ধিতুং যুত্তট্ঠানত্তা ৰট্টতি. তেন ৰুত্তং আচরিযবুদ্ধদত্তমহাথেরেন –

‘‘ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চি, বহি অন্তো চ সব্বসো;

পঞ্চৰণ্ণেন সুত্তেন, সিব্বিতুং ন চ ৰট্টতি.

‘‘ছিন্দিতুং অড্ঢচন্দং ৰা, পণ্ণে মকরদন্তকং;

ঘটকং ৰাল়রূপং ৰা, লেখা দণ্ডে ন ৰট্টতি.

‘‘সিব্বিতুং একৰণ্ণেন, ছত্তং সুত্তেন ৰট্টতি;

থিরত্থং পঞ্চৰণ্ণেন, পঞ্জরং ৰা ৰিনন্ধিতুং.

‘‘ঘটকং ৰাল়রূপং ৰা, লেখা ৰা পন কেৰলা;

ছিন্দিত্ৰা ৰাপি ঘংসিত্ৰা, ধারেতুং পন ৰট্টতি.

‘‘অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানং, দণ্ডবুন্দম্হি ৰট্টতি;

উক্কিরিত্ৰা কতা লেখা, বন্ধনত্থায ৰট্টতী’’তি.

তস্স ৰণ্ণনাযম্পি ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চীতি তালপণ্ণাদিপণ্ণচ্ছদনং যং কিঞ্চি ছত্তং. বহীতি উপরি. অন্তোতি হেট্ঠা. সিব্বিতুন্তি রূপং দস্সেত্ৰা সূচিকম্মং কাতুং. পণ্ণেতি ছদনপণ্ণে. অড্ঢচন্দন্তি অড্ঢচন্দাকারং. মকরদন্তকন্তি মকরদন্তাকারং, যং ‘‘গিরিকূট’’ন্তি ৰুচ্চতি. ছিন্দিতুং ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. মুখৰট্টিযা নামেত্ৰা বদ্ধপণ্ণকোটিযা ৰা মত্থকমণ্ডলকোটিযা ৰা গিরিকূটাদিং করোন্তি, ইমিনা তং পটিক্খিত্তং. দণ্ডেতি ছত্তদণ্ডে. ঘটকন্তি ঘটাকারো. ৰাল়রূপং ৰাতি ব্যগ্ঘাদিৰাল়ানং রূপকং ৰা. লেখাতি উক্কিরিত্ৰা ৰা ছিন্দিত্ৰা ৰা চিত্তকম্মৰসেন ৰা কতরাজি. পঞ্চৰণ্ণানং সুত্তানং অন্তরে নীলাদিএকৰণ্ণেন সুত্তেন থিরত্থং ছত্তং অন্তো চ বহি চ সিব্বিতুং ৰা ছত্তদণ্ডগ্গাহকসলাকপঞ্জরং থিরত্থং ৰিনন্ধিতুং ৰা ৰট্টতীতি যোজনা. পঞ্চৰণ্ণানং একৰণ্ণেন থিরত্থন্তি ইমিনা অনেকৰণ্ণেহি সুত্তেহি ৰণ্ণমট্ঠত্থায সিব্বিতুঞ্চ ৰিনন্ধিতুঞ্চ ন ৰট্টতীতি দীপেতি. পোত্থকেসু পন ‘‘পঞ্চৰণ্ণেনা’’তি পাঠো দিস্সতি, তস্স একৰণ্ণেন পঞ্চৰণ্ণেন ৰা সুত্তেন থিরত্থং সিব্বিতুং ৰিনন্ধিতুং ৰা ৰট্টতীতি যোজনা কাতব্বা হোতি.

এত্থ চ হেট্ঠা ৰুত্তেন ‘‘পঞ্চৰণ্ণেন সুত্তেন সিব্বিতুং ন চ ৰট্টতী’’তি পাঠেন চ ‘‘কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তং অন্তো ৰা বহি ৰা পঞ্চৰণ্ণেন সুত্তেন সিব্বেত্ৰা ৰণ্ণমট্ঠং করোন্তি, তং ন ৰট্টতি, একৰণ্ণে পন নীলেন ৰা পীতকেন ৰা যেন কেনচি সুত্তেন অন্তো ৰা বহি ৰা সিব্বিতুং, ছত্তদণ্ডগ্গাহকং সলাকপঞ্জরং ৰা ৰিনন্ধিতুং ৰট্টতি, তঞ্চ খো থিরকরণত্থং, ন ৰণ্ণমট্ঠত্থাযা’’তি অট্ঠকথাপাঠেন চ ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা সো ন গহেতব্বো.

লেখা ৰা পন কেৰলাতি যথাৰুত্তপ্পকারা সকলা লেখা ৰা. ছিন্দিত্ৰাতি উক্কিরিত্ৰা কতং ছিন্দিত্ৰা. ঘংসিত্ৰাতি চিত্তকম্মাদিৰসেন কতং ঘংসিত্ৰা. দণ্ডবুন্দম্হীতি ছত্তদণ্ডস্স পঞ্জরে গাহণত্থায ফালিতবুন্দম্হি, মূলেতি অত্থো. অযমেত্থ নিস্সন্দেহে ৰুত্তনযো. খুদ্দসিক্খাগণ্ঠিপদে পন ‘‘ছত্তপিণ্ডিযা মূলে’’তি ৰুত্তং. অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানন্তি ফুল্লঅহিচ্ছত্তকাকারং. রজ্জুকেহি গাহাপেত্ৰা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৰলযমিৰ উক্কিরিত্ৰাতি ৰলযং ৰিয উপট্ঠাপেত্ৰা. বন্ধনত্থাযাতি ৰাতেন যথা ন চলতি, এৰং রজ্জূহি দণ্ডে পঞ্জরস্স বন্ধনত্থায. উক্কিরিত্ৰা কতা লেখা ৰট্টতীতি যোজনা. যথা ৰাতপ্পহারেন অচলনত্থং ছত্তমণ্ডলিকং রজ্জুকেহি গাহাপেত্ৰা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৰলযমিৰ উক্কিরিত্ৰা লেখং ঠপেন্তি, সা ৰট্টতীতি. সচেপি ন বন্ধতি, বন্ধনারহট্ঠানত্তা ৰলযং উক্কিরিত্ৰা ৰট্টতীতি গণ্ঠিপদে ৰত্তন্তীতি আগতং, তস্মা পক্খরণেসু আগতনযেনেৰ ছত্তে পটিপজ্জিতব্বন্তি.

৭. চীৰরে পন নানাসুত্তকেহীতি (সারত্থ. টী. ২.৮৫; ৰি. ৰি. টী. ১.৮৫) নানাৰণ্ণেহি সুত্তেহি. ইদঞ্চ তথা করোন্তানং ৰসেন ৰুত্তং, একৰণ্ণসুত্তকেনপি ন ৰট্টতিযেৰ. ‘‘পকতিসূচিকম্মমেৰ ৰট্টতী’’তি হি ৰুত্তং. পট্টমুখেতি দ্ৰিন্নং পট্টানং সঙ্ঘটিতট্ঠানং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. পরিযন্তেতি চীৰরপরিযন্তে. অনুৰাতং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. ৰেণীতি ৰরকসীসাকারেন সিব্বনং. সঙ্খলিকন্তি দ্ৰিগুণসঙ্খলিকাকারেন সিব্বনং, বিল়ালসঙ্খলিকাকারেন সিব্বনং ৰা. ৰেণিং ৰা সঙ্খলিকং ৰা করোন্তীতি করণকিরিযায সম্বন্ধো. অগ্ঘিযং নাম চেতিযসণ্ঠানং, যং ‘‘অগ্ঘিযত্থম্ভো’’তি ৰদন্তি. গযা নাম মূলে তনুকং অগ্গে মহন্তং কত্ৰা গদাকারেন সিব্বনং. মুগ্গরো নাম মূলে চ অগ্গে চ একসদিসং কত্ৰা মুগ্গরাকারেন সিব্বনং. কক্কটক্খীনি উক্কিরন্তীতি গণ্ঠিকপট্টপাসকপট্টানং অন্তে পাল়িবদ্ধং কত্ৰা কক্কটকানং অক্খিসণ্ঠানং পট্ঠপেন্তি, করোন্তীতি অত্থো. ‘‘কোণসুত্তপিল়কাতি গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণেহি নীহটসুত্তানং কোটিযো’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কথং পন তা পিল়কা দুৰিঞ্ঞেয্যরূপা কাতব্বাতি? কোণেহি নীহটসুত্তানং অন্তেসু একৰারং গণ্ঠিককরণেন ৰা পুন নিৰত্তেত্ৰা সিব্বনেন ৰা দুৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং কত্ৰা সুত্তকোটিযো রস্সং কত্ৰা ছিন্দিতব্বা. ধম্মসিরিত্থেরেন পন ‘‘কোণসুত্তা চ পিল়কা, দুৰিঞ্ঞেয্যাৰ কপ্পরে’’তি ৰুত্তং, তথা আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেনপি ‘‘সুত্তা চ পিল়কা তত্থ, দুৰিঞ্ঞেয্যাৰ দীপিতা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তেসং মতেন কোণসুত্তা চ পিল়কা চ কোণসুত্তপিল়কাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.৮৫) কোণসুত্তপিল়কাতি গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণেহি বহি নিগ্গতসুত্তানং পিল়কাকারেন ঠপিতকোটিযোতি কেচি ৰদন্তি, তে পিল়কে ছিন্দিত্ৰা দুৰিঞ্ঞেয্যা কাতব্বাতি তেসং অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘কোণসুত্তা চ পিল়কা চাতি দ্ৰেযেৰা’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণতো কোণং নীহটসুত্তা কোণসুত্তা নাম. সমন্ততো পন পরিযন্তেন গতা চতুরস্সসুত্তা পিল়কা নাম. তং দুৰিধম্পি কেচি চীৰরতো ৰিসুং পঞ্ঞানত্থায ৰিকারযুত্তং করোন্তি, তং নিসেধায ‘‘দুৰিঞ্ঞেয্যরূপা ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং, ন পন সব্বথা অচক্খুগোচরভাৰেন সিব্বনত্থায তথাসিব্বনস্স অসক্কুণেয্যত্তা, যথা পকতিচীৰরতো ৰিকারো ন পঞ্ঞাযতি, এৰং সিব্বিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. রজনকম্মতো পুব্বে পঞ্ঞাযমানোপি ৰিসেসো চীৰরে রত্তে একৰণ্ণতো ন পঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘চীৰরে রত্তে’’তি.

৮. মণিনাতি নীলমণিআদিপাসাণেন, অংসবদ্ধককাযবন্ধনাদিকং অচীৰরত্তা সঙ্খাদীহি ঘংসিতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. কণ্ণসুত্তকন্তি চীৰরস্স দীঘতো তিরিযঞ্চ সিব্বিতানং চতূসু কণ্ণেসু কোণেসু চ নিক্খন্তানং সুত্তসীসানমেতং নামং, তং ছিন্দিত্ৰাৰ পারুপিতব্বং. তেনাহ ‘‘রজিতকালে ছিন্দিতব্ব’’ন্তি. ভগৰতা অনুঞ্ঞাতং একং কণ্ণসুত্তম্পি অত্থি, তং পন নামেন সদিসম্পি ইতো অঞ্ঞমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘যং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. লগ্গনত্থাযাতি চীৰররজ্জুযং চীৰরবন্ধনত্থায. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৮৫) এত্তকমেৰ ৰুত্তং.

সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৮৫) পন ‘‘পাসকং কত্ৰা বন্ধিতব্বন্তি রজনকালে বন্ধিতব্বং, সেসকালে মোচেত্ৰা ঠপেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিনযসঙ্গহপ্পকরণস্স পোরাণটীকাযম্পি ইদমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং, তং পন চীৰরক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৪৪) ‘‘মজ্ঝেন লগ্গেন্তি, উভতো গলতি, ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৰে, কণ্ণে বন্ধিতুন্তি. কণ্ণো জীরতি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৰে, কণ্ণসুত্তক’’ন্তি এৰং অনুঞ্ঞাতচীৰররজ্জুযং রজিত্ৰা পসারিতচীৰরস্স ওলম্বকসুত্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

গণ্ঠিকেতি চীৰরপারুপনকালে পাসকে লগ্গাপনত্থং কতে দন্তাদিমযে গণ্ঠিকে. পিল়কাতি বিন্দুং বিন্দুং কত্ৰা উট্ঠাপেতব্বপিল়কা. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণে –

‘‘নানাৰণ্ণেহি সুত্তেহি, মণ্ডনত্থায চীৰরং;

সমং সতপদাদীনং, সিব্বিতুং ন চ ৰট্টতি.

‘‘পত্তস্স পরিযন্তে ৰা, তথা পত্তমুখেপি চ;

ৰেণিং সঙ্খলিকং ৰাপি, করোতো হোতি দুক্কটং.

‘‘পট্টম্পি গণ্ঠিপাসানং, অট্ঠকোণাদিকং ৰিধিং;

তত্থগ্ঘিযগদারূপং, মুগ্গরাদিং করোন্তি চ.

‘‘তত্থ কক্কটকক্খীনি, উট্ঠাপেন্তি ন ৰট্টতি;

সুত্তা চ পিল়কা তত্থ, দুৰিঞ্ঞেয্যাৰ দীপিতা.

‘‘চতুকোণাৰ ৰট্টন্তি, গণ্ঠিপাসকপট্টকা;

কণ্ণকোণেসু সুত্তানি, রত্তে ছিন্দেয্য চীৰরে.

‘‘সূচিকম্মৰিকারং ৰা, অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চিপি;

চীৰরে ভিক্খুনা কাতুং, কারাপেতুং ন ৰট্টতি.

‘‘যো চ পক্খিপতি ভিক্খু চীৰরং,

কঞ্জিপিট্ঠখলিঅল্লিকাদিসু;

ৰণ্ণমট্ঠমভিপত্থযং পরং;

তস্স নত্থি পন মুত্তি দুক্কটা.

‘‘সূচিহত্থমলাদীনং, করণে চীৰরস্স চ;

তথা কিলিট্ঠকালে চ, ধোৰনত্থং তু ৰট্টতি.

‘‘রজনে পন গন্ধং ৰা, তেলং ৰা লাখমেৰ ৰা;

কিঞ্চি পক্খিপিতুং তত্থ, ভিক্খুনো ন চ ৰট্টতি.

‘‘সঙ্খেন মণিনা ৰাপি, অঞ্ঞেনপি চ কেনচি;

চীৰরং ন চ ঘট্টেয্য, ঘংসিতব্বং ন দোণিযা.

‘‘চীৰরং দোণিযং কত্ৰা, নাতিঘট্টেয্য মুট্ঠিনা;

রত্তং পহরিতুং কিঞ্চি, হত্থেহেৰ চ ৰট্টতি.

‘‘গণ্ঠিকে পন লেখা ৰা, পিল়কা ৰা ন ৰট্টতি;

কপ্পবিন্দুৰিকারো ৰা, পাল়িকণ্ণিকভেদতো’’তি.

ৰিনযসারত্থসন্দীপনিযম্পি সমং সতপদাদীনন্তি সতপদাদীহি সদিসং. তুল্যত্থে করণৰচনপ্পসঙ্গে সামিৰচনং. পট্টস্স পরিযন্তে ৰাতি অনুৰাতস্স উভযপরিযন্তে ৰা. পট্টমুখেপি ৰাতি দ্ৰিন্নং আযামৰিত্থারপট্টানং সঙ্ঘটিতট্ঠানে, কণ্ণেপি ৰা একস্সেৰ ৰা পট্টস্স ঊনপূরণত্থং ঘটিতট্ঠানেপি ৰা. ৰেণীতি কুদ্রূসসীসাকারেন সিব্বনং. কেচি ‘‘ৰরকসীসাকারেনা’’তি ৰদন্তি. সঙ্খলিকন্তি বিল়ালদামসদিসসিব্বনং. কেচি ‘‘সতপদিসদিস’’ন্তি ৰদন্তি.

পট্টম্পীতি পত্তম্পি. অট্ঠকোণাদিকো ৰিধি পকারো এতস্সাতি অট্ঠকোণাদিকৰিধি, তং. অট্ঠকোণাদিকন্তি ৰা গাথাবন্ধৰসেন নিগ্গহিতাগমো. ‘‘অট্ঠকোণাদিকং ৰিধি’’ন্তি এতং ‘‘পট্ট’’ন্তি এতস্স সমানাধিকরণৰিসেসনং, কিরিযাৰিসেসনং ৰা. ‘‘করোন্তী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. অথ ৰা পট্টন্তি এত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, পট্টেতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে অট্ঠকোণাদিকন্তি উপযোগৰচনং. ৰিধিন্তি এতস্স ৰিসেসনং. ইধ ৰক্খমানচতুকোণসণ্ঠানতো অঞ্ঞং অট্ঠকোণাদিকং নাম. তত্থাতি তস্মিং পট্টদ্ৰযে. অগ্ঘিযগদারূপন্তি অগ্ঘিযসণ্ঠানঞ্চেৰ গদাসণ্ঠানঞ্চ সিব্বনং. মুগ্গরন্তি লগুল়সণ্ঠানসিব্বনং. আদি-সদ্দেন চেতিযাদিসণ্ঠানানং গহণং.

তত্থাতি পট্টদ্ৰযে তস্মিং ঠানে. কক্কটকক্খীনীতি কুল়ীরকচ্ছিসদিসানি সিব্বনৰিকারানি. উট্ঠাপেন্তীতি করোন্তি. তত্থাতি তস্মিং গণ্ঠিকপাসকপট্টকে. সুত্তাতি কোণতো কোণং সিব্বিতসুত্তা চেৰ চতুরস্সে সিব্বিতসুত্তা চ. পিল়কাতি তেসমেৰ সুত্তানং নিৰত্তেত্ৰা সিব্বিতকোটিযো চ. দুৰিঞ্ঞেয্যাৰাতি রজনকালে দুৰিঞ্ঞেয্যরূপা অনোল়ারিকা দীপিতা ৰট্টন্তীতি. যথাহ ‘‘কোণসুত্তপিল়কা চ চীৰরে রত্তে দুৰিঞ্ঞেয্যরূপা ৰট্টন্তী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৮৫).

গণ্ঠিকপট্টিকা পাসপট্টিকাতি যোজনা. কণ্ণকোণেসু সুত্তানীতি চীৰরকণ্ণে সুত্তা চেৰ পাসকপট্টানং কোণেসু সুত্তানি চ অচ্ছিন্দতি. এত্থ চ চীৰরে আযামতো ৰিত্থারতো চ সিব্বিত্ৰা অনুৰাততো বহি নিক্খমিতসুত্তং চীৰরং রজিত্ৰা সুক্খাপনকালে রজ্জুযা ৰা চীৰরৰংসে ৰা বন্ধিত্ৰা ওলম্বিতুং অনুৰাতে বন্ধসুত্তানি চ কণ্ণসুত্তানি নাম. যথাহ ‘‘চীৰরস্স কণ্ণসুত্তকং ন চ ৰট্টতি, রজিতকালে ছিন্দিতব্বং, যং পন ‘অনুজানামি ভিক্খৰে কণ্ণসুত্তক’ন্তি এৰং অনুঞ্ঞাতং, তং অনুৰাতে পাসকং কত্ৰা বন্ধিতব্বং রজনকালে লগ্গনত্থাযা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৮৫).

সূচিকম্মৰিকারং ৰাতি চীৰরমণ্ডনত্থায নানাসুত্তকেহি সতপদিসদিসং সিব্বন্তা আগন্তুকপট্টং ঠপেন্তি, এৰরূপং সূচিকম্মৰিকারং ৰা. অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চিপীতি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি মালাকম্মমিগপক্খিপদাদিকং সিব্বনৰিকারং. কাতুন্তি সযং কাতুং. কারাপেতুন্তি অঞ্ঞেন ৰা কারাপেতুং.

যো ভিক্খু পরং উত্তমং ৰণ্ণমট্ঠমভিপত্থযন্তো কঞ্জিকপিট্ঠখলিঅল্লিকাদীসু চীৰরং পক্খিপতি, তস্স পন ভিক্খুনো দুক্কটা মোক্খো ন ৰিজ্জতীতি যোজনা. কঞ্জিকন্তি ৰাযনতন্তমক্খনং কঞ্জিকসদিসা সুলাকঞ্জিকং. পিট্ঠন্তি তণ্ডুলপিট্ঠং. তণ্ডুলপিট্ঠেহি পক্কা খলি. অল্লিকাতি নিয্যাসো. আদি-সদ্দেন লাখাদীনং গহণং. চীৰরস্স করণে করণকালে সমুট্ঠিতানং সূচিহত্থমলাদীনং কিলিট্ঠকালে ধোৰনত্থঞ্চ কঞ্জিকপিট্ঠখলিঅল্লিকাদীসু পক্খিপতি, ৰট্টতীতি যোজনা.

তত্থাতি যেন কসাৰেন চীৰরং রজতি, তস্মিং রজনে চীৰরস্স সুগন্ধভাৰত্থায গন্ধং ৰা উজ্জলভাৰত্থায তেলং ৰা ৰণ্ণত্থায লাখং ৰা. কিঞ্চীতি এৰরূপং যং কিঞ্চি. মণিনাতি পাসাণেন. অঞ্ঞেনপি চ কেনচীতি যেন উজ্জলং হোতি, এৰরূপেন মুগ্গরাদিনা অঞ্ঞেনপি কেনচি ৰত্থুনা. দোণিযাতি রজনম্বণে ন ঘংসিতব্বং হত্থেন গাহাপেত্ৰা ন গহেতব্বং. রত্তং চীৰরং হত্থেহি কিঞ্চি থোকং পহরিতুং ৰট্টতীতি যোজনা. যত্থ পক্করজনং পক্খিপন্তি, সা রজনদোণী. তত্থ অংসবদ্ধককাযবন্ধনাদিং ঘট্টেতুং ৰট্টতীতি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

গণ্ঠিকেতি ৰেল়ুদন্তৰিসাণাদিমযগণ্ঠিকে. লেখা ৰাতি ৰট্টাদিভেদা লেখা ৰা. পিল়কাতি সাসপবীজসদিসা খুদ্দকবুব্বুল়া. পাল়িকণ্ণিকভেদতোতি মণিকাৰল়িরূপপুপ্ফকণ্ণিকরূপভেদতো. ‘‘কপ্পবিন্দুৰিকারো ৰা ন ৰট্টতীতি যোজনা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তথেৰ চীৰরে পটিপজ্জিতব্বং.

৯. পত্তে ৰা থালকে ৰাতিআদীসু থালকেতি তম্বাদিমযে পুগ্গলিকে তিৰিধেপি কপ্পিযথালকে. ন ৰট্টতীতি মণিৰণ্ণকরণপযোগো ন ৰট্টতি, তেলৰণ্ণপযোগো পন ৰট্টতি. তেলৰণ্ণোতি সমণসারুপ্পৰণ্ণং সন্ধায ৰুত্তং, মণিৰণ্ণং পন পত্তং অঞ্ঞেন কতং লভিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. পত্তমণ্ডলেতি তিপুসীসাদিমযে পত্তট্ঠপনকমণ্ডলে. ‘‘ন ভিক্খৰে ৰিচিত্রানি পত্তমণ্ডলানি ধারেতব্বানি রূপকাকিণ্ণানি ভিত্তিকম্মকতানী’’তি (চূল়ৰ. ২৫৩) ৰুত্তত্তা ‘‘ভিত্তিকম্মং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, মকরদন্তকং ছিন্দিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৫৩) ৰুত্তত্তা ‘‘মকরদন্তকং পন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘থালকস্স চ পত্তস্স, বহি অন্তোপি ৰা পন;

আরগ্গেন কতা লেখা, ন চ ৰট্টতি কাচিপি.

‘‘আরোপেত্ৰা ভমং পত্তং, মজ্জিত্ৰা চে পচন্তি চ;

‘মণিৰণ্ণং করিস্সাম’, ইতি কাতুং ন ৰট্টতি.

‘‘পত্তমণ্ডলকে কিঞ্চি;

ভিত্তিকম্মং ন ৰট্টতি;

ন দোসো কোচি তত্থস্স;

কাতুং মকরদন্তক’’ন্তি.

ৰিনযসারত্থসন্দীপনিযম্পি আরগ্গেনাতি আরকণ্টকগ্গেন, সূচিমুখেন ৰা. কাচিপি লেখাতি ৰট্টকগোমুত্তাদিসণ্ঠানা যা কাচিপি রাজি. ভমং আরোপেত্ৰাতি ভমে অল্লীযাপেত্ৰা. পত্তমণ্ডলকেতি পত্তে ছৰিরক্খণত্থায তিপুসীসাদীহি কতে পত্তস্স হেট্ঠা আধারাদীনং উপরি কাতব্বে পত্তমণ্ডলকে. ভিত্তিকম্মন্তি নানাকাররূপককম্মৰিচিত্তং. যথাহ ‘‘ন, ভিক্খৰে, ৰিচিত্রানি পত্তমণ্ডলানি ধারেতব্বানি রূপকাকিণ্ণানি ভিত্তিকম্মকতানী’’তি. তত্থাতি তস্মিং পত্তমণ্ডলে. অস্সাতি ভিক্খুস্স. মকরদন্তকন্তি গিরিকূটন্তি ৰুত্তং, তস্মা এৰং পত্তথালকাদীসু পটিপজ্জিতব্বং.

ধমকরণ…পে… লেখা ন ৰট্টতীতি আরগ্গেন দিন্নলেখা ন ৰট্টতি, জাতিহিঙ্গুলিকাদিৰণ্ণেহি কতলেখা পন ৰট্টতি. ছত্তমুখৰট্টিযন্তি ধমকরণস্স হত্থেন গহণত্থং কতস্স ছত্তাকারস্স মুখৰট্টিযং. ‘‘পরিস্সাৰনবন্ধট্ঠানে’’তি কেচি. ৰিনযৰিনিচ্ছযেপি –

‘‘ন ধম্মকরণচ্ছত্তে, লেখা কাচিপি ৰট্টতি;

কুচ্ছিযং ৰা ঠপেত্ৰা তং, লেখং তু মুখৰট্টিয’’ন্তি. –

ৰুত্তং. তট্টীকাযং পন ‘‘মুখৰট্টিযা যা লেখা পরিস্সাৰনবন্ধনত্থায অনুঞ্ঞাতা, তং লেখং ঠপেত্ৰা ধমকরণচ্ছত্তে ৰা কুচ্ছিযং ৰা কাচি লেখা ন ৰট্টতীতি যোজনা’’তি ৰুত্তং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ধমকরণে পটিপজ্জিতব্বং.

১০. কাযবন্ধনে পন কক্কটক্খীনীতি কক্কটকস্স অক্খিসদিসানি. মকরমুখন্তি মকরমুখসণ্ঠানং. দেড্ডুভসীসন্তি উদকসপ্পসীসসদিসসণ্ঠানানি. অচ্ছীনীতি কুঞ্জরচ্ছিসণ্ঠানানি. একমেৰ ৰট্টতীতি এত্থ একরজ্জুকং দ্ৰিগুণতিগুণং কত্ৰা বন্ধিতুং ন ৰট্টতি, একমেৰ পন সতৰারম্পি সরীরং পরিক্খিপিত্ৰা বন্ধিতুং ৰট্টতি. ‘‘বহুরজ্জুকে একতো কত্ৰা একেন নিরন্তরং ৰেঠেত্ৰা কতং বহুরজ্জুকন্তি ন ৰত্তব্বং, তং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা তং মুরজসঙ্খং ন গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. মুরজঞ্হি নানাৰণ্ণেহি সুত্তেহি মুরজৰট্টিসণ্ঠানং ৰেঠেত্ৰা করোন্তি. ইদং পন মুরজং মদ্দৰীণসঙ্খাতং পামঙ্গসণ্ঠানঞ্চ দসাসু ৰট্টতি ‘‘কাযবন্ধনস্স দসা জীরন্তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, মুরজং মদ্দৰীণ’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৭৮) ৰুত্তত্তা.

ৰিধেতি দসাপরিযোসানে থিরভাৰায দন্তৰিসাণসুত্তাদীহি কতে ৰিধে. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৮৫) পন ‘‘কাযবন্ধনস্স পাসন্তে দসামূলে তস্স থিরভাৰত্থং কত্তব্বে দন্তৰিসাণাদিমযে ৰিধে’’তি ৰুত্তং. অট্ঠমঙ্গলানি নাম সঙ্খো, চক্কং, পুণ্ণকুম্ভো, গযা, সিরীৰচ্ছো, অঙ্কুসো, ধজং, সোৰত্থিকন্তি. মচ্ছযুগল়ছত্তনন্দিযাৰট্টাদিৰসেনপি ৰদন্তি. পরিচ্ছেদলেখামত্তন্তি দন্তাদীহি কতস্স ৰিধস্স উভোসু কোটীসু কাতব্বপরিচ্ছেদরাজিমত্তং. ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণেপি –

‘‘সুত্তং ৰা দিগুণং কত্ৰা, কোট্টেন্তি চ তহিং তহিং;

কাযবন্ধনসোভত্থং, তং ন ৰট্টতি ভিক্খুনো.

‘‘দসামুখে দল়্হত্থায, দ্ৰীসু অন্তেসু ৰট্টতি;

মালাকম্মলতাকম্ম-চিত্তিকম্পি ন ৰট্টতি.

‘‘অক্খীনি তত্থ দস্সেত্ৰা;

কোট্টিতে পন কা কথা.

কক্কটক্খীনি ৰা তত্থ;

উট্ঠাপেতুং ন ৰট্টতি.

‘‘ঘটং দেড্ডুভসীসং ৰা, মকরস্স মুখম্পি ৰা;

ৰিকাররূপং যং কিঞ্চি, ন ৰট্টতি দসামুখে.

‘‘উজুকং মচ্ছকণ্টং ৰা, মট্ঠং ৰা পন পট্টিকং;

খজ্জূরিপত্তকাকারং, কত্ৰা ৰট্টতি কোট্টিতং.

‘‘পট্টিকা সূকরন্তন্তি, দুৰিধং কাযবন্ধনং;

রজ্জুকা দুস্সপট্টাদি, সব্বং তস্সানুলোমিকং.

‘‘মুরজং মদ্দৰীণঞ্চ, দেড্ডুভঞ্চ কলাবুকং;

রজ্জুযো চ ন ৰট্টন্তি, পুরিমা দ্ৰেদসা সিযুং.

‘‘দসা পামঙ্গসণ্ঠানা, নিদ্দিট্ঠা কাযবন্ধনে;

একা দ্ৰিতিচতস্সো ৰা, ৰট্টন্তি ন ততো পরং.

‘‘একরজ্জুমযং ৰুত্তং, মুনিনা কাযবন্ধনং;

তঞ্চ পামঙ্গসণ্ঠানং, একম্পি চ ন ৰট্টতি.

‘‘রজ্জুকে একতো কত্ৰা, বহূ একায রজ্জুযা;

নিরন্তরঞ্হি ৰেঠেত্ৰা, কতং ৰট্টতি বন্ধিতুং.

‘‘দন্তকট্ঠৰিসাণট্ঠি-লোহৰেল়ুনল়ব্ভৰা;

জতুসঙ্খমযা সুত্ত-ফলজা ৰিধকা মতা.

‘‘কাযবন্ধনৰিধেপি, ৰিকারো ন চ ৰট্টতি;

তত্থ তত্থ পরিচ্ছেদ-লেখামত্তং তু ৰট্টতী’’তি. –

ৰুত্তং.

ৰিনযসারত্থসন্দীপনিযম্পি তহিং তহিন্তি পট্টিকায তত্থ তত্থ. তন্তি তথাকোট্টিতদিগুণসুত্তকাযবন্ধনং. অন্তেসু দল়্হত্থায দসামুখে দিগুণং কত্ৰা কোট্টেন্তি, ৰট্টতীতি যোজনা. চিত্তকম্পীতি মালাকম্মলতাকম্মচিত্তযুত্তম্পি কাযবন্ধনং. অক্খীনীতি কুঞ্জরক্খীনি. তত্থাতি কাযবন্ধনে ন ৰট্টতীতি কা কথা. উট্ঠাপেতুন্তি উক্কিরিতুং.

ঘটন্তি ঘটসণ্ঠানং. দেড্ডুভসীসং ৰাতি উদকসপ্পসীসং মুখসণ্ঠানং ৰা. যং কিঞ্চি ৰিকাররূপং দসামুখে ন ৰট্টতীতি যোজনা. এত্থ চ উভযপস্সেসু মচ্ছকণ্টকযুত্তং মচ্ছস্স পিট্ঠিকণ্টকং ৰিয যস্সা পট্টিকায ৰাযনং হোতি, ইদং কাযবন্ধনং মচ্ছকণ্টকং নাম. যস্স খজ্জূরিপত্তসণ্ঠানমিৰ ৰাযনং হোতি, তং খজ্জূরিপত্তকাকারং নাম.

পকতিৰিকারা পট্টিকা সূকরন্তং নাম কুঞ্চিকাকোসসণ্ঠানং. তস্স দুৰিধস্স কাযবন্ধনস্স. তত্থ রজ্জুকা সূকরন্তানুলোমিকা, দুস্সপট্টং পট্টিকানুলোমিকং. আদি-সদ্দেন মুদ্দিককাযবন্ধনং গহিতং, তঞ্চ সূকরন্তানুলোমিকং. যথাহ ‘‘একরজ্জুকং পন মুদ্দিককাযবন্ধনঞ্চ সূকরন্তং অনুলোমেতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৭৮). তত্থ রজ্জুকা নাম একাৰট্টা, বহুরজ্জুকস্স অকপ্পিযভাৰং ৰক্খতি. মুদ্দিককাযবন্ধনং নাম চতুরস্সং অকত্ৰা সজ্জিতন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

মুরজং নাম মুরজৰট্টিসণ্ঠানং ৰেঠেত্ৰা কতং. ৰেঠেত্ৰাতি নানাসুত্তেহি ৰেঠেত্ৰা. সিক্খাভাজনৰিনিচ্ছযে পন ‘‘বহুকা রজ্জুযো একতো কত্ৰা একায রজ্জুযা ৰেঠিত’’ন্তি ৰুত্তং. মদ্দৰীণং নাম পামঙ্গসণ্ঠানং. দেড্ডুভকং নাম উদকসপ্পসদিসং. কলাবুকং নাম বহুরজ্জুকং. রজ্জুযোতি উভযকোটিযং একতো অবন্ধা বহুরজ্জুযো, তথাবন্ধা কলাবুকং নাম হোতি. ন ৰট্টন্তীতি মুরজাদীনি ইমানি সব্বানি কাযবন্ধনানি ন ৰট্টন্তি. পুরিমা দ্ৰেতি মুরজং মদ্দৰীণনামঞ্চাতি দ্ৰে. ‘‘দসাসু সিযু’’ন্তি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধৰসেন ৰণ্ণলোপেন ‘‘দসা সিযু’’ন্তি ৰুত্তং. যথাহ ‘‘মুরজং মদ্দৰীণন্তি ইদং দসাসুযেৰ অনুঞ্ঞাত’’ন্তি.

পামঙ্গসণ্ঠানাতি পামঙ্গদামং ৰিয চতুরস্সসণ্ঠানা. একরজ্জুমযন্তি নানাৰট্টে একতো ৰট্টেত্ৰা কতং রজ্জুমযং কাযবন্ধনং ৰত্তুং ৰট্টতীতি ‘‘রজ্জুকা দুস্সপট্টাদী’’তি এত্থ একৰট্টরজ্জুকা গহিতা. ইধ পন নানাৰট্টে একতো ৰট্টেত্ৰা কতা একাৰ রজ্জু গহিতা. তঞ্চাতি তং ৰা নযম্পি একরজ্জুককাযবন্ধনং পামঙ্গসণ্ঠানেন গন্থিতং. একম্পি চ ন ৰট্টতীতি কেৰলম্পি ন ৰট্টতি.

বহূ রজ্জুকে একতো কত্ৰাতি যোজনা. ৰট্টতি বন্ধিতুন্তি মুরজং কলাবুকঞ্চ ন হোতি, রজ্জুককাযবন্ধনমেৰ হোতীতি অধিপ্পাযো. অযং পন ৰিনিচ্ছযো ‘‘বহুরজ্জুকে একতো কত্ৰা একেন নিরন্তরং ৰেঠেত্ৰা কতং বহুরজ্জুকন্তি ন ৰত্তব্বং, তং ৰট্টতী’’তি অট্ঠকথাগতো ইধ ৰুত্তো. সিক্খাভাজনৰিনিচ্ছযে ‘‘বহুরজ্জুযো একতো কত্ৰা একায ৰেঠিতং মুরজং নামা’’তি যং ৰুত্তং, তং ইমিনা ৰিরুজ্ঝনতো ন গহেতব্বং.

দন্ত-সদ্দেন হত্থিদন্তা ৰুত্তা. জতূতি লাখা. সঙ্খমযন্তি সঙ্খনাভিমযং. ৰিধকা মতাতি এত্থ ৰেধিকাতিপি পাঠো, ৰিধপরিযাযো. কাযবন্ধনৰিধেতি কাযবন্ধনস্স দসায থিরভাৰত্থং কট্ঠদন্তাদীহি কতে ৰিধে. ৰিকারো অট্ঠমঙ্গলাদিকো. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ঠানে. তু-সদ্দেন ঘটাকারোপি ৰট্টতীতি দীপেতীতি অত্থো পকাসিতো, তস্মা তেন নযেন কাযবন্ধনৰিচারো কাতব্বোতি.

১১. অঞ্জনিযং ‘‘উজুকমেৰা’’তি ৰুত্তত্তা চতুরস্সাদিসণ্ঠানাপি ৰঙ্কগতিকা ন ৰট্টতি. সিপাটিকাযাতি ৰাসিআদিভণ্ডপক্খিপনে. ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণে পন –

‘‘মালাকম্মলতাকম্ম-নানারূপৰিচিত্তিতা;

ন চ ৰট্টতি ভিক্খূনং, অঞ্জনী জনরঞ্জনী.

‘‘তাদিসং পন ঘংসিত্ৰা, ৰেঠেত্ৰা সুত্তকেন ৰা;

ৰল়ঞ্জন্তস্স ভিক্খুস্স, ন দোসো কোচি ৰিজ্জতি.

‘‘ৰট্টা ৰা চতুরস্সা ৰা, অট্ঠংসা ৰাপি অঞ্জনী;

ৰট্টতেৰাতি নিদ্দিট্ঠা, ৰণ্ণমট্ঠা ন ৰট্টতি.

‘‘তথাঞ্জনিসলাকাপি, অঞ্জনিথৰিকায চ;

নানাৰণ্ণেহি সুত্তেহি, চিত্তকম্মং ন ৰট্টতি.

‘‘একৰণ্ণেন সুত্তেন, সিপাটিং যেন কেনচি;

যং কিঞ্চি পন সিব্বেত্ৰা, ৰল়ঞ্জন্তস্স ৰট্টতী’’তি. –

আগতং.

তট্টীকাযম্পি মালা…পে… চিত্তিতাতি মালাকম্মলতাকম্মেহি চ মিগপক্খিরূপাদিনানারূপেহি চ ৰিচিত্তিতা. জনরঞ্জনীতি বালজনপলোভিনী. অট্ঠংসা ৰাপীতি এত্থ অপি-সদ্দেন সোল়সংসাদীনং গহণং. ৰণ্ণমট্ঠাতি মালাকম্মাদিৰণ্ণমট্ঠা. অঞ্জনীসলাকাপি তথা ৰণ্ণমট্ঠা ন ৰট্টতীতি যোজনা. অঞ্জনীথৰিকায চ নানাৰণ্ণেহি সুত্তেহি চিত্তকম্মং ন ৰট্টতীতি পাঠো যুজ্জতি, ‘‘থৰিকাপি ৰা’’তি পাঠো দিস্সতি, সো ন গহেতব্বো. ‘‘পীতাদিনা যেন কেনচি একৰণ্ণেন সুত্তেন পিলোতিকাদিমযং কিঞ্চিপি সিপাটিকং সিব্বেত্ৰা ৰল়ঞ্জন্তস্স ৰট্টতীতি যোজনা’’তি আগতং.

১২. আরকণ্টকাদীসু আরকণ্টকেতি পোত্থকাদিঅভিসঙ্খরণত্থং কতে দীঘমুখসত্থকে. ভমকারানং দারুআদিলিখনসত্থকন্তি কেচি. ৰট্টমণিকন্তি ৰট্টং কত্ৰা উট্ঠাপেতব্ববুব্বুল়কং. অঞ্ঞন্তি ইমিনা পিল়কাদিং সঙ্গণ্হাতি. পিপ্ফলিকেতি যং কিঞ্চি ছেদনকে খুদ্দকসত্থে. মণিকন্তি একৰট্টমণি. পিল়কন্তি সাসপমত্তিকামুত্তরাজিসদিসা বহুৰট্টলেখা. ইমস্মিং অধিকারে অৰুত্তত্তা লেখনিযং যং কিঞ্চি ৰণ্ণমট্ঠং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং পন ‘‘কুঞ্চিকায সেনাসনপরিক্খারত্তা সুৰণ্ণরূপিযমযাপি ৰট্টতীতি ছাযা দিস্সতি. ‘কুঞ্চিকায ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ন ৰট্টতী’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৮৫) ৰচনতো অঞ্ঞে কপ্পিযলোহাদিমযাৰ কুঞ্চিকা কপ্পন্তি পরিহরণীযপরিক্খারত্তা’’তি ৰুত্তং. আরকণ্টকো পোত্থকাদিকরণসত্থকজাতি, আমণ্ডসারকো আমলকফলমযোতি ৰদন্তি.

ৰলিতকন্তি নখচ্ছেদনকালে দল়্হগ্গহণত্থং ৰলিযুত্তমেৰ করোন্তি. তস্মা তং ৰট্টতীতি ইমিনা অঞ্ঞম্পি ৰিকারং দল়্হীকম্মাদিঅত্থায করোন্তি, ন ৰণ্ণমট্ঠত্থায, তং ৰট্টতীতি দীপিতং, তেন চ কত্তরদণ্ডকোটিযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনেন সদ্দনিচ্ছরণত্থায কতৰলযাদিকং অৰুত্তম্পি যতো উপপন্নং হোতি. এত্থ চ দল়্হীকম্মাদীতি আদি-সদ্দেন পরিস্সযৰিনোদনাদিং সঙ্গণ্হাতি, তেন কত্তরযট্ঠিকোটিযং কতৰলযানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনেন সদ্দনিচ্ছরণং দীঘজাতিকাদিপরিস্সযৰিনোদনত্থং হোতি, তস্মা ৰট্টতীতি দীপেতি. তেনাহ আচরিযৰরো –

‘‘মণিকং পিল়কং ৰাপি, পিপ্ফলে আরকণ্টকে;

ঠপেতুং পন যং কিঞ্চি, ন চ ৰট্টতি ভিক্খুনো.

‘‘দণ্ডকেপি পরিচ্ছেদ-লেখামত্তং তু ৰট্টতি;

ৰলিত্ৰা চ নখচ্ছেদং, করোন্তীতি হি ৰট্টতী’’তি.

তস্স ৰণ্ণনাযম্পি মণিকন্তি থূলবুব্বুল়ং. পীল়কন্তি সুখুমবুব্বুল়ং. পিপ্ফলেতি ৰত্থচ্ছেদনসত্থে. আরকণ্টকেতি পত্তধারৰলযানং ৰিজ্ঝনকণ্টকে. ঠপেতুন্তি উট্ঠাপেতুং. যং কিঞ্চীতি সেসৰণ্ণমট্ঠম্পি চ. দণ্ডকেতি পিপ্ফলিদণ্ডকে. যথাহ ‘‘পিপ্ফলিকেপি মণিকং ৰা পিল়কং ৰা যং কিঞ্চি ঠপেতুং ন ৰট্টতি, দণ্ডকে পন পরিচ্ছেদলেখা ৰট্টতী’’তি. পরিচ্ছেদলেখামত্তন্তি আণিবন্ধনট্ঠানং পত্ৰা পরিচ্ছিন্দনত্থং একাৰ লেখা ৰট্টতীতি. ৰলিত্ৰাতি উভযকোটিমুখং কত্ৰা মজ্ঝে ৰলিযো গাহেত্ৰা নখচ্ছেদং যস্মা করোন্তি, তস্মা ৰট্টতীতি যোজনাতি আগতা.

উত্তরারণিযং মণ্ডলন্তি উত্তরারণিযা পৰেসনত্থং আৰাটমণ্ডলং হোতি. দন্তকট্ঠচ্ছেদনৰাসিযং উজুকমেৰ বন্ধিতুন্তি সম্বন্ধো. এত্থ চ উজুকমেৰাতি ইমিনা ৰঙ্কং কত্ৰা বন্ধিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি, তেনেৰ অঞ্জনিযম্পি তথা দস্সিতং. উভোসু পস্সেসু একপস্সে ৰাতি ৰচনসেসো, ৰাসিদণ্ডস্স উভোসু পস্সেসু দণ্ডকোটীনং অচলনত্থং বন্ধিতুন্তি অত্থো. কপ্পিযলোহেন চতুরস্সং ৰা অট্ঠংসং ৰা কাতুং ৰট্টতীতি যোজনা.

১৩. আমণ্ডসারকেতি আমলকফলানি পিসিত্ৰা তেন কক্কেন কততেলভাজনে. তত্থ কির পক্খিত্তং তেলং সীতং হোতি. তথা হি ৰুত্তং আচরিযেন –

‘‘উত্তরারণিযং ৰাপি, ধনুকে পেল্লদণ্ডকে;

মালাকম্মাদি যং কিঞ্চি, ৰণ্ণমট্ঠং ন ৰট্টতি.

‘‘সণ্ডাসে দন্তকট্ঠানং, তথা ছেদনৰাসিযা;

দ্ৰীসু পস্সেসু লোহেন, বন্ধিতুং পন ৰট্টতি.

‘‘তথা কত্তরদণ্ডেপি, চিত্তকম্মং ন ৰট্টতি;

ৰট্টলেখাৰ ৰট্টন্তি, একা ৰা দ্ৰেপি হেট্ঠতো.

‘‘ৰিসাণে নাল়িযং ৰাপি, তথেৰামণ্ডসারকে;

তেলভাজনকে সব্বং, ৰণ্ণমট্ঠং তু ৰট্টতী’’তি.

টীকাযম্পি অরণিসহিতে ভন্তকিচ্চকরো দণ্ডো উত্তরারণী নাম. ৰাপীতি পি-সদ্দেন অধরারণিং সঙ্গণ্হাতি. উদুক্খলদণ্ডস্সেতং অধিৰচনং. অঞ্ছনকযন্তধনু ধনুকং নাম. মুসলমত্থকপীল়নদণ্ডকো পেল্লদণ্ডকো নাম. সণ্ডাসেতি অগ্গিসণ্ডাসে. দন্তকট্ঠানং ছেদনৰাসিযা তথা যং কিঞ্চি ৰণ্ণমট্ঠং ন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. দ্ৰীসু পস্সেসূতি ৰাসিযা উভোসু পস্সেসু. লোহেনাতি কপ্পিযলোহেন. বন্ধিতুং ৰট্টতীতি উজুকমেৰ ৰা চতুরস্সং ৰা অট্ঠংসং ৰা বন্ধিতুং ৰট্টতি. সণ্ডাসেতি অগ্গিসণ্ডাসেতি নিস্সন্দেহে ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পনেত্থ সূচিসণ্ডাসো দস্সিতো. হেট্ঠাতি হেট্ঠা অযোপট্টৰলযে. ‘‘উপরি অহিচ্ছত্তকমকুল়মত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ৰিসাণেতি তেলাসিঞ্চনকগৰযমহিংসাদিসিঙ্গে. নাল়িযং ৰাপীতি ৰেল়ুনাল়িকাদিনাল়িযং. অপি-সদ্দেন অলাবুং সঙ্গণ্হাতি. আমণ্ডসারকেতি আমলকচুণ্ণমযতেলঘটে. তেলভাজনকেতি ৰুত্তপ্পকারেযেৰ তেলভাজনে. সব্বং ৰণ্ণমট্ঠং ৰট্টতীতি পুমিত্থিরূপরহিতং মালাকম্মাদি সব্বং ৰণ্ণমট্ঠং ৰট্টতীতি আগতং.

ভূমত্থরণেতি কটসারাদিমযে পরিকম্মকতায ভূমিযা অত্থরিতব্বঅত্থরণে. পানীযঘটেতি ইমিনা সব্বভাজনে সঙ্গণ্হাতি. সব্বং…পে… ৰট্টতীতি যথাৰুত্তেসু মঞ্চাদীসু ইত্থিপুরিসরূপম্পি ৰট্টতি. তেলভাজনেসুযেৰ ইত্থিপুরিসরূপানং পটিক্খিপিতত্তা তেলভাজনেন সহ অগণেত্ৰা ৰিসুং মঞ্চাদীনং গহিতত্তা চাতি ৰদন্তি. কিঞ্চাপি ৰদন্তি, এতেসং পন মঞ্চাদীনং হত্থেন আমসিতব্বভণ্ডত্তা ইত্থিরূপমেত্থ ন ৰট্টতীতি গহেতব্বং. ৰজিরবুদ্ধিটীকাযং (ৰজির. টী. পারাজিক ৮৫) পন ‘‘তালৰণ্টবীজনিআদীসু ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি তানি কুঞ্চিকা ৰিয পরিহরণীযানি, অথ খো উচ্চাৰচানি ন ধারেতব্বানীতি পটিক্খেপাভাৰতো ৰুত্তং. কেৰলঞ্হি তানি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে ৰিধূপনঞ্চ তালৰণ্টঞ্চা’’তিআদিনা ৰুত্তানি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেলভাজনেসু ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতি, সেনাসনপরিক্খারত্তা ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেনপি ৰুত্তমেৰ –

‘‘পানীযস্স উল়ুঙ্কেপি, দোণিযং রজনস্সপি;

ঘটে ফলকপীঠেপি, ৰলযাধারকাদিকে.

‘‘তথা পত্তপিধানে চ, তালৰণ্টে চ বীজনে;

পাদপুঞ্ছনিযং ৰাপি, সম্মুঞ্জনিযমেৰ চ.

‘‘মঞ্চে ভূমত্থরে পীঠে, ভিসিবিম্বোহনেসু চ;

মালাকম্মাদিকং চিত্তং, সব্বমেৰ চ ৰট্টতী’’তি.

১৪. এৰং সমণপরিক্খারেসু কপ্পিযাকপ্পিযং কথেত্ৰা ইদানি সেনাসনে কথেতুং ‘‘সেনাসনে পনা’’ত্যাদিমাহ. এত্থ পন-সদ্দো ৰিসেসজোতকো. তেন সব্বরতনমযম্পি ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞৰণ্ণমট্ঠকম্মন্তি অত্থং জোতেতি. যদি এৰং কিস্মিঞ্চি পটিসেধেতব্বে সন্তেপি তথা ৰত্তব্বং সিযাতি আহ ‘‘সেনাসনে কিঞ্চি পটিসেধেতব্বং নত্থী’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেন –

‘‘নানামণিমযত্থম্ভ-কৰাটদ্ৰারভিত্তিকং;

সেনাসনমনুঞ্ঞাতং, কা কথা ৰণ্ণমট্ঠকে.

‘‘সোৰণ্ণিযং দ্ৰারকৰাটবদ্ধং;

সুৰণ্ণনানামণিভিত্তিভূমিং;

ন কিঞ্চি একম্পি নিসেধনীযং;

সেনাসনং ৰট্টতি সব্বমেৰা’’তি.